सीताम् अपश्यन् धर्मात्मा रामः शोकोपहतचेतनः सन् विललाप। कविः तस्य दशां सूक्ष्मतया वर्णयति — सः तां पश्यन् इव, तथापि अपश्यन्, मन्मथार्दितः सन् विलापाश्रयं दुर्वचं वाक्यम् उवाच। ‘दुर्वच’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — यत् वक्तुम् अपि कष्टं तादृशं वचनम्। शोकः तस्य दृष्टिं विकरोति, ततः सः वृक्षलतासु सीताम् एव पश्यति। ‘त्वम् अशोकस्य शाखाभिः आत्मानम् आवृणोषि, पुष्पप्रियतरा प्रिये; किन्तु त्वं मम शोकविवर्धनी एव भवसि’ इति सः वदति। ततः कदलीस्तम्भसदृशौ ऊरू कदल्या संवृतौ अपि सः पश्यति — ‘नासि शक्ता निगूहितुम्’ इति। कर्णिकारवनं हसन्ती सा सेवते इति च मन्यते। किन्तु तत्क्षणम् एव सः उपालभते — ‘अलं ते परिहासेन, यः मम बाधावहः एव। विशेषेण आश्रमस्थाने अयं हासः न प्रशस्यते। तव शीलं परिहासप्रियम् इति अहं जानामि एव।’ एषा खण्डस्य विशेषता — रामः सीतायाः क्रीडाशीलं स्मरन् तया एव आत्मानं वञ्चयति। अयं सर्गः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा न विद्यते; अतः अस्य सर्वः पाठः मुद्रणात् एव गृहीतः। कविः अत्र रामस्य मनसि द्वे अवस्थे युगपत् दर्शयति — एका विरहस्य वेदना, अपरा च क्रीडाया आशा। अशोकः, कदली, कर्णिकारः इति त्रयः वृक्षाः क्रमेण वस्त्रस्य, ऊर्वोः, हासस्थानस्य च स्थाने कल्प्यन्ते। ‘अशोक’ इति नाम्नि एव विरोधः निहितः — यः शोकं न जनयति इति नामधेयः सः एव अत्र शोकविवर्धनः जातः।

वञ्चना चिरं न तिष्ठति। ‘आगच्छ त्वं विशालाक्षि’ इति आह्वयन् एव सः सत्यं पश्यति — ‘अयं तव उटजः शून्यः। सुव्यक्तं राक्षसैः सीता भक्षिता हृता वा।’ ‘सुव्यक्तम्’ इति पदेन शङ्का निश्चयतां प्राप्नोति। ‘सा विलपन्तं माम् उपसम्प्रैति न, लक्ष्मण’ इति सः वदति। ततः सः बाह्यं जगत् साक्षिरूपेण गृह्णाति — एतानि साश्रुनेत्राणि मृगयूथानि रजनीचरैः भक्षितां देवीं शंसन्ति इव इति। मूकाः मृगाः एव अत्र वार्ताहराः। अनन्तरं ‘हा मम आर्ये, क्व यातासि? हा साध्वि वरवर्णिनि’ इति क्रन्दति। ततः तस्य स्मृतिः अयोध्यां गच्छति — ‘अद्य कैकेयी देवी सकामा भविष्यति; सीतया सह निर्यातः अहं विना सीताम् उपागतः।’ ‘कथं शून्यम् अन्तःपुरं प्रवेक्ष्यामि? लोकः मां निर्वीर्यः निर्दयः च इति वक्ष्यति।’ एवं व्यक्तिगतः शोकः लोकलज्जया सह मिलति, विलापः च गृहं प्रति प्रवर्तते। ‘सकामा’ इति पदं कैकेय्याः पूर्वं वरयाचनं स्मारयति; रामस्य मते सीताहरणम् अपि तस्याः वरस्य एव अन्तिमं फलम्। एवं वर्तमानं दुःखं पूर्वेण कारणेन सह योज्यते।

‘सीतापनयनेन मम कातरत्वम् एव प्रकाशं भविष्यति’ इति रामः वदति — अपवादः केवलं दुःखस्य न, अपि तु अपयशसः अपि। ततः सः सीतायाः पितरं स्मरति — ‘निवृत्तवनवासः अहं मिथिलाधिपं जनकं कुशलं परिपृच्छन्तं कथं निरीक्षितुं शक्ष्ये? विदेहराजः मां तया विरहितं दृष्ट्वा सुताविनाशसंतप्तः सन् नूनं मोहस्य वशम् एष्यति।’ एतेन कविः दर्शयति यत् रामस्य शोकः आत्ममात्रनिष्ठः न; सः अन्येषाम् अपि दुःखं पूर्वम् एव पश्यति। अतः सः निश्चिनोति — ‘अथवा भरतपालितां पुरीम् अहं न गमिष्यामि। तया हीनः स्वर्गः अपि मम मते शून्यः एव।’ अत्र वनवासस्य समाप्तिः अपि तस्य न फलवती; यत्र सीता नास्ति तत्र राज्यं स्वर्गः च समानौ शून्यौ। एषः निश्चयः अग्रिमस्य सन्देशस्य भूमिं रचयति। ‘न गमिष्यामि’ इति निषेधः अस्य सर्गस्य परिवर्तनबिन्दुः; ततः एव अग्रिमः सन्देशः प्रवर्तते।

