पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचं हत्वा प्रत्यावृत्तः रामः वने सीतां मृगयमाणः अपरिश्रान्तः अभ्रमत्। अस्मिन् सर्गे सः पुनः आश्रमपदं निरीक्ष्य तत् शून्यं पश्यति, यथा अष्टपञ्चाशे षष्टितमे च सर्गे अपि दृष्टम् — पर्णशाला सीतया रहिता, आसनानि च इतस्ततः प्रविद्धानि विकीर्णानि। एतत् द्वयं कविना पृथक् उच्यते, यतः रिक्ता शाला विरहं सूचयति, विकीर्णानि आसनानि च बलात्कारम्। सर्वतः पुनः पुनः निरीक्ष्य अपि वैदेहीम् अपश्यन् सः रुचिरौ भुजौ प्रगृह्य उच्चैः आक्रन्दति। प्रथमं सः लक्ष्मणं पृच्छति — ‘क्व नु सा वैदेही, कं देशम् इतः गता, केन वा आहृता, केन वा भक्षिता मे प्रिया?’ एते त्रयः प्रश्नाः सर्गस्य सर्वं शोकं पूर्वम् एव सूचयन्ति। अनन्तरं सः सीताम् एव सम्बोधयति, यथा सा समीपे एव क्रीडति इति मन्यमानः — ‘वृक्षेण आत्मानम् आवृत्य मां हसितुम् इच्छसि वा? अलं ते हसितेन, सुदुःखितं मां भजस्व।’ यैः विश्वस्तैः मृगपोतकैः सह सा परिक्रीडति स्म, ते अपि तया हीनाः अश्रुपूर्णनेत्राः ध्यायन्ति इति सः वदति। एषा एव सर्गस्य भूमिका — यत्र शोकः अद्यापि आशया मिश्रितः तिष्ठति। रामः हरणं शङ्कमानः अपि अद्यापि सीतायाः क्रीडाम् अपि शङ्कते।

आशा शीघ्रम् एव क्षीयते। रामः वदति — ‘सीतया रहितः अहं न जीवामि; सीताहरणजेन महता शोकेन अहं वृतः अस्मि।’ ततः तस्य मनः पितरं दशरथं प्रति गच्छति। सः आत्मानं पितुः पुरतः स्थापयति, तस्य गर्हावचनं च कल्पयति — ‘परलोके महाराजः मां नूनं द्रक्ष्यति वक्ष्यति च — कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य, तं वनवासकालम् अपूरयित्वा एव मत्सकाशम् आगतः असि? कामवृत्तम् अनार्यं मृषावादिनं च त्वां धिक्’ इति। अत्र कविः रामस्य आन्तरं दुःखं द्विगुणं दर्शयति — एकतः भार्याविरहः, अन्यतः पितृप्रतिज्ञाया भङ्गशङ्का। अनन्तरं सः पुनः सीताम् एव आह — ‘विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथं करुणं च मां वने उत्सृज्य क्व गच्छसि, वरारोहे? कीर्तिः यथा कुटिलम् अनृजुं नरं त्यजति तथा त्वम् अपि मां त्यजसि। मा मा उत्सृज, सुमध्यमे। त्वया विरहितः अहम् आत्मनः जीवितं त्यक्ष्ये।’ ‘मा मा’ इति द्विरुक्तिः तस्य आर्तिं सूचयति। इति विलपन् सीतादर्शनलालसः सुदुःखार्तः च सः सर्वत्र अन्विष्यन् अपि जनकात्मजां न ददर्श। ‘प्रतिज्ञां संश्रुत्य’ इति पदेन दशरथेन दत्तं वचनं स्मार्यते; ‘तं कालम्’ इति च चतुर्दशवर्षाणां वनवासः निर्दिश्यते। पिता पुत्रम् एव न गर्हते, अपि तु पुत्रस्य आत्मगर्हा एव पितृमुखेन उच्चार्यते — एतत् वाल्मीकेः सूक्ष्मं कौशलम्। जीवितत्यागस्य सङ्कल्पः अत्र प्रथमवारं स्पष्टतया उच्चार्यते, यः अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते।

