अयं सर्गः सर्वः दीर्घवृत्तेषु निबद्धः; तेन एव कविः शोकस्य गाम्भीर्यं छन्दसा अपि सूचयति। प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः राजपुत्रः भ्रातरम् अपि विषादयन् आर्तरूपः सन् पुनः तीव्रतरं विषादं प्रविवेश। शोकवशाभिपन्नं लक्ष्मणं दृष्ट्वा विपुले शोके निमग्नः रामः उष्णं विनिःश्वस्य रुदन् व्यसनानुरूपं वाक्यम् उवाच — ‘वसुन्धरायां मत्सदृशः दुष्कृतकर्मकारी द्वितीयः नास्ति इति मन्ये। शोकानुशोकः परम्परया मम हृदयं मनश्च भिन्दन् एति।’ ‘शोकानुशोक’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — एकः शोकः अन्यं जनयति, स च अन्यम्; न कदापि सः एकाकी आगच्छति। ततः सः कारणं कर्मणि पश्यति — ‘पूर्वं मया नूनम् अभीप्सितानि पापानि कर्माणि असकृत् कृतानि; तेषाम् अयं विपाकः अद्य पतितः, येन अहं दुःखेन दुःखं विशामि।’ अनन्तरं सः स्वदुःखानि गणयति — राज्यप्रणाशः, स्वजनैः वियोगः, पितुः विनाशः, जननीवियोगः च। ‘हे लक्ष्मण, एतानि सर्वाणि प्रविचिन्तितानि मम शोकवेगम् आपूरयन्ति’ इति सः वदति। अत्र कविः रामं दार्शनिकम् इव दर्शयति — सः दैवं न दूषयति, आत्मनः पूर्वकर्म एव कारणत्वेन गृह्णाति। गणनायाः क्रमः अपि अर्थवान् — राज्यम्, स्वजनाः, पिता, माता, अन्ते च भार्या; प्रत्येकं हानिः पूर्वस्याः अपेक्षया निकटतरा।

‘हे लक्ष्मण, वनम् एत्य मम शरीरे तत् सर्वं दुःखं शान्तं क्लेशरूपेण परिणतम् आसीत्; किन्तु सीतावियोगात् तत् पुनः उदीर्णम्, यथा काष्ठैः अग्निः सहसा उपदीप्तः’ इति उपमया सः स्वदशां वदति। ततः तस्य कल्पना भीषणतरा भवति। ‘सा मम आर्या भीरुः नूनं राक्षसेन आहृता, खम् उपेत्य च सुस्वरविप्रलापा अपि भयेन अपस्वरम् अभीक्ष्णं विक्रन्दितवती।’ अनन्तरं सः तस्याः अङ्गानि एकैकशः स्मरति — ‘लोहितस्य प्रियदर्शनस्य उत्तमचन्दनस्य सदा उचितौ तौ वृत्तौ स्तनौ नूनं शोणितपङ्कदिग्धौ जातौ; तथापि मम नाभिपातः, अहं न पतामि।’ ‘तस्याः श्लक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं कुञ्चितकेशभारं मुखं रक्षोवशं गतायाः न भ्राजते, राहुमुखे इन्दुः यथा। हारपाशस्य सदा उचितान्तां मम सुव्रतायाः प्रियायाः ग्रीवां रुधिराशनानि रक्षांसि शून्ये वने भित्त्वा नूनं परिपीतवन्ति।’ एवं चन्दनस्य स्थाने रुधिरम्, हारस्य स्थाने क्षतम् इति विपर्ययेण कविः शोकं तीव्रयति। ‘नाभिपातः’ इति पदेन रामः आत्मानम् एव गर्हते — एतावत् श्रुत्वा अपि मम देहः न पतति इति। कल्पना च क्रमेण ऊर्ध्वं गच्छति — स्तनौ, मुखम्, ग्रीवा इति; प्रत्येकम् अङ्गं पूर्वं सौन्दर्येण, अनन्तरं च विनाशेन वर्ण्यते।

‘मया विहीना विजने वने सा रक्षोभिः आहृत्य विकृष्यमाणा दीना कुररी इव नूनं विनादं मुक्तवती, आयतकान्तनेत्रा च’ इति सः वदति। कुररीति पक्षिणी विरहे कातरं क्रन्दति इति कविसमयः। ततः स्मृतिः प्रत्यक्षस्थानं स्पृशति — ‘हे लक्ष्मण, अस्मिन् एव शिलातले उदारशीला सीता मया सार्धं पूर्वम् उपोपविष्टा; कान्तस्मिता जातहासा सा त्वाम् अपि बहुवाक्यजातम् आह।’ एकः शिलाखण्डः एव अत्र सर्वं गतं सुखं वहति। अनन्तरं सः सम्भावनाः गणयति — ‘इयं सरितां वरिष्ठा गोदावरी मम प्रियायाः नित्यकालं प्रिया आसीत्; अत्र गच्छेत् इति चिन्तयामि, किन्तु सा एकाकिनी कदाचित् अपि न याति। पद्मानना पद्मपलाशनेत्रा सा पद्मानि आनेतुम् अभिप्रयाता स्यात् — तत् अपि अयुक्तम्, यतः मया विना सा कदाचित् अपि पङ्कजानि न गच्छति। कामं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैः उपेतं वनं सा प्रयाता — तत् अपि अयुक्तम्, यतः सा भीरुः एकाकिनी अतिबिभेति।’ प्रत्येका सम्भावना स्वयम् एव खण्ड्यते। एतासु त्रिषु सम्भावनासु रामः स्वयम् एव वादी प्रतिवादी च भवति; प्रत्येकां कल्पनां सः सीतायाः स्वभावेन एव निराकरोति। एतेन कविः दर्शयति यत् तस्य बुद्धिः अद्यापि कार्यक्षमा, किन्तु प्रत्येकं निराकरणं तम् एकेन पदेन सत्यस्य समीपं नयति।