ततः रामः लक्ष्मणम् आदिशति — ‘त्वं मां वने उत्सृज्य शुभाम् अयोध्यापुरीं गच्छ; तां सीतां विना अहं कथंचन अपि न जीवेयम्।’ अनन्तरं सन्देशाः क्रमेण उच्यन्ते — ‘भरतं गाढम् आश्लिष्य मद्वचनात् ब्रूहि — रामेण अनुज्ञातः असि, वसुंधरां पालय इति। मम अम्बा कैकेयी, सुमित्रा, कौसल्या च यथान्यायं मम आज्ञया अभिवाद्याः; हे विभो, सूक्तचारिणा त्वया प्रयत्नेन रक्षणीयाः।’ अन्ते सः जननीं स्मरति — ‘हे अमित्रसूदन, सीतायाः अयं विनाशः मम च दशा विस्तरेण जनन्यै त्वया विनिवेद्या भवेत्।’ एवं दीने राघवे विलपति सति, सुकेश्या तया विना वनम् उपगम्य लक्ष्मणः अपि भयविकलमुखः व्यथितमनाः भृशम् आतुरः च बभूव। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः। एवं सर्गः शोकस्य विस्तारेण समाप्यते। सन्देशस्य क्रमः अपि अर्थवान् — प्रथमं राज्यम् (भरतः), अनन्तरं मातरः, अन्ते च जननी कौसल्या, यस्यै सर्वं विस्तरेण वक्तव्यम्। रामः अत्र न रोदिति मात्रम्; सः व्यवस्थां करोति, यथा मरणोन्मुखः जनः स्वकार्याणि विभजति। लक्ष्मणस्य दशा अन्तिमे श्लोके एकेन एव वाक्येन वर्ण्यते — सः किमपि न वदति, केवलं व्यथितमनाः भवति।

సీత కనబడక ధర్మాత్ముడైన రాముడు శోకంతో చైతన్యం దెబ్బతిన్నవాడై విలపించాడు. కవి అతని స్థితిని సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తాడు — అతడు ఆమెను చూస్తున్నట్లే ఉండి, అయినా చూడలేక, మన్మథబాధితుడై, విలాపంతో నిండిన, పలకడానికే కష్టమైన మాట పలికాడు. ‘దుర్వచ’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — పలకడానికే కష్టమైన మాట అని దాని అర్థం. శోకం అతని దృష్టిని వికృతం చేస్తుంది; అందుచేత అతడు చెట్లలో, తీగలలో సీతనే చూస్తాడు. ‘ప్రియా, పూలంటే మిక్కిలి ఇష్టపడేదానా, నువ్వు అశోకవృక్షపు కొమ్మలతో నిన్ను నువ్వు కప్పుకుంటున్నావు; కాని నువ్వు నా శోకాన్ని పెంచేదానివే అవుతున్నావు’ అంటాడు. తరువాత అరటిబోదెల వంటి ఆమె తొడలు అరటిచెట్టుతో కప్పబడినా అతనికి కనబడుతున్నాయి — ‘వాటిని దాచలేకపోతున్నావు’ అంటాడు. ఆమె నవ్వుతూ కర్ణికారవనంలో తిరుగుతోందని కూడా అనుకుంటాడు. కాని ఆ క్షణంలోనే నిందిస్తాడు — ‘నీ పరిహాసం చాలు, అది నాకు బాధే కలిగిస్తోంది. ముఖ్యంగా ఆశ్రమస్థానంలో ఈ నవ్వులాట తగదు. నీ స్వభావం పరిహాసప్రియమైనదని నాకు తెలుసు.’ ఈ భాగపు విశేషం ఇదే — సీత ఆటపాటల స్వభావాన్ని స్మరిస్తూ రాముడు దానితోనే తనను తాను మోసపుచ్చుకుంటాడు. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు; అందుచేత దీని పాఠమంతా ముద్రిత ప్రతి నుండే తీసుకోబడింది. కవి ఇక్కడ రాముని మనస్సులో ఒకేసారి రెండు స్థితులను చూపిస్తాడు — ఒకటి విరహవేదన, మరొకటి ఇది ఆటే కావచ్చుననే ఆశ. అశోకం, అరటి, కర్ణికారం అనే మూడు చెట్లు వరుసగా వస్త్రానికి, తొడలకు, నవ్వే చోటికి బదులుగా కల్పించబడ్డాయి. ‘అశోక’ అనే పేరులోనే విరోధం దాగి ఉంది — శోకం కలిగించనిదని పేరు గలదే ఇక్కడ శోకాన్ని పెంచేదిగా మారింది.

మోసం ఎక్కువసేపు నిలవదు. ‘విశాలాక్షీ, రా’ అని పిలుస్తూనే అతడు నిజాన్ని చూస్తాడు — ‘ఇదిగో నీ పర్ణశాల శూన్యంగా ఉంది. సీతను రాక్షసులు తినివేశారో, అపహరించారో — ఇది స్పష్టమే.’ ‘సువ్యక్తమ్’ (స్పష్టమే) అనే పదంతో సందేహం నిశ్చయంగా మారుతుంది. ‘లక్ష్మణా, నేను విలపిస్తున్నా ఆమె నా దగ్గరికి రావడం లేదు’ అంటాడు. తరువాత అతడు బయటి ప్రపంచాన్ని సాక్షిగా తీసుకుంటాడు — కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో ఉన్న ఈ లేళ్ళ గుంపులు దేవిని నిశాచరులు తినివేశారని చెబుతున్నట్లున్నాయి అని. మూగవైన మృగాలే ఇక్కడ వార్తాహరులు. ఆ తరువాత ‘హా నా ఆర్యా, ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయావు? హా సాధ్వీ, వరవర్ణినీ’ అని ఆక్రందిస్తాడు. తరువాత అతని స్మృతి అయోధ్యకు వెళుతుంది — ‘ఈ రోజు కైకేయీదేవి కోరిక తీరినదవుతుంది; సీతతో కలిసి బయలుదేరిన నేను సీత లేకుండా తిరిగి వచ్చాను.’ ‘శూన్యమైన అంతఃపురంలోకి ఎలా ప్రవేశిస్తాను? లోకం నన్ను పరాక్రమం లేనివాడని, దయ లేనివాడని అంటుంది.’ ఈ విధంగా వ్యక్తిగతమైన శోకం లోకలజ్జతో కలుస్తుంది, విలాపం ఇంటి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘సకామా’ (కోరిక తీరినది) అనే పదం కైకేయి మునుపు వరాలు అడగడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; రాముని దృష్టిలో సీతాపహరణం కూడా ఆ వరానికే చివరి ఫలితం. ఈ విధంగా వర్తమాన దుఃఖం పూర్వకారణంతో ముడిపడుతుంది.