सीताम् अनासादयन् शोकपरायणः रामः विपुले पङ्के निमग्नः सीदन् कुञ्जरः इव आसीत्। एषा उपमा रामस्य असहायतां वहति — बलवान् अपि गजः पङ्के निमग्नः स्वयम् उद्धर्तुं न शक्नोति। तादृशं ज्येष्ठं दृष्ट्वा लक्ष्मणः हितकाम्यया अत्यर्थम् उवाच — ‘महाबुद्धे, विषादं मा कुरु; मया सह यत्नं कुरु। इदं गिरिवरं बहुकन्दरशोभितं पुरतः एव वर्तते। मैथिली प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च; सा वनं वा प्रविष्टा स्यात्, सुपुष्पितां नलिनीं वा, मीनवञ्जुलसेवितां सरितं वा सम्प्राप्ता स्यात्। अथवा त्वां मां च जिज्ञासमाना वित्रासयितुकामा कानने क्वचित् लीना स्यात्।’ एताः चतस्रः कल्पनाः लक्ष्मणः क्रमेण उपस्थापयति, यतः प्रत्येकया रामस्य मनः भीषणात् सम्भावनात् अपसार्यते। ततः सः कार्यं निर्दिशति — ‘हे श्रीमन्, तस्याः अन्वेषणे शीघ्रम् एव आवां यतावहे; यत्र सा जनकात्मजा अस्ति तत् सर्वं वनं विचिनुवः। हे काकुत्स्थ, यदि मन्यसे तर्हि शोके मनः मा स्म कृथाः।’ एवं लक्ष्मणः शोकं क्रियया प्रतिकर्तुम् इच्छति; तस्य वाक्यं सान्त्वनं मात्रं न, अपि तु स्पष्टः कार्यक्रमः एव। श्लोकद्वयेन कविः प्रथमं रामस्य दशाम्, अनन्तरं लक्ष्मणस्य वचनम् इति क्रमं स्थापयति। लक्ष्मणः न कदापि ‘सीता हृता’ इति वदति; सः भीषणं शब्दम् एव वर्जयति। तस्य सर्वाः सम्भावनाः निर्दोषाः — वनप्रवेशः, नलिनीगमनम्, सरित्प्राप्तिः, परिहासार्थं निलयनम्। एतेन आशा रक्ष्यते, कार्यं च निर्दिश्यते। ‘मया सह यत्नं कुरु’ इति वाक्यं सर्गस्य केन्द्रम् — शोकस्य प्रतीकारः एकाकिनी चिन्ता न, अपि तु सहयत्नः इति। अनुजः अत्र ज्येष्ठस्य बुद्धिम् एव पुनः जागरयति।

सौहार्दात् एवम् उक्तः समाहितः रामः सौमित्रिणा सह विचेतुम् उपचक्रमे। लक्ष्मणस्य वचनं तस्य मनः स्थिरं करोति, न तु शोकं नाशयति। तौ वनानि गिरीन् सरितः सरांसि च निखिलेन विचिन्वन्तौ सीताम् अन्विष्यताम्। ‘निखिलेन’ इति पदं कविः द्विवारं प्रयुङ्क्ते, तेन विचयस्य पूर्णता सूच्यते। तस्य शैलस्य सानूनि शिलाः शिखराणि च अपि विचिन्वन्तौ अपि तां न अभिजग्मतुः। सर्वतः शैलं विचित्य रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, शुभे पर्वते वैदेहीं न इह पश्यामि।’ ततः दुःखाभिसंतप्तः लक्ष्मणः दण्डकारण्यं विचरन्तं दीप्ततेजसं भ्रातरम् आह — ‘महाप्राज्ञ, यथा महाबाहुः विष्णुः बलिं बद्ध्वा इमां महीं प्राप्तवान्, तथा त्वं मैथिलीं जनकात्मजां प्राप्स्यसे।’ इयम् उपमा अवतारस्मृतिं जनयति, जयस्य च निश्चयं वहति। किन्तु वीरेण लक्ष्मणेन एवम् उक्तः दुःखाभिहतचेतनः राघवः दीनया वाचा प्रत्युवाच — ‘सर्वं वनं सुविचितम्, पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः दृष्टाः, अयं बहुकन्दरनिर्झरः गिरिः अपि विचितः; तथापि प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं वैदेहीं न पश्यामि।’ अयं षट्पादः श्लोकः, त्रिभिः अर्धैः एकस्मिन् अङ्के निबद्धः, निराशायाः पराकाष्ठां सूचयति। अत्र कविः विचयस्य क्रमं दर्शयति — प्रथमं विस्तीर्णं वनम्, अनन्तरं सरितः सरांसि च, ततः एकस्य शैलस्य सानूनि शिलाः शिखराणि च। क्षेत्रं क्रमेण संकुचति, निराशा च क्रमेण वर्धते। ‘नैव तामभिजग्मतुः’ इति निषेधः द्विवचने निबद्धः — उभौ अपि भ्रातरौ समानं विफलौ। रामस्य उत्तरे त्रयः अर्धश्लोकाः त्रीन् विचितान् प्रदेशान् गणयन्ति — वनम्, पद्मिनीः, गिरिम् — अन्ते च ‘न पश्यामि’ इति एकम् एव निष्कर्षं वदन्ति। लक्ष्मणस्य द्वितीयम् आश्वासनवाक्यम् अपि विफलं भवति; एतेन कविः सूचयति यत् शोकस्य एषा अवस्था वचनैः न शाम्यति। रामस्य प्रत्युत्तरे ‘प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्’ इति विशेषणं सीतायाः स्थानं निर्धारयति — सा जीवनात् अपि अधिका।

