पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीताहरणं ज्ञात्वा सर्वं जगत् परिवर्तयितुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सः शोकेन कर्शितः सन् तप्यते; लोकानाम् अभवाय संवर्तकानलः इव दृश्यते। धनुः सज्यं कृत्वा पुनः पुनः निःश्वसन् सः युगान्ते हरः इव समग्रं जगत् दग्धुम् इच्छति। कविः अत्र शोकस्य क्रोधरूपेण परिणामं दर्शयति — प्रियाविरहः प्रलयाग्निम् इव ज्वलति। ईदृशः संक्रुद्धः रामः लक्ष्मणेन पूर्वं कदापि न दृष्टः; अतः सः अपि भीतः भवति। परिशुष्यता मुखेन कृताञ्जलिः च सन् सौमित्रिः वक्तुम् आरभते। भ्रातुः वचनम् एव अधुना एकम् औषधम्। ‘अदृष्टपूर्वम्’ इति पदेन कविः सूचयति — अयं कोपः रामस्य स्वभावात् बहिः, अतः एव भयङ्करः।

लक्ष्मणः प्रथमं रामं स्वस्वरूपं स्मारयति — ‘पूर्वं भवान् मृदुः दान्तः सर्वभूतहिते रतः च आसीत्; अधुना क्रोधस्य वशम् आपन्नः सन् तां प्रकृतिं त्यक्तुं न अर्हसि। यथा चन्द्रे कान्तिः, सूर्ये प्रभा, वायौ गतिः, पृथिव्यां च क्षमा नित्यं तिष्ठति, तथा त्वयि अनुत्तमं यशः नियतम्।’ उपमाभिः सः सूचयति — यशः रामस्य स्वभावसिद्धं, न तु आगन्तुकम्; कोपेन तत् एव नश्येत्। ततः सः मूलप्रश्नम् उत्थापयति — ‘एकस्य अपराधेन सर्वान् लोकान् हन्तुं न अर्हसि। अयं भग्नः सांग्रामिकः रथः कस्य इति ननु जानामि।’ एवं प्रश्नेन सः रामस्य मनः क्रोधात् विचारं प्रति नयति। शोकाभिभूतं चित्तं प्रमाणपरीक्षायां नियोज्य शान्तिं नेतुम् एषः एव उपायः।

लक्ष्मणः युद्धस्थलं साक्षिवत् परीक्षते — ‘केन वा कस्य वा हेतोः अयं सयुगः सपरिच्छदः रथः भग्नः? इयं भूमिः अश्वखुरैः रथनेमिभिश्च क्षता, रुधिरबिन्दुभिः सिक्ता च; अतः अत्र सुघोरः संग्रामः निवृत्तः इति स्पष्टम्। किन्तु हे पार्थिवात्मज, अयं विमर्दः एकस्य एव, न तु द्वयोः सेनयोः; महतः बलस्य पदं क्वापि न दृश्यते।’ प्रमाणात् एव सः पुनः सिद्धान्तं स्थापयति — ‘एकस्य कृते सर्वान् लोकान् विनाशयितुं न युज्यते।’ अन्ते राजधर्मम् उपन्यस्यति — ‘भूमिपालाः युक्तदण्डाः मृदवः प्रशान्ताः च भवन्ति; त्वं तु सदा सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिश्च असि।’ एवं तर्केण धर्मेण च द्वाभ्यां मार्गाभ्यां कोपः निवार्यते। ‘शरण्यः परमा गतिः’ इति सम्बोधनेन सः रामं स्वकर्तव्यं स्मारयति — रक्षकः कथं संहर्ता भवेत्।

ततः लक्ष्मणः आश्वासयति — ‘हे राघव, तव दारप्रणाशं कः साधु मन्येत? यथा यज्ञदीक्षितस्य साधवः ऋत्विजः अप्रियं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तथा सरितः सागराः शैलाः देवाः गन्धर्वाः दानवाः च तव विप्रियं कर्तुं न अलम्।’ अनेन सः सूचयति — रामः धर्मदीक्षितः, अतः तस्य पराजयः न सम्भवति। ‘हे राजन्, येन सीता हृता तम् एव अन्वेष्टुम् अर्हसि — न तु निरपराधान् लोकान्। अहं द्वितीयः, त्वं धनुष्पाणिः, परमर्षयश्च सहायाः; एवं वयं समुद्रं पर्वतान् वनानि च विचेष्यामः।’ अत्र लक्ष्मणः शोकं कर्मणि परिणमयति — विलापस्थाने अन्वेषणम् एव उपायः इति उपदिशति। ‘मद्द्वितीयः’ इति पदेन सः आत्मानं सहचरं निवेदयति, तेन च रामस्य एकाकित्वबोधः अपि अपनीयते।