‘సీతను కోల్పోవడంతో నా పిరికితనమే బయటపడుతుంది’ అంటాడు రాముడు — నింద కేవలం దుఃఖానికి సంబంధించినది కాదు, అపకీర్తికి సంబంధించినది కూడా. తరువాత అతడు సీత తండ్రిని స్మరిస్తాడు — ‘వనవాసం ముగించుకొని తిరిగి వచ్చిన నేను, కుశలం అడిగే మిథిలాధిపతి జనకుణ్ణి ఎలా చూడగలను? ఆమె లేకుండా నన్ను చూసి విదేహరాజు కుమార్తె నాశనమైందనే సంతాపంతో తప్పక మూర్ఛకు లోనవుతాడు.’ దీనితో కవి చూపేదేమంటే రాముని శోకం తనకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు; ఇతరులకు కలిగే దుఃఖాన్ని కూడా అతడు ముందుగానే చూస్తాడు. అందుచేత అతడు నిశ్చయించుకుంటాడు — ‘లేదా, భరతుడు పాలిస్తున్న ఆ నగరానికి నేను వెళ్ళను. ఆమె లేకపోతే స్వర్గం కూడా నా దృష్టిలో శూన్యమే.’ ఇక్కడ వనవాసం ముగియడం కూడా అతనికి ఫలప్రదం కాదు; సీత లేనిచోట రాజ్యమూ స్వర్గమూ సమానంగా శూన్యాలే. ఈ నిశ్చయం తరువాతి సందేశానికి భూమికను సిద్ధం చేస్తుంది. ‘న గమిష్యామి’ (వెళ్ళను) అనే నిషేధమే ఈ సర్గకు మలుపు; అక్కడి నుండే తరువాతి సందేశం మొదలవుతుంది.

తరువాత రాముడు లక్ష్మణుణ్ణి ఆదేశిస్తాడు — ‘నువ్వు నన్ను అడవిలో విడిచిపెట్టి శుభమైన అయోధ్యానగరానికి వెళ్ళు; ఆ సీత లేకుండా నేను ఏ విధంగానూ బతకలేను.’ ఆ తరువాత సందేశాలు ఒక్కొక్కటిగా చెప్పబడతాయి — ‘భరతుణ్ణి గాఢంగా కౌగిలించుకొని నా మాటగా చెప్పు — రాముని అనుమతి నీకు లభించింది, భూమిని పాలించు అని. నా తల్లి కైకేయికీ, సుమిత్రకూ, కౌసల్యకూ నా ఆజ్ఞగా యథావిధిగా నమస్కరించాలి; ప్రభూ, మంచి నడవడి గల నువ్వు వారిని శ్రద్ధగా రక్షించాలి.’ చివరలో అతడు కన్నతల్లిని స్మరిస్తాడు — ‘శత్రుసంహారకా, సీత యొక్క ఈ వినాశాన్నీ నా స్థితినీ నువ్వు నా తల్లికి వివరంగా విన్నవించాలి.’ ఈ విధంగా దీనుడైన రాఘవుడు విలపిస్తుండగా, అందమైన కేశాలు గల ఆమె లేని వనానికి చేరిన లక్ష్మణుడు కూడా భయంతో కలవరపడిన ముఖంతో, వ్యథ చెందిన మనస్సుతో మిక్కిలి ఆతురుడయ్యాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘమైన ఛందస్సులో రచించబడింది. ఈ విధంగా సర్గ శోకవిస్తారంతో ముగుస్తుంది. సందేశాల క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట రాజ్యం (భరతుడు), తరువాత తల్లులు, చివరకు కన్నతల్లి కౌసల్య, ఆమెకు అంతా వివరంగా చెప్పాలి. రాముడు ఇక్కడ కేవలం ఏడవడం లేదు; మరణానికి సిద్ధమైన మనిషి తన పనులను పంచిపెట్టినట్లు అతడు ఏర్పాట్లు చేస్తున్నాడు. లక్ష్మణుని స్థితి చివరి శ్లోకంలో ఒక్క వాక్యంలోనే వర్ణించబడుతుంది — అతడు ఏమీ మాట్లాడడు, కేవలం వ్యథ చెందిన మనస్సుతో ఉంటాడు.