एवं विलपन् सीताहरणकर्शितः रामः दीनः शोकसमाविष्टः च मुहूर्तं विह्वलः अभवत्। विह्वलितसर्वाङ्गः गतबुद्धिः विचेतनः च सः आतुरः दीनः सन् निषसाद, दीर्घम् उष्णं च निःश्वसिति स्म। ‘निषसाद’ इति क्रिया शरीरस्य पतनम् एव न, मनसः अपि अवसादं दर्शयति। बहुशः निःश्वस्य राजीवलोचनः रामः बाष्पगद्गदः सन् ‘हा प्रिये’ इति पुनः पुनः विचुक्रोश। तदा प्रियबान्धवः लक्ष्मणः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः च सन् बहुप्रकारं तं सान्त्वयामास; स्वयम् अपि सः शोकार्तः आसीत् इति कविः विशेषेण सूचयति — सान्त्वयिता अपि शोकग्रस्तः एव। किन्तु लक्ष्मणस्य ओष्ठपुटात् च्युतं तत् वाक्यम् अनादृत्य, प्रियां सीताम् अपश्यन् रामः पुनः पुनः प्राक्रोशत्। एवम् अयं सर्गः न समाधानेन, अपि तु वर्धमानेन क्रन्देन एव समाप्यते; अग्रिमे सर्गे अयम् एव विलापः विस्तरं प्राप्नोति। अस्मिन् खण्डे क्रियापदानि एव प्रधानानि — विह्वलः अभवत्, निषसाद, निःश्वस्य, विचुक्रोश, प्राक्रोशत्। वाक्यानि न्यूनानि, शरीरचेष्टाः बह्व्यः; तेन शोकस्य वाचाम् अतिक्रमः सूच्यते। ‘अनादृत्य’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — रामः लक्ष्मणस्य वचनं न अशृणोत् इति न, अपि तु शृण्वन् अपि तत् न आदृतवान् इति।

గత సర్గలో మారీచుని చంపి తిరిగి వచ్చిన రాముడు వనంలో సీతను వెతుకుతూ అలుపు లేకుండా తిరిగాడు. ఈ సర్గలో అతడు మళ్ళీ ఆశ్రమస్థలాన్ని పరికించి అది శూన్యంగా ఉండడం చూస్తాడు, యాభై ఎనిమిదవ, అరవయ్యవ సర్గలలో కూడా చూసినట్లే — పర్ణశాల సీత లేకుండా ఉంది, ఆసనాలు అక్కడక్కడ విసిరివేయబడి చెల్లాచెదురై ఉన్నాయి. ఈ రెండింటినీ కవి విడివిడిగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే ఖాళీ అయిన శాల విరహాన్ని సూచిస్తుంది, చెల్లాచెదురైన ఆసనాలు బలాత్కారాన్ని సూచిస్తాయి. అన్నివైపులా మళ్ళీ మళ్ళీ పరికించి చూసినా వైదేహిని చూడలేక, అతడు అందమైన భుజాలను పైకెత్తి బిగ్గరగా ఆక్రందిస్తాడు. మొదట అతడు లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతాడు — ‘ఆ వైదేహి ఎక్కడ, ఇక్కడి నుండి ఏ దేశానికి వెళ్ళింది, ఎవరు తీసుకుపోయారు, లేదా నా ప్రియురాలిని ఎవరు భక్షించారు?’ ఈ మూడు ప్రశ్నలు సర్గలోని సమస్త శోకాన్నీ ముందుగానే సూచిస్తాయి. తరువాత అతడు సీతనే సంబోధిస్తాడు, ఆమె దగ్గరలోనే ఆడుకుంటోందని భావిస్తూ — ‘చెట్టుతో నిన్ను నువ్వు కప్పుకొని నన్ను నవ్వించాలనుకుంటున్నావా? నీ నవ్వులాట చాలు, మిక్కిలి దుఃఖిస్తున్న నా దగ్గరకు రా.’ ఆమె ఏ నమ్మకమైన లేడిపిల్లలతో కలిసి ఆడుకునేదో, అవి కూడా ఆమె లేకుండా కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులతో ధ్యానిస్తున్నాయని అతడు అంటాడు. ఇదే సర్గకు భూమిక — ఇక్కడ శోకం ఇంకా ఆశతో కలిసి నిలిచి ఉంది. అపహరణను శంకిస్తున్నా రాముడు ఇంకా సీత ఆట ఆడుతోందేమో అని కూడా శంకిస్తున్నాడు.