मनुष्येषु उत्तरम् अलभमानः रामः देवान् एव पृच्छति। ‘हे आदित्य, त्वं लोके कृताकृतज्ञः, लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षी च असि; मम प्रिया क्व गता, केन वा हृता — शोकहतस्य मे सर्वं शंसस्व।’ अनन्तरं वायुम् आह — ‘सर्वेषु लोकेषु किंचिद् अपि तादृशं नास्ति यत् ते नित्यं विदितं न भवेत्। हे वायो, तां कुलपालिनीं शंसस्व — मृता, हृता, अथवा पथि वर्तते वा?’ एतौ द्वौ प्रश्नौ सर्वज्ञतायाः आश्रयेण उक्तौ, तथापि निरुत्तरौ एव तिष्ठतः। एवं शोकविधेयदेहं विसंज्ञं विलपन्तम् एव रामं दृष्ट्वा अदीनसत्त्वः न्याय्ये मार्गे स्थितः सौमित्रिः कालयुतं वाक्यम् उवाच — ‘शोकं विसृज्य अद्य धृतिं भजस्व; अस्याः विमार्गणे सोत्साहता च अस्तु। उत्साहवन्तः नराः लोके अतिदुष्करेषु कर्मसु अपि न सीदन्ति।’ किन्तु उदग्रपौरुषं सौमित्रिम् एवं ब्रुवन्तम् आर्तः रघुवंशवर्धनः न चिन्तयामास; धृतिं विमुक्तवान् सः पुनः महत् दुःखम् अभ्युपागमत्। एवम् अयं सर्गः अपि विषादेन एव समाप्यते। वृक्षान् मृगान् नदीं च पृष्ट्वा अनन्तरं देवान् पृच्छति इति क्रमः रामस्य वर्धमानां निराशां सूचयति। लक्ष्मणस्य वचनं तु सर्वथा व्यावहारिकम् — शोकः त्याज्यः, उद्यमः च ग्राह्यः इति। तथापि तत् निष्फलम्; अग्रिमे सर्गे एव रामः क्रियायां प्रवर्तते।

ఈ సర్గ అంతా దీర్ఘమైన ఛందస్సులలో రచించబడింది; దానితోనే కవి శోకపు గాంభీర్యాన్ని ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచిస్తాడు. ప్రియురాలిని కోల్పోయి, శోకంతో మోహంతో బాధపడుతున్న రాజకుమారుడు తమ్ముణ్ణి కూడా విషాదంలో ముంచుతూ, ఆర్తరూపుడై మరింత తీవ్రమైన విషాదంలోకి ప్రవేశించాడు. శోకానికి వశుడైన లక్ష్మణుణ్ణి చూసి, విపులమైన శోకంలో మునిగిన రాముడు వేడి నిట్టూర్పు విడిచి ఏడుస్తూ తన ఆపదకు తగిన మాట పలికాడు — ‘భూమిపై నా వంటి దుష్కర్మలు చేసినవాడు మరొకడు లేడని అనుకుంటాను. శోకం వెంట శోకం పరంపరగా నా హృదయాన్నీ మనస్సునూ చీలుస్తూ వస్తోంది.’ ‘శోకానుశోక’ (శోకం వెంట శోకం) అనే పదమే ఇక్కడ ప్రధానం — ఒక శోకం మరొకదాన్ని పుట్టిస్తుంది, అది ఇంకొకదాన్ని; అది ఎప్పుడూ ఒంటరిగా రాదు. తరువాత అతడు కారణాన్ని కర్మలో చూస్తాడు — ‘పూర్వం నేను తప్పక కోరి కోరి పాపకర్మలు పదే పదే చేశాను; వాటి ఫలమే ఈ రోజు నా మీద పడింది, దానివల్లనే నేను దుఃఖం నుండి దుఃఖంలోకి ప్రవేశిస్తున్నాను.’ ఆ తరువాత అతడు తన దుఃఖాలను లెక్కిస్తాడు — రాజ్యనాశం, స్వజనుల నుండి వియోగం, తండ్రి మరణం, తల్లి నుండి ఎడబాటు. ‘లక్ష్మణా, ఇవన్నీ ఆలోచించినకొద్దీ నా శోకవేగాన్ని నింపుతున్నాయి’ అంటాడు. ఇక్కడ కవి రాముణ్ణి ఒక దార్శనికునిలా చూపిస్తాడు — అతడు దైవాన్ని నిందించడు, తన పూర్వకర్మనే కారణంగా స్వీకరిస్తాడు. లెక్కింపు క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — రాజ్యం, స్వజనులు, తండ్రి, తల్లి, చివరకు భార్య; ప్రతి నష్టమూ ముందుదాని కంటే మరింత దగ్గరిది.

‘లక్ష్మణా, అడవికి వచ్చాక నా శరీరంలో ఆ దుఃఖమంతా చల్లారి కేవలం క్లేశరూపంగా మారిపోయింది; కాని సీత వియోగంతో అది మళ్ళీ రగులుకుంది, కట్టెలు వేయగానే అగ్ని ఒక్కసారిగా మండినట్లు’ అని ఉపమానంతో అతడు తన స్థితిని చెబుతాడు. తరువాత అతని ఊహ మరింత భయంకరమవుతుంది. ‘పిరికిదైన నా ఆర్య తప్పక రాక్షసునిచేత అపహరించబడి, ఆకాశానికి చేరి, మధురస్వరంతో విలపించేదైనా భయంతో అపస్వరంగా పదే పదే ఆక్రందించి ఉంటుంది.’ ఆ తరువాత అతడు ఆమె అవయవాలను ఒక్కొక్కటిగా స్మరిస్తాడు — ‘ఎర్రని, చూడ ముచ్చటైన శ్రేష్ఠమైన చందనానికి ఎప్పుడూ తగిన ఆ గుండ్రని స్తనాలు తప్పక రక్తపు బురదతో పూయబడి ఉంటాయి; అయినా నా దేహం పడిపోవడం లేదు, నేను కూలిపోవడం లేదు.’ ‘రాక్షసుని వశమైన ఆమె ముఖం — మృదువైన, స్పష్టమైన, కోమలమైన పలుకులు గలదీ, ఉంగరాల జుట్టు గలదీ — రాహువు నోటిలో చిక్కిన చంద్రునిలా ప్రకాశించడం లేదు. ఎప్పుడూ హారాలు ధరించడానికి తగిన నా సువ్రత అయిన ప్రియురాలి కంఠాన్ని రక్తం తాగే రాక్షసులు శూన్యమైన అడవిలో చీల్చి తప్పక తాగి ఉంటారు.’ ఈ విధంగా చందనానికి బదులు రక్తం, హారానికి బదులు గాయం అని తారుమారు చేసి కవి శోకాన్ని తీవ్రం చేస్తాడు. ‘నాభిపాతః’ (నేను పడిపోవడం లేదు) అనే పదంతో రాముడు తనను తానే నిందించుకుంటాడు — ఇంతటిది ఊహించినా నా దేహం కూలడం లేదే అని. ఊహ కూడా క్రమంగా పైకి సాగుతుంది — స్తనాలు, ముఖం, కంఠం; ప్రతి అవయవమూ మొదట సౌందర్యంతో, తరువాత వినాశంతో వర్ణించబడుతుంది.