சீதையைக் காணாத தர்மாத்மாவான ராமன் சோகத்தால் அறிவு கலங்கியவனாகப் புலம்பினான். கவி அவனுடைய நிலையை நுட்பமாக வர்ணிக்கிறார் — அவளைக் காண்பவன் போலிருந்தும் காணாமல், காமத்தால் வாட்டப்பட்டு, புலம்பலே நிறைந்த, சொல்லவும் கடினமான சொற்களைப் பேசினான். ‘துர்வசம்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — சொல்வதற்கே வேதனை தரும் சொல் என்பது அதன் பொருள். சோகம் அவனுடைய பார்வையைத் திரித்துவிடுகிறது; ஆகவே மரங்களிலும் கொடிகளிலும் அவன் சீதையையே காண்கிறான். ‘பூக்களை மிக விரும்புபவளே, அன்பே, அசோக மரத்தின் கிளைகளால் நீ உன்னை மறைத்துக்கொள்கிறாய்; ஆனால் நீ என் சோகத்தைப் பெருக்குபவளாகவே இருக்கிறாய்’ என்கிறான். பிறகு வாழைத் தண்டுபோன்ற அவளுடைய தொடைகள் வாழை மரத்தால் மறைக்கப்பட்டிருந்தும் அவன் அவற்றைக் காண்கிறான் — ‘உன்னால் ஒளிந்துகொள்ள இயலாது’ என்கிறான். அவள் சிரித்துக்கொண்டே கர்ணிகார வனத்தில் உலவுகிறாள் என்றும் எண்ணுகிறான். ஆனால் அந்தக் கணமே அவன் கடிந்துகொள்கிறான் — ‘உன் விளையாட்டுப் போதும்; அது எனக்குத் துன்பமே தருகிறது. சிறப்பாக ஆசிரமத்தில் இந்தச் சிரிப்பு போற்றத்தக்கதல்ல. உன் இயல்பு விளையாட்டை விரும்புவது என்பதை நான் நன்றாகவே அறிவேன்.’ இதுவே இப்பகுதியின் சிறப்பு — சீதையின் விளையாட்டுக் குணத்தை நினைத்து, அதைக் கொண்டே ராமன் தன்னைத் தானே ஏமாற்றிக்கொள்கிறான். இந்தச் சர்க்கம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் அறவே இல்லை; ஆகவே இதன் பாடம் முழுவதும் அச்சுப் பதிப்பிலிருந்தே எடுக்கப்பட்டது. இங்கே கவி ராமனின் மனத்தில் ஒரே நேரத்தில் இரண்டு நிலைகளைக் காட்டுகிறார் — ஒன்று பிரிவின் வேதனை, மற்றொன்று இது விளையாட்டாக இருக்கலாம் என்ற நம்பிக்கை. அசோகம், வாழை, கர்ணிகாரம் என்ற மூன்று மரங்களும் முறையே ஆடையாகவும், தொடைகளாகவும், சிரிப்பின் இடமாகவும் கற்பனை செய்யப்படுகின்றன. ‘அசோகம்’ என்ற பெயரிலேயே முரண் அடங்கியிருக்கிறது — ‘சோகம் தராதது’ என்று பெயர் பெற்ற அதுவே இங்கே சோகத்தைப் பெருக்குவதாகிறது.

இந்த ஏமாற்றம் நீண்ட நேரம் நிலைக்கவில்லை. ‘அகன்ற கண்ணாளே, வா’ என்று அழைக்கும்போதே அவன் உண்மையைக் காண்கிறான் — ‘உன் இந்தக் குடில் வெறிச்சோடிக் கிடக்கிறது. சீதை ராட்சசர்களால் தின்னப்பட்டாள், அல்லது கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள் என்பது தெளிவு.’ ‘சுவ்யக்தம்’ (மிகத் தெளிவு) என்ற சொல்லால் ஐயம் உறுதியாகிவிடுகிறது. ‘லக்ஷ்மணா, நான் இப்படிப் புலம்பியும் அவள் என்னிடம் வரவில்லை’ என்கிறான். பிறகு அவன் வெளி உலகையே சாட்சியாகக் கொள்கிறான் — கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் நிற்கும் இந்த மான் கூட்டங்கள், தேவி இரவில் திரிவோரால் தின்னப்பட்டாள் என்று சொல்வது போலிருக்கின்றன என்கிறான். வாய்பேசா மான்களே இங்கே செய்தி கொண்டுவருபவை. அதன் பின் ‘ஐயோ என் உத்தமியே, எங்கே போனாய்? ஐயோ கற்புடையவளே, அழகிய நிறத்தாளே’ என்று கதறுகிறான். பிறகு அவனுடைய நினைவு அயோத்திக்குச் செல்கிறது — ‘இன்று கைகேயி தேவி தன் விருப்பம் நிறைவேறியவளாவாள்; சீதையுடன் புறப்பட்ட நான் சீதையின்றித் திரும்பி வந்திருக்கிறேன்.’ ‘வெறிச்சோடிய அந்தப்புரத்தில் நான் எப்படி நுழைவேன்? உலகம் என்னை வீரமற்றவன், இரக்கமற்றவன் என்று சொல்லும்.’ இவ்வாறு தனிப்பட்ட சோகம் உலகின் பழிக்கு அஞ்சும் நாணத்துடன் கலக்கிறது; புலம்பலும் வீட்டை நோக்கித் திரும்புகிறது. ‘சகாமா’ (விருப்பம் நிறைவேறியவள்) என்ற சொல் கைகேயி முன்பு வரம் கேட்டதை நினைவூட்டுகிறது; ராமனின் கருத்தில் சீதை கவரப்பட்டதுகூட அவளுடைய வரத்தின் இறுதிப் பலனே. இவ்வாறு இன்றைய துயரம் முந்தைய காரணத்துடன் இணைக்கப்படுகிறது.

