पूर्वयोः द्वयोः सर्गयोः शोकः वाचि एव पर्यवसितः; अस्मिन् सर्गे सः क्रियां प्राप्नोति। दीनः रामः दीनया वाचा लक्ष्मणम् आदिशति — ‘शीघ्रं गत्वा गोदावरीं नदीं जानीहि; अपि सीता पद्मानि आनयितुं गोदावरीं गता?’ रामेण एवम् उक्तः लघुविक्रमः लक्ष्मणः तां रम्यां नदीं जगाम। तीर्थवतीं तां विचित्य सः राममब्रवीत् — ‘तीर्थेषु एनां न पश्यामि; क्रोशतः मम वचनं सा न शृणोति। हे राम, क्लेशनाशिनी वैदेही कं देशम् आपन्ना, यत्र सा तनुमध्यमा वर्तते तत् अहं न वेद्मि।’ लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः रामः स्वयम् एव गोदावरीं नदीम् अभिचक्राम। तत्र उपस्थितः सः ‘क्व सीता’ इति एव अब्रवीत्। वधार्हेण राक्षसेन्द्रेण सा हृता इति भूतानि जानन्ति स्म, तथापि तानि रामाय न शशंसुः; गोदावरी नदी अपि तथैव तूष्णीम् आसीत्। अत्र कविः प्रथमवारं सूचयति यत् साक्षिणः विद्यन्ते, किन्तु भयेन मूकाः। अयं सर्गः अस्य सर्गचतुष्टयस्य दीर्घतमः; तस्य रचना अपि त्रिधा विभक्ता — अन्वेषणम्, साक्ष्यदर्शनम्, प्रतिज्ञा च। प्रथमे खण्डे रामः न स्वयं गच्छति; सः लक्ष्मणं प्रेषयति, यतः तस्य आशा अद्यापि जीवति — कदाचित् सा पद्मानाम् आनयनाय गता स्यात् इति। लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनं तु आशां हरति। ‘क्रोशतो न शृणोति मे’ इति वाक्ये उच्चैः आह्वानम् अपि निष्फलम् इति सूच्यते। ततः रामः स्वयम् एव नदीं गच्छति, यतः परस्य परीक्षा तस्य न पर्याप्ता। तस्य प्रश्नः च अतीव संक्षिप्तः — ‘क्व सीता’ इति द्वे एव पदे; शोकः वचनं संक्षिपति।

ततः वनस्य भूतानि नदीं प्रचोदयन्ति — ‘अस्मै तां प्रियां शंस’ इति। तथापि रामेण शोचता पृष्टा सा सीतां न अभ्यवदत्। कारणं कविः स्पष्टं वदति — रावणस्य तत् रूपं दुरात्मनः कर्माणि च ध्यात्वा भयात् सा नदी वैदेहीं न शशंस। एवं प्रकृतिः अपि राक्षसात् बिभेति इति भावः। तया नद्या सीतायाः दर्शने निराशः कृतः सीतादर्शनकर्शितः रामः सौमित्रिम् उवाच — ‘हे सौम्य, एषा गोदावरी किंचित् अपि न प्रतिभाषते। हे लक्ष्मण, जनकं समेत्य किं वक्ष्यामि? वैदेह्याः मातरं च तां विना कथम् अप्रियं वक्ष्यामि? या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः सर्वं शोकं व्यपानयत्, सा वैदेही क्व नु गता? ज्ञातिवर्गविहीनस्य वैदेहीम् अपि अपश्यतः मम जाग्रतः रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति इति मन्ये। मन्दाकिनीं जनस्थानम् इमं प्रस्रवणं गिरिं च सर्वाणि अनुचरिष्यामि, यदि सीता लभ्यते।’ विरहः अत्र सामाजिकम् अपि रूपं धारयति — पितरं मातरं च किं वक्ष्यामि इति। भूतानां प्रचोदनं कविः विशेषेण उल्लिखति — वनदेवताः सत्यं जानन्ति, वक्तुम् इच्छन्ति च, किन्तु नदी एव भीता। एतेन रावणस्य त्रासः सर्वत्र व्याप्तः इति सूच्यते। रामस्य विलापे अत्र नूतनः विषयः — जनकस्य मातुः च दुःखम्। ‘या मे सर्वं शोकं व्यपानयत्’ इति वाक्येन सीतायाः उपकारः स्मर्यते — राज्यहानौ अपि सा एव तस्य सुखहेतुः आसीत्। ‘रात्रयः दीर्घाः भविष्यन्ति’ इति च अनागतस्य दुःखस्य कल्पना। अन्ते सः स्थानानि गणयति — मन्दाकिनी, जनस्थानम्, प्रस्रवणः इति; एतैः अन्वेषणस्य क्षेत्रं निर्दिश्यते।

अत्र सर्गस्य गतिः परिवर्तते। रामः पश्यति — ‘एते महामृगाः, हे वीर, मां पुनः पुनः ईक्षन्ते; वक्तुकामाः इव प्रतिभान्ति; तेषाम् इङ्गितानि अहम् उपलक्षये।’ तान् दृष्ट्वा नरव्याघ्रः राघवः बाष्पसंरुद्धया गिरा तान् एव निरीक्षन् ‘क्व सीता’ इति प्रत्युवाच। नरेन्द्रेण एवम् उक्ताः ते मृगाः सहसा उत्थिताः, सर्वे दक्षिणाभिमुखाः सन्तः नभःस्थलं दर्शयन्तः स्थिताः — यां दिशं ह्रियमाणा मैथिली अभ्यपद्यत ताम् एव। ततः ते तेन एव मार्गेण गच्छन्तः नराधिपं निरीक्षन्ते, पुनः नदन्तः च गच्छन्ति। एतत् सर्वं लक्ष्मणेन उपलक्षितम्; सः तेषां वचनसर्वस्वम् इङ्गितं च लक्षयामास। मूकाः मृगाः अत्र एकमात्राः साक्षिणः, ये भयं त्यक्त्वा दिशं दर्शयन्ति; नदी वृक्षाः च ये न अवदन्, तेभ्यः एते अधिकाः उपकारिणः। द्वे दिशे ते दर्शयन्ति — भूमिं दक्षिणां च, आकाशं च; एतेन मार्गः अपि सूच्यते। ‘वक्तुकामाः’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — मृगाः वक्तुम् इच्छन्ति, किन्तु वाचा हीनाः; अतः ते चेष्टया एव वदन्ति। रामः च तेषाम् इङ्गितं गृह्णाति, यतः दुःखितस्य इन्द्रियाणि सूक्ष्मतराणि भवन्ति। पूर्वं नदी वाक्शक्तियुक्ता अपि न अवदत्, अधुना च वाग्हीनाः मृगाः वदन्ति — एषः विरोधः कवेः अभिप्रेतः। मृगाणां चेष्टा त्रिविधा — सहसा उत्थानम्, दक्षिणाभिमुखत्वम्, नभःस्थलस्य दर्शनम्; एतैः त्रिभिः दिशा मार्गश्च उभौ सूच्येते, यतः रावणः आकाशमार्गेण दक्षिणां दिशं गतः। लक्ष्मणः च ‘वचनसर्वस्वम्’ इति तेषाम् अभिप्रायस्य सारं गृह्णाति।

धीमान् लक्ष्मणः आर्तवत् ज्येष्ठं भ्रातरम् उवाच — ‘क्व सीता इति त्वया पृष्टाः एते मृगाः यथा सहसा उत्थिताः, तथा च क्षितिं दक्षिणां दिशं च दर्शयन्ति। हे देव, साधु — एतां नैर्ऋतीं दिशम् आवां गच्छावहे; यदि तस्याः कश्चित् आगमः लभ्येत, आर्या वा सा अथ लक्ष्येत।’ ‘बाढम्’ इति उक्त्वा एव काकुत्स्थः दक्षिणां दिशं प्रस्थितः; लक्ष्मणानुगतः श्रीमान् सः वसुंधरां वीक्षमाणः अगच्छत्। एवम् अन्योन्यं सम्भाषमाणौ तौ उभौ भ्रातरौ वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गम् अपश्यताम्। ‘पुष्पमार्गः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — पुष्पाणि पतितानि न केवलम्, अपि तु मार्गरूपेण पङ्क्तिबद्धानि; तेन गतिः दिशा च सूच्यते। एतत् प्रथमं भौतिकं प्रमाणं यत् तौ लभेते; इतः परं सर्गः अनुमानात् साक्ष्यं प्रति गच्छति। लक्ष्मणस्य वाक्ये द्वे सम्भावने उक्ते — ‘तस्य आगमः’ इति हर्तुः चिह्नम्, ‘आर्या वा सा’ इति सीतायाः स्वयं दर्शनम्। एतेन सः आशाम् अपि रक्षति, प्रमाणान्वेषणम् अपि सूचयति। ‘बाढम्’ इति रामस्य एकपदम् उत्तरम् अस्य सर्गस्य परिवर्तनं सूचयति — विलापः समाप्तः, यात्रा आरब्धा। ‘वसुंधरां वीक्षमाणः’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् रामः अधुना भूमिं पश्यति, न आकाशम्; अन्वेषणं प्रमाणमूलं जातम्। तस्य एव फलं पुष्पमार्गदर्शनम्।

महीतले निपतितां पुष्पवृष्टिं दृष्ट्वा दुःखितः वीरः रामः दुःखितं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे लक्ष्मण, इह एतानि पुष्पाणि अहम् अभिजानामि; एतानि मया एव कानने वैदेह्यै दत्तानि, तया च अपिनद्धानि आसन्। मन्ये सूर्यः वायुः यशस्विनी मेदिनी च मम प्रियं कुर्वन्तः एतानि पुष्पाणि अभिरक्षन्ति।’ त्रयः देवाः अत्र साक्षित्वेन न, अपि तु रक्षकत्वेन गृह्यन्ते — प्रकृतिः रामस्य सहायिका इति प्रथमा सूचना। एवम् उक्त्वा महाबाहुः धर्मात्मा रामः पुरुषर्षभं लक्ष्मणं त्यक्त्वा प्रस्रवणाकुलं गिरिम् एव सम्बोधयति — ‘हे क्षितिभृतां नाथ, मया विरहिता सर्वाङ्गसुन्दरी रामा अस्मिन् रम्ये वनोद्देशे त्वया दृष्टा कच्चित्?’ उत्तरम् अलभमानः सः क्रुद्धः सन् गिरिं तर्जयति, यथा सिंहः क्षुद्रमृगम् — ‘तां हेमवर्णां हेमाङ्गीं सीतां दर्शय, पर्वत; अन्यथा तव सर्वाणि सानूनि अहं विध्वंसयामि।’ एवम् उक्तः पर्वतः मैथिलीं दर्शयन् इव अभवत्, किन्तु राघवाय तां न अदर्शयत्। ‘अभिजानामि’ इति पदं प्रथमं निश्चितं प्रत्यभिज्ञानम् अस्मिन् सर्गे। इतः पूर्वं सर्वम् अनुमानम् आसीत्; अधुना तु रामः स्वहस्तेन दत्तानि पुष्पाणि पश्यति, अतः मार्गः निश्चितः। ‘सूर्यः वायुः मेदिनी च’ इति त्रयाणां रक्षकत्वकल्पना शोकस्य मध्ये अपि कृतज्ञताम् दर्शयति। किन्तु तत्क्षणम् एव सः गिरिं पृच्छति, न उत्तरं लभते, क्रोधं च प्रकटयति। ‘सिंहः क्षुद्रमृगं यथा’ इति उपमा रामस्य स्वरपरिवर्तनं सूचयति — याचकः अधुना तर्जकः जातः। पर्वतः ‘दर्शयन् इव’ आसीत् इति कविवचनं मार्मिकम् — प्रकृतिः सहायं कर्तुम् इच्छति, किन्तु न शक्नोति। गिरेः सम्बोधने ‘क्षितिभृतां नाथ’ इति सम्मानवचनं पूर्वम्, तर्जनं च पश्चात् — एषः क्रमः रामस्य धैर्यक्षयं दर्शयति।

ततः दाशरथिः रामः शिलोच्चयम् एव पुनः उवाच — ‘मम बाणाग्निना निर्दग्धः त्वं भस्मीभूतः भविष्यसि; सर्वतः असेव्यः निस्तृणद्रुमपल्लवः च भविष्यसि।’ अनन्तरं नदीम् अपि तर्जयति — ‘हे लक्ष्मण, यदि इयं मे अद्य चन्द्रनिभाननां सीतां न आख्याति, तर्हि इमां सरितम् अपि अद्य शोषयिष्यामि।’ एवं प्ररुषितः रामः चक्षुषा एव दिधक्षन् इव आसीत्। तस्मिन् एव क्षणे सः भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य महत् पदं ददर्श। तत्र एव त्रस्तायाः रामकांक्षिण्याः इतस्ततः प्रधावन्त्याः राक्षसेन अनुसृप्तायाः वैदेह्याः पदानि अपि दृष्टानि। सीतायाः राक्षसस्य च परिक्रान्तं समीक्ष्य, भग्नं धनुः, तूणीः, बहुधा विकीर्णं रथं च दृष्ट्वा सम्भ्रान्तहृदयः रामः प्रियं भ्रातरं शशंस। अत्र क्रोधः प्रमाणेन सह मिलति; इतः परं रामस्य वचनानि प्रश्नरूपाणि भवन्ति — ‘कस्य इदम्?’ इति। शैलस्य नद्याश्च तर्जने रामः अस्त्रं न प्रयुङ्क्ते, केवलं भाषते; तथापि तस्य वचनानि प्रलयसूचकानि — ‘भस्मीभूतः भविष्यसि’, ‘शोषयिष्यामि’ इति। ‘चक्षुषा दिधक्षन् इव’ इति उपमया नेत्रयोः एव अग्निः कल्प्यते। अनन्तरं सहसा दृश्यपरिवर्तनम् — क्रोधस्य मध्ये एव सः भूमौ पदचिह्नं पश्यति। एतत् कवेः कौशलम् — याचना निष्फला, तर्जना निष्फला, किन्तु अवधानेन दृष्टं पदम् एव सत्यं वदति। सीतायाः पदानि ‘इतस्ततः प्रधावन्त्याः’ इति वर्ण्यन्ते, तेन तस्याः भयः पलायनं च चिह्नैः एव कथ्येते। भग्नं धनुः विकीर्णः रथः च युद्धस्य प्रथमे प्रमाणे।

‘हे लक्ष्मण, वैदेह्याः कीर्णाः कनकबिन्दवः पश्य; हे सौमित्रे, भूषणानां विविधानि माल्यानि च। तप्तबिन्दुनिकाशैः चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः सर्वतः आवृतं धरणीतलं पश्य। मन्ये, हे लक्ष्मण, कामरूपिभिः राक्षसैः वैदेही भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता भक्षिता वा भविष्यति। तस्याः सीतायाः निमित्तं विवदमानयोः द्वयोः राक्षसयोः इह घोरं युद्धं बभूव, हे सौमित्रे। इदं च मुक्तामणिचितं रमणीयं विभूषितं महत् धनुः भग्नं धरण्यां पतितम् — कस्य एतत्? हे वत्स, इदं राक्षसानाम् अथवा सुराणाम्? तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितं विशीर्णं काञ्चनं कवचं भूमौ पतितं कस्य? दिव्यमाल्योपशोभितं शतशलाकं छत्रं भग्नदण्डम् इदं कस्य भूमौ निपातितम्? काञ्चनोरश्छदाः पिशाचवदनाः भीमरूपाः महाकायाः इमे खराः रणे कस्य वा निहताः? दीप्तपावकसंकाशः द्युतिमान् समरध्वजः अपविद्धः भग्नः च अयं कस्य साङ्ग्रामिकः रथः?’ एवं प्रश्नानां माला एव अस्मिन् खण्डे प्रवर्तते; प्रत्येकं प्रश्नः एकम् एव उत्तरं सूचयति — महत् युद्धं जातम्, सीता च तस्य निमित्तम्। अस्मिन् खण्डे कविः एकां विशिष्टां शैलीम् उपयुङ्क्ते — रामः प्रत्येकं वस्तु दर्शयति, ततः ‘कस्य?’ इति पृच्छति। उत्तरं न कोऽपि ददाति, किन्तु प्रश्नानां संचयः एव चित्रं रचयति — महत् युद्धं, द्वौ योद्धारौ, एकः च पराजितः। वस्तूनां क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं सीतायाः चिह्नानि (कनकबिन्दवः, माल्यानि), ततः रुधिरम्, ततः आयुधानि (धनुः, कवचम्), ततः राजचिह्नानि (छत्रम्, ध्वजः), अन्ते च वाहनानि (खराः, रथः)। पिशाचवदनाः खराः इति विशेषणेन रावणस्य रथस्य वाहनानि सूच्यन्ते, यत् पाठकाय ज्ञातम्, रामाय तु अज्ञातम् — एषः नाट्यविडम्बनायाः प्रयोगः। ‘भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता’ इति द्विरुक्त्या रामस्य भीषणा कल्पना प्रकाश्यते। तथापि सः एकं सत्यं गृह्णाति — सीतायाः निमित्तं युद्धं जातम्, अतः सा अद्यापि जीवेत् इति सम्भावना अवशिष्यते। ‘कस्य’ इति प्रश्नः अस्मिन् खण्डे प्रायः दशवारम् आवर्तते; एतया पुनरुक्त्या कविः रामस्य विस्मयं संशयं च युगपत् वहति। शस्त्राणां वर्णनम् अपि अतीव सूक्ष्मम् — मुक्तामणिचितं धनुः, वैदूर्यगुलिकाचितं कवचम्, शतशलाकं छत्रम्, तपनीयविभूषणाः विशिखाः इति; एतैः विशेषणैः युध्यमानयोः उभयोः अपि माहात्म्यं सूच्यते। पाठकः जानाति यत् एते रावणस्य जटायुषश्च चिह्नानि; रामः तु न जानाति — एतेन प्रतीक्षा वर्धते।

‘रथाक्षमात्राः तपनीयविभूषणाः प्रकीर्णाः घोरदर्शनाः इमे निहताः बाणाः कस्य? शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ शरावरौ पश्य, हे लक्ष्मण। प्रतोदाभीषुहस्तः अयं हतः सारथिः कस्य? एषा पुरुषस्य पदवी व्यक्तं कस्यापि रक्षसः एव।’ एतावता निरीक्षणं समाप्यते, निर्णयः च आरभ्यते — ‘सुघोरहृदयैः कामरूपिभिः राक्षसैः सह मम वैरं शतगुणं जीवितान्तकं च जातम् इति पश्य। वैदेही हृता मृता वा भक्षिता वा; महावने ह्रियमाणां तपस्विनीं सीतां धर्मः अपि न त्रायते।’ अत्र रामः प्रथमवारं धर्मम् एव दूषयति। ‘वैदेह्यां भक्षितायां हृतायां वा, के लोके मम प्रियं कर्तुं शक्ताः, हे सौम्य? लोकानां कर्तारम् अपि शूरं करुणवेदिनं पुरुषं सर्वभूतानि अज्ञानात् अवमन्येरन्।’ एतेन सूचितम् — करुणा दौर्बल्यम् इति लोकः मन्यते, तत् एव मम दोषः जातः इति। इतः प्रतिज्ञायाः भूमिः रच्यते। निरीक्षणस्य अन्ते रामः निर्णयं करोति — ‘पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि रक्षसः’ इति। ‘व्यक्तम्’ इति पदेन अनुमानं निश्चयतां प्राप्नोति। ततः तस्य वाक् प्रश्नात् प्रतिज्ञां प्रति गच्छति — ‘वैरं शतगुणं जातम्’ इति। ‘न धर्मः त्रायते सीताम्’ इति वचनं सर्गस्य गम्भीरतमम् — रामः यः धर्मस्य एव मूर्तिः, सः एव धर्मस्य असामर्थ्यं वदति। एतत् तस्य मनसः भङ्गं सूचयति। अनन्तरं सः ईश्वरान् एव दूषयति — ‘के मम प्रियं कर्तुं शक्ताः?’ इति। ‘अज्ञानात् अवमन्येरन्’ इति वाक्येन सः सामान्यं नियमं वदति — करुणावन्तं जनं लोकः दुर्बलं मन्यते इति। एषः नियमः अग्रिमस्य क्रोधस्य युक्तिं रचयति।

‘मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनं मां त्रिदशेश्वराः नूनं निर्वीर्यः इति मन्यन्ते’ इति वदन् रामः स्वमार्गं परिवर्तयति — ‘मां प्राप्य गुणः एव दोषः संवृत्तः इति पश्य, लक्ष्मण। यथा महान् सूर्यः उदितः शशिज्योत्स्नां संहृत्य प्रकाशते, तथा अद्य एव सर्वभूतानां रक्षसां च अभवाय अहं गुणान् सर्वान् संहृत्य तेजसा प्रकाशिष्ये। न यक्षाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, न किंनराः, न मनुष्याः सुखं प्राप्स्यन्ति। मम अस्त्रबाणसम्पूर्णम् आकाशं पश्य; त्रैलोक्यचारिणाम् अद्य असम्पातं करिष्यामि। संनिरुद्धग्रहगणम्, आवारितनिशाकरम्, विप्रणष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम्, विनिर्मथितशैलाग्रं, शुष्यमाणजलाशयं, ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं, विप्रणाशितसागरं च त्रैलोक्यं कालकर्मणा संयुक्तं करिष्यामि। ते ममेश्वराः कुशलिनीं सीतां न प्रदास्यन्ति चेत्, अस्मिन् एव मुहूर्ते मम विक्रमं द्रक्ष्यन्ति। मम चापगुणोन्मुक्तैः निरन्तरैः बाणजालैः सर्वभूतानि आकाशम् अपि न उत्पतिष्यन्ति; मम नाराचैः मर्दितं ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजं समाकुलम् अमर्यादं जगत् अद्य पश्य।’ एषा प्रतिज्ञा क्रमेण विस्तीर्यते — प्रथमं देवाः, ततः आकाशम्, ततः सर्वं जगत्। इयं प्रतिज्ञा रामायणस्य उग्रतमेषु वचनेषु गण्यते। तस्याः संरचना क्रमिका — प्रथमं कारणम् (‘निर्वीर्यः इति मन्यन्ते’), ततः सङ्कल्पः (‘गुणान् संहृत्य तेजसा प्रकाशिष्ये’), ततः विस्तारः (देवाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, मनुष्याः), अन्ते च साधनम् (बाणजालानि)। सूर्योपमा अत्र मार्मिका — सूर्यः चन्द्रिकाम् आच्छाद्य प्रकाशते, तथा रामः स्वमार्दवम् आच्छाद्य तेजसा प्रकाशिष्यते; गुणानां संहरणम् एव तस्य अस्त्रम्। अनन्तरं सः विनाशस्य चित्रं वर्णयति — ग्रहगणः निरुद्धः, चन्द्रः आवृतः, अग्निमरुद्भास्कराणां द्युतिः नष्टा, शैलाग्राणि मथितानि, जलाशयाः शुष्काः, द्रुमलतागुल्माः ध्वस्ताः, सागरः विप्रणाशितः। एतानि सप्त प्रलयचिह्नानि एकेन एव वाक्येन उच्यन्ते। तथापि अन्ते सः शर्तं वदति — ‘न ते कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति’ इति; अतः विनाशः अनिवार्यः न, अपि तु देवानां प्रतिक्रियायाः अधीनः। कविः अत्र रामस्य वाचम् एव अस्त्रं करोति; क्रिया तु अन्तिमे खण्डे एव आरभ्यते। प्रतिज्ञायाः पुनरुक्तिः अपि सार्थका — यः जनः निश्चितं कर्तुं शक्नोति सः न पुनः पुनः वदति; रामस्य पुनरुक्तिः तस्य आन्तरं संशयम् एव सूचयति। ‘मम प्राप्य गुणः दोषः संवृत्तः’ इति वाक्ये आत्मनिन्दा अपि निहिता — सः स्वमार्दवम् एव सीताहरणस्य कारणं मन्यते। एषा आत्मगर्हा अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणेन एव खण्डयिष्यते।