‘నేను లేని నిర్జనమైన అడవిలో రాక్షసులు ఎత్తుకొనిపోయి ఈడ్చుకుపోతుంటే, విశాలమైన అందమైన కన్నులు గల ఆమె దీనురాలై, కురరీ పక్షిలా తప్పక ఆర్తనాదం చేసి ఉంటుంది’ అంటాడు. కురరీ అనే పక్షిణి విరహంలో దీనంగా అరుస్తుందని కవిసమయం. తరువాత స్మృతి ఎదురుగా ఉన్న ప్రదేశాన్ని తాకుతుంది — ‘లక్ష్మణా, ఉదారశీల అయిన సీత మునుపు ఇదే శిలాతలంపై నాతో కలిసి కూర్చుంది; అందమైన చిరునవ్వుతో, నవ్వుతూ ఆమె నీతో కూడా ఎన్నో మాటలు మాట్లాడింది.’ ఇక్కడ ఒక్క రాతిబండే గడిచిపోయిన సుఖాన్నంతా మోస్తోంది. ఆ తరువాత అతడు అవకాశాలను లెక్కిస్తాడు — ‘నదులలో శ్రేష్ఠమైన ఈ గోదావరి నా ప్రియురాలికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైనది; ఆమె ఇక్కడికి వెళ్ళి ఉండవచ్చునని అనుకుంటాను, కాని ఆమె ఒంటరిగా ఎప్పుడూ వెళ్ళదు. పద్మముఖీ, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గలదీ అయిన ఆమె పద్మాలు తేవడానికి వెళ్ళి ఉండవచ్చు — అదీ పొసగదు, ఎందుకంటే నేను లేకుండా ఆమె ఎప్పుడూ పద్మాల దగ్గరికి వెళ్ళదు. పూచిన చెట్ల గుంపులు గలదీ, నానావిధ పక్షిగణాలతో నిండినదీ అయిన వనానికి ఆమె వెళ్ళి ఉండవచ్చు — అదీ పొసగదు, ఎందుకంటే పిరికిదైన ఆమె ఒంటరిగా ఉంటే మిక్కిలి భయపడుతుంది.’ ప్రతి అవకాశమూ తనంతట తానే ఖండించబడుతుంది. ఈ మూడు అవకాశాలలోనూ రాముడే వాదీ ప్రతివాదీ అవుతాడు; ప్రతి ఊహనూ అతడు సీత స్వభావంతోనే తోసిపుచ్చుతాడు. దీనితో కవి చూపేదేమంటే అతని బుద్ధి ఇంకా పనిచేస్తూనే ఉంది, కాని ప్రతి ఖండనా అతణ్ణి ఒక్కొక్క అడుగు సత్యానికి దగ్గరగా తీసుకువెళుతుంది.

మనుష్యులలో సమాధానం దొరకక రాముడు దేవతలనే అడుగుతాడు. ‘ఓ ఆదిత్యా, లోకంలో చేసినదీ చేయనిదీ తెలిసినవాడవు, లోకుల సత్యకర్మలకూ అసత్యకర్మలకూ సాక్షివి నువ్వు; నా ప్రియురాలు ఎక్కడికి వెళ్ళిందో, లేదా ఎవరు అపహరించారో — శోకంతో దెబ్బతిన్న నాకు అంతా చెప్పు.’ ఆ తరువాత వాయువుతో అంటాడు — ‘సమస్త లోకాలలో నీకు ఎల్లప్పుడూ తెలియనిది ఏదీ లేదు. ఓ వాయూ, వంశాన్ని నిలిపే ఆమె గురించి చెప్పు — ఆమె మరణించిందా, అపహరించబడిందా, లేక దారిలో ఉందా?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలూ సర్వజ్ఞతను ఆశ్రయించి అడిగినవే, అయినా సమాధానం లేకుండానే మిగిలిపోతాయి. ఈ విధంగా శోకానికి లొంగిన దేహంతో, స్పృహ తప్పినట్లు విలపిస్తున్న రాముణ్ణి చూసి, దైన్యం లేని సత్త్వం గలవాడూ, న్యాయమార్గంలో నిలిచినవాడూ అయిన సౌమిత్రి సమయోచితమైన మాట పలికాడు — ‘శోకాన్ని విడిచిపెట్టి ఇప్పుడు ధైర్యాన్ని పట్టుకో; ఆమెను వెదకడంలో ఉత్సాహం ఉండాలి. ఉత్సాహం గల మనుష్యులు లోకంలో అతి కష్టమైన పనులలో కూడా కుంగిపోరు.’ కాని ఉన్నతమైన పౌరుషం గల సౌమిత్రి ఇలా చెబుతున్నా, ఆర్తుడైన రఘువంశవర్ధనుడు దానిని పట్టించుకోలేదు; ధైర్యాన్ని విడిచిపెట్టిన అతడు మళ్ళీ మహాదుఃఖంలో పడిపోయాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ కూడా విషాదంతోనే ముగుస్తుంది. చెట్లనూ మృగాలనూ నదినీ అడిగిన తరువాత దేవతలను అడగడం అనే క్రమం రాముని పెరుగుతున్న నిరాశను సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుని మాట మాత్రం పూర్తిగా ఆచరణాత్మకమైనది — శోకాన్ని విడిచిపెట్టాలి, ఉద్యమాన్ని చేపట్టాలి అని. అయినా అది నిష్ఫలమే; తరువాతి సర్గలోనే రాముడు కార్యంలోకి దిగుతాడు.