‘नानाविधाः घोराः गुहाः, विविधाः पद्मिन्यः, देवगन्धर्वलोकाश्च समाहिताः सन्तः वयं विचेष्यामः — यावत् तव भार्यापहारी न अधिगम्यते। यदि साम्ना त्रिदशेश्वराः ते पत्नीं न प्रदास्यन्ति, हे कोसलेन्द्र, ततः पश्चात् प्राप्तकालं करिष्यसि।’ अन्ते चतुष्पदेन वृत्तेन उपसंहरति — ‘शीलेन साम्ना विनयेन नयेन च यदि सीतां न प्राप्स्यसि, हे नरेन्द्र, तदा महेन्द्रवज्रप्रतिमैः हेमपुङ्खैः शरौघैः तान् समुत्सादय।’ एवं सौमित्रिः क्रमम् उपदिशति — प्रथमं सामः, अनन्तरं दण्डः; न तु आदौ एव निर्विचारः प्रलयः। रामस्य कोपः न निषिध्यते, अपि तु सम्यक् लक्ष्यं प्रति नीयते — एषः एव अस्य सर्गस्य सारः। सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनेन कविः वचनस्य ओजः वर्धयति।

మునుపటి సర్గలో రాముడు సీతాపహరణం గురించి తెలుసుకొని సమస్త జగత్తునూ తలక్రిందులు చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఈ సర్గలో అతడు శోకంతో కృశించి తపించిపోతున్నాడు; లోకాల వినాశం కోసం ఉద్భవించిన సంవర్తకాగ్నిలా కనిపిస్తున్నాడు. ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తూ, యుగాంతంలో హరునిలా సమస్త జగత్తునూ దహించాలనుకుంటున్నాడు. కవి ఇక్కడ శోకం క్రోధంగా పరిణమించడాన్ని చూపిస్తాడు — ప్రియురాలి విరహం ప్రళయాగ్నిలా మండుతోంది. ఇంత క్రుద్ధుడైన రాముణ్ణి లక్ష్మణుడు ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ చూడలేదు; అందుచేత అతడు కూడా భయపడతాడు. ఎండిపోతున్న ముఖంతో, చేతులు జోడించి సౌమిత్రి మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు. సోదరుని మాటే ఇప్పుడు ఏకైక ఔషధం. ‘అదృష్టపూర్వమ్’ (ఇంతకుముందు చూడనిది) అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే ఈ కోపం రాముని స్వభావానికి బయటిది, అందుచేతనే భయంకరమైనది.

లక్ష్మణుడు మొదట రామునికి అతని స్వస్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘మునుపు నువ్వు మృదువుగా, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, సర్వభూతాల హితంలో ఆసక్తుడవై ఉండేవాడివి; ఇప్పుడు క్రోధానికి వశుడవై ఆ స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు. చంద్రునిలో కాంతి, సూర్యునిలో ప్రభ, వాయువులో గమనం, భూమిలో ఓర్పు ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉన్నట్లే నీలో సాటిలేని కీర్తి స్థిరంగా ఉంది.’ ఉపమానాలతో అతడు సూచించేదేమంటే కీర్తి రామునికి స్వభావసిద్ధమైనది, బయటి నుండి వచ్చినది కాదు; కోపంతో అదే నశించిపోతుంది. తరువాత అతడు మూలప్రశ్నను లేవదీస్తాడు — ‘ఒక్కని అపరాధానికి సమస్త లోకాలనూ చంపడం నీకు తగదు. విరిగిపోయిన ఈ యుద్ధరథం ఎవరిదో తెలుసుకుందాం.’ ఈ విధంగా ప్రశ్నతో అతడు రాముని మనస్సును క్రోధం నుండి విచారణ వైపు మళ్ళిస్తాడు. శోకంతో ఆవరించిన మనస్సును ప్రమాణపరీక్షలో నియోగించి శాంతికి తీసుకురావడానికి ఇదే ఉపాయం.