ఆశ త్వరగానే క్షీణిస్తుంది. రాముడు అంటాడు — ‘సీత లేకుండా నేను బ్రతకను; సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన మహాశోకం నన్ను చుట్టుముట్టింది.’ తరువాత అతని మనస్సు తండ్రి దశరథుని వైపు మళ్ళుతుంది. అతడు తనను తండ్రి ఎదుట నిలుపుకొని, ఆయన నిందావచనాన్ని ఊహిస్తాడు — ‘పరలోకంలో మహారాజు నన్ను నిశ్చయంగా చూసి ఇలా అంటాడు — ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఆ వనవాసకాలాన్ని పూర్తి చేయకుండానే నా దగ్గరకు ఎలా వచ్చావు? ఇష్టానుసారం ప్రవర్తించే, అనార్యుడవైన, అసత్యవాదివైన నీకు ధిక్కారం.’ ఇక్కడ కవి రాముని అంతరంగ దుఃఖాన్ని రెట్టింపుగా చూపిస్తాడు — ఒకవైపు భార్యావిరహం, మరొకవైపు తండ్రి ప్రతిజ్ఞ భంగమవుతుందేమోనన్న శంక. తరువాత అతడు మళ్ళీ సీతతోనే అంటాడు — ‘నిస్సహాయుడనై, శోకంతో తపించిపోతూ, దీనుడనై, మనోరథాలు భగ్నమై, దయనీయంగా ఉన్న నన్ను వనంలో విడిచి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు, వరారోహా? కీర్తి కుటిలుడూ వక్రుడూ అయిన మనిషిని విడిచిపెట్టినట్లు నువ్వు కూడా నన్ను విడిచిపెడుతున్నావు. నన్ను విడిచిపెట్టకు, విడిచిపెట్టకు, సుమధ్యమా. నువ్వు లేకుండా నేను నా జీవితాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ‘మా మా’ (వద్దు వద్దు) అనే ద్విరుక్తి అతని ఆర్తిని సూచిస్తుంది. ఇలా విలపిస్తూ, సీతను చూడాలనే తపనతో, మిక్కిలి దుఃఖార్తుడైన అతడు అంతటా వెతికినా జనకుని కుమార్తెను చూడలేదు. ‘ప్రతిజ్ఞాం సంశ్రుత్య’ (ప్రతిజ్ఞ చేసి) అనే పదంతో దశరథునికి ఇచ్చిన మాట గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘తం కాలమ్’ (ఆ కాలం) అనే పదంతో పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం నిర్దేశించబడుతుంది. తండ్రి కొడుకును నిందించడం కాదు, కొడుకు తనను తాను నిందించుకోవడమే తండ్రి నోట పలికించబడుతుంది — ఇది వాల్మీకి సూక్ష్మ కౌశలం. ప్రాణత్యాగ సంకల్పం ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా పలకబడుతుంది, ఇది తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది.

సీతను కనుగొనలేక శోకంలో మునిగిన రాముడు విశాలమైన బురదలో కూరుకుపోయి కృంగిపోతున్న ఏనుగులా ఉన్నాడు. ఈ ఉపమ రాముని నిస్సహాయతను మోస్తుంది — బలమైన ఏనుగైనా బురదలో కూరుకుపోతే తనను తాను పైకి లాక్కోలేదు. అలాంటి అన్నను చూసి లక్ష్మణుడు హితం కోరి గట్టిగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబుద్ధిశాలీ, విషాదపడకు; నాతో కలిసి ప్రయత్నం చేయి. అనేక గుహలతో శోభిస్తున్న ఈ శ్రేష్ఠమైన పర్వతం ఎదురుగానే ఉంది. మైథిలికి కాననాలలో సంచరించడం ప్రియం, వనాలంటే ఆమెకు మోజు; ఆమె వనంలోకి ప్రవేశించి ఉండవచ్చు, బాగా పూచిన తామరకొలను దగ్గరకు వెళ్ళి ఉండవచ్చు, చేపలూ వంజుల వృక్షాలూ గల నదిని చేరి ఉండవచ్చు. లేదా నిన్నూ నన్నూ పరీక్షించాలని, భయపెట్టాలనే కోరికతో కాననంలో ఎక్కడైనా దాక్కుని ఉండవచ్చు.’ ఈ నాలుగు కల్పనలను లక్ష్మణుడు క్రమంగా ఉంచుతాడు, ఎందుకంటే ఒక్కొక్కదానితో రాముని మనస్సు భీషణమైన సంభావన నుండి మళ్ళించబడుతుంది. తరువాత అతడు కార్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఓ శ్రీమంతా, ఆమెను వెతకడంలో మనిద్దరం వెంటనే ప్రయత్నిద్దాం; జనకుని కుమార్తె ఎక్కడ ఉందో ఆ వనమంతా గాలిద్దాం. ఓ కాకుత్స్థా, నువ్వు అంగీకరిస్తే శోకంలో మనస్సు పెట్టకు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు శోకాన్ని క్రియతో ఎదుర్కోవాలనుకుంటాడు; అతని మాట కేవలం ఓదార్పు కాదు, స్పష్టమైన కార్యక్రమం. రెండు శ్లోకాలతో కవి మొదట రాముని దశనూ, తరువాత లక్ష్మణుని మాటనూ అనే క్రమాన్ని నిలుపుతాడు. లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ ‘సీత అపహరించబడింది’ అని అనడు; భీషణమైన మాటనే వర్జిస్తాడు. అతని సంభావనలన్నీ నిర్దోషమైనవి — వనప్రవేశం, తామరకొలనుకు వెళ్ళడం, నదిని చేరడం, పరిహాసం కోసం దాక్కోవడం. దీనితో ఆశ రక్షించబడుతుంది, కార్యం కూడా నిర్దేశించబడుతుంది. ‘మయా సహ యత్నం కురు’ (నాతో కలిసి ప్రయత్నం చేయి) అనే వాక్యం సర్గకు కేంద్రం — శోకానికి ప్రతిక్రియ ఒంటరి చింత కాదు, కలిసి చేసే ప్రయత్నం అని. ఇక్కడ తమ్ముడు అన్న బుద్ధినే మళ్ళీ మేల్కొలుపుతాడు.