‘आकर्णपूर्णैः जीवलोकदुरावरैः इषुभिः मैथिलीहेतोः अहम् इदं जगत् अपिशाचम् अराक्षसं करिष्ये। अमर्षात् विमुक्तानां दूरगामिनां मम रोषप्रयुक्तानां विशिखानां बलम् अद्य सुराः द्रक्ष्यन्ति। मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते न देवाः, न दैतेयाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः भविष्यन्ति। देवानां दानवानां यक्षाणां रक्षसां च ये लोकाः, ते मम बाणौघैः शकलीकृताः बहुधा निपतिष्यन्ति; इमान् लोकान् अद्य सायकैः निर्मर्यादान् करिष्यामि। हे सौमित्रे, यदि ममेश्वराः हृतां मृतां वा सीतां न दास्यन्ति, यदि तादृशीं प्रियां वैदेहीं न दास्यन्ति, तर्हि सचराचरं त्रैलोक्यं सर्वं जगत् नाशयामि; यावत् तस्याः दर्शनं न भवति, तावत् सायकैः तापयामि च।’ अत्र ‘यावत् दर्शनम्’ इति पदेन प्रतिज्ञायाः सीमा अपि निर्दिश्यते — विनाशः स्वयं लक्ष्यं न, सीतादर्शनम् एव लक्ष्यम्। एतेन रामस्य क्रोधः अपि साध्यसापेक्षः इति सूच्यते। अस्मिन् खण्डे प्रतिज्ञा पुनरुक्त्या तीव्रतरा भवति। ‘आकर्णपूर्णैः’ इति पदेन धनुषः पूर्णम् आकर्षणं सूच्यते; ‘जीवलोकदुरावरैः’ इति च बाणानाम् अनिवार्यता। ‘अपिशाचम् अराक्षसं करिष्ये’ इति वाक्ये लक्ष्यम् अपि स्पष्टम् — मैथिलीहेतोः एव एतत् सर्वम्। देवानां दानवानां यक्षाणां रक्षसां च लोकाः शकलीकृताः पतिष्यन्ति इति कल्पना विश्वव्यापिनी। ‘निर्मर्यादान् लोकान् करिष्यामि’ इति वचने मर्यादापुरुषोत्तमः एव मर्यादानाशं प्रतिजानीते — एषः विरोधः पाठकेन ध्यातव्यः। अन्ते ‘यावद्दर्शनम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एषः क्रोधः शोकस्य एव अन्यत् रूपम्, न तु स्वतन्त्रा क्रूरता। ‘सुराः द्रक्ष्यन्ति’ इति वचनेन रामः देवान् एव प्रेक्षकत्वेन आह्वयति; तेषाम् उपेक्षा एव तस्य कोपस्य मूलम्।

इति उक्त्वा क्रोधताम्राक्षः स्फुरमाणोष्ठसम्पुटः सः वल्कलाजिनम् आबध्य जटाभारम् अबन्धयत्। एताः द्वे क्रिये तपस्विनः योद्धृत्वं सूचयतः — वल्कलधारी अपि सः अधुना सन्नद्धः। तथाभूतस्य क्रुद्धस्य धीमतः रामस्य तनुः पूर्वं त्रिपुरं जघ्नुषः रुद्रस्य इव बभौ। अनन्तरं सः लक्ष्मणात् कार्मुकम् आदाय निष्पीड्य गृहीतवान्, संदीप्तं घोरम् आशीविषोपमं शरं च आदाय धनुषि संदधे। परपुरञ्जयः श्रीमान् रामः युगान्ताग्निः इव क्रुद्धः सन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘यथा जरा, यथा मृत्युः, यथा कालः, यथा विधिः — एते सर्वभूतेषु नित्यं न प्रतिहन्यन्ते, तथा अहम् अपि क्रोधसंयुक्तः असंशयं न निवार्यः अस्मि। यदि अद्य ते मे चारुदतीम् अनिन्दितां मैथिलीं सीतां पूर्वम् इव न दिशन्ति, तर्हि सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं सशैलं जगत् अहं परिवर्तयामि।’ एवं सर्गः अत्युग्रया प्रतिज्ञया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एव तं शमयिष्यति। अन्तिमे खण्डे वाचः स्थाने क्रियाः प्रवर्तन्ते। वल्कलाजिनस्य बन्धनं जटाभारस्य च बन्धनम् — एते द्वे क्रिये योद्धुः सन्नाहम् एव सूचयतः, यद्यपि वेषः तापसस्य एव। रुद्रोपमा अत्र यथार्था — रुद्रः अपि तपस्वी एव आसीत्, तथापि त्रिपुरं दग्धवान्। ‘लक्ष्मणात् आदाय’ इति पदेन सूच्यते यत् धनुः अद्यापि लक्ष्मणस्य हस्ते आसीत्; अतः रामः तत् बलात् गृहीतवान्। ‘निष्पीड्य’ इति च मुष्टेः दृढतां वदति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, तेन च सर्गस्य समाप्तिः उन्नतस्वरेण भवति। ‘पुरेव’ इति पदेन रामः पूर्वस्थितिम् एव याचते — न अधिकं किमपि; किन्तु तदर्थं सः सर्वं जगत् परिवर्तयितुं सिद्धः।

మునుపటి రెండు సర్గలలో శోకం మాటలలోనే ముగిసింది; ఈ సర్గలో అది కార్యరూపం దాలుస్తుంది. దీనుడైన రాముడు దీనమైన స్వరంతో లక్ష్మణుణ్ణి ఆదేశిస్తాడు — ‘త్వరగా వెళ్ళి గోదావరీనది దగ్గర తెలుసుకో; సీత పద్మాలు తేవడానికి గోదావరికి వెళ్ళిందేమో?’ రాముడు ఇలా చెప్పగా వేగంగా అడుగులు వేసే లక్ష్మణుడు ఆ రమణీయమైన నదికి వెళ్ళాడు. రేవులు గల ఆ నదిని వెదికి అతడు రామునితో అన్నాడు — ‘రేవులలో ఆమె కనబడడం లేదు; నేను గట్టిగా పిలిచినా ఆమె నా మాట వినడం లేదు. రామా, క్లేశాలను నశింపజేసే వైదేహి ఏ ప్రదేశానికి చేరిందో, సన్నని నడుము గల ఆమె ఎక్కడ ఉందో నాకు తెలియదు.’ లక్ష్మణుని మాట విని దీనుడూ, సంతాపంతో మోహం చెందినవాడూ అయిన రాముడు స్వయంగా గోదావరీనది దగ్గరికి వెళ్ళాడు. అక్కడ నిలిచి అతడు ‘సీత ఎక్కడ?’ అని మాత్రమే అన్నాడు. వధకు అర్హుడైన రాక్షసరాజు ఆమెను అపహరించాడని భూతాలన్నిటికీ తెలుసు, అయినా అవి రామునికి చెప్పలేదు; గోదావరీనది కూడా అలాగే మౌనంగా ఉండిపోయింది. ఇక్కడ కవి మొదటిసారిగా సూచిస్తాడు — సాక్షులు ఉన్నారు, కాని భయంతో మూగవారయ్యారు. ఈ సర్గ ఈ నాలుగు సర్గల సమూహంలో అన్నిటికంటే పొడవైనది; దీని నిర్మాణం కూడా మూడు భాగాలుగా ఉంది — అన్వేషణ, సాక్ష్యదర్శనం, ప్రతిజ్ఞ. మొదటి భాగంలో రాముడు స్వయంగా వెళ్ళడు; లక్ష్మణుణ్ణి పంపుతాడు, ఎందుకంటే అతని ఆశ ఇంకా బతికే ఉంది — ఆమె పద్మాలు తేవడానికి వెళ్ళి ఉండవచ్చని. లక్ష్మణుడు తిరిగి రావడం మాత్రం ఆశను హరిస్తుంది. ‘క్రోశతో న శృణోతి మే’ (నేను గట్టిగా పిలిచినా వినడం లేదు) అనే వాక్యంలో బిగ్గరగా పిలవడం కూడా నిష్ఫలమేనని సూచించబడుతుంది. తరువాత రాముడు స్వయంగా నదికి వెళతాడు, ఎందుకంటే మరొకరు చేసిన పరీక్ష అతనికి చాలదు. అతని ప్రశ్న కూడా చాలా సంక్షిప్తమైనది — ‘క్వ సీతా’ (సీత ఎక్కడ) అనే రెండు పదాలు మాత్రమే; శోకం మాటను కుదించివేస్తుంది.

తరువాత వనంలోని భూతాలు నదిని ప్రేరేపిస్తాయి — ‘ఇతనికి ఆ ప్రియురాలి గురించి చెప్పు’ అని. అయినా శోకిస్తున్న రాముడు అడిగినా ఆ నది సీత గురించి చెప్పలేదు. కారణాన్ని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు — రావణుని ఆ రూపాన్నీ, ఆ దురాత్ముని కర్మలనూ తలచుకొని భయంతో ఆ నది వైదేహి గురించి చెప్పలేదు. ఈ విధంగా ప్రకృతి కూడా రాక్షసునికి భయపడుతుందని భావం. ఆ నది సీతను చూపకుండా నిరాశపరచగా, సీతను చూడలేక కృశించిన రాముడు సౌమిత్రితో అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఈ గోదావరి ఏ మాత్రమూ బదులు పలకడం లేదు. లక్ష్మణా, జనకుణ్ణి కలిసినప్పుడు ఏమి చెప్పను? వైదేహి తల్లికి ఆమె లేకుండా ఆ అప్రియమైన మాట ఎలా చెప్పను? రాజ్యం కోల్పోయి అడవిలో వనఫలాలతో జీవిస్తున్న నా శోకాన్నంతా తొలగించిన ఆ వైదేహి ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయింది? బంధువర్గం లేక, వైదేహినీ చూడలేక మేల్కొని ఉండే నాకు రాత్రులు దీర్ఘమవుతాయని అనుకుంటాను. సీత దొరికితే మందాకినినీ, జనస్థానాన్నీ, ఈ ప్రస్రవణగిరినీ — అన్నిటినీ తిరిగి వెదుకుతాను.’ విరహం ఇక్కడ సామాజిక రూపాన్ని కూడా ధరిస్తుంది — తండ్రికీ తల్లికీ ఏమి చెప్పను అని. భూతాలు ప్రేరేపించడాన్ని కవి ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తాడు — వనదేవతలకు సత్యం తెలుసు, చెప్పాలనీ కోరుకుంటారు, కాని నదే భయపడింది. దీనితో రావణుని భయం అంతటా వ్యాపించి ఉందని సూచించబడుతుంది. రాముని విలాపంలో ఇక్కడ కొత్త విషయం — జనకుని దుఃఖం, తల్లి దుఃఖం. ‘నా శోకాన్నంతా తొలగించినది’ అనే వాక్యంతో సీత చేసిన ఉపకారం స్మరించబడుతుంది — రాజ్యం పోయినప్పుడు కూడా ఆమెయే అతని సుఖానికి కారణం. ‘రాత్రులు దీర్ఘమవుతాయి’ అనేది రాబోయే దుఃఖపు ఊహ. చివరలో అతడు ప్రదేశాలను లెక్కిస్తాడు — మందాకిని, జనస్థానం, ప్రస్రవణం; వీటితో అన్వేషణ క్షేత్రం నిర్దేశించబడుతుంది.

ఇక్కడ సర్గ గమనం మారుతుంది. రాముడు గమనిస్తాడు — ‘వీరుడా, ఈ మహామృగాలు నన్ను మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తున్నాయి; ఏదో చెప్పాలనుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి; వాటి సంజ్ఞలను నేను గమనిస్తున్నాను.’ వాటిని చూసి నరవ్యాఘ్రుడైన రాఘవుడు కన్నీటితో గొంతు పూడుకుపోగా వాటినే చూస్తూ ‘సీత ఎక్కడ?’ అని అడిగాడు. నరేంద్రుడు ఇలా అడగగానే ఆ మృగాలు ఒక్కసారిగా లేచి, అన్నీ దక్షిణాభిముఖంగా నిలిచి ఆకాశాన్ని చూపించాయి — మైథిలిని అపహరించుకుపోయిన దిక్కునే. తరువాత అవి అదే దారిలో వెళుతూ రాజును వెనుదిరిగి చూస్తూ, మళ్ళీ అరుస్తూ ముందుకు సాగాయి. ఇదంతా లక్ష్మణుడు గమనించాడు; వాటి మాటల సారాంశాన్నీ సంజ్ఞనూ అతడు గ్రహించాడు. మూగవైన మృగాలే ఇక్కడ ఏకైక సాక్షులు, అవి భయాన్ని విడిచి దిక్కును చూపిస్తాయి; చెప్పని నదికంటే, చెట్లకంటే ఇవి ఎక్కువ ఉపకారం చేసేవి. అవి రెండు దిక్కులను చూపిస్తాయి — దక్షిణపు భూమినీ, ఆకాశాన్నీ; దీనితో మార్గం కూడా సూచించబడుతుంది. ‘వక్తుకామాః’ (చెప్పాలనుకుంటున్నవి) అనే పదమే ఇక్కడ ప్రధానం — మృగాలు చెప్పాలనుకుంటాయి, కాని వాటికి వాక్కు లేదు; అందుచేత అవి చేష్టలతోనే చెబుతాయి. రాముడు కూడా వాటి సంజ్ఞను గ్రహిస్తాడు, ఎందుకంటే దుఃఖితుని ఇంద్రియాలు మరింత సూక్ష్మంగా ఉంటాయి. మునుపు మాట్లాడే శక్తి ఉన్న నది మాట్లాడలేదు, ఇప్పుడు మాట లేని మృగాలు చెబుతున్నాయి — ఈ విరోధమే కవి ఉద్దేశం. మృగాల చేష్ట మూడు విధాలు — ఒక్కసారిగా లేవడం, దక్షిణాభిముఖంగా నిలవడం, ఆకాశాన్ని చూపడం; ఈ మూడింటితో దిక్కూ మార్గమూ రెండూ సూచించబడతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు ఆకాశమార్గంలో దక్షిణదిక్కుకు వెళ్ళాడు. లక్ష్మణుడు కూడా ‘వచనసర్వస్వమ్’ (మాటల సారాంశం) అని వాటి అభిప్రాయపు సారాన్ని గ్రహిస్తాడు.

బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణుడు ఆర్తునిలా అన్నగారితో అన్నాడు — ‘సీత ఎక్కడ అని నువ్వు అడగగానే ఈ మృగాలు ఒక్కసారిగా లేచి, భూమినీ దక్షిణదిక్కునూ చూపిస్తున్నాయి. దేవా, మంచిది — మనమిద్దరం ఈ నైరృతదిక్కుకు వెళదాం; ఆమెను గురించి ఏదైనా ఆనవాలు దొరకవచ్చు, లేదా ఆర్యయే కనబడవచ్చు.’ ‘సరే’ అని మాత్రమే అని కాకుత్స్థుడు దక్షిణదిక్కుకు బయలుదేరాడు; లక్ష్మణుడు వెంట రాగా శ్రీమంతుడైన అతడు భూమిని పరిశీలిస్తూ నడిచాడు. ఈ విధంగా ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకుంటూ ఆ ఇద్దరు సోదరులూ భూమిపై రాలిపడిన పూలదారిని చూశారు. ‘పుష్పమార్గః’ (పూలదారి) అనే పదం ముఖ్యమైనది — పూలు కేవలం రాలిపడలేదు, దారిలా వరుసగా పడ్డాయి; దానితో గమనమూ దిక్కూ సూచించబడతాయి. వారికి దొరికిన మొదటి భౌతిక ప్రమాణం ఇదే; ఇక్కడి నుండి సర్గ అనుమానం నుండి సాక్ష్యం వైపు సాగుతుంది. లక్ష్మణుని మాటలో రెండు అవకాశాలు చెప్పబడ్డాయి — ‘అతని ఆనవాలు’ అంటే అపహరించినవాని చిహ్నం, ‘లేదా ఆర్యయే’ అంటే సీత స్వయంగా కనబడడం. దీనితో అతడు ఆశను కూడా కాపాడుతాడు, ప్రమాణాన్వేషణనూ సూచిస్తాడు. ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే రాముని ఏకపద సమాధానం ఈ సర్గలోని మార్పును సూచిస్తుంది — విలాపం ముగిసింది, ప్రయాణం మొదలైంది. ‘వసుంధరాం వీక్షమాణః’ (భూమిని పరిశీలిస్తూ) అనే పదంతో కవి చూపేదేమంటే రాముడు ఇప్పుడు ఆకాశాన్ని కాక భూమిని చూస్తున్నాడు; అన్వేషణ ప్రమాణాధారితమైంది. దాని ఫలమే పూలదారి కనబడడం.

భూమిపై రాలిపడిన పూలవానను చూసి దుఃఖితుడైన వీరుడు రాముడు దుఃఖితుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఇక్కడి ఈ పూలను నేను గుర్తుపడుతున్నాను; వీటిని నేనే అడవిలో వైదేహికి ఇచ్చాను, ఆమె వాటిని ముడుచుకుంది. సూర్యుడూ, వాయువూ, యశస్విని అయిన భూదేవీ నాకు ప్రియం చేయదలచి ఈ పూలను కాపాడుతున్నారని అనుకుంటాను.’ ఇక్కడ ముగ్గురు దేవతలు సాక్షులుగా కాక రక్షకులుగా స్వీకరించబడ్డారు — ప్రకృతి రామునికి సహాయకారిణి అనే మొదటి సూచన ఇది. ఇలా అని మహాబాహువూ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుణ్ణి విడిచి, జలపాతాలతో నిండిన పర్వతాన్నే సంబోధిస్తాడు — ‘పర్వతరాజా, నాకు దూరమైన సర్వాంగసుందరి అయిన ఆ రమణి ఈ రమ్యమైన వనప్రదేశంలో నీకు కనబడిందా?’ సమాధానం దొరకక అతడు క్రోధంతో, సింహం చిన్న మృగాన్ని బెదిరించినట్లు పర్వతాన్ని బెదిరిస్తాడు — ‘పర్వతమా, బంగారు వన్నె గల, బంగారు మేని గల ఆ సీతను చూపించు; లేకపోతే నీ శిఖరాలన్నిటినీ నేను ధ్వంసం చేస్తాను.’ ఇలా అనబడిన పర్వతం మైథిలిని చూపిస్తున్నట్లే అయింది, కాని రాఘవునికి ఆమెను చూపలేదు. ‘అభిజానామి’ (గుర్తుపడుతున్నాను) అనే పదమే ఈ సర్గలోని మొదటి నిశ్చితమైన గుర్తింపు. ఇంతకుముందు అంతా అనుమానమే; ఇప్పుడు మాత్రం రాముడు తన చేతితో ఇచ్చిన పూలనే చూస్తున్నాడు, అందుచేత మార్గం నిశ్చితమైంది. సూర్యుడు, వాయువు, భూమి అనే ముగ్గురిని రక్షకులుగా ఊహించడం శోకం మధ్యలో కూడా కృతజ్ఞతను చూపిస్తుంది. కాని ఆ క్షణంలోనే అతడు పర్వతాన్ని అడుగుతాడు, సమాధానం దొరకదు, క్రోధాన్ని ప్రకటిస్తాడు. ‘సింహం చిన్న మృగాన్ని బెదిరించినట్లు’ అనే ఉపమ రాముని స్వరంలోని మార్పును సూచిస్తుంది — యాచించేవాడు ఇప్పుడు బెదిరించేవాడయ్యాడు. పర్వతం ‘చూపిస్తున్నట్లే’ ఉందనే కవివచనం మర్మస్పర్శి — ప్రకృతి సహాయం చేయాలనుకుంటుంది, కాని చేయలేకపోతుంది. పర్వతాన్ని సంబోధించడంలో మొదట ‘పర్వతరాజా’ అనే గౌరవవచనం, తరువాత బెదిరింపు — ఈ క్రమం రాముని ధైర్యం క్షీణిస్తోందని చూపిస్తుంది.