‘சீதை கவரப்பட்டதால் என் கோழைத்தனமே வெளிப்படும்’ என்கிறான் ராமன் — பழி என்பது துயரத்துக்கு மட்டுமல்ல, அபகீர்த்திக்கும் உரியது. பிறகு அவன் சீதையின் தந்தையை நினைக்கிறான் — ‘வனவாசம் முடிந்து திரும்பும் நான், நலம் விசாரிக்கும் மிதிலை அரசனான ஜனகனை எப்படி ஏறெடுத்துப் பார்க்க முடியும்? அவளில்லாமல் என்னைக் கண்டு, மகளின் அழிவால் வெந்து, விதேக அரசர் நிச்சயம் மயக்கத்துக்கு ஆளாவார்.’ இதனால் கவி காட்டுவது, ராமனின் சோகம் தன்னை மட்டுமே சுற்றியதல்ல; அவன் பிறருடைய துயரத்தையும் முன்கூட்டியே காண்கிறான் என்பதாகும். ஆகவே அவன் முடிவு செய்கிறான் — ‘அல்லது, பரதன் காக்கும் அந்த நகருக்கு நான் போகமாட்டேன். அவளில்லாத சொர்க்கமும் என் கருத்தில் வெறுமையே.’ இங்கே வனவாசம் முடிவதும் அவனுக்குப் பயனற்றது; சீதை இல்லாத இடத்தில் ராஜ்யமும் சொர்க்கமும் ஒருபோலவே வெறுமையானவை. இந்த முடிவே அடுத்து வரும் செய்திக்கு அடித்தளம் அமைக்கிறது. ‘போகமாட்டேன்’ என்ற மறுப்பே இந்தச் சர்க்கத்தின் திருப்புமுனை; அதிலிருந்தே அடுத்த செய்தி தொடங்குகிறது.

பிறகு ராமன் லக்ஷ்மணனுக்குக் கட்டளையிடுகிறான் — ‘நீ என்னைக் காட்டில் விட்டுவிட்டு மங்கலமான அயோத்தி நகருக்குச் செல்; அந்தச் சீதையின்றி நான் எவ்விதத்திலும் உயிர்வாழமாட்டேன்.’ அதன் பின் செய்திகள் வரிசையாகச் சொல்லப்படுகின்றன — ‘பரதனை இறுகத் தழுவி, என் சொல்லாக இதைச் சொல் — ராமன் உனக்கு அனுமதி தந்துவிட்டான், பூமியை ஆட்சி செய் என்று. என் தாயான கைகேயியையும், சுமித்திரையையும், கௌசல்யையையும் என் கட்டளைப்படி முறைப்படி வணங்கு; பிரபுவே, நல்ல நடத்தையுள்ள நீ அவர்களைக் கவனத்துடன் காக்க வேண்டும்.’ இறுதியில் அவன் தன்னைப் பெற்ற தாயை நினைக்கிறான் — ‘பகைவரை அழிப்பவனே, சீதையின் இந்த அழிவையும் என் நிலையையும் நீ என் அன்னையிடம் விரிவாகத் தெரிவிக்க வேண்டும்.’ இவ்வாறு துயருற்ற ராகவன் புலம்பிக்கொண்டிருக்க, அழகிய கூந்தலுடைய அவளில்லாமல் காட்டை அடைந்த லக்ஷ்மணனும் அச்சத்தால் முகம் வெளிறி, மனம் நொந்து, மிகவும் கலங்கினான். இறுதிச் சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் அமைந்தது. இவ்வாறு சர்க்கம் சோகத்தின் விரிவுடன் முடிகிறது. செய்திகளின் வரிசையும் பொருள் பொதிந்தது — முதலில் ராஜ்யம் (பரதன்), பின்னர் தாய்மார், இறுதியில் பெற்ற தாய் கௌசல்யை — அவளிடம் எல்லாவற்றையும் விரிவாகச் சொல்ல வேண்டும். ராமன் இங்கே அழுவது மட்டுமல்ல; சாவை எதிர்நோக்கும் ஒருவன் தன் கடமைகளைப் பகிர்ந்தளிப்பது போல அவன் ஏற்பாடுகளைச் செய்கிறான். லக்ஷ்மணனின் நிலை இறுதிச் சுலோகத்தில் ஒரே வாக்கியத்தில் வர்ணிக்கப்படுகிறது — அவன் எதுவும் பேசவில்லை, மனம் நொந்து மட்டுமே இருக்கிறான்.