లక్ష్మణుడు యుద్ధస్థలాన్ని సాక్షిలా పరిశీలిస్తాడు — ‘ఎవరిచేత, ఏ కారణంగా కాడితో, సామగ్రితో కూడిన ఈ రథం విరిగిపోయింది? ఈ నేల గుర్రాల గిట్టలతో, రథచక్రాల అంచులతో గాయపడింది, రక్తబిందువులతో తడిసింది; అందుచేత ఇక్కడ మిక్కిలి ఘోరమైన యుద్ధం జరిగిందని స్పష్టమే. కాని రాజకుమారా, ఈ సంఘర్షణ ఒక్కనిదే, రెండు సైన్యాలది కాదు; పెద్ద సైన్యపు అడుగుజాడ ఎక్కడా కనబడడం లేదు.’ ప్రమాణం నుండే అతడు మళ్ళీ సిద్ధాంతాన్ని స్థాపిస్తాడు — ‘ఒక్కని కోసం సమస్త లోకాలనూ నాశనం చేయడం తగదు.’ చివరలో రాజధర్మాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — ‘రాజులు తగిన దండన విధించేవారూ, మృదువైనవారూ, ప్రశాంతులూ అయి ఉంటారు; నువ్వైతే ఎల్లప్పుడూ సర్వభూతాలకూ శరణ్యుడవు, పరమగతివి.’ ఈ విధంగా తర్కం, ధర్మం అనే రెండు మార్గాలతో కోపం నివారించబడుతుంది. ‘శరణ్యః పరమా గతిః’ (శరణ్యుడవు, పరమగతివి) అనే సంబోధనతో అతడు రామునికి అతని కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — రక్షకుడు సంహర్త ఎలా అవుతాడు?

తరువాత లక్ష్మణుడు ఊరడిస్తాడు — ‘రాఘవా, నీ భార్య నశించడాన్ని ఎవరు మంచిదని భావిస్తారు? యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవానికి సాధువులైన ఋత్విక్కులు అప్రియం చేయలేనట్లే, నదులూ సముద్రాలూ పర్వతాలూ దేవతలూ గంధర్వులూ దానవులూ నీకు విప్రియం చేయడానికి సమర్థులు కారు.’ దీనితో అతడు సూచించేదేమంటే రాముడు ధర్మదీక్ష వహించినవాడు, అందుచేత అతనికి పరాజయం సంభవించదు. ‘రాజా, సీతను ఎవడు అపహరించాడో వాణ్ణే నువ్వు వెదకాలి — నిరపరాధులైన లోకాలను కాదు. నేను నీకు తోడుగా, నువ్వు ధనుస్సు చేతబట్టి, పరమర్షులు సహాయకులుగా — ఈ విధంగా మనం సముద్రాన్నీ పర్వతాలనూ వనాలనూ వెదుకుదాం.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు శోకాన్ని కర్మగా మారుస్తాడు — విలాపానికి బదులు అన్వేషణే ఉపాయమని ఉపదేశిస్తాడు. ‘మద్ద్వితీయః’ (నేను తోడుగా) అనే పదంతో అతడు తనను సహచరుడిగా సమర్పించుకుంటాడు; దానితో రాముని ఒంటరితనపు భావన కూడా తొలగిపోతుంది.

‘నానావిధమైన ఘోరమైన గుహలనూ, రకరకాల తామరకొలనులనూ, దేవగంధర్వలోకాలనూ ఏకాగ్రతతో మనం వెదుకుదాం — నీ భార్యను అపహరించినవాడు దొరికేవరకూ. కోసలేంద్రా, సామోపాయంతో దేవతల ప్రభువులు నీ భార్యను నీకు ఇవ్వకపోతే, ఆ తరువాత సమయోచితమైనది చేద్దువుగాని.’ చివరలో నాలుగు పాదాల వృత్తంతో ముగిస్తాడు — ‘నరేంద్రా, శీలంతో, సామంతో, వినయంతో, నీతితో సీతను పొందలేకపోతే, అప్పుడు మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి, బంగారు పింఛాలు గల బాణసమూహాలతో వారిని నిర్మూలించు.’ ఈ విధంగా సౌమిత్రి క్రమాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — మొదట సామం, ఆ తరువాత దండం; మొదటే ఆలోచన లేని ప్రళయం కాదు. రాముని కోపం నిషేధించబడడం లేదు, సరైన లక్ష్యం వైపు మళ్ళించబడుతోంది — ఇదే ఈ సర్గ సారాంశం. సర్గ చివరలో ఛందస్సు మార్చడం ద్వారా కవి మాటలోని ఓజస్సును పెంచుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் சீதை கவரப்பட்டதை அறிந்து உலகம் முழுவதையும் தலைகீழாக்குவதாகச் சபதம் செய்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் சோகத்தால் மெலிந்து வெந்துகொண்டிருக்கிறான்; உலகங்களின் அழிவுக்காகத் தோன்றிய சம்வர்த்தக நெருப்பைப் போலக் காட்சியளிக்கிறான். வில்லுக்கு நாண் ஏற்றி, மீண்டும் மீண்டும் பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டு, யுக முடிவில் ஹரனைப் போல உலகம் முழுவதையும் எரிக்க விரும்புகிறான். கவி இங்கே சோகம் சினமாக மாறுவதைக் காட்டுகிறார் — அன்பியின் பிரிவு பிரளய நெருப்பைப் போல எரிகிறது. இப்படிச் சினந்த ராமனை லக்ஷ்மணன் முன்பு ஒருபோதும் கண்டதில்லை; ஆகவே அவனும் அஞ்சுகிறான். உலர்ந்த முகத்துடன், கைகூப்பியவனாக, சௌமித்ரி பேசத் தொடங்குகிறான். தம்பியின் சொல்லே இப்போது ஒரே மருந்து. ‘அத்ருஷ்டபூர்வம்’ (முன்பு காணாதது) என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுவது — இந்தச் சினம் ராமனின் இயல்புக்கு அப்பாற்பட்டது; ஆகவேதான் பயங்கரமானது என்பது.