తరువాత దాశరథి అయిన రాముడు మళ్ళీ ఆ పర్వతంతోనే అన్నాడు — ‘నా బాణాగ్నితో దహించబడి నువ్వు బూడిదైపోతావు; అన్నివైపుల నుండీ ఎవరూ ఆశ్రయించలేనిదానివై, గడ్డీ చెట్లూ చిగుళ్ళూ లేనిదానివై అవుతావు.’ ఆ తరువాత నదిని కూడా బెదిరిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ నది ఈ రోజు చంద్రముఖి అయిన సీత గురించి నాకు చెప్పకపోతే, ఈ నదిని కూడా ఈ రోజే ఎండబెడతాను.’ ఈ విధంగా కోపించిన రాముడు చూపుతోనే దహించివేయాలనుకుంటున్నట్లు ఉన్నాడు. సరిగ్గా ఆ క్షణంలోనే అతడు నేలపై పడిన రాక్షసుని పెద్ద అడుగుజాడను చూశాడు. అక్కడే భయపడి, రాముని కోరుతూ, అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతూ, రాక్షసుడు వెంటాడుతున్న వైదేహి అడుగుజాడలు కూడా కనిపించాయి. సీతా రాక్షసుల అడుగుల కదలికను పరిశీలించి, విరిగిన ధనుస్సునూ, అమ్ములపొదులనూ, అనేక ముక్కలుగా చెల్లాచెదురైన రథాన్నీ చూసి, కలవరపడిన హృదయంతో రాముడు ప్రియమైన తమ్మునికి చెప్పాడు. ఇక్కడ క్రోధం ప్రమాణంతో కలుస్తుంది; ఇక్కడి నుండి రాముని మాటలు ‘ఇది ఎవరిది?’ అనే ప్రశ్నల రూపాన్ని తీసుకుంటాయి. పర్వతాన్నీ నదినీ బెదిరించడంలో రాముడు అస్త్రాన్ని ప్రయోగించడు, కేవలం మాట్లాడతాడు; అయినా అతని మాటలు ప్రళయసూచకాలు — ‘బూడిదైపోతావు’, ‘ఎండబెడతాను’ అని. ‘చూపుతోనే దహించివేయాలనుకుంటున్నట్లు’ అనే ఉపమతో కన్నులలోనే అగ్ని ఊహించబడుతుంది. ఆ తరువాత హఠాత్తుగా దృశ్యం మారుతుంది — క్రోధం మధ్యలోనే అతడు నేలపై అడుగుజాడను చూస్తాడు. ఇది కవి కౌశలం — యాచన నిష్ఫలం, బెదిరింపు నిష్ఫలం, కాని శ్రద్ధగా చూసిన అడుగుజాడే సత్యాన్ని చెబుతుంది. సీత అడుగుజాడలు ‘అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నదాని’విగా వర్ణించబడతాయి; దానితో ఆమె భయమూ పలాయనమూ చిహ్నాల ద్వారానే చెప్పబడతాయి. విరిగిన ధనుస్సూ చెల్లాచెదురైన రథమూ యుద్ధానికి మొదటి ప్రమాణాలు.

‘లక్ష్మణా, చెల్లాచెదురుగా పడిన వైదేహి బంగారు బిందువులను చూడు; సౌమిత్రీ, ఆభరణాల నానావిధమైన మాలలను కూడా చూడు. కాచిన బంగారు బిందువుల వంటి చిత్రమైన రక్తబిందువులతో అన్నివైపులా కప్పబడిన భూతలాన్ని చూడు. లక్ష్మణా, కామరూపులైన రాక్షసులు వైదేహిని ముక్కలు ముక్కలుగా చీల్చి పంచుకున్నారో, తినివేశారో అనుకుంటాను. సౌమిత్రీ, ఆ సీత కోసం వాదులాడుకున్న ఇద్దరు రాక్షసుల మధ్య ఇక్కడ ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన, రమణీయంగా అలంకరించబడిన ఈ పెద్ద ధనుస్సు విరిగి నేలపై పడి ఉంది — ఇది ఎవరిది? నాయనా, ఇది రాక్షసులదా, లేక దేవతలదా? ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతి గల, వైడూర్యపు గుళికలు పొదిగిన, ముక్కలైన ఈ బంగారు కవచం నేలపై పడి ఉంది — ఎవరిది? దివ్యమాలలతో శోభిస్తున్న, వంద కమ్ములు గల, దండం విరిగిన ఈ గొడుగు నేలపై పడవేయబడింది — ఎవరిది? బంగారు ఉరఃకవచాలు గలవీ, పిశాచముఖాలు గలవీ, భయంకరరూపాలు గలవీ, మహాకాయాలు గలవీ అయిన ఈ గాడిదలు యుద్ధంలో ఎవరిచేత చంపబడ్డాయి? మండుతున్న అగ్ని వంటి కాంతిమంతమైన యుద్ధధ్వజం గల, విసిరివేయబడి విరిగిపోయిన ఈ యుద్ధరథం ఎవరిది?’ ఈ విధంగా ఈ భాగంలో ప్రశ్నల మాలయే సాగుతుంది; ప్రతి ప్రశ్నా ఒకే సమాధానాన్ని సూచిస్తుంది — మహాయుద్ధం జరిగింది, సీతయే దానికి కారణం. ఈ భాగంలో కవి ఒక విశిష్టమైన శైలిని ఉపయోగిస్తాడు — రాముడు ప్రతి వస్తువునూ చూపిస్తాడు, తరువాత ‘ఎవరిది?’ అని అడుగుతాడు. ఎవరూ సమాధానం ఇవ్వరు, కాని ప్రశ్నల సంచయమే ఒక చిత్రాన్ని రచిస్తుంది — మహాయుద్ధం, ఇద్దరు యోధులు, వారిలో ఒకడు ఓడిపోయాడు. వస్తువుల క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట సీత చిహ్నాలు (బంగారు బిందువులు, మాలలు), తరువాత రక్తం, తరువాత ఆయుధాలు (ధనుస్సు, కవచం), తరువాత రాజచిహ్నాలు (గొడుగు, ధ్వజం), చివరకు వాహనాలు (గాడిదలు, రథం). పిశాచముఖాలు గల గాడిదలు అనే విశేషణంతో రావణుని రథవాహనాలు సూచించబడతాయి; ఇది పాఠకునికి తెలుసు, రామునికి తెలియదు — ఇది నాటకీయ వ్యంగ్యం ప్రయోగం. ‘భిత్త్వా భిత్త్వా విభక్తా’ (ముక్కలు ముక్కలుగా చీల్చి పంచుకొనబడింది) అనే పునరుక్తితో రాముని భీషణమైన ఊహ ప్రకాశిస్తుంది. అయినా అతడు ఒక సత్యాన్ని గ్రహిస్తాడు — సీత కోసం యుద్ధం జరిగింది, అందుచేత ఆమె ఇంకా బతికి ఉండవచ్చుననే అవకాశం మిగిలి ఉంది. ‘కస్య’ (ఎవరిది) అనే ప్రశ్న ఈ భాగంలో దాదాపు పదిసార్లు పునరావృతమవుతుంది; ఈ పునరుక్తితో కవి రాముని విస్మయాన్నీ సందేహాన్నీ ఏకకాలంలో వ్యక్తం చేస్తాడు. శస్త్రాల వర్ణన కూడా చాలా సూక్ష్మమైనది — ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన ధనుస్సు, వైడూర్యపు గుళికలు పొదిగిన కవచం, వంద కమ్ముల గొడుగు, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు; ఈ విశేషణాలతో పోరాడిన ఇద్దరి గొప్పతనమూ సూచించబడుతుంది. ఇవి రావణునివీ జటాయువువీ చిహ్నాలని పాఠకునికి తెలుసు; రామునికి మాత్రం తెలియదు — దీనితో ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది.

‘రథపు ఇరుసంత పెద్దవీ, బంగారు అలంకారాలు గలవీ, భయంకరంగా కనిపించేవీ, చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నవీ, విరిగిపోయినవీ అయిన ఈ బాణాలు ఎవరివి? లక్ష్మణా, బాణాలతో నిండి ధ్వంసమైన ఈ రెండు అమ్ములపొదులను చూడు. చేతిలో ముల్లుకర్రా పగ్గాలూ పట్టుకొని చనిపోయి ఉన్న ఈ సారథి ఎవరివాడు? ఈ పురుషుని అడుగుజాడ స్పష్టంగా ఏదో ఒక రాక్షసునిదే.’ దీనితో పరిశీలన ముగుస్తుంది, నిర్ణయం మొదలవుతుంది — ‘మిక్కిలి ఘోరమైన హృదయాలు గల కామరూపులైన రాక్షసులతో నా వైరం వందరెట్లు పెరిగి, ప్రాణాంతకమైనదిగా మారిందని చూడు. వైదేహి అపహరించబడిందో, మరణించిందో, తినివేయబడిందో; మహావనంలో అపహరించబడుతున్న తపస్విని సీతను ధర్మం కూడా కాపాడడం లేదు.’ ఇక్కడ రాముడు మొదటిసారిగా ధర్మాన్నే నిందిస్తాడు. ‘సౌమ్యుడా, వైదేహి తినివేయబడినా, అపహరించబడినా, లోకంలో నాకు ప్రియం చేయగలవారు ఎవరు? లోకాలను సృష్టించినవాడైనా, శూరుడైనా, కరుణ తెలిసిన పురుషుణ్ణి సర్వభూతాలూ అజ్ఞానంతో అవమానిస్తాయి.’ దీనితో సూచించబడేది — కరుణను లోకం దౌర్బల్యంగా భావిస్తుంది, అదే నా దోషమైందని. ఇక్కడి నుండి ప్రతిజ్ఞకు భూమిక రచించబడుతుంది. పరిశీలన చివరలో రాముడు నిర్ణయానికి వస్తాడు — ‘ఈ పురుషుని అడుగుజాడ స్పష్టంగా ఏదో ఒక రాక్షసునిదే’ అని. ‘వ్యక్తమ్’ (స్పష్టంగా) అనే పదంతో అనుమానం నిశ్చయంగా మారుతుంది. తరువాత అతని వాక్కు ప్రశ్న నుండి ప్రతిజ్ఞ వైపు సాగుతుంది — ‘వైరం వందరెట్లు పెరిగింది’ అని. ‘ధర్మం సీతను కాపాడడం లేదు’ అనే మాట ఈ సర్గలో అన్నిటికంటే గంభీరమైనది — ధర్మానికే మూర్తి అయిన రాముడే ధర్మపు అసమర్థతను చెబుతున్నాడు. ఇది అతని మనస్సు భగ్నమైందని సూచిస్తుంది. ఆ తరువాత అతడు ఈశ్వరులనే నిందిస్తాడు — ‘నాకు ప్రియం చేయగలవారు ఎవరు?’ అని. ‘అజ్ఞానంతో అవమానిస్తాయి’ అనే వాక్యంతో అతడు ఒక సామాన్య నియమాన్ని చెబుతాడు — కరుణ గల మనిషిని లోకం బలహీనుడిగా భావిస్తుందని. ఈ నియమమే తరువాతి క్రోధానికి యుక్తిని సమకూరుస్తుంది.

‘మృదువైనవాణ్ణి, లోకహితంలో నిమగ్నుణ్ణి, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాణ్ణి, కరుణ తెలిసినవాణ్ణి అయిన నన్ను దేవతల ప్రభువులు తప్పక పరాక్రమం లేనివాడిగా భావిస్తున్నారు’ అంటూ రాముడు తన మార్గాన్ని మార్చుకుంటాడు — ‘లక్ష్మణా, నన్ను చేరి గుణమే దోషంగా మారిందని చూడు. ఉదయించిన మహాసూర్యుడు చంద్రుని వెన్నెలను హరించి ప్రకాశించినట్లు, ఈ రోజే సర్వభూతాలకూ రాక్షసులకూ వినాశం కలిగించడానికి నేను నా గుణాలన్నిటినీ ఉపసంహరించుకొని తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాను. యక్షులు గాని, గంధర్వులు గాని, పిశాచాలు గాని, రాక్షసులు గాని, కిన్నరులు గాని, మనుష్యులు గాని సుఖాన్ని పొందరు. నా అస్త్రాలతో బాణాలతో నిండిన ఆకాశాన్ని చూడు; ఈ రోజు ముల్లోకాలలో సంచరించేవారికి కదలికే లేకుండా చేస్తాను. గ్రహగణాలు నిరోధించబడినదీ, చంద్రుడు కప్పివేయబడినదీ, అగ్ని వాయువు సూర్యుల కాంతి నశించి చీకటి ఆవరించినదీ, పర్వతశిఖరాలు మథించబడినదీ, జలాశయాలు ఎండిపోతున్నదీ, చెట్లూ తీగలూ పొదలూ ధ్వంసమైనదీ, సముద్రాలు నశించినదీ అయిన ముల్లోకాన్ని కాలుని కర్మతో — ప్రళయంతో — కలిపివేస్తాను. ఆ ఈశ్వరులు సీతను క్షేమంగా నాకు తిరిగి ఇవ్వకపోతే, ఈ క్షణంలోనే నా పరాక్రమాన్ని చూస్తారు. నా వింటినారి నుండి విడువబడే ఎడతెగని బాణజాలాలవల్ల సర్వభూతాలూ ఆకాశంలోకి ఎగరలేవు; నా నారాచాలతో మర్దించబడి, మృగాలూ పక్షులూ ధ్వంసమై తిరుగాడుతూ, కల్లోలమై, మర్యాదలు లేనిదైన జగత్తును ఈ రోజు చూడు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞ క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట దేవతలు, తరువాత ఆకాశం, తరువాత సమస్త జగత్తు. ఈ ప్రతిజ్ఞ రామాయణంలోని అత్యంత ఉగ్రమైన మాటలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. దాని నిర్మాణం క్రమబద్ధమైనది — మొదట కారణం (‘పరాక్రమం లేనివాడిగా భావిస్తున్నారు’), తరువాత సంకల్పం (‘గుణాలను ఉపసంహరించుకొని తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాను’), తరువాత విస్తారం (దేవతలు, యక్షులు, గంధర్వులు, మనుష్యులు), చివరకు సాధనం (బాణజాలాలు). ఇక్కడి సూర్యోపమ మర్మస్పర్శి — సూర్యుడు వెన్నెలను కప్పివేసి ప్రకాశించినట్లు, రాముడు తన మార్దవాన్ని కప్పివేసి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు; గుణాల ఉపసంహరణమే అతని అస్త్రం. ఆ తరువాత అతడు వినాశచిత్రాన్ని వర్ణిస్తాడు — గ్రహగణం నిరోధించబడడం, చంద్రుడు కప్పబడడం, అగ్ని వాయువు సూర్యుల కాంతి నశించడం, పర్వతశిఖరాలు మథించబడడం, జలాశయాలు ఎండిపోవడం, చెట్లూ తీగలూ పొదలూ ధ్వంసమవడం, సముద్రం నశించడం. ఈ ఏడు ప్రళయచిహ్నాలూ ఒకే వాక్యంలో చెప్పబడతాయి. అయినా చివరలో అతడు ఒక షరతు చెబుతాడు — ‘వారు సీతను క్షేమంగా తిరిగి ఇవ్వకపోతే’ అని; అందుచేత వినాశం అనివార్యం కాదు, దేవతల ప్రతిక్రియపై ఆధారపడి ఉంది. కవి ఇక్కడ రాముని వాక్కునే అస్త్రంగా చేస్తాడు; క్రియ మాత్రం చివరి భాగంలోనే మొదలవుతుంది. ప్రతిజ్ఞ పునరావృతం కావడం కూడా సార్థకమే — నిశ్చయంగా చేయగలవాడు మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడు; రాముని పునరుక్తి అతని ఆంతరిక సంశయాన్నే సూచిస్తుంది. ‘నన్ను చేరి గుణమే దోషంగా మారింది’ అనే వాక్యంలో ఆత్మనింద కూడా దాగి ఉంది — తన మార్దవమే సీతాపహరణానికి కారణమని అతడు భావిస్తాడు. ఈ ఆత్మగర్హను తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే ఖండిస్తాడు.

‘చెవి వరకూ లాగి విడిచే, జీవలోకం అడ్డుకోలేని బాణాలతో మైథిలి కోసం నేను ఈ జగత్తును పిశాచాలు లేనిదిగా, రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాను. అసహనంతో విడువబడే, దూరం ప్రయాణించే, రోషంతో ప్రయోగించబడే నా బాణాల బలాన్ని ఈ రోజు దేవతలు చూస్తారు. నా క్రోధంతో ముల్లోకాలూ నశించిపోతే దేవతలు గాని, దైత్యులు గాని, పిశాచాలు గాని, రాక్షసులు గాని ఉండరు. దేవతల, దానవుల, యక్షుల, రాక్షసుల లోకాలు నా బాణసమూహాలతో ముక్కలై అనేక విధాలుగా కూలిపోతాయి; ఈ లోకాలను ఈ రోజు నా బాణాలతో మర్యాదలు లేనివిగా చేస్తాను. సౌమిత్రీ, ఆ ఈశ్వరులు అపహరించబడిన, లేదా మరణించిన సీతను నాకు ఇవ్వకపోతే, అటువంటి ప్రియురాలైన వైదేహిని ఇవ్వకపోతే, చరాచరాలతో కూడిన ముల్లోకాన్నీ సమస్త జగత్తునూ నాశనం చేస్తాను; ఆమె కనబడేవరకూ బాణాలతో తపింపజేస్తాను.’ ఇక్కడ ‘యావద్దర్శనమ్’ (కనబడేవరకూ) అనే పదంతో ప్రతిజ్ఞకు ఒక హద్దు కూడా నిర్దేశించబడుతుంది — వినాశం స్వయంగా లక్ష్యం కాదు, సీతను చూడడమే లక్ష్యం. దీనితో రాముని క్రోధం కూడా ప్రయోజనాపేక్షితమేనని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో ప్రతిజ్ఞ పునరుక్తితో మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘ఆకర్ణపూర్ణైః’ (చెవి వరకూ లాగబడిన) అనే పదంతో ధనుస్సును పూర్తిగా లాగడం సూచించబడుతుంది; ‘జీవలోకదురావరైః’ (జీవలోకం అడ్డుకోలేని) అనేది బాణాల అనివార్యతను సూచిస్తుంది. ‘పిశాచాలు లేనిదిగా, రాక్షసులు లేనిదిగా చేస్తాను’ అనే వాక్యంలో లక్ష్యం కూడా స్పష్టమే — ఇదంతా మైథిలి కోసమే. దేవతల, దానవుల, యక్షుల, రాక్షసుల లోకాలు ముక్కలై కూలిపోతాయనే ఊహ విశ్వవ్యాప్తమైనది. ‘లోకాలను మర్యాదలు లేనివిగా చేస్తాను’ అనే మాటలో మర్యాదాపురుషోత్తముడే మర్యాదల నాశనాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు — ఈ విరోధాన్ని పాఠకుడు గమనించాలి. చివరలో ‘యావద్దర్శనమ్’ అనే పదంతో కవి సూచించేదేమంటే ఈ క్రోధం శోకానికే మరొక రూపం, స్వతంత్రమైన క్రూరత కాదు. ‘దేవతలు చూస్తారు’ అనే మాటతో రాముడు దేవతలనే ప్రేక్షకులుగా ఆహ్వానిస్తాడు; వారి ఉపేక్షయే అతని కోపానికి మూలం.

ఇలా అని, క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, అదురుతున్న పెదవులతో అతడు నారచీరనూ జింకచర్మాన్నీ బిగించి కట్టుకొని జటాభారాన్ని ముడివేసుకున్నాడు. ఈ రెండు చర్యలూ తపస్వి యోధుడిగా మారడాన్ని సూచిస్తాయి — నారచీరలు ధరించినవాడైనా అతడు ఇప్పుడు యుద్ధసన్నద్ధుడయ్యాడు. అలా క్రుద్ధుడైన బుద్ధిమంతుడైన రాముని శరీరం పూర్వం త్రిపురాలను సంహరించిన రుద్రునిలా ప్రకాశించింది. ఆ తరువాత అతడు లక్ష్మణుని నుండి ధనుస్సును తీసుకొని గట్టిగా పిడికిలితో పట్టుకున్నాడు; మండుతున్న, ఘోరమైన, విషసర్పం వంటి బాణాన్ని తీసుకొని ధనుస్సుకు సంధించాడు. శత్రునగరాలను జయించే శ్రీమంతుడైన రాముడు యుగాంతాగ్నిలా క్రుద్ధుడై ఈ మాట పలికాడు — ‘ముసలితనం, మృత్యువు, కాలం, విధి — ఇవి సర్వభూతాలలోనూ ఎప్పుడూ ఎలా అడ్డగించబడవో, అలాగే క్రోధంతో కూడిన నేను కూడా నిస్సంశయంగా నివారించరానివాణ్ణి. అందమైన దంతాలు గల, నిందలేని మైథిలి సీతను వారు ఈ రోజు నాకు మునుపటిలా చూపించకపోతే, దేవతలు గంధర్వులు మనుష్యులు నాగులతో కూడిన, పర్వతాలతో కూడిన జగత్తును నేను తలక్రిందులు చేస్తాను.’ ఈ విధంగా సర్గ అత్యుగ్రమైన ప్రతిజ్ఞతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే అతణ్ణి శాంతింపజేస్తాడు. చివరి భాగంలో మాటల స్థానంలో క్రియలు మొదలవుతాయి. నారచీర జింకచర్మాలను బిగించడం, జటాభారాన్ని ముడివేయడం — ఈ రెండు చర్యలూ వేషం తాపసునిదే అయినా యోధుని యుద్ధసన్నాహాన్నే సూచిస్తాయి. ఇక్కడి రుద్రోపమ యథార్థమైనది — రుద్రుడు కూడా తపస్వియే, అయినా త్రిపురాలను దహించాడు. ‘లక్ష్మణుని నుండి తీసుకొని’ అనే పదంతో ధనుస్సు ఇంకా లక్ష్మణుని చేతిలోనే ఉందని సూచించబడుతుంది; అందుచేత రాముడు దానిని బలవంతంగా తీసుకున్నాడు. ‘నిష్పీడ్య’ (గట్టిగా నొక్కి) అనే పదం పిడికిలి దృఢత్వాన్ని చెబుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; దానితో సర్గ ఉన్నతస్వరంతో ముగుస్తుంది. ‘పురేవ’ (మునుపటిలా) అనే పదంతో రాముడు పూర్వస్థితినే కోరుతున్నాడు — అంతకుమించి ఏమీ కాదు; కాని దాని కోసం అతడు సమస్త జగత్తునూ తలక్రిందులు చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.

முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் சோகம் சொற்களிலேயே முடிந்தது; இந்தச் சர்க்கத்தில் அது செயலாக மாறுகிறது. துயருற்ற ராமன் துயர் தோய்ந்த குரலில் லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிடுகிறான் — ‘விரைவாகச் சென்று கோதாவரி நதியில் பார்த்து அறிந்து வா; சீதை தாமரைகளைக் கொண்டுவரக் கோதாவரிக்குப் போயிருப்பாளோ?’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் விரைந்த அடிகளையுடைய லக்ஷ்மணன் அந்த அழகிய நதிக்குச் சென்றான். பல துறைகளையுடைய அதில் தேடிவிட்டு அவன் ராமனிடம் சொன்னான் — ‘துறைகளில் அவளைக் காணவில்லை; நான் உரக்க அழைத்தும் அவள் என் குரலைக் கேட்கவில்லை. ராமா, துன்பத்தைப் போக்கும் வைதேகி எந்த இடத்தை அடைந்தாள், மெல்லிடையாள் எங்கே இருக்கிறாள் என்பது எனக்குத் தெரியவில்லை.’ லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்டு, துயருற்று வேதனையால் மயங்கிய ராமன் தானே கோதாவரி நதியை நோக்கிச் சென்றான். அங்கே நின்று அவன் ‘சீதை எங்கே?’ என்று மட்டுமே கேட்டான். கொல்லப்படத் தக்க ராட்சசத் தலைவனால் அவள் கவரப்பட்டாள் என்பதை உயிரினங்கள் அறிந்திருந்தன; இருந்தும் அவை ராமனிடம் சொல்லவில்லை; கோதாவரி நதியும் அப்படியே மௌனமாக இருந்தது. சாட்சிகள் இருக்கிறார்கள், ஆனால் அச்சத்தால் வாய்மூடியிருக்கிறார்கள் என்பதைக் கவி இங்கே முதன்முறையாகக் குறிப்பிடுகிறார். இந்தச் சர்க்கம் இந்த நான்கு சர்க்கங்களின் தொகுதியில் மிக நீளமானது; அதன் அமைப்பும் மூன்றாகப் பிரிந்தது — தேடல், சான்றுகளைக் காணுதல், சபதம். முதல் பகுதியில் ராமன் தானே போகவில்லை; லக்ஷ்மணனை அனுப்புகிறான், ஏனெனில் அவனுடைய நம்பிக்கை இன்னும் உயிரோடிருக்கிறது — ஒருவேளை அவள் தாமரைகளைக் கொண்டுவரப் போயிருக்கலாம் என்று. லக்ஷ்மணனின் திரும்புகையோ அந்த நம்பிக்கையைப் பறித்துவிடுகிறது. ‘நான் உரக்க அழைத்தும் அவள் கேட்கவில்லை’ என்ற வாக்கியத்தால், உரத்த அழைப்பும் பயனற்றுப் போனது சுட்டப்படுகிறது. பிறகு ராமன் தானே நதிக்குச் செல்கிறான், ஏனெனில் மற்றவர் செய்த சோதனை அவனுக்குப் போதவில்லை. அவனுடைய கேள்வியும் மிகச் சுருக்கமானது — ‘சீதை எங்கே’ என்ற இரண்டே சொற்கள்; சோகம் சொல்லைச் சுருக்கிவிடுகிறது.

பிறகு காட்டின் உயிரினங்கள் நதியைத் தூண்டுகின்றன — ‘அவனுடைய அன்பியைப் பற்றி இவனிடம் சொல்’ என்று. இருந்தும், சோகிக்கும் ராமன் கேட்டபோதும் அவள் சீதையைப் பற்றிச் சொல்லவில்லை. காரணத்தைக் கவி தெளிவாகச் சொல்கிறார் — ராவணனின் அந்த உருவத்தையும் அந்தத் தீயோனின் செயல்களையும் எண்ணி, அச்சத்தால் அந்த நதி வைதேகியைப் பற்றிச் சொல்லவில்லை. இயற்கையும் ராட்சசனுக்கு அஞ்சுகிறது என்பதே கருத்து. அந்த நதியால் சீதையைக் காணும் நம்பிக்கை இழக்கச் செய்யப்பட்டு, சீதையைக் காணாமையால் மெலிந்த ராமன் சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — ‘சௌம்யனே, இந்தக் கோதாவரி எதுவுமே பதில் சொல்லவில்லை. லக்ஷ்மணா, ஜனகரைச் சந்திக்கும்போது என்ன சொல்வேன்? வைதேகியின் தாயிடம் அவளின்றி இந்த விரும்பத்தகாத செய்தியை எப்படிச் சொல்வேன்? ராஜ்யத்தை இழந்து காட்டில் காட்டுணவால் வாழ்ந்த என் சோகம் அனைத்தையும் போக்கியவளான அந்த வைதேகி எங்கே போனாள்? சுற்றத்தாரை இழந்து, வைதேகியையும் காணாத நான் விழித்திருக்கும் இரவுகள் நீண்டவையாகும் என்று எண்ணுகிறேன். சீதை கிடைப்பாள் என்றால் மந்தாகினி, ஜனஸ்தானம், இந்தப் பிரஸ்ரவண மலை — எல்லா இடங்களிலும் அலைந்து தேடுவேன்.’ பிரிவு இங்கே சமூக வடிவமும் பெறுகிறது — தந்தையிடமும் தாயிடமும் என்ன சொல்வேன் என்று. உயிரினங்கள் நதியைத் தூண்டியதைக் கவி தனியாகக் குறிப்பிடுகிறார் — வனதேவதைகள் உண்மையை அறிந்திருக்கின்றன, சொல்லவும் விரும்புகின்றன; நதி மட்டுமே அஞ்சுகிறது. இதனால் ராவணனால் உண்டான அச்சம் எங்கும் பரவியிருக்கிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது. ராமனின் புலம்பலில் இங்கே ஒரு புதிய பொருள் — ஜனகரின் துயரமும் தாயின் துயரமும். ‘என் சோகம் அனைத்தையும் போக்கியவள்’ என்ற வாக்கியத்தால் சீதை செய்த உதவி நினைவுகூரப்படுகிறது — ராஜ்யத்தை இழந்தபோதும் அவளே அவனுடைய இன்பத்துக்குக் காரணமாக இருந்தாள். ‘இரவுகள் நீண்டவையாகும்’ என்பது வரப்போகும் துயரத்தின் கற்பனை. இறுதியில் அவன் இடங்களை எண்ணுகிறான் — மந்தாகினி, ஜனஸ்தானம், பிரஸ்ரவணம் என்று; இவற்றால் தேடலின் எல்லை வரையறுக்கப்படுகிறது.

இங்கே சர்க்கத்தின் போக்கு மாறுகிறது. ராமன் காண்கிறான் — ‘வீரனே, இந்தப் பெரிய மான்கள் என்னை மீண்டும் மீண்டும் பார்க்கின்றன; ஏதோ சொல்ல விரும்புவனபோலத் தோன்றுகின்றன; அவற்றின் குறிப்புகளை நான் உணர்கிறேன்.’ அவற்றைக் கண்டு, மனிதருள் புலியான ராகவன் கண்ணீரால் அடைபட்ட குரலில், அவற்றையே உற்றுநோக்கி ‘சீதை எங்கே?’ என்று கேட்டான். அரசன் இவ்வாறு கேட்டதும் அந்த மான்கள் திடீரென்று எழுந்து, அனைத்தும் தெற்கு நோக்கித் திரும்பி, வானத்தைக் காட்டியபடி நின்றன — கவர்ந்து செல்லப்பட்ட மைதிலி சென்ற அதே திசையை. பிறகு அவை அதே வழியில் சென்றபடி அரசனைத் திரும்பிப் பார்க்கின்றன; மீண்டும் கத்திக்கொண்டே செல்கின்றன. இவை அனைத்தையும் லக்ஷ்மணன் கவனித்தான்; அவற்றின் சொல்லின் முழுப் பொருளையும் குறிப்பையும் அவன் புரிந்துகொண்டான். வாய்பேசா மான்களே இங்கே ஒரே சாட்சிகள் — அச்சத்தை விட்டுத் திசையைக் காட்டுபவை; சொல்லாமல் நின்ற நதியையும் மரங்களையும்விட இவை பெரிய உபகாரிகள். அவை இரண்டு திசைகளைக் காட்டுகின்றன — தெற்கே பூமியையும், வானத்தையும்; இதனால் வழியும் சுட்டப்படுகிறது. ‘வக்துகாமா:’ (சொல்ல விரும்புபவை) என்ற சொல் இங்கே முக்கியம் — மான்கள் பேச விரும்புகின்றன, ஆனால் பேச்சற்றவை; ஆகவே அசைவுகளாலேயே பேசுகின்றன. ராமனும் அவற்றின் குறிப்பைப் புரிந்துகொள்கிறான், ஏனெனில் துயருற்றவனின் புலன்கள் கூர்மையாகின்றன. முன்பு பேசும் ஆற்றல் இருந்தும் நதி பேசவில்லை; இப்போது பேச்சற்ற மான்கள் பேசுகின்றன — இந்த முரண் கவியின் நோக்கமே. மான்களின் அசைவு மூவகை — திடீரென்று எழுதல், தெற்கு நோக்கித் திரும்புதல், வானத்தைக் காட்டுதல்; இம்மூன்றாலும் திசையும் வழியும் இரண்டுமே சுட்டப்படுகின்றன, ஏனெனில் ராவணன் வான்வழியாகத் தென்திசைக்குச் சென்றான். லக்ஷ்மணனும் ‘வசனசர்வஸ்வம்’ (சொல்லின் முழுமை) என்று அவற்றின் கருத்தின் சாரத்தைப் பற்றிக்கொள்கிறான்.

அறிவுடைய லக்ஷ்மணன் துயருற்றவன் போலத் தன் தமையனிடம் சொன்னான் — ‘சீதை எங்கே என்று நீ கேட்டதும் இந்த மான்கள் திடீரென்று எழுந்தன; அப்படியே பூமியையும் தென்திசையையும் காட்டுகின்றன. தேவனே, நல்லது — இந்தத் தென்மேற்குத் திசையில் நாம் இருவரும் செல்வோம்; அவளைக் கவர்ந்தவனின் ஏதாவது தடயம் கிடைக்கலாம், அல்லது உத்தமியான அவளே காணப்படலாம்.’ ‘அப்படியே’ என்று சொல்லிக்கொண்டே காகுத்ஸ்தன் தென்திசை நோக்கிப் புறப்பட்டான்; லக்ஷ்மணன் பின்தொடர, அழகுடைய அவன் பூமியை உற்றுநோக்கியபடி நடந்தான். இவ்வாறு ஒருவரோடொருவர் பேசிக்கொண்டே சென்ற அந்த இரு சகோதரர்களும் பூமியில் விழுந்திருந்த மலர்ப்பாதையைக் கண்டனர். ‘புஷ்பமார்க்கம்’ (மலர்ப்பாதை) என்ற சொல் முக்கியமானது — மலர்கள் வெறுமனே விழுந்து கிடக்கவில்லை, பாதை போல வரிசையாகக் கிடந்தன; அதனால் போன போக்கும் திசையும் சுட்டப்படுகின்றன. இதுவே அவர்கள் பெறும் முதல் பருப்பொருள் சான்று; இனி சர்க்கம் ஊகத்திலிருந்து சான்றை நோக்கிச் செல்கிறது. லக்ஷ்மணனின் சொல்லில் இரண்டு வாய்ப்புகள் சொல்லப்படுகின்றன — ‘அவனுடைய தடயம்’ என்பது கவர்ந்தவனின் அடையாளம்; ‘அல்லது உத்தமியான அவளே’ என்பது சீதையை நேரில் காண்பது. இதனால் அவன் நம்பிக்கையையும் காக்கிறான், சான்று தேடுவதையும் சுட்டுகிறான். ‘பாடம்’ (அப்படியே) என்ற ராமனின் ஒற்றைச் சொல் விடை இந்தச் சர்க்கத்தின் திருப்பத்தைக் குறிக்கிறது — புலம்பல் முடிந்தது, பயணம் தொடங்கியது. ‘பூமியை உற்றுநோக்கியபடி’ என்ற சொற்றொடரால் கவி காட்டுவது, ராமன் இப்போது வானத்தையல்ல, நிலத்தைப் பார்க்கிறான்; தேடல் சான்றை அடிப்படையாகக் கொண்டதாகிவிட்டது. அதன் பலனே மலர்ப்பாதையைக் காணுதல்.

தரையில் விழுந்திருந்த மலர்மாரியைக் கண்டு, துயருற்ற வீரனான ராமன் துயருற்ற லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘லக்ஷ்மணா, இங்கே உள்ள இந்த மலர்களை நான் அடையாளம் கண்டுகொள்கிறேன்; இவற்றை நானே காட்டில் வைதேகிக்குக் கொடுத்தேன், அவள் அவற்றைச் சூடியிருந்தாள். சூரியனும், வாயுவும், புகழ்பெற்ற பூமியும் எனக்கு நன்மை செய்யும் பொருட்டு இந்த மலர்களைக் காத்து வைத்திருக்கின்றனர் என்று எண்ணுகிறேன்.’ மூன்று தேவர்களும் இங்கே சாட்சிகளாக அல்ல, காவலர்களாகக் கொள்ளப்படுகிறார்கள் — இயற்கை ராமனுக்குத் துணை நிற்கிறது என்பதன் முதல் குறிப்பு இது. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நீண்ட கைகளுடைய தர்மாத்மாவான ராமன், மனிதருள் காளையான லக்ஷ்மணனை விட்டு, அருவிகள் நிறைந்த மலையையே விளிக்கிறான் — ‘மலைகளின் தலைவனே, நான் இல்லாத நேரத்தில், எல்லா அங்கங்களிலும் அழகுடைய அந்தப் பெண்ணை இந்த அழகிய வனப்பகுதியில் நீ கண்டாயா?’ விடை கிடைக்காததால் அவன் சினந்து, சிங்கம் சிறு விலங்கை அதட்டுவது போல மலையை அதட்டுகிறான் — ‘பொன்னிறமும் பொன்னுடலும் கொண்ட அந்தச் சீதையைக் காட்டு, மலையே; இல்லாவிட்டால் உன் சிகரங்கள் அனைத்தையும் நான் தகர்த்துவிடுவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மலை மைதிலியைக் காட்டுவது போலிருந்தது; ஆனால் ராகவனுக்கு அவளைக் காட்டவில்லை. ‘அபிஜானாமி’ (அடையாளம் கண்டுகொள்கிறேன்) என்ற சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தில் முதல் உறுதியான அடையாளம் காணல். இதற்கு முன் அனைத்தும் ஊகமாக இருந்தது; இப்போதோ ராமன் தன் கையால் கொடுத்த மலர்களைக் காண்கிறான்; ஆகவே வழி உறுதியாகிறது. சூரியன், வாயு, பூமி ஆகிய மூவரையும் காவலர்களாகக் கற்பனை செய்வது சோகத்தின் நடுவிலும் நன்றியுணர்வைக் காட்டுகிறது. ஆனால் அந்தக் கணமே அவன் மலையைக் கேட்கிறான், விடை பெறவில்லை, சினத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். ‘சிங்கம் சிறு விலங்கை அதட்டுவது போல’ என்ற உவமை ராமனின் குரல் மாறுவதைச் சுட்டுகிறது — வேண்டியவன் இப்போது அச்சுறுத்துபவனாகிறான். மலை ‘காட்டுவது போல’ இருந்தது என்ற கவியின் சொல் உள்ளத்தைத் தொடுவது — இயற்கை உதவ விரும்புகிறது, ஆனால் இயலவில்லை. மலையை விளிப்பதில் முதலில் ‘மலைகளின் தலைவனே’ என்ற மரியாதைச் சொல், பிறகு அச்சுறுத்தல் — இந்த வரிசை ராமனின் பொறுமை குறைவதைக் காட்டுகிறது.

பிறகு தசரதன் மைந்தனான ராமன் மீண்டும் அந்த மலையிடமே சொன்னான் — ‘என் அம்புகளின் நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டு நீ சாம்பலாவாய்; எங்கும் யாரும் அண்ட முடியாதவனாக, புல்லும் மரமும் தளிரும் இல்லாதவனாக ஆவாய்.’ பிறகு நதியையும் அச்சுறுத்துகிறான் — ‘லக்ஷ்மணா, சந்திரனைப் போன்ற முகமுடைய சீதையைப் பற்றி இவள் இன்று எனக்குச் சொல்லாவிட்டால், இந்த நதியையும் இன்றே வற்றச் செய்வேன்.’ இவ்வாறு கடுஞ்சினம் கொண்ட ராமன் கண்ணாலேயே எரித்துவிட விரும்புபவன் போலிருந்தான். அதே கணத்தில் தரையில் பதிந்திருந்த ராட்சசனின் பெரிய காலடிச் சுவட்டைக் கண்டான். அங்கேயே, அஞ்சி, ராமனை வேண்டி, இங்குமங்கும் ஓடிய, ராட்சசனால் பின்தொடரப்பட்ட வைதேகியின் காலடிகளும் காணப்பட்டன. சீதையும் ராட்சசனும் நடமாடிய சுவடுகளை ஆராய்ந்து, உடைந்த வில்லையும், அம்பறாத்தூணிகளையும், பல துண்டுகளாகச் சிதறிய தேரையும் கண்டு, இதயம் கலங்கிய ராமன் அன்புத் தம்பியிடம் சொன்னான். இங்கே சினம் சான்றுடன் இணைகிறது; இனி ராமனின் சொற்கள் கேள்வி வடிவம் பெறுகின்றன — ‘இது யாருடையது?’ என்று. மலையையும் நதியையும் அச்சுறுத்தும்போது ராமன் அஸ்திரத்தை ஏவவில்லை, பேசுகிறான் மட்டுமே; இருந்தும் அவன் சொற்கள் பிரளயத்தைச் சுட்டுகின்றன — ‘சாம்பலாவாய்’, ‘வற்றச் செய்வேன்’ என்று. ‘கண்ணாலேயே எரித்துவிட விரும்புபவன் போல’ என்ற உவமையால் கண்களிலேயே நெருப்பு இருப்பதாகக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது. பிறகு திடீரென்று காட்சி மாறுகிறது — சினத்தின் நடுவிலேயே அவன் தரையில் காலடிச் சுவட்டைக் காண்கிறான். இதுவே கவியின் திறமை — வேண்டுதல் பயனற்றது, அச்சுறுத்தல் பயனற்றது; ஆனால் கவனத்துடன் கண்ட காலடியே உண்மையைச் சொல்கிறது. சீதையின் காலடிகள் ‘இங்குமங்கும் ஓடியவளுடையவை’ என்று வர்ணிக்கப்படுகின்றன; அதனால் அவளுடைய அச்சமும் தப்பியோட முயன்றதும் சுவடுகளாலேயே சொல்லப்படுகின்றன. உடைந்த வில்லும் சிதறிய தேரும் போர் நடந்ததற்கான முதல் சான்றுகள்.

‘லக்ஷ்மணா, வைதேகியின் சிதறிய பொன் துளிகளைப் பார்; சௌமித்ரியே, அணிகலன்களின் பலவகை மாலைகளையும் பார். உருக்கிய பொன் துளிகளைப் போல மின்னும் பலநிற இரத்தத் துளிகளால் எங்கும் மூடப்பட்ட இந்தத் தரையைப் பார். லக்ஷ்மணா, விரும்பிய உருவெடுக்கும் ராட்சசர்களால் வைதேகி துண்டுதுண்டாகக் கிழித்துப் பங்கிடப்பட்டோ தின்னப்பட்டோ இருப்பாள் என்று எண்ணுகிறேன். சௌமித்ரியே, அந்தச் சீதைக்காக வாதிட்ட இரண்டு ராட்சசர்களுக்கிடையே இங்கே கடும் போர் நடந்திருக்கிறது. முத்துக்களும் மணிகளும் பதித்த, அழகிய அணிசெய்யப்பட்ட இந்தப் பெரிய வில் உடைந்து தரையில் விழுந்து கிடக்கிறது — இது யாருடையது? குழந்தாய், இது ராட்சசர்களுடையதா, தேவர்களுடையதா? இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிரும், வைடூரிய மணிகள் பதித்த, சிதைந்த இந்தப் பொற்கவசம் தரையில் விழுந்து கிடக்கிறதே, யாருடையது? தெய்வீக மாலைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட, நூறு கம்பிகள் கொண்ட, காம்பு உடைந்த இந்தக் குடை தரையில் வீழ்த்தப்பட்டுக் கிடக்கிறதே, யாருடையது? பொன் மார்புக்கவசம் அணிந்த, பிசாச முகங்களுடைய, பயங்கர உருவமுள்ள, பேருடல் கொண்ட இந்தக் கழுதைகள் போரில் கொல்லப்பட்டிருக்கின்றனவே, யாருடையவை? கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல ஒளிரும் போர்க்கொடியுடைய, தூக்கியெறியப்பட்டு உடைந்த இந்தப் போர்த்தேர் யாருடையது?’ இவ்வாறு இப்பகுதியில் கேள்விகளின் மாலையே தொடர்கிறது; ஒவ்வொரு கேள்வியும் ஒரே விடையைச் சுட்டுகிறது — பெரும்போர் நடந்திருக்கிறது, சீதையே அதன் காரணம். இப்பகுதியில் கவி ஒரு தனித்த நடையைக் கையாள்கிறார் — ராமன் ஒவ்வொரு பொருளையும் காட்டி, பிறகு ‘யாருடையது?’ என்று கேட்கிறான். யாரும் விடை தருவதில்லை; ஆனால் கேள்விகளின் தொகுப்பே ஒரு சித்திரத்தை வரைகிறது — பெரும்போர், இரண்டு போராளிகள், அவர்களில் ஒருவன் தோற்றவன். பொருள்களின் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — முதலில் சீதையின் அடையாளங்கள் (பொன் துளிகள், மாலைகள்), பிறகு இரத்தம், பிறகு ஆயுதங்கள் (வில், கவசம்), பிறகு அரச அடையாளங்கள் (குடை, கொடி), இறுதியில் வாகனங்கள் (கழுதைகள், தேர்). ‘பிசாச முகங்களுடைய கழுதைகள்’ என்ற அடைமொழியால் ராவணனின் தேரின் வாகனங்கள் சுட்டப்படுகின்றன; இது வாசகருக்குத் தெரியும், ராமனுக்கோ தெரியாது — இது நாடக முரணின் பயன்பாடு. ‘கிழித்துக் கிழித்துப் பங்கிடப்பட்டு’ என்ற இரட்டிப்பால் ராமனின் பயங்கரக் கற்பனை வெளிப்படுகிறது. இருந்தும் அவன் ஓர் உண்மையைப் பற்றிக்கொள்கிறான் — சீதைக்காகப் போர் நடந்திருக்கிறது; ஆகவே அவள் இன்னும் உயிரோடிருக்கலாம் என்ற வாய்ப்பு எஞ்சியிருக்கிறது. ‘யாருடையது’ என்ற கேள்வி இப்பகுதியில் ஏறக்குறைய பத்து முறை மீண்டும் வருகிறது; இந்த மீள்கூற்றால் கவி ராமனின் வியப்பையும் ஐயத்தையும் ஒருசேரச் சுமந்து செல்கிறார். ஆயுதங்களின் வர்ணனையும் மிக நுட்பமானது — முத்தும் மணியும் பதித்த வில், வைடூரிய மணிகள் பதித்த கவசம், நூறு கம்பிகள் கொண்ட குடை, புடம்போட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அம்புகள் என்று; இந்த அடைமொழிகளால் போரிட்ட இருவரின் பெருமையும் சுட்டப்படுகிறது. இவை ராவணனுடையவும் ஜடாயுவுடையவுமான அடையாளங்கள் என்பது வாசகருக்குத் தெரியும்; ராமனுக்கோ தெரியாது — இதனால் எதிர்பார்ப்பு வளர்கிறது.