సౌహార్దంతో ఇలా అనబడి, మనస్సు కుదుటపడిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి వెతకడం ప్రారంభించాడు. లక్ష్మణుని మాట అతని మనస్సును స్థిరపరుస్తుంది, కానీ శోకాన్ని నశింపజేయదు. వారిద్దరూ వనాలనూ కొండలనూ నదులనూ సరస్సులనూ పూర్తిగా గాలిస్తూ సీతను అన్వేషించారు. ‘నిఖిలేన’ (పూర్తిగా) అనే పదాన్ని కవి రెండుసార్లు ప్రయోగిస్తాడు, దానితో అన్వేషణ సంపూర్ణత సూచించబడుతుంది. ఆ పర్వతపు చరియలనూ రాళ్ళనూ శిఖరాలనూ కూడా గాలించినా వారు ఆమెను కనుగొనలేదు. పర్వతాన్ని అన్నివైపులా గాలించి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ శుభమైన పర్వతంపై వైదేహిని నేను చూడడం లేదు.’ తరువాత దుఃఖంతో తపించిపోతున్న లక్ష్మణుడు దండకారణ్యంలో సంచరిస్తున్న, ప్రదీప్తమైన తేజస్సు గల అన్నతో అన్నాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞా, మహాబాహువైన విష్ణువు బలిని బంధించి ఈ భూమిని పొందినట్లు, నువ్వు జనకుని కుమార్తె మైథిలిని పొందుతావు.’ ఈ ఉపమ అవతార స్మృతిని పుట్టిస్తుంది, విజయపు నిశ్చయాన్నీ మోస్తుంది. కానీ వీరుడైన లక్ష్మణుడు ఇలా అనగా, దుఃఖంతో మనస్సు దెబ్బతిన్న రాఘవుడు దీనమైన గొంతుతో జవాబిచ్చాడు — ‘వనమంతా బాగా గాలించాము, పూచిన పద్మాలు గల తామరకొలనులను చూశాము, అనేక గుహలూ సెలయేళ్ళూ గల ఈ పర్వతాన్ని కూడా గాలించాము; అయినా ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన వైదేహిని చూడలేకపోతున్నాను.’ మూడు అర్ధాలతో ఒకే సంఖ్యలో నిబద్ధమైన ఈ ఆరు పాదాల శ్లోకం నిరాశకు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ కవి అన్వేషణ క్రమాన్ని చూపిస్తాడు — మొదట విస్తారమైన వనం, తరువాత నదులూ సరస్సులూ, తరువాత ఒక పర్వతపు చరియలూ రాళ్ళూ శిఖరాలూ. క్షేత్రం క్రమంగా కుంచించుకుపోతుంది, నిరాశ క్రమంగా పెరుగుతుంది. ‘నైవ తామభిజగ్మతుః’ (వారు ఆమెను కనుగొనలేదు) అనే నిషేధం ద్వివచనంలో నిబద్ధమై ఉంది — అన్నదమ్ములిద్దరూ సమానంగా విఫలులయ్యారు. రాముని జవాబులోని మూడు అర్ధశ్లోకాలు గాలించిన మూడు ప్రదేశాలను లెక్కిస్తాయి — వనం, తామరకొలనులు, పర్వతం — చివరకు ‘న పశ్యామి’ (చూడలేకపోతున్నాను) అనే ఒక్క నిష్కర్షనే చెబుతాయి. లక్ష్మణుని రెండవ ఆశ్వాసన వాక్యం కూడా విఫలమవుతుంది; దీనితో కవి శోకపు ఈ అవస్థ మాటలతో శమించదని సూచిస్తాడు. రాముని ప్రత్యుత్తరంలో ‘ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్’ (ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది) అనే విశేషణం సీత స్థానాన్ని నిర్ధారిస్తుంది — ఆమె జీవితం కంటే కూడా అధికమైనది.