லக்ஷ்மணன் முதலில் ராமனுக்கு அவனுடைய சொந்த இயல்பை நினைவூட்டுகிறான் — ‘முன்பு நீ மென்மையானவனாகவும், புலனடக்கமுடையவனாகவும், எல்லா உயிர்களின் நலனில் ஈடுபட்டவனாகவும் இருந்தாய்; இப்போது சினத்துக்கு வசப்பட்டு அந்த இயல்பைக் கைவிடுவது உனக்குத் தகாது. சந்திரனில் ஒளியும், சூரியனில் பிரகாசமும், காற்றில் இயக்கமும், பூமியில் பொறுமையும் எப்போதும் நிலைத்திருப்பது போல, உன்னிடம் ஒப்பற்ற புகழ் நிலைத்திருக்கிறது.’ உவமைகளால் அவன் சுட்டுவது — புகழ் ராமனுக்கு இயல்பாகவே அமைந்தது, வெளியிலிருந்து வந்ததல்ல; சினத்தால் அதுவே அழிந்துவிடும் என்பது. பிறகு அவன் அடிப்படைக் கேள்வியை எழுப்புகிறான் — ‘ஒருவனுடைய குற்றத்துக்காக எல்லா உலகங்களையும் அழிப்பது உனக்குத் தகாது. உடைந்து கிடக்கும் இந்தப் போர்த்தேர் யாருடையது என்பதை அல்லவா நான் அறிய வேண்டும்.’ இவ்வாறு கேள்வியால் அவன் ராமனின் மனத்தைச் சினத்திலிருந்து சிந்தனைக்குத் திருப்புகிறான். சோகத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட மனத்தைச் சான்றுகளை ஆராய்வதில் ஈடுபடுத்தி அமைதிப்படுத்த இதுவே வழி.

லக்ஷ்மணன் போர்க்களத்தை ஒரு சாட்சியைப் போல ஆராய்கிறான் — ‘நுகத்தடியும் தளவாடங்களும் கொண்ட இந்தத் தேர் யாரால், யாருக்காக உடைக்கப்பட்டது? இந்த நிலம் குதிரைகளின் குளம்புகளாலும் தேர்ச் சக்கரங்களின் விளிம்புகளாலும் கிழிக்கப்பட்டு, இரத்தத் துளிகளால் நனைந்திருக்கிறது; ஆகவே இங்கே மிகக் கொடிய போர் நடந்து முடிந்திருக்கிறது என்பது தெளிவு. ஆனால் அரசகுமாரா, இந்த மோதல் ஒருவனுடையதே, இரண்டு படைகளுடையது அல்ல; பெரும் படையின் காலடி எங்குமே காணப்படவில்லை.’ சான்றிலிருந்தே அவன் மீண்டும் தன் முடிவை நிலைநாட்டுகிறான் — ‘ஒருவனுக்காக எல்லா உலகங்களையும் அழிப்பது பொருந்தாது.’ இறுதியில் ராஜதர்மத்தை முன்வைக்கிறான் — ‘அரசர்கள் தகுந்த தண்டனை தருபவர்களாகவும், மென்மையானவர்களாகவும், அமைதியானவர்களாகவும் இருப்பார்கள்; நீயோ எப்போதும் எல்லா உயிர்களுக்கும் புகலிடமும் உயர்ந்த கதியுமாக இருக்கிறாய்.’ இவ்வாறு தர்க்கம், தர்மம் என்ற இரண்டு வழிகளாலும் சினம் தடுக்கப்படுகிறது. ‘புகலிடமும் உயர்ந்த கதியும்’ என்ற விளியால் அவன் ராமனுக்கு அவனுடைய கடமையை நினைவூட்டுகிறான் — காப்பவன் எப்படி அழிப்பவனாக முடியும் என்று.