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಶೋಕದಿಂದ ಚೇತನವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಂತಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಆದರೂ ಕಾಣದೆ, ಮನ್ಮಥನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ವಿಲಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ‘ದುರ್ವಚ’ವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ದುರ್ವಚ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟವಾದ ಮಾತು ಎಂದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ಶೋಕವು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಗಿಡಮರ ಬಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೂವುಗಳೆಂದರೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರಿಯೆ, ನೀನು ಅಶೋಕದ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವೆ; ಆದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವಳೇ ಆಗುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಬಾಳೆಯ ದಿಂಡಿನಂತಿರುವ ಅವಳ ತೊಡೆಗಳು ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ನಿನ್ನಿಂದಾಗದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ನಗುತ್ತಾ ಕರ್ಣಿಕಾರದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಬಾಧೆಯನ್ನೇ ತರುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ಈ ಪರಿಹಾಸ ಸಾಕು. ಅದರಲ್ಲೂ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಈ ನಗೆಯಾಟ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಪರಿಹಾಸಪ್ರಿಯವಾದುದೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆನು.’ ಇದೇ ಈ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷತೆ — ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಆಟದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನೆದು ಅದರಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ವಂಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಪಾಠವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು ವಿರಹದ ವೇದನೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಇದು ಆಟವಿರಬಹುದೆಂಬ ಆಸೆ. ಅಶೋಕ, ಬಾಳೆ, ಕರ್ಣಿಕಾರ ಎಂಬ ಮೂರು ವೃಕ್ಷಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಸ್ತ್ರದ, ತೊಡೆಗಳ ಮತ್ತು ನಗೆಯ ತಾಣದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಅಶೋಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ವಿರೋಧ ಅಡಗಿದೆ — ಶೋಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದುದು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದೇ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಈ ವಂಚನೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಬಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಇದೋ ನಿನ್ನ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಬರಿದಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಇಲ್ಲವೆ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ‘ಸುವ್ಯಕ್ತಮ್’ — ‘ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ’ — ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಂಕೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಈ ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ದೇವಿಯನ್ನು ನಿಶಾಚರರು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಮೂಕ ಮೃಗಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತರುವವು. ಅನಂತರ ‘ಹಾ ನನ್ನ ಆರ್ಯೆ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ಹಾ ಸಾಧ್ವಿ, ವರವರ್ಣಿನಿ’ ಎಂದು ಗೋಳಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಇಂದು ಕೈಕೇಯೀದೇವಿ ಸಕಾಮಳಾಗುವಳು, ಅಂದರೆ ಅವಳ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುವುದು; ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೊರಟ ನಾನು ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಬರಿದಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ? ಲೋಕವು ನನ್ನನ್ನು ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದೂ ನಿರ್ದಯನೆಂದೂ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.’ ಹೀಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೋಕವು ಲೋಕಲಜ್ಜೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಲಾಪವು ಮನೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಕಾಮಾ’ ಎಂಬ ಪದ ಕೈಕೇಯಿ ಹಿಂದೆ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣವೂ ಅವಳ ವರದ ಕೊನೆಯ ಫಲವೇ. ಹೀಗೆ ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಹೇಡಿತನವೇ ಬಯಲಾಗುವುದು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪವಾದವು ಕೇವಲ ದುಃಖದ್ದಲ್ಲ, ಅಪಕೀರ್ತಿಯದೂ ಹೌದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಾನು, ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮುಖವೆತ್ತಿ ನೋಡಲಿ? ಅವಳಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ವಿದೇಹರಾಜನು ಮಗಳ ವಿನಾಶದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ವಶನಾಗುವನು.’ ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ತನ್ನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುರಿತದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಇತರರ ದುಃಖವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಥವಾ ಭರತನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಪುರಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಳಿಲ್ಲದ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಫಲಕಾರಿಯಲ್ಲ; ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆಡೆ ರಾಜ್ಯವೂ ಸ್ವರ್ಗವೂ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯ. ಈ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಾನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿಷೇಧವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ತಿರುವು; ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸಂದೇಶ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗು; ಆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಬದುಕಿರಲಾರೆನು.’ ಅನಂತರ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ನನ್ನ ಮಾತಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳು — ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಅನುಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಎಂದು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಯರಿಗೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಪ್ರಭುವೇ, ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಶತ್ರುಸೂದನ, ಸೀತೆಯ ಈ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ನನ್ನ ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ನೀನು ನನ್ನ ಜನನಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ದೀನನಾದ ರಾಘವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರಲು, ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳುಳ್ಳ ಅವಳಿಲ್ಲದ ವನವನ್ನು ಸೇರಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಭಯದಿಂದ ವಿಹ್ವಲಗೊಂಡ ಮುಖದವನಾಗಿ, ನೊಂದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಆತುರನಾದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂದೇಶದ ಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ರಾಜ್ಯ (ಭರತ), ಅನಂತರ ತಾಯಂದಿರು, ಕೊನೆಗೆ ಹೆತ್ತ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಅವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವವನು ತನ್ನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಡುವಂತೆ ಅವನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

സീതയെ കാണാതെ ധർമാത്മാവായ രാമൻ ശോകത്താൽ ബോധം തളർന്ന് വിലപിച്ചു. കവി അവന്റെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു — അവളെ കാണുന്നതുപോലെ, എന്നാൽ കാണാതെ, കാമപീഡിതനായി അവൻ വിലാപത്തിൽ ആശ്രയിച്ച ‘ദുർവചമായ’ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ദുർവച’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പറയാൻപോലും പ്രയാസമുള്ള വാക്ക്. ശോകം അവന്റെ കാഴ്ചയെ വികലമാക്കുന്നു; അതിനാൽ മരങ്ങളിലും വള്ളികളിലും അവൻ സീതയെത്തന്നെ കാണുന്നു. ‘പൂക്കൾ ഏറെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന പ്രിയേ, നീ അശോകത്തിന്റെ ചില്ലകൾകൊണ്ട് നിന്നെ മറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ നീ എന്റെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവൾ മാത്രമാകുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നെ വാഴത്തടപോലുള്ള അവളുടെ തുടകൾ വാഴയാൽ മറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും അവൻ കാണുന്നു — ‘നിനക്ക് ഒളിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല’ എന്ന്. ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ കർണികാരവനത്തിൽ കഴിയുന്നു എന്നും അവൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ അവൻ ശാസിക്കുന്നു — ‘മതി നിന്റെ പരിഹാസം; അത് എനിക്കു വേദന മാത്രമേ തരുന്നുള്ളൂ. വിശേഷിച്ച് ആശ്രമസ്ഥാനത്ത് ഈ ചിരി ഉചിതമല്ല. നിന്റെ സ്വഭാവം പരിഹാസപ്രിയമാണെന്ന് എനിക്കു നന്നായി അറിയാം.’ ഇതാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത — സീതയുടെ കളിസ്വഭാവം ഓർത്തുകൊണ്ട് രാമൻ അതിലൂടെത്തന്നെ സ്വയം വഞ്ചിക്കുന്നു. ഈ സർഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടും ഇല്ല; അതിനാൽ ഇതിന്റെ പാഠം മുഴുവൻ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽനിന്നുതന്നെയാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ മനസ്സിൽ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ഒന്ന് വിരഹവേദന, മറ്റൊന്ന് കളിയാണെന്ന പ്രതീക്ഷ. അശോകം, വാഴ, കർണികാരം എന്നീ മൂന്നു മരങ്ങൾ യഥാക്രമം വസ്ത്രത്തിന്റെയും തുടകളുടെയും ചിരിയിടത്തിന്റെയും സ്ഥാനത്ത് സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അശോകം’ എന്ന പേരിൽത്തന്നെ വിരോധം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ശോകം ഉണ്ടാക്കാത്തത് എന്നു പേരുള്ളതുതന്നെ ഇവിടെ ശോകം വളർത്തുന്നതായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