இந்தச் சர்க்கம் முழுவதும் நீண்ட விருத்தங்களில் அமைந்துள்ளது; அதன் மூலமே கவி சோகத்தின் ஆழத்தை யாப்பாலும் உணர்த்துகிறார். அன்புக்குரியவளை இழந்து, சோகத்தாலும் மயக்கத்தாலும் வாட்டப்பட்ட அந்த ராஜகுமாரன், தம்பியையும் துயரில் ஆழ்த்தி, வேதனையுற்ற வடிவினனாக மீண்டும் இன்னும் கடுமையான துயரில் மூழ்கினான். சோகவசப்பட்ட லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, பெருஞ்சோகத்தில் ஆழ்ந்த ராமன் வெப்பமாகப் பெருமூச்சு விட்டு, அழுதுகொண்டே தன் துன்பத்துக்கு ஏற்ற சொற்களைச் சொன்னான் — ‘பூமியில் என்னைப் போலத் தீவினை செய்தவன் வேறொருவன் இல்லை என்று எண்ணுகிறேன். சோகத்தின் மேல் சோகம் தொடர்ந்து வந்து என் இதயத்தையும் மனத்தையும் பிளக்கிறது.’ ‘சோகானுசோகம்’ என்ற சொல்லே இங்கு முக்கியம் — ஒரு சோகம் மற்றொன்றைப் பிறப்பிக்கிறது, அது இன்னொன்றை; அது ஒருபோதும் தனியாக வருவதில்லை. பிறகு அவன் காரணத்தைக் கர்மத்தில் காண்கிறான் — ‘முன்பு நான் விரும்பியே பல முறை பாவச் செயல்களைச் செய்திருக்க வேண்டும்; அவற்றின் விளைவே இன்று என் மேல் விழுந்துள்ளது; அதனால் நான் துன்பத்திலிருந்து துன்பத்துக்குள் நுழைகிறேன்.’ அதன் பின் அவன் தன் துயரங்களை எண்ணுகிறான் — ராஜ்யத்தை இழந்தது, சுற்றத்தாரைப் பிரிந்தது, தந்தையின் மரணம், தாயைப் பிரிந்தது. ‘லக்ஷ்மணா, இவை அனைத்தையும் நினைத்துப் பார்க்கும்போது என் சோகத்தின் வேகம் பெருகுகிறது’ என்கிறான். இங்கே கவி ராமனை ஒரு தத்துவஞானி போலக் காட்டுகிறார் — அவன் விதியைப் பழிப்பதில்லை; தன் முன்வினையையே காரணமாக ஏற்கிறான். எண்ணிக்கையின் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — ராஜ்யம், சுற்றத்தார், தந்தை, தாய், இறுதியில் மனைவி; ஒவ்வொரு இழப்பும் முந்தையதைவிட நெருக்கமானது.

‘லக்ஷ்மணா, காட்டுக்கு வந்த பின் என் உடலில் அந்தத் துயரமெல்லாம் தணிந்து, ஒருவகைச் சோர்வாக மட்டுமே மாறியிருந்தது; ஆனால் சீதையைப் பிரிந்ததால் அது மீண்டும் கிளர்ந்தெழுந்தது — விறகுகளால் நெருப்பு திடீரென்று பற்றியெரிவது போல’ என்று உவமையால் அவன் தன் நிலையைச் சொல்கிறான். பிறகு அவனுடைய கற்பனை இன்னும் பயங்கரமாகிறது. ‘அச்சமுடைய என் உத்தமி நிச்சயம் ராட்சசனால் கவரப்பட்டாள்; வானத்தை அடைந்ததும், இனிய குரலில் புலம்புபவளாக இருந்தும், அச்சத்தால் சுருதி பிசகிய குரலில் மீண்டும் மீண்டும் கதறியிருப்பாள்.’ அதன் பின் அவன் அவளுடைய அங்கங்களை ஒவ்வொன்றாக நினைக்கிறான் — ‘கண்ணுக்கு இனிய சிவந்த உயர்ந்த சந்தனத்துக்கே எப்போதும் உரியவையான அந்த உருண்ட மார்பகங்கள் இப்போது நிச்சயம் இரத்தச் சேற்றில் தோய்ந்திருக்கும்; இருந்தும் என் உடல் வீழவில்லை, நான் சாய்ந்துவிடவில்லை.’ ‘மென்மையும் தெளிவும் இனிமையும் கொண்ட பேச்சும், சுருண்ட கூந்தல் சுமையும் உடைய அவள் முகம், ராட்சசன் வசப்பட்ட நிலையில், ராகுவின் வாயிலிருக்கும் சந்திரனைப் போல ஒளிராது. எப்போதும் முத்தாரத்துக்கே உரிய என் நல்விரதமுடைய அன்பியின் கழுத்தை, இரத்தம் உண்ணும் ராட்சசர்கள் வெறிச்சோடிய காட்டில் கிழித்து நிச்சயம் குடித்திருப்பார்கள்.’ இவ்வாறு சந்தனத்துக்குப் பதிலாக இரத்தம், முத்தாரத்துக்குப் பதிலாகக் காயம் என்ற தலைகீழ் மாற்றத்தால் கவி சோகத்தைக் கூர்மையாக்குகிறார். ‘நாபிபாதம்’ (நான் வீழவில்லை) என்ற சொல்லால் ராமன் தன்னையே பழித்துக்கொள்கிறான் — இவ்வளவு எண்ணியும் என் உடல் சாயவில்லையே என்று. கற்பனையும் படிப்படியாக மேல்நோக்கிச் செல்கிறது — மார்பகங்கள், முகம், கழுத்து என்று; ஒவ்வோர் அங்கமும் முதலில் அழகாலும், பிறகு அழிவாலும் வர்ணிக்கப்படுகிறது.