பிறகு லக்ஷ்மணன் ஆறுதல் சொல்கிறான் — ‘ராகவா, உன் மனைவியின் இழப்பை யார்தான் நல்லது என்று எண்ணுவார்? யாகத்தில் தீட்சை பெற்றவனுக்கு நல்ல ரித்விக்குகள் விரும்பத்தகாததைச் செய்ய இயலாதது போல, நதிகளும், கடல்களும், மலைகளும், தேவர்களும், கந்தர்வர்களும், தானவர்களும் உனக்குத் தீங்கு செய்ய வல்லவர்கள் அல்லர்.’ இதனால் அவன் சுட்டுவது — ராமன் தர்மத்தில் தீட்சை பெற்றவன்; ஆகவே அவனுக்குத் தோல்வி சாத்தியமில்லை என்பது. ‘அரசே, சீதையைக் கவர்ந்தவனையே நீ தேட வேண்டும் — குற்றமற்ற உலகங்களை அல்ல. நான் துணையாக, நீ வில்லேந்தியவனாக, உயர்ந்த ரிஷிகள் உதவியாளர்களாக — இவ்வாறு நாம் கடலையும், மலைகளையும், காடுகளையும் தேடுவோம்.’ இங்கே லக்ஷ்மணன் சோகத்தைச் செயலாக மாற்றுகிறான் — புலம்புவதற்குப் பதிலாகத் தேடுவதே வழி என்று உபதேசிக்கிறான். ‘மத்த்விதீய:’ (நான் உனக்குத் துணை) என்ற சொல்லால் அவன் தன்னை உடன்வருபவனாக அறிவிக்கிறான்; அதனால் ராமனின் தனிமை உணர்வும் நீக்கப்படுகிறது.

‘பலவகைக் கொடிய குகைகளையும், பல்வேறு தாமரைக் குளங்களையும், தேவர், கந்தர்வர் உலகங்களையும் கவனத்துடன் தேடுவோம் — உன் மனைவியைக் கவர்ந்தவன் அகப்படும்வரை. கோசலேந்திரா, சமாதானத்தால் தேவர்தலைவர்கள் உன் மனைவியைத் தராவிட்டால், அதன் பிறகு காலத்துக்கு ஏற்றதைச் செய்.’ இறுதியில் நான்கு பாதங்கள் கொண்ட ஒரு விருத்தத்தால் முடிக்கிறான் — ‘நன்னடத்தையாலும், சமாதானத்தாலும், பணிவாலும், நீதியாலும் சீதையை அடையாவிட்டால், மனிதர் தலைவனே, அப்போது மகேந்திரனின் வஜ்ராயுதத்தைப் போன்ற, பொன் சிறகுகளுடைய அம்புவெள்ளங்களால் அவர்களை வேரோடு அழி.’ இவ்வாறு சௌமித்ரி வரிசைமுறையை உபதேசிக்கிறான் — முதலில் சாமம் (சமாதானம்), பிறகு தண்டம் (தண்டனை); தொடக்கத்திலேயே சிந்தனையற்ற பிரளயம் அல்ல. ராமனின் சினம் தடுக்கப்படவில்லை, சரியான இலக்கை நோக்கித் திருப்பப்படுகிறது — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் சாரம். சர்க்கத்தின் முடிவில் யாப்பை மாற்றுவதன் மூலம் கவி சொல்லின் வீரியத்தைப் பெருக்குகிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತಾಪಹರಣವನ್ನು ತಿಳಿದು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾಗಿ ಸಂತಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲೋಕಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸಂವರ್ತಕಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಹರನಂತೆ ಅವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿರಹ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ. ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮಾತಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮನ ಮಾತೇ ಈಗ ಏಕೈಕ ಔಷಧ. ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವ’ — ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಕೋಪ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊರತಾದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಯಂಕರವಾದದ್ದು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನೀನು ಮೃದುವೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆಗಿದ್ದೆ; ಈಗ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಆ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಾಂತಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭೆ, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಚಲನೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಹೇಗೆ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುಪಮವಾದ ಯಶಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದೆ.’ ಈ ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಶಸ್ಸು ರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ; ಕೋಪದಿಂದ ಅದೇ ನಾಶವಾದೀತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಈ ಯುದ್ಧರಥ ಯಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲವೇ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವಿಚಾರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಶಾಂತಿಗೆ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದೇ ಉಪಾಯ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧಸ್ಥಳವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೊಗದೊಡನೆಯೂ ಸಲಕರಣೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಈ ರಥವನ್ನು ಯಾರು ಮುರಿದರು, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ? ಈ ನೆಲವು ಕುದುರೆಗಳ ಗೊರಸುಗಳಿಂದಲೂ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಂತಾಗಿದೆ, ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ತೊಯ್ದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅತಿಘೋರವಾದ ಕಾಳಗ ನಡೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಆದರೆ ರಾಜಕುಮಾರ, ಈ ಹೋರಾಟ ಒಬ್ಬನದೇ, ಎರಡು ಸೇನೆಗಳದ್ದಲ್ಲ; ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಬ್ಬನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಭೂಪಾಲರು ಯುಕ್ತವಾದ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸುವವರೂ ಮೃದುಗಳೂ ಪ್ರಶಾಂತರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ನೀನಾದರೋ ಸದಾ ಸರ್ವಭೂತಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯನೂ ಪರಮ ಗತಿಯೂ ಆಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ತರ್ಕ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣ್ಯನೂ ಪರಮ ಗತಿಯೂ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಕ್ಷಕನು ಸಂಹಾರಕನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ?

ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ನಾಶವನ್ನು ಯಾರು ತಾನೇ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಭಾವಿಸುವರು? ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವನಿಗೆ ಸಜ್ಜನರಾದ ಋತ್ವಿಜರು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದಂತೆ, ನದಿಗಳಾಗಲಿ ಸಾಗರಗಳಾಗಲಿ ಪರ್ವತಗಳಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ದಾನವರಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ.’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಧರ್ಮದೀಕ್ಷಿತನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಾಜಯ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ರಾಜನೇ, ಯಾರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೋ ಅವನನ್ನೇ ನೀನು ಹುಡುಕಬೇಕು — ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗಾರ, ನೀನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನು, ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ನಮಗೆ ಸಹಾಯಕರು; ಹೀಗೆ ನಾವು ಸಮುದ್ರವನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೋಕವನ್ನು ಕರ್ಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಲಾಪದ ಬದಲು ಹುಡುಕಾಟವೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮದ್ದ್ವಿತೀಯಃ’ — ‘ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಎರಡನೆಯವನು’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಹಚರನಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಒಂಟಿತನದ ಭಾವನೆಯೂ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಘೋರ ಗುಹೆಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ದೇವಗಂಧರ್ವರ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನಾವು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ — ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು ಸಿಗುವವರೆಗೂ. ಕೋಸಲೇಂದ್ರ, ದೇವೇಶ್ವರರು ಸಾಮದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅನಂತರ ಕಾಲೋಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವೆಯಂತೆ.’ ಕೊನೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನರೇಂದ್ರ, ಶೀಲದಿಂದ, ಸಾಮದಿಂದ, ವಿನಯದಿಂದ, ನೀತಿಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಒಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸಾಮ, ಅನಂತರ ದಂಡ; ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ವಿಚಾರರಹಿತವಾದ ಪ್ರಳಯವಲ್ಲ. ರಾಮನ ಕೋಪವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಗುರಿಯತ್ತ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಮಾತಿನ ಓಜಸ್ಸನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ സീതാഹരണം അറിഞ്ഞ രാമൻ സർവലോകത്തെയും കീഴ്മേൽ മറിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് അവൻ തപിക്കുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ നാശത്തിനായുള്ള സംവർത്തകാഗ്നിപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, യുഗാന്തത്തിലെ ഹരനെപ്പോലെ സമസ്തലോകത്തെയും ദഹിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നതാണ് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത് — പ്രിയാവിരഹം പ്രളയാഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു. ഇത്രയും കോപിച്ച രാമനെ ലക്ഷ്മണൻ മുൻപൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അവനും ഭയപ്പെടുന്നു. വരണ്ടുണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സൗമിത്രി സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇപ്പോൾ സഹോദരന്റെ വാക്കുമാത്രമാണ് ഏക ഔഷധം. ‘അദൃഷ്ടപൂർവം’ (മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ കോപം രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിനു പുറത്തുള്ളതാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഭയങ്കരവും.

ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം രാമനെ അവന്റെ സ്വന്തം സ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘മുൻപ് അങ്ങ് മൃദുവും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ക്രോധത്തിന് അധീനനായി ആ പ്രകൃതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല. ചന്ദ്രനിൽ കാന്തിയും സൂര്യനിൽ പ്രഭയും വായുവിൽ ഗതിയും ഭൂമിയിൽ ക്ഷമയും എന്നും നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, അങ്ങയിൽ അനുത്തമമായ യശസ്സ് നിയതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.’ ഉപമകളിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യശസ്സ് രാമനു സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്, പുറമേനിന്നു വന്നതല്ല; കോപംകൊണ്ട് അതുതന്നെ നശിച്ചേക്കാം. പിന്നെ അവൻ മൂലപ്രശ്നം ഉന്നയിക്കുന്നു — ‘ഒരുവന്റെ അപരാധത്തിന് എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും കൊല്ലുന്നത് അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല. തകർന്നുകിടക്കുന്ന ഈ യുദ്ധരഥം ആരുടേതാണ് എന്ന് നമുക്ക് അറിയേണ്ടതല്ലേ?’ ഇങ്ങനെ ഒരു ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ക്രോധത്തിൽനിന്ന് വിചാരത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ശോകത്താൽ കീഴടങ്ങിയ ചിത്തത്തെ തെളിവുകളുടെ പരിശോധനയിൽ ഏർപ്പെടുത്തി ശാന്തിയിലേക്കു നയിക്കാൻ ഇതുതന്നെയാണ് ഉപായം.

ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധസ്ഥലം ഒരു സാക്ഷിയെപ്പോലെ പരിശോധിക്കുന്നു — ‘ആരാൽ, അല്ലെങ്കിൽ എന്തിനുവേണ്ടി, നുകവും സജ്ജീകരണങ്ങളുമടക്കം ഈ രഥം തകർക്കപ്പെട്ടു? ഈ ഭൂമി കുതിരക്കുളമ്പുകളാലും രഥച്ചക്രങ്ങളാലും കുത്തിക്കീറപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, രക്തത്തുള്ളികളാൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ അതിഘോരമായ ഒരു യുദ്ധം നടന്നുവെന്നു വ്യക്തം. എന്നാൽ രാജകുമാരാ, ഈ സംഘട്ടനം ഒരാളുടേതു മാത്രമാണ്, രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടേതല്ല; വലിയൊരു സേനയുടെ കാൽപ്പാട് എവിടെയും കാണുന്നില്ല.’ തെളിവിൽനിന്നുതന്നെ അവൻ വീണ്ടും സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ‘ഒരുവനുവേണ്ടി എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.’ ഒടുവിൽ അവൻ രാജധർമം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഭൂപാലന്മാർ ഉചിതമായ ശിക്ഷ നൽകുന്നവരും മൃദുക്കളും പ്രശാന്തരുമാണ്; അങ്ങാകട്ടെ എപ്പോഴും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ശരണവും പരമമായ ഗതിയുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ തർക്കം, ധർമം എന്നീ രണ്ടു വഴികളിലൂടെ കോപം തടയപ്പെടുന്നു. ‘ശരണ്യനും പരമമായ ഗതിയും’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അവൻ രാമനെ സ്വന്തം കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രക്ഷകൻ എങ്ങനെ സംഹാരകനാകും?

പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, അങ്ങയുടെ പത്നിയുടെ നാശം ആരാണ് നല്ലതെന്നു കരുതുക? സജ്ജനങ്ങളായ ഋത്വിക്കുകൾക്ക് യജ്ഞദീക്ഷിതന് അപ്രിയം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, നദികൾക്കോ സമുദ്രങ്ങൾക്കോ പർവതങ്ങൾക്കോ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ ദാനവന്മാർക്കോ അങ്ങേക്കു വിപ്രിയം ചെയ്യാൻ കഴിവില്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ധർമദീക്ഷിതനാണ്, അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം സംഭവിക്കുകയില്ല. ‘രാജാവേ, സീതയെ ആര് അപഹരിച്ചുവോ അവനെയാണ് അങ്ങ് അന്വേഷിക്കേണ്ടത് — നിരപരാധികളായ ലോകങ്ങളെയല്ല. ഞാൻ കൂട്ടിന്, അങ്ങ് കൈയിൽ വില്ലുമായി, പരമർഷിമാർ സഹായികളായി; ഇങ്ങനെ നാം സമുദ്രവും പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും തിരയും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ശോകത്തെ കർമമാക്കി മാറ്റുന്നു — വിലാപത്തിനു പകരം അന്വേഷണമാണ് ഉപായമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘മദ്ദ്വിതീയഃ’ (ഞാൻ രണ്ടാമനായി കൂടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ സഹചാരിയായി സമർപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ഏകാന്തതാബോധവും അകറ്റപ്പെടുന്നു.