വഞ്ചന ഏറെനേരം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ‘വിശാലാക്ഷീ, വരൂ’ എന്നു വിളിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അവൻ സത്യം കാണുന്നു — ‘ഇതാ നിന്റെ പർണശാല ശൂന്യമാണ്. സീതയെ രാക്ഷസന്മാർ ഭക്ഷിച്ചുവെന്നോ അപഹരിച്ചുവെന്നോ സുവ്യക്തം.’ ‘സുവ്യക്തം’ (വ്യക്തമായും) എന്ന പദത്തിലൂടെ സംശയം നിശ്ചയമായി മാറുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ വിലപിക്കുമ്പോഴും അവൾ എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ പുറംലോകത്തെ സാക്ഷിയായി എടുക്കുന്നു — കണ്ണീരണിഞ്ഞ ഈ മാൻകൂട്ടങ്ങൾ രാത്രിഞ്ചരന്മാർ ദേവിയെ ഭക്ഷിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നതുപോലെ. ഊമകളായ മൃഗങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ വാർത്താവാഹകർ. തുടർന്ന് ‘ഹാ എന്റെ ആര്യേ, നീ എവിടെപ്പോയി? ഹാ സാധ്വീ, വരവർണിനീ’ എന്ന് അവൻ നിലവിളിക്കുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ ഓർമ അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നു — ‘ഇന്ന് കൈകേയീദേവി കാമം സാധിച്ചവളാകും; സീതയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട ഞാൻ സീതയില്ലാതെ തിരിച്ചെത്തുന്നു.’ ‘ശൂന്യമായ അന്തഃപുരത്തിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ പ്രവേശിക്കും? ലോകം എന്നെ വീര്യമില്ലാത്തവനെന്നും നിർദയനെന്നും പറയും.’ ഇങ്ങനെ വ്യക്തിപരമായ ശോകം ലോകലജ്ജയുമായി ചേരുന്നു; വിലാപം വീട്ടിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘സകാമാ’ (കാമം സാധിച്ചവൾ) എന്ന പദം കൈകേയി മുൻപ് വരം യാചിച്ചതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ കാഴ്ചയിൽ സീതാഹരണവും അവളുടെ ആ വരത്തിന്റെ അന്തിമഫലംതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം മുൻപത്തെ കാരണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘സീതയെ കൊണ്ടുപോയതുകൊണ്ട് എന്റെ ഭീരുത്വംതന്നെയാണ് വെളിപ്പെടുക’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു — അപവാദം ദുഃഖത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, അപകീർത്തിയുടേതുംകൂടിയാണ്. പിന്നെ അവൻ സീതയുടെ പിതാവിനെ ഓർക്കുന്നു — ‘വനവാസം കഴിഞ്ഞു മടങ്ങുമ്പോൾ കുശലം ചോദിക്കുന്ന മിഥിലാധിപനായ ജനകനെ ഞാൻ എങ്ങനെ നോക്കും? അവളില്ലാതെ എന്നെ കണ്ടാൽ മകളുടെ നാശത്താൽ തപിക്കുന്ന വിദേഹരാജൻ നിശ്ചയമായും മോഹാലസ്യത്തിന് അധീനനാകും.’ രാമന്റെ ശോകം തന്നിൽമാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖവും അവൻ മുൻകൂട്ടി കാണുന്നു. അതിനാൽ അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു — ‘അല്ലെങ്കിൽ ഭരതൻ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകുകയില്ല. അവളില്ലാത്ത സ്വർഗംപോലും എനിക്കു ശൂന്യമാണ്.’ ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ സമാപ്തിപോലും അവനു ഫലപ്രദമല്ല; സീതയില്ലാത്തിടത്ത് രാജ്യവും സ്വർഗവും ഒരുപോലെ ശൂന്യം. ഈ നിശ്ചയം അടുത്ത സന്ദേശത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പോകുകയില്ല’ എന്ന നിഷേധമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്; അവിടെനിന്നാണ് അടുത്ത സന്ദേശം തുടങ്ങുന്നത്.