‘தேரின் அச்சு அளவு பெரியவையாய், புடம்போட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டு, பார்க்கவே பயங்கரமாய்ச் சிதறிக் கிடக்கும் இந்தச் சேதமடைந்த அம்புகள் யாருடையவை? அம்புகள் நிறைந்து சிதைந்து கிடக்கும் இந்த இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளைப் பார், லக்ஷ்மணா. சாட்டையும் கடிவாளமும் கையில் பிடித்தபடி கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கும் இந்தத் தேரோட்டி யாருடையவன்? இந்த மனிதக் காலடிச் சுவடு, ஏதோ ஒரு ராட்சசனுடையதே என்பது தெளிவு.’ இத்துடன் ஆய்வு முடிகிறது, முடிவு தொடங்குகிறது — ‘மிகக் கொடிய இதயமுடைய, விரும்பிய உருவெடுக்கும் ராட்சசர்களுடன் என் பகை நூறு மடங்காகி, உயிரை முடிக்கும் அளவுக்கு ஆகிவிட்டது என்பதைப் பார். வைதேகி கவரப்பட்டாள், அல்லது இறந்தாள், அல்லது தின்னப்பட்டாள்; பெருங்காட்டில் கவர்ந்து செல்லப்படும் தவமுடைய சீதையைத் தர்மமும் காக்கவில்லை.’ இங்கே ராமன் முதன்முறையாகத் தர்மத்தையே பழிக்கிறான். ‘சௌம்யனே, வைதேகி தின்னப்பட்டாலோ கவரப்பட்டாலோ, உலகில் எனக்கு நன்மை செய்ய யாரால் இயலும்? உலகங்களைப் படைத்தவனே ஆனாலும், வீரனும் இரக்கம் அறிந்தவனுமான ஒருவனை எல்லா உயிர்களும் அறியாமையால் அவமதிக்கும்.’ இதனால் சுட்டப்படுவது — இரக்கம் பலவீனம் என்று உலகம் எண்ணுகிறது; அதுவே என் குற்றமாகிவிட்டது என்பது. இங்கிருந்து சபதத்துக்கான அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது. ஆய்வின் முடிவில் ராமன் தீர்மானிக்கிறான் — ‘இந்த மனிதக் காலடிச் சுவடு ஏதோ ஒரு ராட்சசனுடையது என்பது தெளிவு’ என்று. ‘வ்யக்தம்’ (தெளிவு) என்ற சொல்லால் ஊகம் உறுதியாகிறது. பிறகு அவன் பேச்சு கேள்வியிலிருந்து சபதம் நோக்கிச் செல்கிறது — ‘பகை நூறு மடங்காகிவிட்டது’ என்று. ‘தர்மமும் சீதையைக் காக்கவில்லை’ என்ற சொல்லே சர்க்கத்தின் மிக ஆழமான சொல் — தர்மத்தின் வடிவமேயான ராமனே தர்மத்தின் இயலாமையைப் பற்றிப் பேசுகிறான். இது அவன் மனம் உடைவதைச் சுட்டுகிறது. அதன் பின் அவன் ஈசுவரர்களையே பழிக்கிறான் — ‘எனக்கு நன்மை செய்ய யாரால் இயலும்?’ என்று. ‘அறியாமையால் அவமதிக்கும்’ என்ற வாக்கியத்தால் அவன் ஒரு பொது நியதியைச் சொல்கிறான் — இரக்கமுடையவனை உலகம் பலவீனன் என்று எண்ணுகிறது என்று. இந்த நியதியே அடுத்து வரும் சினத்துக்கான நியாயத்தை அமைக்கிறது.

‘மென்மையானவனும், உலக நன்மையில் ஈடுபட்டவனும், புலனடக்கமுடையவனும், இரக்கம் அறிந்தவனுமான என்னைத் தேவர்களின் தலைவர்கள் நிச்சயம் வீரமற்றவன் என்று எண்ணுகிறார்கள்’ என்று சொல்லி ராமன் தன் வழியை மாற்றுகிறான் — ‘லக்ஷ்மணா, என்னை அடைந்ததும் நற்குணமே குற்றமாகிவிட்டதைப் பார். உதயமான பெரும் சூரியன் சந்திரனின் நிலவொளியை அடக்கிவிட்டு ஒளிர்வது போல, இன்றே எல்லா உயிர்களுக்கும் ராட்சசர்களுக்கும் அழிவு உண்டாகும்படி நான் என் நற்குணங்களையெல்லாம் அடக்கிவிட்டு என் தேஜஸால் ஒளிர்வேன். யக்ஷர்களும், கந்தர்வர்களும், பிசாசங்களும், ராட்சசர்களும், கின்னரர்களும், மனிதர்களும் — யாரும் இன்பம் அடையமாட்டார்கள். என் அஸ்திரங்களாலும் அம்புகளாலும் நிறைந்த வானத்தைப் பார்; மூவுலகிலும் திரிபவர்கள் இன்று நகரவே இயலாதபடி செய்வேன். கிரகக் கூட்டங்கள் தடுக்கப்பட்டு, சந்திரன் மறைக்கப்பட்டு, நெருப்பு, காற்று, சூரியன் ஆகியவற்றின் ஒளி அழிந்து, மலைச்சிகரங்கள் கடையப்பட்டு, நீர்நிலைகள் வற்றி, மரங்களும் கொடிகளும் புதர்களும் அழிக்கப்பட்டு, கடல் ஒழிக்கப்பட்டதாக மூவுலகையும் காலனின் செயலுக்கு உட்படுத்துவேன். அந்த ஈசுவரர்கள் சீதையை நலமுடன் எனக்குத் தராவிட்டால், இந்த முகூர்த்தத்திலேயே என் பராக்கிரமத்தைக் காண்பார்கள். என் வில்நாணிலிருந்து இடைவிடாது விடுபடும் அம்புவலைகளால் எந்த உயிரும் வானத்தில் எழும்பவும் இயலாது; என் நாராசங்களால் நசுக்கப்பட்டு, விலங்குகளும் பறவைகளும் அழிந்தும் திகைத்தும், கலங்கி, எல்லையிழந்த உலகத்தை இன்று பார்.’ இந்தச் சபதம் படிப்படியாக விரிகிறது — முதலில் தேவர்கள், பிறகு வானம், பிறகு உலகம் முழுவதும். இந்தச் சபதம் ராமாயணத்தின் மிகக் கடுமையான சொற்களில் ஒன்றாகக் கணிக்கப்படுகிறது. அதன் அமைப்பு படிப்படியானது — முதலில் காரணம் (‘வீரமற்றவன் என்று எண்ணுகிறார்கள்’), பிறகு சங்கல்பம் (‘நற்குணங்களை அடக்கிவிட்டுத் தேஜஸால் ஒளிர்வேன்’), பிறகு விரிவு (தேவர்கள், யக்ஷர்கள், கந்தர்வர்கள், மனிதர்கள்), இறுதியில் கருவி (அம்புவலைகள்). சூரிய உவமை இங்கே உள்ளத்தைத் தொடுவது — சூரியன் நிலவொளியை மறைத்து ஒளிர்வது போல, ராமன் தன் மென்மையை மறைத்துத் தேஜஸால் ஒளிர்வான்; குணங்களை அடக்குவதே அவனுடைய அஸ்திரம். பிறகு அவன் அழிவின் சித்திரத்தை வர்ணிக்கிறான் — கிரகக் கூட்டம் தடுக்கப்படுகிறது, சந்திரன் மறைக்கப்படுகிறது, நெருப்பு, காற்று, சூரியன் ஆகியவற்றின் ஒளி அழிகிறது, மலைச்சிகரங்கள் கடையப்படுகின்றன, நீர்நிலைகள் வற்றுகின்றன, மரங்களும் கொடிகளும் புதர்களும் அழிகின்றன, கடல் ஒழிக்கப்படுகிறது. இந்த ஏழு பிரளய அடையாளங்களும் ஒரே வாக்கியத்தில் சொல்லப்படுகின்றன. இருந்தும் இறுதியில் அவன் ஒரு நிபந்தனையைச் சொல்கிறான் — ‘அவர்கள் சீதையை நலமுடன் தராவிட்டால்’ என்று; ஆகவே அழிவு தவிர்க்க முடியாததல்ல, தேவர்களின் எதிர்வினையைப் பொறுத்தது. கவி இங்கே ராமனின் சொல்லையே அஸ்திரமாக்குகிறார்; செயல் இறுதிப் பகுதியில்தான் தொடங்குகிறது. சபதம் மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுவதும் பொருள் பொதிந்தது — உறுதியாகச் செய்யக்கூடியவன் மீண்டும் மீண்டும் சொல்வதில்லை; ராமனின் மீள்கூற்று அவனுடைய உள்ளார்ந்த ஐயத்தையே சுட்டுகிறது. ‘என்னை அடைந்ததும் நற்குணமே குற்றமாகிவிட்டது’ என்ற வாக்கியத்தில் தன்னைப் பழித்தலும் அடங்கியிருக்கிறது — தன் மென்மையையே சீதை கவரப்பட்டதற்குக் காரணமாக அவன் எண்ணுகிறான். இந்தத் தன்னிகழ்ச்சியை அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனே மறுப்பான்.

‘காதுவரை இழுத்து எய்யப்படும், உயிருலகம் தடுக்க இயலாத அம்புகளால், மைதிலிக்காக இந்த உலகத்தைப் பிசாசுகளும் ராட்சசர்களும் இல்லாததாகச் செய்வேன். பொறாமையால் விடுபட்டு நெடுந்தூரம் பாயும், என் சினத்தால் ஏவப்பட்ட அம்புகளின் வலிமையைத் தேவர்கள் இன்று காண்பார்கள். என் சினத்தால் மூவுலகும் அழிக்கப்பட்டபின் தேவர்களும் இருக்கமாட்டார்கள், தைத்தியர்களும் இருக்கமாட்டார்கள், பிசாசங்களும் இருக்கமாட்டா, ராட்சசர்களும் இருக்கமாட்டார்கள். தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள், ராட்சசர்கள் ஆகியோரின் உலகங்கள் என் அம்புவெள்ளத்தால் துண்டுதுண்டாக்கப்பட்டுப் பலவாறு விழும்; இந்த உலகங்களை இன்று என் அம்புகளால் எல்லையற்றவையாக்குவேன். சௌமித்ரியே, கவரப்பட்டவளோ இறந்தவளோ, அந்த ஈசுவரர்கள் சீதையைத் தராவிட்டால், அத்தகைய என் அன்பியான வைதேகியைத் தராவிட்டால், அசைவனவும் அசையாதனவும் கூடிய மூவுலகையும், உலகம் முழுவதையும் அழிப்பேன்; அவளைக் காணும்வரை என் அம்புகளால் வாட்டிக்கொண்டே இருப்பேன்.’ இங்கே ‘காணும்வரை’ என்ற சொல்லால் சபதத்தின் எல்லையும் வரையறுக்கப்படுகிறது — அழிவு தானே இலக்கல்ல, சீதையைக் காண்பதே இலக்கு. இதனால் ராமனின் சினமும் ஒரு நோக்கத்தைச் சார்ந்தது என்பது சுட்டப்படுகிறது. இப்பகுதியில் சபதம் மீள்கூற்றால் இன்னும் கூர்மையாகிறது. ‘ஆகர்ணபூர்ணை:’ (காதுவரை இழுக்கப்பட்ட) என்ற சொல்லால் வில்லை முழுமையாக இழுப்பது சுட்டப்படுகிறது; ‘ஜீவலோகதுராவரை:’ (உயிருலகம் தடுக்க இயலாத) என்பதால் அம்புகளைத் தவிர்க்க இயலாமை. ‘பிசாசுகளும் ராட்சசர்களும் இல்லாததாகச் செய்வேன்’ என்ற வாக்கியத்தில் இலக்கும் தெளிவு — மைதிலிக்காகவே இவை அனைத்தும். தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள், ராட்சசர்கள் ஆகியோரின் உலகங்கள் துண்டுதுண்டாகி விழும் என்ற கற்பனை பிரபஞ்சம் முழுவதையும் தழுவியது. ‘உலகங்களை எல்லையற்றவையாக்குவேன்’ என்ற சொல்லில், எல்லை காக்கும் மரியாதா புருஷோத்தமனே எல்லைகளை அழிப்பதாகச் சபதம் செய்கிறான் — இந்த முரணை வாசகர் கவனிக்க வேண்டும். இறுதியில் ‘காணும்வரை’ என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுவது, இந்தச் சினம் சோகத்தின் இன்னொரு வடிவமே, தனித்த கொடூரமல்ல என்பது. ‘தேவர்கள் காண்பார்கள்’ என்ற சொல்லால் ராமன் தேவர்களையே பார்வையாளர்களாக அழைக்கிறான்; அவர்களுடைய அலட்சியமே அவனுடைய சினத்தின் வேர்.

இவ்வாறு சொல்லி, சினத்தால் கண்கள் சிவந்து, உதடுகள் துடிக்க, அவன் மரவுரியையும் மான்தோலையும் இறுகக் கட்டிக்கொண்டு, ஜடைச் சுமையையும் முடிந்துகொண்டான். இந்த இரண்டு செயல்களும் தவசி போராளியாவதைச் சுட்டுகின்றன — மரவுரி அணிந்திருந்தும் அவன் இப்போது போருக்குத் தயாராகிவிட்டான். அப்படிச் சினந்து நின்ற அறிவுடைய ராமனின் உடல், முன்பு திரிபுரத்தை அழித்த ருத்ரனின் உடல் போல ஒளிர்ந்தது. பிறகு அவன் லக்ஷ்மணனிடமிருந்து வில்லை வாங்கி இறுகப் பற்றி, கொழுந்துவிட்டெரியும், நச்சுப் பாம்பு போன்ற பயங்கர அம்பை எடுத்து வில்லில் தொடுத்தான். பகைவரின் நகரங்களை வெல்லும் அழகுடைய ராமன், யுக முடிவின் நெருப்பைப் போலச் சினந்து, இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான் — ‘மூப்பு, மரணம், காலம், விதி — இவை எல்லா உயிர்களிடத்தும் எப்போதும் தடுக்கப்படுவதில்லை; அது போலவே சினம் கொண்ட நானும் ஐயமின்றித் தடுக்க இயலாதவன். அழகிய பற்களுடைய, பழிக்கப்படாத மைதிலியான சீதையை அவர்கள் இன்று முன்பு போலவே என்னிடம் காட்டாவிட்டால், தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், மனிதர்கள், நாகங்கள், மலைகள் அனைத்தோடும் கூடிய உலகத்தை நான் தலைகீழாக்குவேன்.’ இவ்வாறு சர்க்கம் மிகக் கடுமையான சபதத்துடன் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணனே அவனைத் தணிப்பான். இறுதிப் பகுதியில் சொற்களுக்குப் பதிலாகச் செயல்கள் தொடங்குகின்றன. மரவுரியையும் மான்தோலையும் கட்டுவதும் ஜடைச் சுமையை முடிவதும் — இவ்விரு செயல்களும் போராளியின் ஆயத்தத்தையே சுட்டுகின்றன; வேடமோ தவசியுடையதே. ருத்ர உவமை இங்கே பொருத்தமானது — ருத்ரனும் தவசியே, இருந்தும் திரிபுரத்தை எரித்தான். ‘லக்ஷ்மணனிடமிருந்து வாங்கி’ என்ற சொல்லால், வில் அதுவரை லக்ஷ்மணனின் கையில் இருந்தது என்பது சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே ராமன் அதை வலிந்து வாங்கினான். ‘நிஷ்பீட்ய’ (இறுகப் பற்றி) என்பது பிடியின் உறுதியைச் சொல்கிறது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்தது; அதனால் சர்க்கம் உயர்ந்த தொனியில் முடிகிறது. ‘புரேவ’ (முன்பு போலவே) என்ற சொல்லால் ராமன் முந்தைய நிலையை மட்டுமே வேண்டுகிறான் — அதற்கு மேல் எதையும் அல்ல; ஆனால் அதற்காக உலகம் முழுவதையும் தலைகீழாக்கத் தயாராக இருக்கிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತ್ತು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೀನನಾದ ರಾಮನು ದೀನವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸು; ಸೀತೆ ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಗೋದಾವರಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದೇ?’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಚುರುಕು ಹೆಜ್ಜೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ರಮ್ಯವಾದ ನದಿಗೆ ಹೋದನು. ಅನೇಕ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣೆನು; ನಾನು ಕೂಗಿದರೂ ಅವಳು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಮ, ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ನೀಗುವ ಆ ತೆಳುನಡುವಿನ ವೈದೇಹಿ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾಳೆ, ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೀನನೂ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೂಢನೂ ಆದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅವನು ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿದನು. ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೆಂದು ಭೂತಗಳು ಬಲ್ಲವಾಗಿದ್ದವು, ಆದರೂ ಅವು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಗೋದಾವರೀ ನದಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮೌನವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಭಯದಿಂದ ಮೂಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಈ ನಾಲ್ಕು ಸರ್ಗಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘವಾದದ್ದು; ಇದರ ರಚನೆಯೂ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಹುಡುಕಾಟ, ಸಾಕ್ಷ್ಯದರ್ಶನ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಆಸೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ — ಬಹುಶಃ ಅವಳು ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಿರಬಹುದು ಎಂದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ರೋಶತೋ ನ ಶೃಣೋತಿ ಮೇ’ — ‘ನಾನು ಕೂಗಿದರೂ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕರೆದದ್ದೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ತಾನೇ ನದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮಾಡಿದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅವನಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಕ್ವ ಸೀತಾ’, ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳು; ಶೋಕವು ಮಾತನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ವನದ ಭೂತಗಳು ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಇವನಿಗೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು’ ಎಂದು. ಆದರೂ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದರೂ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನ ಆ ರೂಪವನ್ನೂ ಆ ದುರಾತ್ಮನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೆನೆದು ಭಯದಿಂದ ಆ ನದಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನದ ಬಗ್ಗೆ ಆ ನದಿಯಿಂದ ನಿರಾಶನಾದ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ, ಈ ಗೋದಾವರಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜನಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ನಾನೇನು ಹೇಳಲಿ? ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ವೈದೇಹಿಯ ತಾಯಿಗೆ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವನ್ನೂ ಯಾರು ದೂರಮಾಡಿದ್ದಳೋ ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು? ಬಂಧುಬಳಗವಿಲ್ಲದೆ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಕಾಣದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವ ನನಗೆ ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗುವುವು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಸಿಗುವುದಾದರೆ ಮಂದಾಕಿನಿಯನ್ನೂ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಈ ಪ್ರಸ್ರವಣ ಗಿರಿಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುತ್ತಾಡಿ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ.’ ವಿರಹವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ರೂಪವನ್ನೂ ತಾಳುತ್ತದೆ — ಅವಳ ತಂದೆಗೂ ತಾಯಿಗೂ ನಾನೇನು ಹೇಳಲಿ ಎಂದು. ಭೂತಗಳು ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದುದನ್ನು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಹೇಳಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನದಿಯೇ ಹೆದರಿದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಭೀತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ವಿಷಯ — ಜನಕನ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ತಾಯಿಯ ದುಃಖ. ‘ಯಾರು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶೋಕವನ್ನೂ ದೂರಮಾಡಿದ್ದಳೋ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಉಪಕಾರ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗಲೂ ಅವಳೇ ಅವನ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ‘ರಾತ್ರಿಗಳು ದೀರ್ಘವಾಗುವುವು’ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ದುಃಖದ ಕಲ್ಪನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂದಾಕಿನಿ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಸ್ರವಣ; ಇವುಗಳಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರನೇ, ಈ ಮಹಾಮೃಗಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಿವೆ; ಏನನ್ನೋ ಹೇಳಬಯಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಸನ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅವನ್ನು ಕಂಡು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ನರೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಆ ಮೃಗಗಳು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಂತವು; ಎಲ್ಲವೂ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಆಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು — ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಹೋಗಿದ್ದಳೋ ಅದೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು. ಅನಂತರ ಅವು ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು, ಮತ್ತೆ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಮನಿಸಿದನು; ಅವುಗಳ ಮಾತಿನ ಸಾರವನ್ನೂ ಸನ್ನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ಮೂಕ ಮೃಗಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಏಕೈಕ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಮಾತಾಡದ ನದಿ ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಗಿಂತ ಇವು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರಿಗಳು. ಅವು ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದಕ್ಷಿಣದ ನೆಲವನ್ನು ಮತ್ತು ಆಕಾಶವನ್ನು; ಇದರಿಂದ ಮಾರ್ಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಕ್ತುಕಾಮಾಃ’ — ‘ಹೇಳಬಯಸುವ’ — ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಮೃಗಗಳು ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಮಾತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಚೇಷ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ರಾಮನೂ ಅವುಗಳ ಸನ್ನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖಿತನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದೂ ನದಿ ಮಾತಾಡಲಿಲ್ಲ, ಈಗ ಮಾತಿಲ್ಲದ ಮೃಗಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ — ಈ ವಿರೋಧವು ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದದ್ದು. ಮೃಗಗಳ ಚೇಷ್ಟೆ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲುವುದು, ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡುವುದು, ಆಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು; ಈ ಮೂರರಿಂದ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ‘ವಚನಸರ್ವಸ್ವ’ವನ್ನು, ಅಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಸಾರವನ್ನು, ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಧೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆರ್ತನಂತೆ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ನೀನು ಕೇಳಿದಾಗ ಈ ಮೃಗಗಳು ಹೇಗೆ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಎದ್ದುನಿಂತವು, ಹಾಗೆಯೇ ನೆಲವನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವ, ಒಳ್ಳೆಯದು — ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಈ ನೈರ್ಋತ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗೋಣ; ಅವನ ಯಾವುದಾದರೂ ಕುರುಹು ಸಿಗಬಹುದು, ಅಥವಾ ಆರ್ಯೆಯೇ ಕಾಣಸಿಗಬಹುದು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನು ನೆಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ ನಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೂವುಗಳ ದಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ಪುಷ್ಪಮಾರ್ಗ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೂವುಗಳು ಸುಮ್ಮನೆ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ, ದಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ಬಿದ್ದಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಚಲನೆಯೂ ದಿಕ್ಕೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಮೊದಲ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಮಾಣ ಇದು; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸರ್ಗವು ಊಹೆಯಿಂದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ — ‘ಅವನ ಕುರುಹು’ ಎಂಬುದು ಅಪಹರಿಸಿದವನ ಗುರುತು, ‘ಆರ್ಯೆಯೇ’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಸ್ವಂತ ದರ್ಶನ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಆಸೆಯನ್ನೂ ಉಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಢಮ್’ — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ — ಎಂಬ ರಾಮನ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರವು ಈ ಸರ್ಗದ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪ ಮುಗಿಯಿತು, ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ನೆಲವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನು ಈಗ ಆಕಾಶವನ್ನಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹುಡುಕಾಟ ಈಗ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಅದರ ಫಲವೇ ಹೂವಿನ ದಾರಿಯ ದರ್ಶನ.

ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಹೂಮಳೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖಿತನಾದ ವೀರ ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ನಾನೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆ, ಅವಳು ಇವನ್ನು ಮುಡಿದಿದ್ದಳು. ಸೂರ್ಯನೂ ವಾಯುವೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಭೂಮಿಯೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮೂವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಾಯಕಿ ಎಂಬುದರ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ ಇದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಝರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗಿರಿಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ಆ ರಮಣಿಯನ್ನು ಈ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಂಡೆಯಾ?’ ಉತ್ತರ ಸಿಗದಿರಲು ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಬೆದರಿಸುವಂತೆ, ಗಿರಿಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರ್ವತವೇ, ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ, ಚಿನ್ನದಂತಹ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರ್ವತವು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು, ಆದರೆ ರಾಘವನಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ’ — ‘ಗುರುತಿಸುತ್ತೇನೆ’ — ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನಿಶ್ಚಿತ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎಲ್ಲವೂ ಊಹೆಯಾಗಿತ್ತು; ಈಗಾದರೋ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಕೊಟ್ಟ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರ್ಗ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಭೂಮಿ ಎಂಬ ಮೂವರನ್ನು ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಗಿರಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಉತ್ತರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಸ್ವರದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬೇಡುವವನು ಈಗ ಬೆದರಿಸುವವನಾದನು. ಪರ್ವತವು ‘ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಇತ್ತು ಎಂಬ ಕವಿವಚನ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಿರಿಯನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವಾಗ ‘ಪರ್ವತಗಳ ಒಡೆಯ’ ಎಂಬ ಗೌರವವಚನ ಮೊದಲು, ಬೆದರಿಕೆ ಆಮೇಲೆ — ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಆ ಶಿಲಾಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಬಾಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ ನೀನು ಬೂದಿಯಾಗುವೆ; ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಯಾರೂ ಸೇರಲಾಗದಂತೆ, ಹುಲ್ಲೂ ಮರವೂ ಚಿಗುರೂ ಇಲ್ಲದವನಾಗುವೆ.’ ಅನಂತರ ನದಿಯನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಂದು ಇವಳು ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖದ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ಈ ನದಿಯನ್ನೂ ಇಂದು ಬತ್ತಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಮನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಯಸುವವನಂತಿದ್ದನು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಭಯಗೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ, ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿದವು. ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸನ ಓಡಾಟದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಚದುರಿದ್ದ ರಥವನ್ನೂ ಕಂಡು, ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಂಡ ಹೃದಯದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಪ್ರಮಾಣದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತವೆ — ‘ಇದು ಯಾರದು?’ ಎಂದು. ಶಿಲೆಯನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುವಾಗ ರಾಮನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಪ್ರಳಯಸೂಚಕವಾಗಿವೆ — ‘ಬೂದಿಯಾಗುವೆ’, ‘ಬತ್ತಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಯಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೇ ಬೆಂಕಿ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆಲೇ ದೃಶ್ಯ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಕ್ರೋಧದ ನಡುವೆಯೇ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕವಿಯ ಕೌಶಲ — ಬೇಡಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಬೆದರಿಕೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಆದರೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಕಂಡ ಹೆಜ್ಜೆಯೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ‘ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದವಳ’ ಹೆಜ್ಜೆಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಅವಳ ಭಯವೂ ಪಲಾಯನವೂ ಗುರುತುಗಳಿಂದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಚದುರಿದ ರಥ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳು.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಚೆಲ್ಲಿರುವ ವೈದೇಹಿಯ ಚಿನ್ನದ ಮಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆಭರಣಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಾರಗಳನ್ನೂ ನೋಡು. ಕಾದ ಚಿನ್ನದ ಹನಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ರಕ್ತದ ಹನಿಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವ ರಾಕ್ಷಸರು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸೀಳಿಸೀಳಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿರಬೇಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಕಾದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಇಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ. ಮುತ್ತು ಮಣಿಗಳಿಂದ ಖಚಿತವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದೆ — ಇದು ಯಾರದು? ವತ್ಸ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸರದೋ, ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳದೋ? ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಗುಳಿಗೆಗಳಿಂದ ಖಚಿತವಾದ, ಚೂರಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ಯಾರದು? ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ದಂಡ ಮುರಿದ ಈ ಕೊಡೆ ಯಾರದು, ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು? ಚಿನ್ನದ ಎದೆಕವಚಗಳುಳ್ಳ, ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಭೀಕರರೂಪದ, ಮಹಾಕಾಯವಾದ ಈ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಂದದ್ದು ಯಾರು, ಇವು ಯಾರವು? ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಸಮರಧ್ವಜವುಳ್ಳ, ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮುರಿದುಹೋದ ಈ ಯುದ್ಧರಥ ಯಾರದು?’ ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮಾಲೆಯೇ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ, ಸೀತೆಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ‘ಯಾರದು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾರೂ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸಂಚಯವೇ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಯುದ್ಧ, ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರು, ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬನು ಸೋತವನು. ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಕುರುಹುಗಳು (ಚಿನ್ನದ ಮಣಿಗಳು, ಹಾರಗಳು), ಅನಂತರ ರಕ್ತ, ಅನಂತರ ಆಯುಧಗಳು (ಧನುಸ್ಸು, ಕವಚ), ಅನಂತರ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು (ಕೊಡೆ, ಧ್ವಜ), ಕೊನೆಗೆ ವಾಹನಗಳು (ಕತ್ತೆಗಳು, ರಥ). ‘ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಕತ್ತೆಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾವಣನ ರಥದ ವಾಹನಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಇದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಇದು ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಪ್ರಯೋಗ. ‘ಸೀಳಿಸೀಳಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಭೀಕರ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರಬಹುದೆಂಬ ಸಾಧ್ಯತೆ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ಯಾರದು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವರ್ಣನೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಮುತ್ತುಮಣಿಖಚಿತ ಧನುಸ್ಸು, ವೈಡೂರ್ಯಗುಳಿಗೆಖಚಿತ ಕವಚ, ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳ ಕೊಡೆ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳು; ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕಾದಾಡಿದ ಇಬ್ಬರ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಜಟಾಯುವಿನ ಕುರುಹುಗಳೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ರಾಮನಿಗಾದರೋ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

‘ರಥದ ಅಚ್ಚಿನಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದ, ಚದುರಿಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಮುರಿದ ಬಾಣಗಳು ಯಾರವು? ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಧ್ವಂಸವಾದ ಈ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಚಾವಟಿಯನ್ನೂ ಕಡಿವಾಣವನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಸಾರಥಿ ಯಾರವನು? ಈ ಪುರುಷನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನದೇ.’ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ನಿರ್ಣಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅತಿ ಘೋರ ಹೃದಯದ, ಬೇಕಾದ ರೂಪ ತಾಳುವ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನನ್ನ ವೈರ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಯಿತು, ಪ್ರಾಣಾಂತಕವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡು. ವೈದೇಹಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ, ಸತ್ತಳೋ, ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟಳೋ; ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮವೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೌಮ್ಯ, ವೈದೇಹಿ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಲಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಲೋಕಗಳ ಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೂ, ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತವೆ.’ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದದ್ದು — ಕರುಣೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದು ಲೋಕ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ, ಅದೇ ನನ್ನ ದೋಷವಾಯಿತು ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಪುರುಷನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನದು’ ಎಂದು. ‘ವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಊಹೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈರ ನೂರ್ಮಡಿಯಾಯಿತು’ ಎಂದು. ‘ಧರ್ಮವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದದ್ದು — ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆದ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಒಡೆದುಹೋಗಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಈಶ್ವರರನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು?’ ಎಂದು. ‘ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವನನ್ನು ಲೋಕ ದುರ್ಬಲನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಈ ನಿಯಮವೇ ಮುಂದಿನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮೃದುವಾದ, ಲೋಕಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಕರುಣೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ದೇವೇಶ್ವರರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಗುಣವೇ ದೋಷವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು. ಉದಯಿಸಿದ ಮಹಾಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಡಗಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಕ್ಷರಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ, ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ, ಕಿನ್ನರರಾಗಲಿ, ಮನುಷ್ಯರಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯರು. ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರಿಗೆ ಇಂದು ಚಲಿಸಲೂ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಗ್ರಹಗಣಗಳು ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಂದ್ರನು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯು ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿ ನಶಿಸಿಹೋದ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು ಕಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಜಲಾಶಯಗಳು ಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ, ಮರ ಬಳ್ಳಿ ಪೊದೆಗಳು ಧ್ವಂಸವಾದ, ಸಾಗರವು ನಾಶವಾದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ತಂದು, ಕಾಲನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ — ಪ್ರಳಯದಿಂದ — ಕೂಡಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಈಶ್ವರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ, ಇದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣುವರು. ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಡೆಬಿಡದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದಾಗಿ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಲಾರದು; ನನ್ನ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟು ಅಲೆಯುವ, ಕೋಲಾಹಲಗೊಂಡ, ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಇಂದು ನೋಡು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು, ಅನಂತರ ಆಕಾಶ, ಅನಂತರ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯುಗ್ರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅದರ ರಚನೆ ಹಂತಹಂತವಾದದ್ದು — ಮೊದಲು ಕಾರಣ (‘ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ’), ಅನಂತರ ಸಂಕಲ್ಪ (‘ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತೇನೆ’), ಅನಂತರ ವಿಸ್ತಾರ (ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮನುಷ್ಯರು), ಕೊನೆಗೆ ಸಾಧನ (ಬಾಣಜಾಲಗಳು). ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವನು; ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದೇ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವನು ವಿನಾಶದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಗಣ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಚಂದ್ರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಅಗ್ನಿ ವಾಯು ಸೂರ್ಯರ ಕಾಂತಿ ನಶಿಸಿದೆ, ಶಿಖರಗಳು ಕಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಜಲಾಶಯಗಳು ಬತ್ತಿವೆ, ಮರ ಬಳ್ಳಿ ಪೊದೆಗಳು ಧ್ವಂಸವಾಗಿವೆ, ಸಾಗರ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಏಳು ಪ್ರಳಯಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಷರತ್ತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೇ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರಿಯೆ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಸಂಶಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಗುಣವೇ ದೋಷವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮೃದುತ್ವವನ್ನೇ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಖಂಡಿಸುವನು.

‘ಕಿವಿಯವರೆಗೂ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಿಶಾಚರಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ದೂರ ಸಾಗುವ, ರೋಷದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಬಲವನ್ನು ಇಂದು ದೇವತೆಗಳು ಕಾಣುವರು. ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಾಶವಾದಾಗ ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ, ದೈತ್ಯರಾಗಲಿ, ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ, ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಉಳಿಯರು. ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ, ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಲೋಕಗಳು ನನ್ನ ಬಾಣಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಹುಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಉದುರಿಬೀಳುವುವು; ಇಂದು ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಲ್ಲದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆ ಈಶ್ವರರು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಥವಾ ಸತ್ತ ಸೀತೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಚರಾಚರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅವಳ ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ವಿನಾಶವೇ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವೇ ಗುರಿ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧವೂ ಒಂದು ಸಾಧ್ಯದ ಗುರಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಕರ್ಣಪೂರ್ಣ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ಣ ಸೆಳೆತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಜೀವಲೋಕದುರಾವರ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ. ‘ಪಿಶಾಚರಿಲ್ಲದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದ ಜಗತ್ತನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿಯೇ. ದೇವತೆಗಳ, ದಾನವರ, ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಲೋಕಗಳು ಚೂರಾಗಿ ಬೀಳುವುವು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದು. ‘ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಯಿಲ್ಲದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮರ್ಯಾದಾಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ ಮರ್ಯಾದೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವನ್ನು ಓದುಗನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದರ್ಶನವಾಗುವವರೆಗೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ಕ್ರೋಧವು ಶೋಕದ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪವೇ ಹೊರತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಕ್ರೌರ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತೆಗಳು ಕಾಣುವರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಉಪೇಕ್ಷೆಯೇ ಅವನ ಕೋಪದ ಮೂಲ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅದುರುತ್ತಿರುವ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅವನು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಬಿಗಿದು ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತಪಸ್ವಿಯ ಯೋಧತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದವನಾದರೂ ಅವನು ಈಗ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ದೇಹವು ಹಿಂದೆ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ರುದ್ರನ ದೇಹದಂತೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದನು; ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಘೋರವಾದ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮುಪ್ಪು, ಮೃತ್ಯು, ಕಾಲ, ವಿಧಿ — ಇವು ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಗೆ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ನಾನೂ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗದವನು. ಸುಂದರ ದಂತಪಂಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವರು ಇಂದು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನನಗೆ ತೋರಿಸದಿದ್ದರೆ, ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವರು ಮನುಷ್ಯರು ಸರ್ಪಗಳು ಪರ್ವತಗಳು ಸಹಿತವಾದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಾನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ನಾರುಮಡಿ-ಜಿಂಕೆಚರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯುವುದು, ಜಟಾಭಾರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು — ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವೇಷ ತಪಸ್ವಿಯದೇ ಆದರೂ ಯೋಧನ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರುದ್ರನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದದ್ದು — ರುದ್ರನೂ ತಪಸ್ವಿಯೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೂ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಿಲ್ಲು ಇನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ’ — ‘ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಹಿಸುಕಿ’ — ಎಂಬ ಪದ ಮುಷ್ಟಿಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ ಉನ್ನತ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುರೇವ’ — ‘ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

മുൻപത്തെ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലും ശോകം വാക്കിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങി; ഈ സർഗത്തിൽ അതു പ്രവൃത്തിയിലേക്കു കടക്കുന്നു. ദീനനായ രാമൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘വേഗം ഗോദാവരീനദിയിലേക്കു ചെന്ന് അന്വേഷിക്കൂ; സീത താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ ഗോദാവരിയിലേക്കു പോയോ?’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വേഗമേറിയ കാലടികളുള്ള ലക്ഷ്മണൻ ആ രമണീയമായ നദിയിലേക്കു ചെന്നു. കടവുകൾ നിറഞ്ഞ ആ നദിയിലെങ്ങും തിരഞ്ഞശേഷം അവൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘കടവുകളിലൊന്നും ഞാൻ അവളെ കാണുന്നില്ല; ഞാൻ ഉറക്കെ വിളിച്ചിട്ടും അവൾ കേൾക്കുന്നില്ല. രാമാ, ക്ലേശങ്ങൾ അകറ്റുന്ന വൈദേഹി ഏതു ദേശത്തെത്തി, ആ മെലിഞ്ഞ അരക്കെട്ടുള്ളവൾ എവിടെയാണ് എന്ന് എനിക്കറിയില്ല.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദീനനും സന്താപത്താൽ മോഹിതനുമായ രാമൻ സ്വയം ഗോദാവരീനദിയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെയെത്തി അവൻ ‘സീത എവിടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. വധാർഹനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ അവളെ അപഹരിച്ചുവെന്ന് ജീവജാലങ്ങൾക്ക് അറിയാമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും അവ രാമനോട് അതു പറഞ്ഞില്ല; ഗോദാവരീനദിയും അതുപോലെ മൗനമായിരുന്നു. സാക്ഷികളുണ്ട്, എന്നാൽ ഭയത്താൽ ഊമകളാണ് എന്ന് ഇവിടെ കവി ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാലു സർഗങ്ങളുടെ ഈ കൂട്ടത്തിൽ ഏറ്റവും ദീർഘമായത് ഈ സർഗമാണ്; ഇതിന്റെ ഘടനയും മൂന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അന്വേഷണം, സാക്ഷ്യദർശനം, പ്രതിജ്ഞ. ഒന്നാം ഭാഗത്ത് രാമൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല; അവൻ ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പ്രതീക്ഷ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരുപക്ഷേ അവൾ താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ പോയതായിരിക്കാം എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെ മടങ്ങിവരവാകട്ടെ ആ പ്രതീക്ഷ കെടുത്തുന്നു. ‘ക്രോശതോ ന ശൃണോതി മേ’ (ഞാൻ വിളിച്ചിട്ടും കേൾക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഉറക്കെയുള്ള വിളിയും നിഷ്ഫലമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ രാമൻ സ്വയം നദിയിലേക്കു പോകുന്നു, കാരണം മറ്റൊരാളുടെ പരിശോധന അവനു മതിയാകുന്നില്ല. അവന്റെ ചോദ്യമാകട്ടെ അതീവ സംക്ഷിപ്തം — ‘ക്വ സീതാ’ (സീത എവിടെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ മാത്രം; ശോകം വാക്കിനെ ചുരുക്കുന്നു.

പിന്നെ വനത്തിലെ ജീവജാലങ്ങൾ നദിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഇവനോട് ആ പ്രിയയെക്കുറിച്ചു പറയൂ’ എന്ന്. എന്നിട്ടും ശോകിക്കുന്ന രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോഴും അവൾ സീതയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞില്ല. കാരണം കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാവണന്റെ ആ രൂപവും ആ ദുരാത്മാവിന്റെ കർമങ്ങളും ഓർത്ത് ഭയത്താൽ ആ നദി വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞില്ല. പ്രകൃതിപോലും രാക്ഷസനെ ഭയപ്പെടുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. സീതയെ കാണുന്ന കാര്യത്തിൽ ആ നദി നിരാശനാക്കിയ, സീതയെ കാണാതെ ക്ഷീണിച്ച രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, ഈ ഗോദാവരി ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണാ, ജനകനെ കണ്ടാൽ ഞാൻ എന്തു പറയും? അവളില്ലാതെ വൈദേഹിയുടെ അമ്മയോട് ഈ അപ്രിയം എങ്ങനെ പറയും? രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട്, വനത്തിൽ കാട്ടുവിഭവങ്ങൾകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്ന എന്റെ ശോകമെല്ലാം അകറ്റിയ ആ വൈദേഹി എവിടെപ്പോയി? ബന്ധുജനങ്ങളില്ലാതെ, വൈദേഹിയെയും കാണാതെ, ഉറക്കമില്ലാതെ കഴിയുന്ന എനിക്ക് രാത്രികൾ ദീർഘമാകുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. സീതയെ കണ്ടെത്താനാകുമെങ്കിൽ മന്ദാകിനിയിലും ജനസ്ഥാനത്തിലും ഈ പ്രസ്രവണഗിരിയിലും എല്ലായിടത്തും ഞാൻ അലഞ്ഞുനടക്കും.’ വിരഹം ഇവിടെ ഒരു സാമൂഹികരൂപവും കൈക്കൊള്ളുന്നു — അച്ഛനോടും അമ്മയോടും ഞാൻ എന്തു പറയും എന്ന്. ജീവജാലങ്ങളുടെ പ്രേരണയെ കവി പ്രത്യേകം എടുത്തുപറയുന്നു — വനദേവതകൾക്കു സത്യം അറിയാം, പറയാൻ ആഗ്രഹവുമുണ്ട്; എന്നാൽ നദിയാണ് ഭയന്നിരിക്കുന്നത്. രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭീതി എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വിലാപത്തിൽ ഇവിടെ ഒരു പുതിയ വിഷയമുണ്ട് — ജനകന്റെയും അമ്മയുടെയും ദുഃഖം. ‘എന്റെ ശോകമെല്ലാം അകറ്റിയവൾ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ സീതയുടെ ഉപകാരം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോഴും അവൾതന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ സുഖത്തിനു കാരണം. ‘രാത്രികൾ ദീർഘമാകും’ എന്നത് വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തിന്റെ സങ്കല്പമാണ്. ഒടുവിൽ അവൻ സ്ഥലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മന്ദാകിനി, ജനസ്ഥാനം, പ്രസ്രവണം; ഇവയിലൂടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ മേഖല നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഗതി മാറുന്നു. രാമൻ കാണുന്നു — ‘വീരാ, ഈ മഹാമൃഗങ്ങൾ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു; എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അവയുടെ ആംഗ്യങ്ങൾ ഞാൻ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു.’ അവയെ കണ്ട്, നരവ്യാഘ്രനായ രാഘവൻ കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ അവയെത്തന്നെ നോക്കി ‘സീത എവിടെ’ എന്നു ചോദിച്ചു. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു; എല്ലാം തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് ആകാശം കാണിച്ചുകൊണ്ടു നിന്നു — അപഹരിക്കപ്പെട്ട മൈഥിലി പോയ ദിക്കുതന്നെ. പിന്നെ അവ ആ വഴിയേതന്നെ നടന്നുകൊണ്ട് രാജാവിനെ തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്നു, വീണ്ടും ശബ്ദിച്ചുകൊണ്ടു നീങ്ങുന്നു. ഇതെല്ലാം ലക്ഷ്മണൻ ശ്രദ്ധിച്ചു; അവയുടെ വാക്കിന്റെ സാരം മുഴുവനും ആംഗ്യവും അവൻ മനസ്സിലാക്കി. ഊമകളായ മൃഗങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഇവിടെ ഭയം വെടിഞ്ഞ് ദിക്കു കാണിക്കുന്ന സാക്ഷികൾ; ഒന്നും പറയാതിരുന്ന നദിയെക്കാളും മരങ്ങളെക്കാളും ഇവ വലിയ ഉപകാരികൾ. അവ രണ്ടു ദിശകൾ കാണിക്കുന്നു — തെക്കോട്ടുള്ള ഭൂമിയും ആകാശവും; ഇതിലൂടെ വഴിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വക്തുകാമാഃ’ (പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — മൃഗങ്ങൾ പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ വാക്കില്ല; അതിനാൽ അവ ചേഷ്ടകൊണ്ടുതന്നെ പറയുന്നു. രാമൻ അവയുടെ ആംഗ്യം ഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം ദുഃഖിതന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമാകുന്നു. മുൻപ് വാക്ശക്തിയുള്ള നദി ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല, ഇപ്പോൾ വാക്കില്ലാത്ത മൃഗങ്ങൾ പറയുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതുതന്നെ. മൃഗങ്ങളുടെ ചേഷ്ട മൂന്നുവിധമാണ് — പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേൽക്കൽ, തെക്കോട്ടു തിരിയൽ, ആകാശം കാണിക്കൽ; രാവണൻ ആകാശമാർഗത്തിലൂടെ തെക്കോട്ടു പോയതിനാൽ ഈ മൂന്നിലൂടെ ദിക്കും വഴിയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വചനസർവസ്വം’ എന്ന നിലയിൽ ലക്ഷ്മണൻ അവയുടെ അഭിപ്രായത്തിന്റെ സാരം ഗ്രഹിക്കുന്നു.