‘நானில்லாத ஆளரவமற்ற காட்டில் ராட்சசர்களால் கவர்ந்து இழுத்துச் செல்லப்பட்ட, நீண்ட அழகிய கண்களையுடைய அவள், பரிதாபமான குரரிப் பறவை போல நிச்சயம் கதறியிருப்பாள்’ என்கிறான். குரரி என்ற பெண் பறவை பிரிவில் பரிதாபமாகக் கதறும் என்பது கவி மரபு. பிறகு நினைவு கண்முன் உள்ள இடத்தைத் தொடுகிறது — ‘லக்ஷ்மணா, இதே கற்பாறையின் மேல்தான் உயர்ந்த குணமுடைய சீதை முன்பு என்னுடன் அமர்ந்திருந்தாள்; அழகிய புன்னகையுடன் சிரித்துக்கொண்டே அவள் உன்னிடமும் பல சொற்களைப் பேசினாள்.’ ஒரு கற்பாறையே இங்கே கடந்துபோன இன்பம் அனைத்தையும் தாங்கி நிற்கிறது. அதன் பின் அவன் வாய்ப்புகளை எண்ணுகிறான் — ‘நதிகளில் சிறந்த இந்தக் கோதாவரி என் அன்பிக்கு எப்போதும் பிரியமானது; அங்கே போயிருப்பாளோ என்று எண்ணுகிறேன்; ஆனால் அவள் ஒருபோதும் தனியாகப் போவதில்லை. தாமரை முகமும் தாமரை இதழ்க் கண்களும் உடைய அவள் தாமரைகளைக் கொண்டுவரப் போயிருக்கலாம் — அதுவும் பொருந்தாது; ஏனெனில் நானின்றி அவள் ஒருபோதும் தாமரைகளிடம் செல்வதில்லை. பூத்த மரக்கூட்டங்கள் நிறைந்த, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் கூடிய காட்டுக்குப் போயிருக்கலாம் — அதுவும் பொருந்தாது; ஏனெனில் அச்சமுடைய அவள் தனியாக இருக்க மிகவும் அஞ்சுவாள்.’ ஒவ்வொரு வாய்ப்பும் தானாகவே மறுக்கப்படுகிறது. இந்த மூன்று வாய்ப்புகளிலும் ராமனே வாதியும் எதிர்வாதியுமாகிறான்; ஒவ்வொரு கற்பனையையும் சீதையின் இயல்பைக் கொண்டே அவன் தள்ளுகிறான். இதனால் கவி காட்டுவது, அவனுடைய அறிவு இன்னும் செயல்படுகிறது; ஆனால் ஒவ்வொரு மறுப்பும் அவனை ஓர் அடி உண்மைக்கு அருகே கொண்டுசெல்கிறது என்பதாகும்.

மனிதர்களிடம் விடை கிடைக்காததால் ராமன் தேவர்களிடமே கேட்கிறான். ‘ஆதித்யனே, உலகில் செய்ததையும் செய்யாததையும் நீ அறிவாய்; உலகத்தின் உண்மைச் செயல்களுக்கும் பொய்ச் செயல்களுக்கும் நீ சாட்சி; என் அன்பி எங்கே போனாள், அல்லது யாரால் கவரப்பட்டாள் — சோகத்தால் தாக்குண்ட எனக்கு எல்லாவற்றையும் சொல்.’ பிறகு வாயுவிடம் சொல்கிறான் — ‘எல்லா உலகங்களிலும் உனக்கு எப்போதும் தெரியாதது எதுவுமே இல்லை. வாயுவே, குலத்தைக் காப்பவளான அவளைப் பற்றிச் சொல் — இறந்தாளா, கவரப்பட்டாளா, அல்லது வழியில் இருக்கிறாளா?’ இந்த இரண்டு கேள்விகளும் எல்லாம் அறிந்த தன்மையை நம்பிக் கேட்கப்பட்டவை; இருந்தும் விடையின்றியே நிற்கின்றன. இவ்வாறு சோகத்துக்கு உடல் அடிமையாகி, உணர்விழந்து புலம்பும் ராமனைக் கண்டு, தளராத உள்ளம் கொண்டவனும் நேர்மையான வழியில் நிற்பவனுமான சௌமித்ரி காலத்துக்கு ஏற்ற சொற்களைச் சொன்னான் — ‘சோகத்தை விட்டு இன்று மனவுறுதியைக் கொள்; இவளைத் தேடுவதில் ஊக்கம் இருக்கட்டும். ஊக்கமுடைய மனிதர்கள் உலகில் மிகக் கடினமான செயல்களிலும் தளர்வதில்லை.’ ஆனால் பேராண்மை மிக்க சௌமித்ரி இவ்வாறு சொல்லியும், துயருற்ற ரகுவம்சத்தை வளர்ப்பவன் அதைப் பொருட்படுத்தவில்லை; மனவுறுதியைக் கைவிட்ட அவன் மீண்டும் பெருந்துயரை அடைந்தான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கமும் துயரத்துடனேயே முடிகிறது. மரங்களையும் மான்களையும் நதியையும் கேட்ட பிறகு தேவர்களைக் கேட்கும் இந்த வரிசை ராமனின் பெருகும் நம்பிக்கையின்மையைச் சுட்டுகிறது. லக்ஷ்மணனின் சொல்லோ முற்றிலும் நடைமுறைக்கு உகந்தது — சோகத்தை விட வேண்டும், முயற்சியைக் கைக்கொள்ள வேண்டும் என்பது. இருந்தும் அது பயனற்றுப் போகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில்தான் ராமன் செயலில் இறங்குகிறான்.

ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನು ತಮ್ಮನನ್ನೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಆರ್ತರೂಪನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೂ ತೀವ್ರವಾದ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಶೋಕಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ವಿಪುಲ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಮನು ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಅಳುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಂತೆ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಶೋಕದ ಮೇಲೆ ಶೋಕವು ಸಾಲುಸಾಲಾಗಿ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೀಳುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಶೋಕಾನುಶೋಕ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಒಂದು ಶೋಕ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು; ಅದು ಎಂದಿಗೂ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಬಯಸಿಬಯಸಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿರಬೇಕು; ಅವುಗಳ ಫಲವೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯದ ನಾಶ, ಸ್ವಜನರಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ, ತಂದೆಯ ಮರಣ, ತಾಯಿಯಿಂದ ಅಗಲಿಕೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಶೋಕದ ವೇಗ ತುಂಬಿಹರಿಯುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಒಬ್ಬ ದಾರ್ಶನಿಕನಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ದೈವವನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕರ್ಮವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಣಿಕೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾಜ್ಯ, ಸ್ವಜನರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪತ್ನಿ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಷ್ಟವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದ್ದು.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ದುಃಖವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕೇವಲ ಕ್ಲೇಶದ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅದು ಮತ್ತೆ ಉಕ್ಕಿತು, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ’ ಎಂದು ಉಪಮೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಕಲ್ಪನೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭೀಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಜುಬುರುಕಿಯಾದ ನನ್ನ ಆರ್ಯೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿದಾಗ ಇಂಪಾದ ಕಂಠದಿಂದ ಮಾತಾಡುವ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟಿರಬೇಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಅವಳ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಕೆಂಪು ಉತ್ತಮ ಚಂದನಕ್ಕೆ ಸದಾ ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಆ ದುಂಡಾದ ಸ್ತನಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿಹೋಗಿವೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ನಯವಾದ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವ, ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನ ರಾಶಿಯುಳ್ಳ ಅವಳ ಮುಖವು ರಾಕ್ಷಸನ ವಶವಾದಾಗ, ರಾಹುವಿನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಹಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಲು ಒಗ್ಗಿದ್ದ ಸುವ್ರತೆಯಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಕೊರಳನ್ನು ರಕ್ತ ಕುಡಿಯುವ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿರ್ಜನವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀಳಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಹೀರಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಚಂದನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ, ಹಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗಾಯ ಎಂಬ ವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ಕವಿ ಶೋಕವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾಭಿಪಾತಃ’ — ‘ನಾನು ಬೀಳುತ್ತಿಲ್ಲ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಷ್ಟನ್ನು ಊಹಿಸಿಯೂ ನನ್ನ ದೇಹ ಕುಸಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು. ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ತನಗಳು, ಮುಖ, ಕೊರಳು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಮೊದಲು ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ, ಅನಂತರ ವಿನಾಶದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ನಾನಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಳೆದೊಯ್ಯುವಾಗ, ವಿಶಾಲವಾದ ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ದೀನಳಾಗಿ ಕುರರಿ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆರ್ತನಾದ ಮಾಡಿರಬೇಕು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕುರರಿ ಎಂಬ ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ದೈನ್ಯದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಸಮಯ. ಅನಂತರ ಸ್ಮೃತಿ ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇದೇ ಶಿಲಾತಲದ ಮೇಲೆ ಉದಾರಶೀಲೆಯಾದ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು; ಮನೋಹರವಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯಿಂದ, ನಗುನಗುತ್ತಾ ಅವಳು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ್ದಳು.’ ಒಂದು ಕಲ್ಲುಹಾಸೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಹೋದ ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಈ ಗೋದಾವರಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು; ಅವಳು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಅವಳು ಎಂದೂ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಮಲಮುಖಿಯೂ ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯೂ ಆದ ಅವಳು ಕಮಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಹೋಗಿರಬಹುದು — ಅದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಎಂದೂ ಕಮಲಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವನಕ್ಕೆ ಅವಳು ಹೋಗಿರಬಹುದು — ಅದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಜುಬುರುಕಿಯಾದ ಅವಳು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿರಲು ಬಹಳ ಹೆದರುತ್ತಾಳೆ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ತಾನಾಗಿಯೇ ಖಂಡಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ವಾದಿಯೂ ಪ್ರತಿವಾದಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸ್ವಭಾವದ ಆಧಾರದಿಂದಲೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಅವನನ್ನು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಸಿಗದೆ ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಆದಿತ್ಯ, ನೀನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಮಾಡದುದನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು, ಲೋಕದ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದವನು; ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು, ಅಥವಾ ಯಾರು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರು — ಶೋಕದಿಂದ ಜರ್ಜರಿತನಾದ ನನಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸು.’ ಅನಂತರ ವಾಯುವಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಕಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಸದಾ ತಿಳಿಯದಿರುವಂಥದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ವಾಯುವೇ, ಕುಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಅವಳ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು — ಅವಳು ಸತ್ತಳೋ, ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳೋ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ?’ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಅವರ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೂ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ದೇಹವನ್ನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಎಚ್ಚರತಪ್ಪಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನೋಬಲದವನೂ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತವನೂ ಆದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಕಾಲೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಂದು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳು; ಇವಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವಿರಲಿ. ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆದರೆ ಉನ್ನತ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆರ್ತನಾದ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನು ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ; ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವೂ ವಿಷಾದದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮರಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ನದಿಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವು ರಾಮನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಾದರೋ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ — ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು, ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು. ಆದರೂ ಅದು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ഈ സർഗം മുഴുവൻ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതുവഴിതന്നെ കവി ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഛന്ദസ്സുകൊണ്ടും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രിയയെ നഷ്ടപ്പെട്ട്, ശോകവും മോഹവും പീഡിപ്പിക്കുന്ന രാജപുത്രൻ സഹോദരനെയും വിഷാദത്തിലാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട്, ആർത്തരൂപനായി വീണ്ടും കൂടുതൽ തീവ്രമായ വിഷാദത്തിലേക്കു കടന്നു. ശോകത്തിനടിപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, വിപുലമായ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാമൻ ചൂടുള്ള നെടുവീർപ്പിട്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആപത്തിന് അനുരൂപമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ഭൂമിയിൽ എന്നെപ്പോലെ ദുഷ്കർമം ചെയ്തവനായി രണ്ടാമതൊരാൾ ഇല്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ശോകത്തിനു പിന്നാലെ ശോകം പരമ്പരയായി എന്റെ ഹൃദയത്തെയും മനസ്സിനെയും പിളർന്നുകൊണ്ട് വരുന്നു.’ ‘ശോകാനുശോകം’ (ശോകത്തിനു പിന്നാലെ ശോകം) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — ഒരു ശോകം മറ്റൊന്നിനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു, അത് വേറൊന്നിനെ; ഒരിക്കലും അത് ഒറ്റയ്ക്കു വരുന്നില്ല. പിന്നെ അവൻ കാരണം കർമത്തിൽ കാണുന്നു — ‘മുൻപ് ഞാൻ ഇഷ്ടത്തോടെ പാപകർമങ്ങൾ പലവട്ടം ചെയ്തിട്ടുണ്ടാകണം; അവയുടെ ഈ വിപാകമാണ് ഇന്ന് വന്നുവീണിരിക്കുന്നത്; അതിനാലാണ് ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് ദുഃഖത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നത്.’ തുടർന്ന് അവൻ തന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — രാജ്യനാശം, സ്വജനങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വേർപാട്, പിതാവിന്റെ മരണം, അമ്മയിൽനിന്നുള്ള വിരഹം. ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇവയെല്ലാം ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ ശോകവേഗം നിറഞ്ഞുകവിയുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇവിടെ കവി രാമനെ ഒരു ദാർശനികനെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു — അവൻ ദൈവത്തെ പഴിക്കുന്നില്ല, സ്വന്തം പൂർവകർമത്തെത്തന്നെ കാരണമായി സ്വീകരിക്കുന്നു. എണ്ണലിന്റെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — രാജ്യം, സ്വജനങ്ങൾ, പിതാവ്, മാതാവ്, ഒടുവിൽ ഭാര്യ; ഓരോ നഷ്ടവും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ അടുത്തത്.