പിന്നെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘നീ എന്നെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് മംഗളമായ അയോധ്യാപുരിയിലേക്കു പോകൂ; ആ സീതയില്ലാതെ എനിക്ക് ഒരുവിധത്തിലും ജീവിക്കാനാവില്ല.’ തുടർന്ന് സന്ദേശങ്ങൾ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു — ‘ഭരതനെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് എന്റെ വാക്കായി പറയുക — രാമൻ നിനക്ക് അനുവാദം തന്നിരിക്കുന്നു, ഭൂമിയെ പാലിക്കുക എന്ന്. എന്റെ അമ്മമാരായ കൈകേയിയെയും സുമിത്രയെയും കൗസല്യയെയും എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്യണം; പ്രഭോ, എന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു നടക്കുന്ന നീ അവരെ ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കണം.’ ഒടുവിൽ അവൻ സ്വന്തം അമ്മയെ ഓർക്കുന്നു — ‘ശത്രുസംഹാരകാ, സീതയുടെ ഈ നാശവും എന്റെ അവസ്ഥയും നീ വിസ്തരിച്ച് അമ്മയെ അറിയിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ ദീനനായ രാഘവൻ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഭംഗിയുള്ള മുടിയുള്ള അവളില്ലാത്ത വനത്തിലെത്തിയ ലക്ഷ്മണനും ഭയത്താൽ മുഖം വിളറി, മനസ്സു വേദനിച്ച്, ഏറെ ആതുരനായി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിന്റെ വിസ്താരത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ആദ്യം രാജ്യം (ഭരതൻ), പിന്നെ അമ്മമാർ, ഒടുവിൽ എല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറയേണ്ട സ്വന്തം അമ്മ കൗസല്യ. ഇവിടെ രാമൻ കരയുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; മരണത്തോടടുക്കുന്ന ഒരാൾ തന്റെ കാര്യങ്ങൾ വിഭജിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അവസ്ഥ അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ഒരൊറ്റ വാക്യംകൊണ്ടു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മനസ്സു വേദനിച്ചവനാകുന്നു എന്നു മാത്രം.

Unable to see Sītā, the righteous Rāma, lotus-eyed and mighty-armed, lamented with his mind struck down by grief. The poet describes his state finely: he seemed to see her even as he failed to see her, and tormented by love he spoke words wrung from him by lament, words hard even to utter. Grief twisted his sight, and he saw Sītā in the very trees and creepers. "You are hiding yourself behind the branches of the aśoka, my love, you who love flowers more than they do; but you only deepen my sorrow." The aśoka's name means "without sorrow," and yet here it only adds to his sorrow. "Your thighs, like the stems of the plantain, are screened by a plantain, but I can see them, lady; you cannot hide them. You are there in the karṇikāra grove, smiling." So three trees in turn became her garment, her thighs and the place where she laughed. And then at once he scolded her: "Enough of your joking; it brings me nothing but pain. Such laughter is not right, least of all in a hermitage. I know your nature well, my love; you are fond of teasing." That is the mark of this passage: remembering how playful she was, Rāma used that very memory to deceive himself, and two states stood side by side in his mind, the ache of separation and the hope that it was all a game.

The self-deception did not last. Even as he called, "Come out, wide-eyed one," he saw the truth: "Your hut stands empty. It is all too plain: Sītā has been devoured by rākṣasas, or carried off." With that his doubt became certainty. "She does not come to me, Lakṣmaṇa, though I cry for her." Then he took the world around him as witness: "These herds of deer, their eyes full of tears, seem to be telling me that my lady has been eaten by the night-rangers." The dumb animals became the bearers of the news. "Alas, my noble lady, where have you gone? Alas, my faithful one, so fair!" Then his memory went back to Ayodhyā. "Today Queen Kaikeyī will have her wish: I set out with Sītā and I have come back without her." Her "wish" recalls the boons she once demanded, and to Rāma even Sītā's loss seemed the last fruit of those boons, so the present sorrow was tied to its first cause. "How can I enter my empty inner rooms? People will say I am a coward and heartless." So his private grief met his shame before the world, and his lament turned homeward.

"The loss of Sītā will show everyone my weakness," Rāma said; the reproach he feared was not only of grief but of disgrace. Then he thought of Sītā's father. "When my exile is over, how shall I face Janaka, lord of Mithilā, when he comes to ask after our welfare? When the king of Videha sees me without her, he will be consumed by the loss of his daughter and will surely fall senseless." The poet shows that Rāma's grief was not for himself alone; he foresaw the sorrow of others too. So he made up his mind: "No, I will not go back to the city that Bharata rules. Without her even heaven would be empty to me." Even the end of his exile held no reward for him; where Sītā was not, a kingdom and heaven alike were empty. That refusal to go back is the turning point of the sarga, and from it comes the message that follows. "So leave me here in the forest," he told Lakṣmaṇa, "and go to the fair city of Ayodhyā."

"For I cannot live on in any way without Sītā. Embrace Bharata closely and give him this message from me: 'Rāma gives you leave; rule the earth.' And at my bidding greet my mothers, Kaikeyī, Sumitrā and Kausalyā, as is fitting; you, who always speak kindly, must take care to protect them. And tell my mother in full, slayer of foes, of Sītā's destruction and of what has become of me." Even the order of his messages has meaning: first the kingdom, through Bharata, then the queens, and last his own mother Kausalyā, who must be told everything. Rāma was not merely weeping here; he was setting his affairs in order, as a man facing death divides up his duties. While Rāghava lamented so in his misery, having come into the forest only to be without the lovely-haired Sītā, Lakṣmaṇa too, his face undone by fear and his mind in torment, was utterly distraught. His state is told in a single sentence: he said nothing, he only suffered. So the sarga ends with grief spreading wider still.