ബുദ്ധിമാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആർത്തനെപ്പോലെ ജ്യേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു — ‘സീത എവിടെ എന്നു നീ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഈ മൃഗങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റതുപോലെ, ഭൂമിയും തെക്കേ ദിക്കും കാണിക്കുന്നു. ദേവാ, നന്ന് — നമുക്ക് ഈ നൈരൃതദിക്കിലേക്കു പോകാം; അവളെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും തുമ്പു കിട്ടിയേക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ആര്യയെത്തന്നെ കണ്ടെത്തിയേക്കാം.’ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരവേ ശ്രീമാനായ അവൻ ഭൂമിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിക്കൊണ്ടു നടന്നു. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടു പോകുമ്പോൾ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന പൂക്കളുടെ ഒരു പാത കണ്ടു. ‘പുഷ്പമാർഗം’ (പൂക്കളുടെ പാത) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പൂക്കൾ വെറുതേ വീണുകിടക്കുകയല്ല, ഒരു പാതയുടെ രൂപത്തിൽ നിരയായി കിടക്കുന്നു; അതിലൂടെ ഗതിയും ദിശയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ഭൗതികമായ തെളിവാണിത്; ഇനിമുതൽ സർഗം അനുമാനത്തിൽനിന്ന് സാക്ഷ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്യത്തിൽ രണ്ടു സാധ്യതകൾ പറയപ്പെടുന്നു — ‘അവളെക്കുറിച്ചുള്ള തുമ്പ്’ എന്നത് അപഹർത്താവിന്റെ അടയാളം, ‘ആര്യയെത്തന്നെ’ എന്നത് സീതയെ നേരിട്ടു കാണൽ. ഇതിലൂടെ അവൻ പ്രതീക്ഷയെയും കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു, തെളിവുകളുടെ അന്വേഷണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ബാഢം’ (അങ്ങനെതന്നെ) എന്ന രാമന്റെ ഒറ്റപ്പദമായ മറുപടി ഈ സർഗത്തിലെ മാറ്റം കുറിക്കുന്നു — വിലാപം അവസാനിച്ചു, യാത്ര ആരംഭിച്ചു. ‘ഭൂമിയെ സൂക്ഷിച്ചുനോക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ ഇപ്പോൾ ആകാശത്തേക്കല്ല, ഭൂമിയിലേക്കാണു നോക്കുന്നതെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; അന്വേഷണം തെളിവിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലമാണ് പൂക്കളുടെ പാത കാണുന്നത്.

ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടി കണ്ട് ദുഃഖിതനായ വീരനായ രാമൻ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെയുള്ള ഈ പൂക്കൾ ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു; കാനനത്തിൽവെച്ച് ഞാൻതന്നെ വൈദേഹിക്കു കൊടുത്തവയാണ് ഇവ, അവൾ ഇവ അണിഞ്ഞിരുന്നു. സൂര്യനും വായുവും യശസ്വിനിയായ ഭൂമിയും എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്തുകൊണ്ട് ഈ പൂക്കളെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നുവെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ മൂന്നു ദേവന്മാരും ഇവിടെ സാക്ഷികളായല്ല, രക്ഷകരായാണ് എടുക്കപ്പെടുന്നത് — പ്രകൃതി രാമന്റെ സഹായിയാണ് എന്നതിന്റെ ആദ്യസൂചന. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹാബാഹുവും ധർമാത്മാവുമായ രാമൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണനെ വിട്ട്, അരുവികൾ നിറഞ്ഞ പർവതത്തെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ‘ഭൂധരന്മാരുടെ നാഥാ, എന്നിൽനിന്നു വേർപെട്ട, സർവാംഗസുന്ദരിയായ എന്റെ രമണിയെ ഈ രമണീയമായ വനപ്രദേശത്ത് നീ കണ്ടുവോ?’ ഉത്തരം കിട്ടാതെ, സിംഹം ചെറുമൃഗത്തെയെന്നപോലെ, അവൻ ക്രുദ്ധനായി പർവതത്തെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘പർവതമേ, സ്വർണവർണയും സ്വർണാംഗിയുമായ ആ സീതയെ കാണിച്ചുതരൂ; അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ എല്ലാ കൊടുമുടികളും ഞാൻ തകർത്തുകളയും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട പർവതം മൈഥിലിയെ കാണിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി, എന്നാൽ രാഘവന് അവളെ കാണിച്ചുകൊടുത്തില്ല. ‘അഭിജാനാമി’ (ഞാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു) എന്ന പദമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ആദ്യത്തെ നിശ്ചിതമായ തിരിച്ചറിവ്. ഇതിനുമുമ്പ് എല്ലാം അനുമാനമായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു കൊടുത്ത പൂക്കൾ രാമൻ കാണുന്നു, അതിനാൽ വഴി ഉറപ്പായി. ‘സൂര്യനും വായുവും ഭൂമിയും’ എന്ന മൂവരുടെ രക്ഷകത്വസങ്കല്പം ശോകത്തിനിടയിലും കൃതജ്ഞത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ അവൻ പർവതത്തോടു ചോദിക്കുന്നു, ഉത്തരം ലഭിക്കുന്നില്ല, കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ‘സിംഹം ചെറുമൃഗത്തെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ സ്വരമാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യാചിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നവനായി. പർവതം ‘കാണിക്കുന്നതുപോലെ’ ആയിരുന്നു എന്ന കവിവചനം മർമസ്പർശിയാണ് — പ്രകൃതി സഹായിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ കഴിയുന്നില്ല. പർവതത്തെ സംബോധന ചെയ്യുമ്പോൾ ‘ഭൂധരന്മാരുടെ നാഥാ’ എന്ന ബഹുമാനവചനം ആദ്യം, ഭീഷണി പിന്നീട് — ഈ ക്രമം രാമന്റെ ധൈര്യക്ഷയം കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ ദാശരഥിയായ രാമൻ ആ ശിലോച്ചയത്തോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ ബാണാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞ് നീ ചാരമായിത്തീരും; പുല്ലും മരങ്ങളും തളിരുകളുമില്ലാതെ ആർക്കും എവിടെനിന്നും സമീപിക്കാനാവാത്തതായിത്തീരും.’ പിന്നെ നദിയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള സീതയെക്കുറിച്ച് ഇന്ന് ഈ നദി എന്നോടു പറയുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഈ നദിയെയും ഞാൻ വറ്റിച്ചുകളയും.’ ഇങ്ങനെ കോപിച്ച രാമൻ കണ്ണുകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ ആയിരുന്നു. ആ നിമിഷംതന്നെ ഭൂമിയിൽ പതിഞ്ഞ ഒരു രാക്ഷസന്റെ വലിയ കാൽപ്പാട് അവൻ കണ്ടു. അവിടെത്തന്നെ, ഭയന്ന്, രാമനെ കാംക്ഷിച്ച്, രാക്ഷസൻ പിന്തുടരവേ അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിയ വൈദേഹിയുടെ കാൽപ്പാടുകളും കണ്ടു. സീതയുടെയും രാക്ഷസന്റെയും ചുവടുകൾ പരിശോധിച്ച്, ഒടിഞ്ഞ വില്ലും ആവനാഴികളും പലവിധത്തിൽ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന രഥവും കണ്ട്, ഹൃദയം പരിഭ്രമിച്ച രാമൻ പ്രിയസഹോദരനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കോപം തെളിവുമായി ചേരുന്നു; ഇനിമുതൽ രാമന്റെ വാക്കുകൾ ചോദ്യരൂപത്തിലാകുന്നു — ‘ഇത് ആരുടേത്?’ എന്ന്. പർവതത്തെയും നദിയെയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ രാമൻ അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല, സംസാരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അവന്റെ വാക്കുകൾ പ്രളയസൂചകങ്ങളാണ് — ‘ചാരമായിത്തീരും’, ‘വറ്റിച്ചുകളയും’ എന്നിങ്ങനെ. ‘കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കണ്ണുകളിൽത്തന്നെ അഗ്നി സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് പെട്ടെന്നൊരു ദൃശ്യമാറ്റം — കോപത്തിനിടയിൽത്തന്നെ അവൻ ഭൂമിയിൽ കാൽപ്പാടു കാണുന്നു. ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലം — യാചന നിഷ്ഫലം, ഭീഷണി നിഷ്ഫലം; എന്നാൽ ശ്രദ്ധയോടെ കണ്ട കാൽപ്പാടാണ് സത്യം പറയുന്നത്. സീതയുടെ കാൽപ്പാടുകൾ ‘അങ്ങുമിങ്ങും ഓടിയവളുടെ’ എന്നു വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ അവളുടെ ഭയവും പലായനവും അടയാളങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. ഒടിഞ്ഞ വില്ലും ചിതറിയ രഥവുമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ തെളിവുകൾ.

‘ലക്ഷ്മണാ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വൈദേഹിയുടെ സ്വർണത്തുള്ളികൾ കാണൂ; സൗമിത്രേ, ആഭരണങ്ങളുടെ പലതരം മാലകളും കാണൂ. ഉരുകിയ സ്വർണത്തുള്ളികൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന, പലനിറമുള്ള രക്തത്തുള്ളികൾകൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും മൂടിയ ഭൂതലം കാണൂ. ലക്ഷ്മണാ, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വൈദേഹിയെ കീറിക്കീറി പങ്കിട്ടെടുത്തോ ഭക്ഷിച്ചോ ഇരിക്കുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. സൗമിത്രേ, ആ സീതയ്ക്കുവേണ്ടി തർക്കിച്ച രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ ഇവിടെ ഘോരമായ യുദ്ധം നടന്നു. മുത്തുകളും രത്നങ്ങളും പതിച്ച, രമണീയമായി അലങ്കരിച്ച ഈ വലിയ വില്ല് ഒടിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നു — ഇത് ആരുടേത്? കുഞ്ഞേ, ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടേതോ ദേവന്മാരുടേതോ? ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വൈഡൂര്യമണികൾ പതിച്ച, ചിതറിത്തകർന്ന ഈ സ്വർണകവചം ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത് ആരുടേത്? ദിവ്യമാലകൾകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്ന, നൂറു കമ്പികളുള്ള, ദണ്ഡ് ഒടിഞ്ഞ ഈ കുട ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത് ആരുടേത്? സ്വർണമാർച്ചട്ടയണിഞ്ഞ, പിശാചുമുഖമുള്ള, ഭീകരരൂപികളായ, വലിയ ശരീരമുള്ള ഈ കഴുതകൾ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത് ആരുടേത്? ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, യുദ്ധക്കൊടിയുള്ള, എറിയപ്പെട്ടു തകർന്ന ഈ യുദ്ധരഥം ആരുടേത്?’ ഇങ്ങനെ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഒരു മാലതന്നെ ഈ ഭാഗത്തു നീളുന്നു; ഓരോ ചോദ്യവും ഒരേ ഉത്തരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വലിയൊരു യുദ്ധം നടന്നു, സീതയായിരുന്നു അതിനു കാരണം. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഒരു പ്രത്യേകശൈലി ഉപയോഗിക്കുന്നു — രാമൻ ഓരോ വസ്തുവും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ‘ആരുടേത്?’ എന്നു ചോദിക്കുന്നു. ആരും ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; എന്നാൽ ചോദ്യങ്ങളുടെ സഞ്ചയംതന്നെ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു — വലിയൊരു യുദ്ധം, രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ, അവരിലൊരാൾ പരാജിതൻ. വസ്തുക്കളുടെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ആദ്യം സീതയുടെ അടയാളങ്ങൾ (സ്വർണത്തുള്ളികൾ, മാലകൾ), പിന്നെ രക്തം, പിന്നെ ആയുധങ്ങൾ (വില്ല്, കവചം), പിന്നെ രാജചിഹ്നങ്ങൾ (കുട, കൊടി), ഒടുവിൽ വാഹനങ്ങൾ (കഴുതകൾ, രഥം). ‘പിശാചുമുഖമുള്ള കഴുതകൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ രാവണന്റെ രഥത്തിന്റെ വാഹനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു വായനക്കാരന് അറിയാം, രാമനാകട്ടെ അറിയില്ല — ഇതു നാടകീയവിരോധാഭാസത്തിന്റെ പ്രയോഗമാണ്. ‘കീറിക്കീറി പങ്കിട്ടെടുത്ത്’ എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഭീകരമായ സങ്കല്പം വെളിപ്പെടുന്നു. എന്നിട്ടും അവൻ ഒരു സത്യം ഗ്രഹിക്കുന്നു — സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് യുദ്ധം നടന്നത്, അതിനാൽ അവൾ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കാം എന്ന സാധ്യത അവശേഷിക്കുന്നു. ‘ആരുടേത്’ എന്ന ചോദ്യം ഈ ഭാഗത്ത് ഏകദേശം പത്തുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ വിസ്മയവും സംശയവും ഒരേസമയം വഹിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ വർണനയും അതീവ സൂക്ഷ്മമാണ് — മുത്തും രത്നവും പതിച്ച വില്ല്, വൈഡൂര്യമണികൾ പതിച്ച കവചം, നൂറു കമ്പികളുള്ള കുട, പൊന്നണിഞ്ഞ ശരങ്ങൾ; ഈ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പോരാടിയ ഇരുവരുടെയും മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവ രാവണന്റെയും ജടായുവിന്റെയും അടയാളങ്ങളാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം; രാമന് അറിയില്ല — ഇതിലൂടെ ആകാംക്ഷ വളരുന്നു.

‘രഥത്തിന്റെ അച്ചുതണ്ടോളം വലിപ്പമുള്ള, പൊന്നണിഞ്ഞ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന, കാണാൻ ഭയങ്കരമായ, നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഈ ബാണങ്ങൾ ആരുടേത്? ലക്ഷ്മണാ, ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, തകർന്ന ഈ രണ്ട് ആവനാഴികൾ കാണൂ. ചാട്ടയും കടിഞ്ഞാണും കൈയിലേന്തിയ, കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ സാരഥി ആരുടേത്? ഈ പുരുഷന്റെ കാൽപ്പാത വ്യക്തമായും ഏതോ രാക്ഷസന്റേതുതന്നെ.’ ഇതോടെ നിരീക്ഷണം അവസാനിക്കുന്നു, നിർണയം ആരംഭിക്കുന്നു — ‘അതിഘോരഹൃദയരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരോട് എന്റെ വൈരം നൂറിരട്ടിയായി, ജീവനൊടുക്കുന്നതായി വളർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കാണൂ. വൈദേഹി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; മഹാവനത്തിൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന തപസ്വിനിയായ സീതയെ ധർമംപോലും രക്ഷിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ആദ്യമായി ധർമത്തെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു. ‘സൗമ്യാ, വൈദേഹി ഭക്ഷിക്കപ്പെടുകയോ അപഹരിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ, ലോകത്തിൽ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും? ലോകങ്ങളുടെ കർത്താവായാലും, ശൂരനും കരുണയുള്ളവനുമായ പുരുഷനെ സർവഭൂതങ്ങളും അജ്ഞാനംകൊണ്ട് അവമതിക്കും.’ ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — കരുണ ദൗർബല്യമാണെന്നു ലോകം കരുതുന്നു, അതുതന്നെ എന്റെ ദോഷമായിത്തീർന്നു എന്ന്. ഇവിടെനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയ്ക്കുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. നിരീക്ഷണത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ നിർണയം ചെയ്യുന്നു — ‘ഈ പുരുഷന്റെ കാൽപ്പാത വ്യക്തമായും ഏതോ രാക്ഷസന്റേത്’ എന്ന്. ‘വ്യക്തം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അനുമാനം നിശ്ചയമാകുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ വാക്ക് ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ‘വൈരം നൂറിരട്ടിയായി’ എന്ന്. ‘ധർമം സീതയെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വചനമാണ് സർഗത്തിൽ ഏറ്റവും ഗൗരവമുള്ളത് — ധർമത്തിന്റെതന്നെ മൂർത്തിയായ രാമൻതന്നെ ധർമത്തിന്റെ അശക്തിയെക്കുറിച്ചു പറയുന്നു. ഇത് അവന്റെ മനസ്സിന്റെ തകർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ ഈശ്വരന്മാരെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു — ‘എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും?’ എന്ന്. ‘അജ്ഞാനംകൊണ്ട് അവമതിക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അവൻ ഒരു പൊതുനിയമം പറയുന്നു — കരുണയുള്ളവനെ ലോകം ദുർബലനായി കരുതുന്നു എന്ന്. ഈ നിയമമാണ് തുടർന്നുവരുന്ന കോപത്തിന്റെ യുക്തി രചിക്കുന്നത്.

‘മൃദുവും ലോകഹിതത്തിൽ തത്പരനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവനും കരുണയുള്ളവനുമായ എന്നെ ദേവേശ്വരന്മാർ നിശ്ചയമായും വീര്യമില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ വഴി മാറ്റുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നിലെത്തിയപ്പോൾ ഗുണംതന്നെ ദോഷമായിത്തീർന്നു എന്നു കാണൂ. ഉദിച്ചുയരുന്ന മഹാസൂര്യൻ ചന്ദ്രികയെ മറച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്നുതന്നെ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും നാശത്തിനായി എന്റെ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഒതുക്കി ഞാൻ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും. യക്ഷന്മാരോ ഗന്ധർവന്മാരോ പിശാചുക്കളോ രാക്ഷസന്മാരോ കിന്നരന്മാരോ മനുഷ്യരോ സുഖം നേടുകയില്ല. എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളും ബാണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആകാശം കാണൂ; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്ക് ഇന്നു ഞാൻ സഞ്ചാരം അസാധ്യമാക്കും. ഗ്രഹഗണങ്ങൾ തടയപ്പെട്ട, ചന്ദ്രൻ മറയ്ക്കപ്പെട്ട, അഗ്നിയുടെയും വായുവിന്റെയും സൂര്യന്റെയും ദീപ്തി നശിച്ചു മൂടപ്പെട്ട, പർവതാഗ്രങ്ങൾ കടഞ്ഞുതകർക്കപ്പെട്ട, ജലാശയങ്ങൾ വറ്റുന്ന, മരങ്ങളും വള്ളികളും പൊന്തകളും നശിച്ച, സമുദ്രങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ട ത്രൈലോക്യത്തെ ഞാൻ കാലത്തിന്റെ കർമവുമായി ചേർക്കും. ആ ഈശ്വരന്മാർ സീതയെ സുരക്ഷിതയായി എനിക്കു തിരിച്ചുതന്നില്ലെങ്കിൽ ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ അവർ എന്റെ വിക്രമം കാണും. എന്റെ വില്ലിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു വിട്ടയയ്ക്കുന്ന ഇടതടവില്ലാത്ത ബാണജാലങ്ങളാൽ ഒരു ജീവിക്കും ആകാശത്തേക്ക് ഉയരാൻപോലും കഴിയില്ല; എന്റെ നാരാചങ്ങളാൽ മർദിക്കപ്പെട്ട്, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നശിച്ചും പരിഭ്രമിച്ചും, ആകെ കലങ്ങി മര്യാദയറ്റ ലോകം ഇന്നു കാണൂ.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ ക്രമേണ വിസ്തൃതമാകുന്നു — ആദ്യം ദേവന്മാർ, പിന്നെ ആകാശം, പിന്നെ സർവലോകവും. രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും ഉഗ്രമായ വചനങ്ങളിലൊന്നായി ഈ പ്രതിജ്ഞ എണ്ണപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ ഘടന ക്രമികമാണ് — ആദ്യം കാരണം (‘വീര്യമില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു’), പിന്നെ സങ്കല്പം (‘ഗുണങ്ങൾ ഒതുക്കി തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും’), പിന്നെ വിസ്താരം (ദേവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മനുഷ്യർ), ഒടുവിൽ സാധനം (ബാണജാലങ്ങൾ). സൂര്യോപമ ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — സൂര്യൻ നിലാവിനെ മറച്ചു പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ തന്റെ മാർദവം മറച്ച് തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കും; ഗുണങ്ങൾ ഒതുക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അസ്ത്രം. തുടർന്ന് അവൻ വിനാശത്തിന്റെ ചിത്രം വർണിക്കുന്നു — ഗ്രഹഗണം തടയപ്പെടുന്നു, ചന്ദ്രൻ മറയുന്നു, അഗ്നിയുടെയും വായുവിന്റെയും സൂര്യന്റെയും ദീപ്തി നശിക്കുന്നു, പർവതാഗ്രങ്ങൾ കടയപ്പെടുന്നു, ജലാശയങ്ങൾ വറ്റുന്നു, മരങ്ങളും വള്ളികളും പൊന്തകളും നശിക്കുന്നു, സമുദ്രം നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഏഴു പ്രളയചിഹ്നങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിലാണു പറയപ്പെടുന്നത്. എന്നിട്ടും ഒടുവിൽ അവൻ ഒരു വ്യവസ്ഥ പറയുന്നു — ‘അവർ സീതയെ സുരക്ഷിതയായി തിരിച്ചുതന്നില്ലെങ്കിൽ’ എന്ന്; അതിനാൽ വിനാശം അനിവാര്യമല്ല, ദേവന്മാരുടെ പ്രതികരണത്തിന് അധീനമാണ്. കവി ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിനെത്തന്നെ അസ്ത്രമാക്കുന്നു; പ്രവൃത്തിയാകട്ടെ അവസാനഭാഗത്തു മാത്രമേ ആരംഭിക്കുന്നുള്ളൂ. പ്രതിജ്ഞയുടെ ആവർത്തനത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ഉറപ്പായി ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയാറില്ല; രാമന്റെ ആവർത്തനം അവന്റെ ആന്തരികമായ സംശയത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘എന്നിലെത്തിയപ്പോൾ ഗുണം ദോഷമായിത്തീർന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ആത്മനിന്ദയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — തന്റെ മാർദവംതന്നെയാണ് സീതാഹരണത്തിനു കാരണമെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. ഈ ആത്മഗർഹണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ഖണ്ഡിക്കും.