ఈ విధంగా విలపిస్తూ, సీతాపహరణంతో కృశించిన రాముడు దీనుడై శోకంతో ఆవేశించబడి ముహూర్తకాలం విహ్వలుడయ్యాడు. అవయవాలన్నీ వికలమై, బుద్ధి పోయి, చైతన్యం కోల్పోయిన అతడు ఆతురుడై దీనుడై కూలబడ్డాడు, దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పులు విడిచాడు. ‘నిషసాద’ (కూలబడ్డాడు) అనే క్రియ శరీరపు పతనాన్ని మాత్రమే కాదు, మనస్సు కృంగిపోవడాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. పదే పదే నిట్టూర్చి, కమలాల వంటి కన్నులు గల రాముడు కన్నీళ్ళతో గొంతు పూడుకుపోయి ‘హా ప్రియా’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ బిగ్గరగా అరిచాడు. అప్పుడు ప్రియబంధువైన లక్ష్మణుడు వినయంతో, వినయంగా చేతులు జోడించి అనేక విధాలుగా అతనిని ఓదార్చాడు; తాను కూడా శోకార్తుడేనని కవి విశేషంగా సూచిస్తాడు — ఓదార్చేవాడు కూడా శోకగ్రస్తుడే. కానీ లక్ష్మణుని పెదవుల నుండి జారిన ఆ మాటను లెక్కచేయకుండా, ప్రియురాలు సీతను చూడలేక రాముడు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆక్రోశించాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ సమాధానంతో కాదు, పెరుగుతున్న ఆక్రందనతోనే ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఇదే విలాపం విస్తారాన్ని పొందుతుంది. ఈ భాగంలో క్రియాపదాలే ప్రధానమైనవి — విహ్వలుడయ్యాడు, కూలబడ్డాడు, నిట్టూర్చి, బిగ్గరగా అరిచాడు, ఆక్రోశించాడు. మాటలు తక్కువ, శరీరచేష్టలు ఎక్కువ; దానితో శోకం వాక్కును అతిక్రమించిందని సూచించబడుతుంది. ‘అనాదృత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు — రాముడు లక్ష్మణుని మాట వినలేదని కాదు, విన్నా దానిని ఆదరించలేదని.

முந்தைய சர்க்கத்தில் மாரீசனைக் கொன்று திரும்பிய ராமன் காட்டில் சீதையைத் தேடியவாறு ஓய்வின்றி அலைந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் மீண்டும் ஆசிரம இடத்தை நோக்கி, அது வெறிச்சோடியிருப்பதைக் காண்கிறான் — ஐம்பத்தெட்டாம், அறுபதாம் சர்க்கங்களிலும் கண்டதுபோல: பர்ணசாலை சீதையின்றி இருக்கிறது, இருக்கைகள் அங்குமிங்கும் வீசியெறியப்பட்டுச் சிதறிக் கிடக்கின்றன. இந்த இரண்டையும் கவி தனித்தனியாகச் சொல்கிறார், ஏனெனில் வெறுமையான குடில் பிரிவைச் சுட்டுகிறது, சிதறிய இருக்கைகளோ பலாத்காரத்தை. எல்லாப் பக்கங்களிலும் மீண்டும் மீண்டும் பார்த்தும் வைதேகியைக் காணாத அவன் அழகிய இரு கைகளையும் உயர்த்தி உரக்கக் கதறுகிறான். முதலில் அவன் லக்ஷ்மணனிடம் கேட்கிறான்: ‘அந்த வைதேகி எங்கே, இங்கிருந்து எந்த இடத்துக்குச் சென்றாள், யாரால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள், அல்லது என் அன்புக்குரியவள் யாரால் விழுங்கப்பட்டாள்?’ இந்த மூன்று கேள்விகளும் சர்க்கத்தின் துயரம் முழுவதையும் முன்கூட்டியே சுட்டுகின்றன. பிறகு அவன் சீதையையே விளித்துப் பேசுகிறான், அவள் அருகிலேயே விளையாடுகிறாள் என்று எண்ணியவனாக: ‘மரத்தால் உன்னை மறைத்துக்கொண்டு என்னைக் கேலி செய்ய விரும்புகிறாயா? கேலி போதும், மிகவும் துயருற்ற என்னை நாடிவா.’ அவள் எந்த நம்பிக்கையுள்ள மான்குட்டிகளுடன் விளையாடுவாளோ, அவையும் அவளை இழந்து கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் சிந்தனையில் ஆழ்ந்துள்ளன என்று அவன் சொல்கிறான். இதுவே சர்க்கத்தின் முன்னுரை — இங்கே துயரம் இன்னும் நம்பிக்கையுடன் கலந்தே நிற்கிறது. ராமன் கவரப்பட்டதை ஐயுற்றாலும், இன்னும் சீதை விளையாடுகிறாளோ என்றும் ஐயுறுகிறான்.