‘ലക്ഷ്മണാ, വനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ആ ദുഃഖമെല്ലാം എന്റെ ശരീരത്തിൽ അടങ്ങി ഒരു ക്ലേശമായി മാത്രം മാറിയിരുന്നു; എന്നാൽ സീതാവിയോഗത്താൽ അത് വീണ്ടും ഇളകിയുണർന്നിരിക്കുന്നു, വിറകുകൊണ്ട് പെട്ടെന്ന് ആളിക്കത്തിയ അഗ്നിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ പറയുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ സങ്കല്പം കൂടുതൽ ഭീകരമാകുന്നു. ‘ഭീരുവായ എന്റെ ആര്യയെ രാക്ഷസൻ നിശ്ചയമായും കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു; ആകാശത്തിലെത്തി, മധുരസ്വരത്തിൽ വിലപിക്കുന്നവളാണെങ്കിലും, ഭയത്താൽ അപസ്വരത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചിരിക്കും.’ തുടർന്ന് അവൻ അവളുടെ അവയവങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഓർക്കുന്നു — ‘ചുവന്ന, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ഉത്തമചന്ദനം എപ്പോഴും അണിയാൻ യോഗ്യമായ ആ ഉരുണ്ട സ്തനങ്ങൾ നിശ്ചയമായും ചോരച്ചെളിയിൽ പുരണ്ടിരിക്കും; എന്നിട്ടും ഞാൻ വീഴുന്നില്ല.’ ‘മിനുസമുള്ളതും തെളിഞ്ഞതും മൃദുവുമായ വാക്കുകളുള്ള, ചുരുണ്ട മുടിക്കെട്ടോടുകൂടിയ അവളുടെ മുഖം രാക്ഷസന്റെ വശത്തായതിനാൽ, രാഹുവിന്റെ വായിൽപ്പെട്ട ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഹാരം അണിയാൻ എപ്പോഴും യോഗ്യമായ, സുവ്രതയായ എന്റെ പ്രിയയുടെ കഴുത്ത് ചോര കുടിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വിജനമായ വനത്തിൽ പിളർന്ന് നിശ്ചയമായും കുടിച്ചിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ചന്ദനത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് രക്തം, ഹാരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മുറിവ് എന്ന വിപര്യയത്തിലൂടെ കവി ശോകം തീവ്രമാക്കുന്നു. ‘നാഭിപാതഃ’ (ഞാൻ വീഴുന്നില്ല) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്നെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഇത്രയും കേട്ടിട്ടും എന്റെ ദേഹം വീഴുന്നില്ലല്ലോ എന്ന്. സങ്കല്പം ക്രമേണ മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — സ്തനങ്ങൾ, മുഖം, കഴുത്ത്; ഓരോ അവയവവും ആദ്യം സൗന്ദര്യത്തോടെയും പിന്നെ വിനാശത്തോടെയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഞാനില്ലാത്ത വിജനമായ വനത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ പിടിച്ചുവലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, നീണ്ടു മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ദീനയായ കുരരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ നിശ്ചയമായും നിലവിളിച്ചിരിക്കും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. കുരരി എന്ന പെൺപക്ഷി വിരഹത്തിൽ ദയനീയമായി കരയുന്നു എന്നത് കവിസമയമാണ്. പിന്നെ ഓർമ കണ്മുന്നിലുള്ള സ്ഥലത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഈ ശിലാതലത്തിലാണ് ഉദാരശീലയായ സീത മുൻപ് എന്നോടൊപ്പം ഇരുന്നത്; മനോഹരമായി പുഞ്ചിരിച്ച്, ചിരിയുണർന്ന അവൾ നിന്നോടും പലതും പറഞ്ഞു.’ ഒരു പാറക്കഷണംതന്നെ ഇവിടെ കഴിഞ്ഞുപോയ സുഖമെല്ലാം വഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൻ സാധ്യതകൾ എണ്ണുന്നു — ‘നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ ഗോദാവരി എന്റെ പ്രിയയ്ക്ക് എന്നും പ്രിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു; അവൾ ഇവിടേക്കു പോയിരിക്കാമെന്നു ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവൾ ഒരിക്കലും ഒറ്റയ്ക്കു പോകാറില്ല. താമരമുഖിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ അവൾ താമരപ്പൂക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ പോയിരിക്കാം — അതും യുക്തമല്ല, കാരണം ഞാനില്ലാതെ അവൾ ഒരിക്കലും താമരകളുടെ അടുത്തേക്കു പോകാറില്ല. പൂത്ത മരക്കൂട്ടങ്ങളുള്ള, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വനത്തിലേക്ക് അവൾ പോയിരിക്കാം — അതും യുക്തമല്ല, കാരണം ഭീരുവായ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കാകുമ്പോൾ ഏറെ ഭയപ്പെടുന്നു.’ ഓരോ സാധ്യതയും അവൻതന്നെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു സാധ്യതകളിലും രാമൻതന്നെ വാദിയും പ്രതിവാദിയും ആകുന്നു; ഓരോ സങ്കല്പവും സീതയുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ നിരാകരിക്കുന്നു. അവന്റെ ബുദ്ധി ഇപ്പോഴും പ്രവർത്തനക്ഷമമാണെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഓരോ നിരാകരണവും അവനെ ഓരോ ചുവട് സത്യത്തോടടുപ്പിക്കുന്നു.