‘ചെവിവരെ വലിച്ചുവിടുന്ന, ജീവലോകത്തിനു തടുക്കാനാവാത്ത ശരങ്ങളാൽ മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഈ ലോകത്തെ പിശാചുക്കളും രാക്ഷസന്മാരുമില്ലാത്തതാക്കും. അമർഷത്തോടെ വിട്ടയച്ച, ദൂരേക്കു പായുന്ന, രോഷത്തോടെ പ്രയോഗിച്ച എന്റെ ശരങ്ങളുടെ ബലം ഇന്നു ദേവന്മാർ കാണും. എന്റെ ക്രോധത്താൽ ത്രൈലോക്യം നശിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാരോ ദൈത്യന്മാരോ പിശാചുക്കളോ രാക്ഷസന്മാരോ ഉണ്ടാകില്ല. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ എന്റെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ കഷണങ്ങളാക്കപ്പെട്ട് പലവിധത്തിൽ നിലംപതിക്കും; ഈ ലോകങ്ങളെ ഇന്നു ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ മര്യാദയറ്റതാക്കും. സൗമിത്രേ, അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളോ മരിച്ചവളോ ആയ സീതയെ ആ ഈശ്വരന്മാർ എനിക്കു തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, എനിക്കു പ്രിയയായ ആ വൈദേഹിയെ പഴയതുപോലെ തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ത്രൈലോക്യത്തെ, സർവലോകത്തെയും ഞാൻ നശിപ്പിക്കും; അവളെ കാണുന്നതുവരെ ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ തപിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും.’ ഇവിടെ ‘കാണുന്നതുവരെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പ്രതിജ്ഞയുടെ അതിരും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — വിനാശംതന്നെ ലക്ഷ്യമല്ല, സീതാദർശനമാണ് ലക്ഷ്യം. രാമന്റെ കോപവും ലക്ഷ്യത്തോടു ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ആവർത്തനത്തിലൂടെ പ്രതിജ്ഞ കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു. ‘ആകർണപൂർണൈഃ’ (ചെവിവരെ വലിച്ച) എന്ന പദത്തിലൂടെ വില്ല് മുഴുവനായി വലിക്കുന്നതും, ‘ജീവലോകദുരാവരൈഃ’ (ജീവലോകത്തിനു തടുക്കാനാവാത്ത) എന്നതിലൂടെ ബാണങ്ങളുടെ അനിവാര്യതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പിശാചുക്കളും രാക്ഷസന്മാരുമില്ലാത്തതാക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ലക്ഷ്യവും വ്യക്തമാണ് — മൈഥിലിക്കുവേണ്ടിയാണ് ഇതെല്ലാം. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും ലോകങ്ങൾ കഷണങ്ങളായി വീഴും എന്ന സങ്കല്പം വിശ്വവ്യാപിയാണ്. ‘ലോകങ്ങളെ മര്യാദയറ്റതാക്കും’ എന്ന വചനത്തിൽ മര്യാദാപുരുഷോത്തമൻതന്നെ മര്യാദയുടെ നാശം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഈ വൈരുധ്യം വായനക്കാരൻ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒടുവിൽ ‘കാണുന്നതുവരെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ക്രോധം ശോകത്തിന്റെതന്നെ മറ്റൊരു രൂപമാണ്, സ്വതന്ത്രമായ ക്രൂരതയല്ല എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവന്മാർ കാണും’ എന്ന വചനത്തിലൂടെ രാമൻ ദേവന്മാരെത്തന്നെ പ്രേക്ഷകരായി വിളിക്കുന്നു; അവരുടെ ഉപേക്ഷയാണ് അവന്റെ കോപത്തിന്റെ മൂലം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന്, ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച്, അവൻ മരവുരിയും മാൻതോലും മുറുക്കിക്കെട്ടി ജടാഭാരം കെട്ടിയൊതുക്കി. ഈ രണ്ടു പ്രവൃത്തികളും തപസ്വിയുടെ യോദ്ധൃഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരവുരി ധരിച്ചവനാണെങ്കിലും അവൻ ഇപ്പോൾ സന്നദ്ധനാണ്. അങ്ങനെ ക്രുദ്ധനായ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ ശരീരം പണ്ട് ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ച രുദ്രന്റേതുപോലെ ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് അവൻ ലക്ഷ്മണനിൽനിന്ന് വില്ലു വാങ്ങി മുറുകെ പിടിച്ചു; ജ്വലിക്കുന്ന, ഘോരമായ, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ഒരു ശരമെടുത്ത് വില്ലിൽ തൊടുത്തു. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ശ്രീമാനായ രാമൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ക്രുദ്ധനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ജര, മൃത്യു, കാലം, വിധി — ഇവ സർവഭൂതങ്ങളിലും എപ്പോഴും തടയപ്പെടാത്തതുപോലെ, ക്രോധം പൂണ്ട ഞാനും നിസ്സംശയം തടുക്കാനാവാത്തവനാണ്. മനോഹരമായ പല്ലുകളുള്ള, അനിന്ദിതയായ മൈഥിലിയെ, സീതയെ, അവർ ഇന്ന് പഴയതുപോലെ എനിക്കു കാണിച്ചുതരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മനുഷ്യരും നാഗങ്ങളും പർവതങ്ങളുമടങ്ങിയ ഈ ലോകത്തെ ഞാൻ കീഴ്മേൽ മറിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അത്യുഗ്രമായ പ്രതിജ്ഞയോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ അവനെ ശാന്തനാക്കും. അവസാനഭാഗത്ത് വാക്കിന്റെ സ്ഥാനത്ത് പ്രവൃത്തികൾ വരുന്നു. മരവുരിയും മാൻതോലും കെട്ടുന്നതും ജടാഭാരം കെട്ടുന്നതും — ഈ രണ്ടു പ്രവൃത്തികളും വേഷം തപസ്വിയുടേതാണെങ്കിലും യോദ്ധാവിന്റെ സന്നാഹംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രുദ്രോപമ ഇവിടെ യഥാർഥമാണ് — രുദ്രനും തപസ്വിയായിരുന്നു, എന്നിട്ടും ത്രിപുരത്തെ ദഹിപ്പിച്ചു. ‘ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നു വാങ്ങി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വില്ല് അപ്പോഴും ലക്ഷ്മണന്റെ കൈയിലായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ അതു ബലമായി വാങ്ങി. ‘നിഷ്പീഡ്യ’ (മുറുകെപ്പിടിച്ച്) എന്ന പദം മുഷ്ടിയുടെ ദൃഢത പറയുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിനാൽ സർഗം ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു. ‘പുരേവ’ (പഴയതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ പൂർവസ്ഥിതി മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത് — അതിൽക്കൂടുതൽ ഒന്നുമില്ല; എന്നാൽ അതിനുവേണ്ടി സർവലോകത്തെയും കീഴ്മേൽ മറിക്കാൻ അവൻ സന്നദ്ധനാണ്.

In the last two sargas grief had spent itself in words; in this one it turns to action. The sarga, the longest of this group, moves in three stages: the search, the discovery of evidence, and a terrible vow. Wretched, Rāma spoke to Lakṣmaṇa in a wretched voice: "Go quickly, Lakṣmaṇa, to the river Godāvarī and find out whether Sītā has gone there to gather lotuses." He did not go himself at first; he sent Lakṣmaṇa, because his hope was still alive that she might simply have gone for lotuses. Swift-footed Lakṣmaṇa went to the lovely river, searched it at all its bathing places, and said to Rāma: "I do not see her at the fords, and though I call out she does not hear me. I do not know where Vaidehī, who takes away all our troubles, has gone, Rāma, or where the slender lady is." Even loud calling was useless, and Lakṣmaṇa's return took hope away. Hearing him, Rāma, wretched and dazed with anguish, went to the Godāvarī himself, for another's search was not enough for him, and standing before it he said only, "Where is Sītā?" Grief had shrunk his question to two words. The creatures of the forest knew she had been carried off by the lord of the rākṣasas, who deserved to die, yet they did not tell Rāma, and the Godāvarī too was silent. Here for the first time the poet lets us see that there were witnesses, but that fear kept them dumb.

Then the spirits of the forest urged the river, "Tell him about his beloved!" Yet even when Rāma in his grief asked her, she said nothing of Sītā. The poet gives the reason plainly: remembering Rāvaṇa's form and the deeds of that evil one, the river was afraid and did not speak of Vaidehī. Even nature feared the rākṣasa; the forest deities knew the truth and wanted to speak, but the river was afraid, so far did the terror of Rāvaṇa reach. Left by the river without hope of seeing Sītā, and worn down by her loss, Rāma said to Saumitri: "This Godāvarī gives me no answer at all, gentle brother. What shall I say to Janaka when I meet him, Lakṣmaṇa? And how shall I bring Vaidehī's mother such unwelcome news without her?" His loss now took on a family face, the thought of what to tell her father and mother. "She who took away all my sorrow when I had lost my kingdom and lived on forest food, where has she gone? Cut off from my kin and without Vaidehī too, I think the nights will be long as I lie awake." He remembered how she had been his happiness even when he lost his kingdom, and he imagined the sorrow still to come. "The Mandākinī, this Janasthāna, the Prasravaṇa mountain, I will go through them all, if only Sītā can be found." With those names he marked out the ground of the search.

Here the sarga changes course. "These great deer look at me again and again, hero," Rāma said. "They seem to want to tell me something; I can read their gestures." Seeing them, Rāghava, tiger among men, looked at them and asked in a voice choked with tears, "Where is Sītā?" At the king's question the deer sprang up at once and all of them turned south and pointed toward the sky, toward the quarter Maithilī had taken as she was carried away. Moving off along that very path they kept looking back at Rāma, and at the path and the ground, and bellowing again they went on. Lakṣmaṇa noticed all this and grasped the whole of what they meant to say by their signs. The dumb deer were the only witnesses who cast off fear and showed the way, better friends than the river and the trees that said nothing. They wanted to speak but had no speech, so they spoke by gestures, and Rāma read them, as the senses of the grieving grow keener. Before, the river that had a voice did not speak; now the voiceless deer spoke, a contrast the poet clearly intends. Their three movements, springing up, turning south, pointing to the sky, showed both the direction and the road, for Rāvaṇa had gone south through the air.

Wise Lakṣmaṇa, himself stricken, said to his elder brother: "When you asked 'Where is Sītā?', these deer sprang up at once, and they are pointing to the ground and to the south. Let us go that way, my lord, to the south-west. Perhaps we shall find some trace of him who took her, or see the noble lady herself." He named two hopes, a sign of the abductor or the sight of Sītā herself, and so both kept hope alive and pointed to the search for evidence. "So be it," said Kākutstha, and that one word marks the turn of the sarga: the lamenting was over, the journey had begun. He set out toward the south, followed by Lakṣmaṇa, scanning the ground as he went; he was looking now at the earth, not the sky, and his search rested on evidence. As the two brothers walked talking together, they saw a trail of fallen flowers on the ground. They were not merely scattered but lay in a line like a path, showing both movement and direction. It was the first physical proof they found, and from here the sarga moves from guesswork to evidence.

Seeing that shower of blossoms fallen on the earth, the grieving hero said sorrowfully to his grieving brother: "I recognise these flowers, Lakṣmaṇa. I gave them to Vaidehī myself here in the forest, and she wore them in her hair. I think the Sun, the Wind and the glorious Earth have guarded these flowers to do me a kindness." That "I recognise" is the first sure recognition of the sarga; he was looking at flowers he had given her with his own hand, so the way was certain. He took the three gods not as witnesses but as protectors, and even in grief he felt grateful; this is the first hint that nature is on Rāma's side. Having said this, the mighty-armed and righteous Rāma turned from Lakṣmaṇa and spoke to the mountain full of waterfalls: "Lord of mountains, have you seen my lovely wife, beautiful in every limb, who was parted from me in this delightful stretch of forest?" Getting no reply, he grew angry and threatened the mountain as a lion threatens a small beast: "Show me Sītā, golden of colour and golden of limb, mountain, or I will shatter every one of your ridges!" The one who had been asking now threatened, and his first respectful address turning so soon to menace shows his composure wearing away. At this the mountain seemed as though it would show him Maithilī, yet it did not show her to Rāghava; nature wished to help but could not.

Then Rāma, son of Daśaratha, spoke again to that mass of rock: "Burnt by the fire of my arrows you will be reduced to ashes, stripped of grass, trees and leaves, fit for no one to come near." And he threatened the river too: "Lakṣmaṇa, if this river does not tell me now of moon-faced Sītā, I will dry it up this very day." He did not loose a weapon; he only spoke, but his words foretold destruction, and in his fury he seemed to burn them with his very eyes. At that moment, in the midst of his anger, he saw on the ground the great, deep footprint of a rākṣasa, and there too were Vaidehī's footprints as she ran this way and that in terror, calling for Rāma, with the rākṣasa close behind her. This is the poet's skill: pleading had failed and threats had failed, but a footprint seen with attention told the truth, and her prints alone told of her fear and flight. Looking over the trampled ground where Sītā and the rākṣasa had been, and seeing a broken bow, quivers and a chariot smashed to pieces, the first proofs of a battle, Rāma, his heart in turmoil, spoke to his dear brother, and from now on his words became questions: "Whose is this?"

"Look, Lakṣmaṇa, at Vaidehī's golden spangles scattered here, and at the many garlands from her ornaments, Saumitri. Look at the ground covered everywhere with strange drops of blood, shining like drops of molten gold. I think, Lakṣmaṇa, that rākṣasas who take any shape they please have torn Vaidehī apart and shared her out, or devoured her. Two rākṣasas quarrelled over Sītā, Saumitri, and fought a terrible battle here. And this great bow, beautiful and richly adorned, set with pearls and gems, lying broken on the ground, whose is it, gentle brother? Does it belong to rākṣasas, my dear, or to the gods? And this golden armour, bright as the rising sun and studded with beads of beryl, lying shattered on the ground, whose is it? This parasol with a hundred ribs, adorned with heavenly garlands, its staff broken and flung on the ground, whose is it? These huge, terrifying asses with golden breastplates and the faces of piśācas, lying slain in battle, whose are they? And this bright war banner, blazing like fire, and this battle chariot, thrown aside and broken, whose are they?" A chain of questions runs through this passage, "whose?" returning again and again, and it carries at once his wonder and his doubt. Rāma pointed to each thing and asked whose it was; no one answered, yet the questions themselves built up the picture: a great battle, two fighters, one of them beaten. The order of things is telling too: first Sītā's traces, spangles and garlands, then blood, then weapons, bow and armour, then royal insignia, parasol and banner, and last the beasts and the chariot. The weapons are richly described, a bow set with pearls, armour studded with beryl, a hundred-ribbed parasol, and all this shows the greatness of both who fought. The asses with piśāca faces mark the chariot as Rāvaṇa's: the reader knows these are the traces of Rāvaṇa and Jaṭāyu, but Rāma does not, and so the suspense grows. His doubled "torn apart and shared out" shows how terrible his imaginings were, and yet he grasped one truth, that there had been a fight over Sītā, which left open the chance that she was still alive.

"And these arrows as long as a chariot's axle, decked with gold, dreadful to look at, lying scattered and spent, whose are they? Look, Lakṣmaṇa, at these two quivers full of arrows, smashed to pieces. And this charioteer lying dead with the goad and reins still in his hands, whose is he? This is plainly the track of a man, of some rākṣasa surely." With that "plainly" the inspection ended, guesswork became certainty, and his speech moved from questions to a vow. "See how my enmity with these rākṣasas of dreadful heart, who take any shape they please, has grown a hundredfold and become a thing that ends only in death. Vaidehī has been carried off, or has died, or has been devoured, poor gentle woman. Even dharma does not protect Sītā as she is dragged away through the great forest." These are the gravest words of the sarga: Rāma, dharma embodied, spoke of dharma's powerlessness, a sign that his mind was breaking. Then he turned on the powers above: "Now that Vaidehī has been devoured or carried off, Lakṣmaṇa, who in the world can do me any kindness, gentle brother? Even the maker of the worlds, even a hero who knows compassion, all creatures would scorn him out of ignorance." He was stating a general rule, that the world takes the compassionate for weak, and he believed this had become his own fault; that rule lays the ground for the anger to come.

"Because I am gentle, devoted to the good of the world, self-controlled and compassionate, the lords of the gods surely think me a weakling. See, Lakṣmaṇa, how in me virtue itself has turned into a fault." There was self-reproach in this, for he thought his very gentleness was the cause of Sītā's loss, a thought Lakṣmaṇa will refute in the next sarga. "This very day, for the undoing of all creatures and of the rākṣasas, I shall gather in all my virtues and blaze out in my might, as the great sun rises and shines by gathering in the moonlight." The image is striking: as the sun eclipses the moonlight, Rāma would eclipse his own gentleness, and that withdrawal of his virtues would be his weapon. "Neither yakṣas nor gandharvas, piśācas nor rākṣasas, kinnaras nor men shall have any peace, Lakṣmaṇa. See, the sky will be filled with my missiles and arrows; today I will make it impassable for all who move through the three worlds. I will stop the courses of the planets and veil the moon, put out the light of fire, wind and sun, grind the mountain peaks to dust, dry up the lakes, destroy the trees, creepers and thickets and lay the ocean waste; I will yoke the three worlds to the work of Time. If those lords of mine do not give Sītā back to me safe and well, then in this very hour, Saumitri, they will see my power. No creature will fly up into the sky, Lakṣmaṇa, when it is filled without a gap by the nets of arrows loosed from my bowstring. Crushed by my iron shafts, its beasts and birds destroyed and in panic, see the world thrown into chaos and stripped of all bounds." This vow counts among the fiercest words in the Rāmāyaṇa, and it is built in stages: the cause, that the gods think him weak; the resolve, to blaze out by withdrawing his virtues; the widening circle, gods, yakṣas, gandharvas, men; and the means, his nets of arrows. Seven signs of the world's dissolution are packed into a single sentence. Yet he set a condition, if they do not give Sītā back, so the destruction was not inevitable but hung on what the gods would do. Here the poet makes Rāma's speech itself the weapon; action begins only in the last part. And the very repetition of the vow means something, for one who is sure he can do a thing does not say it over and over; Rāma's repetition betrays an inner uncertainty.

"With arrows drawn back to the ear, which no living thing can ward off, for Maithilī's sake I will rid this world of piśācas and rākṣasas. Today the gods shall see the force of my far-ranging shafts, loosed in wrath and indignation. Once my anger has destroyed the three worlds there will be neither gods nor daityas, piśācas nor rākṣasas. The worlds of the gods, the dānavas, the yakṣas and the rākṣasas will fall in fragments, split apart by my floods of arrows; today I will make these worlds lawless with my shafts. If my lords do not give her back to me, Saumitri, whether carried off or dead, if they do not give back my beloved Vaidehī as she was, I will destroy the whole world, the three worlds with all that moves and all that does not, and I will scorch them with my arrows until I see her." The vow grew fiercer with repetition, and Rāma called the gods themselves to watch, for their indifference was the root of his rage. There is a striking contradiction for the reader to notice: Rāma, the very model of one who keeps within bounds, vowed to make the worlds lawless. But "until I see her" sets a limit to the vow as well: destruction was not his aim, finding Sītā was, and so his anger is shown to be another face of his grief, not cruelty for its own sake.

With that, his eyes red with anger and his lips trembling, he tied up his bark garment and deerskin and bound up his mass of matted hair. Now deeds took the place of words: he still wore an ascetic's dress, but he was armed for battle. Enraged and ready like this, wise Rāma's body shone like that of Rudra when long ago he destroyed Tripura, and the comparison is apt, for Rudra too was an ascetic and yet burned the three cities. Then, taking the bow from Lakṣmaṇa, who had still been holding it, and gripping it hard, he took up a blazing, fearful arrow like a venomous snake and fitted it to the string. The glorious Rāma, conqueror of enemy cities, furious as the fire at the end of an age, spoke these words: "As old age, death, time and fate are never turned back among any creatures, Lakṣmaṇa, so I too, once joined with anger, cannot be held back; of that there is no doubt. If they do not give me back Maithilī Sītā, blameless and lovely-toothed, as she was before, I will turn the world upside down, with its gods, gandharvas, men and serpents, and its mountains too." He asked for nothing more than what had been, Sītā as she was before, and yet for that he was ready to overturn the world. The sarga closes on this tremendous vow, its last verse in a longer, lofty metre, and in the next sarga it is Lakṣmaṇa who will calm him.