நம்பிக்கை விரைவிலேயே குன்றுகிறது. ராமன் சொல்கிறான்: ‘சீதையின்றி நான் உயிர்வாழமாட்டேன்; சீதை கவரப்பட்டதால் பிறந்த பெருந்துயரம் என்னைச் சூழ்ந்துள்ளது.’ பிறகு அவன் மனம் தந்தை தசரதனை நோக்கிச் செல்கிறது. அவன் தன்னைத் தந்தையின் முன் நிறுத்தி, அவருடைய கடிந்துரையைக் கற்பனை செய்கிறான்: ‘மறுவுலகில் மகாராஜா என்னைக் கண்டு நிச்சயமாகச் சொல்வார் — “சபதம் செய்துவிட்டு, அந்த வனவாசக் காலத்தை நிறைவு செய்யாமலேயே எப்படி என்னிடம் வந்தாய்? மனம்போனபடி நடக்கும், இழிந்த, பொய் சொல்லும் உனக்குச் சீ” என்று.’ இங்கே கவி ராமனின் உள் துயரத்தை இருமடங்காகக் காட்டுகிறார் — ஒருபுறம் மனைவியின் பிரிவு, மறுபுறம் தந்தையின் சபதம் முறிந்துவிடுமோ என்ற ஐயம். அதன்பின் அவன் மீண்டும் சீதையிடமே சொல்கிறான்: ‘தன்வசமிழந்த, துயரால் வெந்த, வாடிய, நம்பிக்கைகள் உடைந்த, இரக்கத்துக்குரிய என்னைக் காட்டில் விட்டுவிட்டு எங்கே செல்கிறாய், அழகிய இடையுடையவளே? கோணல் வழியுடைய, நேர்மையற்ற மனிதனைப் புகழ் கைவிடுவதுபோல நீயும் என்னைக் கைவிடுகிறாய். வேண்டாம், வேண்டாம், என்னைக் கைவிடாதே, அழகிய இடையுடையவளே. உன்னைப் பிரிந்த நான் என் உயிரை விடுவேன்.’ ‘வேண்டாம், வேண்டாம்’ என்ற இருமுறைச் சொல் அவனுடைய வேதனையைச் சுட்டுகிறது. இவ்வாறு புலம்பியவாறு, சீதையைக் காணும் ஆவலுடன், மிகுந்த துயரில் வருந்திய அவன் எங்கும் தேடியும் ஜனகனின் மகளைக் காணவில்லை. ‘சபதம் செய்துவிட்டு’ என்ற சொல்லால் தசரதனுக்குக் கொடுத்த வாக்கு நினைவூட்டப்படுகிறது; ‘அந்தக் காலம்’ என்ற சொல்லால் பதினான்கு ஆண்டு வனவாசம் குறிக்கப்படுகிறது. தந்தை மகனைப் பழிக்கவில்லை, மகனின் சுயபழிப்பே தந்தையின் வாயால் சொல்லப்படுகிறது — இது வால்மீகியின் நுட்பமான திறன். உயிர்த்தியாக எண்ணம் இங்கே முதல் முறையாகத் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது; அது பின்வரும் சர்க்கங்களில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது.

சீதையை அடையாமல் துயரத்தில் ஆழ்ந்திருந்த ராமன், பெருஞ்சேற்றில் மூழ்கித் தவிக்கும் யானைபோல் இருந்தான். இந்த உவமை ராமனின் துணையற்ற நிலையைச் சுமக்கிறது — வலிமையுடையதாயினும் சேற்றில் மூழ்கிய யானை தானாக மீள முடியாது. அப்படிப்பட்ட அண்ணனைக் கண்டு லக்ஷ்மணன் அவனுடைய நலனை விரும்பி அழுத்தமாகச் சொன்னான்: ‘பேரறிவுடையவரே, சோர்வடைய வேண்டாம்; என்னுடன் சேர்ந்து முயலுங்கள். பல குகைகளால் அழகுபெற்ற இந்தச் சிறந்த மலை முன்னேயே இருக்கிறது. மைதிலி காட்டில் உலவுவதை விரும்புபவள், காட்டின் மேல் மோகம் கொண்டவள்; அவள் காட்டுக்குள் சென்றிருக்கலாம், அல்லது நன்கு மலர்ந்த தாமரைக் குளத்துக்கு, அல்லது மீன்களும் வஞ்சுள மரங்களும் நிறைந்த நதிக்குச் சென்றிருக்கலாம். அல்லது உங்களையும் என்னையும் சோதிக்க விரும்பி, அச்சுறுத்த எண்ணி, காட்டில் எங்காவது ஒளிந்திருக்கலாம்.’ இந்த நான்கு கற்பனைகளையும் லக்ஷ்மணன் வரிசையாக முன்வைக்கிறான், ஏனெனில் ஒவ்வொன்றாலும் ராமனின் மனம் அச்சமூட்டும் சாத்தியத்திலிருந்து விலக்கப்படுகிறது. பிறகு அவன் செய்ய வேண்டியதைச் சுட்டுகிறான்: ‘ஒளிமிக்கவரே, அவளைத் தேடுவதில் நாம் இருவரும் விரைவிலேயே முயல்வோம்; ஜனகனின் மகள் இருக்கக்கூடிய காடு முழுவதையும் தேடுவோம். காகுத்ஸ்தரே, நீங்கள் ஏற்றால், துயரத்தில் மனத்தை வைக்க வேண்டாம்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் துயரைச் செயலால் எதிர்கொள்ள விரும்புகிறான்; அவனுடைய சொல் வெறும் ஆறுதல் அல்ல, தெளிவான செயல்திட்டமே. இரண்டு சுலோகங்களால் கவி முதலில் ராமனின் நிலையையும், பிறகு லக்ஷ்மணனின் சொல்லையும் என்ற வரிசையை நிறுவுகிறார். லக்ஷ்மணன் ஒருபோதும் ‘சீதை கவரப்பட்டாள்’ என்று சொல்வதில்லை; அச்சமூட்டும் சொல்லையே தவிர்க்கிறான். அவனுடைய சாத்தியங்கள் அனைத்தும் தீங்கற்றவை — காட்டுக்குள் செல்லுதல், தாமரைக் குளத்துக்குச் செல்லுதல், நதியை அடைதல், விளையாட்டுக்காக ஒளிந்துகொள்ளுதல். இதனால் நம்பிக்கை காக்கப்படுகிறது, செயலும் சுட்டப்படுகிறது. ‘என்னுடன் சேர்ந்து முயலுங்கள்’ என்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் மையம் — துயரத்துக்கு மருந்து தனித்த சிந்தனை அல்ல, கூட்டு முயற்சி. தம்பி இங்கே அண்ணனின் அறிவையே மீண்டும் விழித்தெழச் செய்கிறான்.