മനുഷ്യരിൽനിന്ന് ഉത്തരം കിട്ടാതെ രാമൻ ദേവന്മാരോടുതന്നെ ചോദിക്കുന്നു. ‘ആദിത്യാ, ലോകത്തിൽ ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതും അറിയുന്നവനും ലോകത്തിന്റെ സത്യവും അസത്യവുമായ കർമങ്ങൾക്കു സാക്ഷിയുമാണ് നീ; എന്റെ പ്രിയ എവിടെപ്പോയി, അല്ലെങ്കിൽ ആര് അവളെ അപഹരിച്ചു — ശോകത്താൽ തകർന്ന എന്നോട് എല്ലാം പറയൂ.’ പിന്നെ വായുവിനോടു പറയുന്നു — ‘എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും നിനക്ക് എപ്പോഴും അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല. വായോ, ആ കുലപാലിനിയെക്കുറിച്ചു പറയൂ — അവൾ മരിച്ചുവോ, അപഹരിക്കപ്പെട്ടുവോ, അതോ വഴിയിലുണ്ടോ?’ ഈ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളും സർവജ്ഞത്വത്തെ ആശ്രയിച്ചു ചോദിച്ചതാണെങ്കിലും ഉത്തരമില്ലാതെതന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിനു വിധേയമായ ദേഹത്തോടെ, ബോധമറ്റവനായി വിലപിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ട്, തളരാത്ത മനക്കരുത്തുള്ളവനും ന്യായമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രി സന്ദർഭോചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇപ്പോൾ ധൈര്യം അവലംബിക്കൂ; അവളെ തിരയുന്നതിൽ ഉത്സാഹവും ഉണ്ടാകട്ടെ. ഉത്സാഹമുള്ള മനുഷ്യർ ലോകത്തിൽ അതിദുഷ്കരമായ കർമങ്ങളിൽപ്പോലും തളരുന്നില്ല.’ എന്നാൽ ഉയർന്ന പൗരുഷമുള്ള സൗമിത്രി ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് ആർത്തനായ രഘുവംശവർധനൻ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല; ധൈര്യം കൈവിട്ട അവൻ വീണ്ടും വലിയ ദുഃഖത്തിലാണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗവും വിഷാദത്തോടെതന്നെ സമാപിക്കുന്നു. മരങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും നദിയോടും ചോദിച്ച ശേഷം ദേവന്മാരോടു ചോദിക്കുന്നു എന്ന ക്രമം രാമന്റെ വളരുന്ന നിരാശയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കാകട്ടെ തികച്ചും പ്രായോഗികമാണ് — ശോകം ഉപേക്ഷിക്കണം, ഉദ്യമം സ്വീകരിക്കണം. എന്നിട്ടും അതു നിഷ്ഫലമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലാണ് രാമൻ പ്രവൃത്തിയിലേക്കു തിരിയുന്നത്.

This whole sarga is set in long, stately metres, and by the very rhythm the poet conveys the depth of the grief. The prince, bereft of his beloved and tormented by sorrow and confusion, looking like a stricken man and bringing his brother to despair as well, sank once more into still bitterer despair. Seeing Lakṣmaṇa overcome by grief, Rāma, himself plunged in a vast sorrow, sighed hot breaths and, weeping, spoke words fitting his calamity. "I do not think there is another man on this earth who has done such evil as I. Sorrow after sorrow comes to me in an unbroken chain, splitting my heart and my mind." One grief gives birth to another, and that to another still; grief never comes alone. Then he looked for the cause in his own deeds: "In the past I must have done sinful deeds, willingly and more than once, and their fruit has ripened and fallen on me today, so that I pass from one sorrow into the next." And he counted his sorrows: "The loss of the kingdom, parting from my own people, my father's death, separation from my mother: when I dwell on all these, Lakṣmaṇa, they swell the flood of my grief." The poet shows Rāma almost as a philosopher here; he did not blame fate but took his own past deeds as the cause. The order of his list has meaning too, kingdom, kin, father, mother and last his wife, each loss closer to him than the one before.

"When I came to the forest, Lakṣmaṇa, all that pain had quieted in me and become mere hardship; but with Sītā's loss it has flared up again, like a fire suddenly kindled by dry wood." Then his imaginings grew more terrible. "My noble, timid wife must have been carried off by a rākṣasa into the sky, and she, whose voice was always so sweet, must have shrieked again and again, her voice broken with terror." Next he remembered her body part by part, each first in its beauty and then in its ruin, rising from her breasts to her face to her throat. "Those rounded breasts of my beloved, always fit for lovely red sandal paste, must now be smeared with the mire of blood, and still my body does not fall." With those words he condemned himself, that he could imagine all this and not collapse. "Her face, with its soft, clear, gentle voice and its mass of curling hair, in the power of the rākṣasas can shine no more than the moon in Rāhu's mouth. And the throat of my faithful beloved, always fit for a string of pearls, the blood-drinking rākṣasas must have torn open in the empty forest and drunk dry." Blood in place of sandal, a wound in place of a necklace: by this reversal the poet sharpens the grief.

"Without me, in that lonely forest, dragged and hauled about by rākṣasas, she must have cried out piteously like an osprey, her long, lovely eyes streaming." The osprey, in the poets' convention, cries piteously when parted from its mate. Then memory touched a place right in front of him: "On this very slab of rock, Lakṣmaṇa, noble Sītā once sat beside me, smiling sweetly and breaking into laughter, and she talked to you too at length." A single stone carried all their vanished happiness. Then he weighed the possibilities. "This Godāvarī, best of rivers, was always dear to my beloved; I wonder whether she went there, and yet she never went there alone. Lotus-faced, with eyes like lotus petals, she may have gone to gather lotuses; but that is unlikely too, for she never went to the lotus beds without me. She may have gone into this wood of flowering trees full of every kind of bird; but that too is unlikely, for the timid girl was very much afraid to go alone." In each case Rāma was both the one who proposed and the one who refuted, answering every guess from what he knew of Sītā's nature. The poet shows that his reason still worked, but every refutation brought him a step nearer to the truth.

Getting no answer on earth, Rāma turned to the gods. "O Sun, you know what is done and what is left undone in the world; you witness the true and false deeds of all. Where has my beloved gone, and who has carried her off? Tell me everything, for I am struck down with grief." Then he spoke to the Wind: "There is nothing in all the worlds that you do not always know. O Wind, tell me of her who upheld our family: is she dead, or carried off, or somewhere on the road?" Both questions appealed to all-knowing powers, and both went unanswered; having asked trees, deer and river, and now the gods, his despair was growing. Seeing Rāma like this, his body in the grip of grief, senseless and still lamenting, Saumitri, undaunted in spirit and holding to the right course, spoke words suited to the moment: "Put your grief aside now and hold to your resolve; let us search for her with energy. Men of energy never sink in this world, even in the hardest tasks." His advice was wholly practical: give up grief, take up effort. But though Saumitri of lofty courage spoke so, the stricken glory of the Raghu line gave it no thought; letting go of his resolve, he fell back once more into great sorrow. So this sarga too ends in despair, and only in the next will Rāma turn to action.