‘പലതരം ഘോരമായ ഗുഹകളും വിവിധ താമരപ്പൊയ്കകളും ദേവഗന്ധർവലോകങ്ങളും ഏകാഗ്രതയോടെ നാം തിരയും — അങ്ങയുടെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനെ കണ്ടെത്തുന്നതുവരെ. കോസലേന്ദ്രാ, സാമംകൊണ്ട് ദേവേശ്വരന്മാർ അങ്ങയുടെ പത്നിയെ തിരിച്ചുതരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതിനുശേഷം സന്ദർഭോചിതമായതു ചെയ്യാം.’ ഒടുവിൽ നാലുവരികളുള്ള ഒരു വൃത്തത്തിൽ അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘നരേന്ദ്രാ, ശീലംകൊണ്ടും സാമംകൊണ്ടും വിനയംകൊണ്ടും നയംകൊണ്ടും സീതയെ ലഭിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അപ്പോൾ മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലുള്ള, സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ള ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ അവരെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ സൗമിത്രി ഒരു ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു — ആദ്യം സാമം, പിന്നെ ദണ്ഡം; തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ വിചാരമില്ലാത്ത പ്രളയമല്ല. രാമന്റെ കോപം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, ശരിയായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സാരം. സർഗാന്ത്യത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നതിലൂടെ കവി വചനത്തിന്റെ ഓജസ്സ് വർധിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma, learning that Sītā had been carried off, had vowed to turn the whole world upside down. Now, worn thin by grief at her abduction, he burned, and looked like the fire of dissolution come to destroy the worlds. He kept glancing at his strung bow and sighing again and again, longing to burn up the whole world as Hara does at the end of an age. The poet shows grief turning into anger: the loss of his beloved blazed in him like the fire that ends the world. Lakṣmaṇa had never before seen Rāma in such a rage, and he was afraid. His mouth dry with dread, he folded his hands and began to speak; now only his brother's words could heal him. That the anger was something never seen before means it lay outside Rāma's nature, and that is exactly what made it so frightening.

Lakṣmaṇa began by reminding Rāma of who he really was. "You have always been gentle, self-controlled and devoted to the good of every creature. You must not abandon your own nature now because anger has taken hold of you. As beauty always rests in the moon, radiance in the sun, movement in the wind and patience in the earth, so unsurpassed glory rests in you for ever." By these images he meant that Rāma's glory was part of his very nature, not something acquired, and anger would destroy just that. Then he raised the essential question: "You should not destroy all the worlds for one man's offence. And this broken war chariot, whose is it, I wonder?" With a question he led Rāma's mind from anger to reflection; setting a grief-stricken mind to weigh evidence was the way to calm it.

Lakṣmaṇa examined the battlefield like a witness. "By whom, and for what reason, was this chariot wrecked, with its yoke and all its gear? The ground is gashed by hooves and wheel rims and sprinkled with drops of blood, so it is clear that a terrible battle has just been fought here. But, prince, this is the trampling of a single fighter, not of two armies; I see no trace anywhere of a great host." From the evidence he drew his principle once more: "It is not right to destroy all the worlds for the sake of one man." Then he set out the duty of kings: "Rulers of the earth are measured in their punishments, gentle and calm, and you have always been the refuge of all beings and their highest resort." So he held back the anger by two paths, reason and dharma, and by calling Rāma the refuge of all he reminded him of his duty: how could the protector become the destroyer?

Then Lakṣmaṇa comforted him. "Who, Rāghava, would think the loss of your wife a good thing? Rivers and oceans, mountains, gods, gandharvas and dānavas are no more able to do you harm than good priests can wrong a man consecrated for a sacrifice." He meant that Rāma was consecrated to dharma, and so his defeat was impossible. "It is the one who carried Sītā off that you should seek out, O king, not the innocent worlds. With me as your companion, you with your bow in hand, and the great seers to help us, we will search the ocean, the mountains and the forests." Here Lakṣmaṇa turned grief into action, teaching that searching, not lamenting, was the remedy; and by offering himself as Rāma's companion he took away his brother's sense of being alone.

"Intent on our task, we will search the many fearful caves, the lotus pools of every kind, and the worlds of the gods and gandharvas, until we find the man who carried off your wife. And if the lords of the gods do not give your wife back peaceably, lord of Kosala, then you may do afterwards what the hour demands." He closed in a longer, weightier metre: "If by good conduct, conciliation, courtesy and wise policy you still do not win Sītā back, O king of men, then destroy them with floods of gold-feathered arrows like great Indra's thunderbolt." So Saumitri taught the proper order, first persuasion, then force, and not a heedless destruction of the world from the outset. Rāma's anger was not forbidden but turned toward its proper target, and that is the heart of this sarga; the change of metre at the end gives his words added force.