அன்புடன் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன் மனத்தை ஒருமுகப்படுத்தி, சௌமித்ரியுடன் தேடத் தொடங்கினான். லக்ஷ்மணனின் சொல் அவன் மனத்தை நிலைப்படுத்துகிறது, ஆனால் துயரத்தை அழிப்பதில்லை. அவர்கள் இருவரும் காடுகளையும் மலைகளையும் நதிகளையும் ஏரிகளையும் முழுமையாகத் தேடி சீதையைத் தேடினர். ‘முழுமையாக’ என்ற சொல்லைக் கவி இருமுறை பயன்படுத்துகிறார்; அதனால் தேடலின் முழுமை சுட்டப்படுகிறது. அந்த மலையின் சாரல்களையும் பாறைகளையும் சிகரங்களையும் தேடியும் அவர்கள் அவளைக் காணவில்லை. எல்லாப் பக்கங்களிலும் மலையைத் தேடிவிட்டு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘சௌமித்ரியே, இந்த அழகிய மலையில் வைதேகியை நான் காணவில்லை.’ பிறகு துயரால் வெந்த லக்ஷ்மணன், தண்டகாரண்யத்தில் அலைந்துகொண்டிருந்த, ஒளிரும் தேஜஸ் உடைய அண்ணனிடம் சொன்னான்: ‘பேரறிவுடையவரே, நீண்ட கைகளுடைய விஷ்ணு பலியைக் கட்டி இந்தப் பூமியை அடைந்ததுபோல, நீங்களும் ஜனகனின் மகளான மைதிலியை அடைவீர்கள்.’ இந்த உவமை அவதாரத்தின் நினைவை எழுப்புகிறது, வெற்றியின் உறுதியையும் சுமக்கிறது. ஆனால் வீரனான லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு சொன்னதும், துயரால் அறிவு அடிபட்ட ராகவன் வாடிய குரலில் பதில் சொன்னான்: ‘காடு முழுவதும் நன்கு தேடப்பட்டது, மலர்ந்த தாமரைகளுடைய குளங்கள் பார்க்கப்பட்டன, பல குகைகளும் அருவிகளும் உடைய இந்த மலையும் தேடப்பட்டது; ஆயினும் உயிரைவிட மேலான வைதேகியை நான் காணவில்லை.’ ஆறு அடிகளைக் கொண்ட இந்தச் சுலோகம், மூன்று பாதிகளால் ஒரே எண்ணில் கட்டப்பட்டு, நம்பிக்கையின்மையின் உச்சத்தைச் சுட்டுகிறது. இங்கே கவி தேடலின் வரிசையைக் காட்டுகிறார் — முதலில் பரந்த காடு, பிறகு நதிகளும் ஏரிகளும், பிறகு ஒரே மலையின் சாரல்களும் பாறைகளும் சிகரங்களும். பரப்பு படிப்படியாகச் சுருங்குகிறது, நம்பிக்கையின்மை படிப்படியாக வளர்கிறது. ‘அவர்கள் அவளைக் காணவில்லை’ என்ற மறுப்பு இருமை எண்ணில் அமைந்துள்ளது — இரு சகோதரர்களும் ஒரே அளவு தோல்வியுற்றனர். ராமனின் பதிலில் மூன்று அரைச்சுலோகங்கள் தேடப்பட்ட மூன்று இடங்களை எண்ணுகின்றன — காடு, தாமரைக் குளங்கள், மலை — இறுதியில் ‘காணவில்லை’ என்ற ஒரே முடிவைச் சொல்கின்றன. லக்ஷ்மணனின் இரண்டாவது ஆறுதல் சொல்லும் பயனற்றுப் போகிறது; இதனால் துயரத்தின் இந்த நிலை சொற்களால் தணிவதில்லை என்று கவி சுட்டுகிறார். ராமனின் பதிலில் ‘உயிரைவிட மேலானவள்’ என்ற அடைமொழி சீதையின் இடத்தை வரையறுக்கிறது — அவள் உயிரைவிடவும் மேலானவள்.

இவ்வாறு புலம்பிக்கொண்டிருந்த, சீதை கவரப்பட்டதால் மெலிந்த ராமன் வாடி, துயரத்தில் ஆழ்ந்து, ஒரு முகூர்த்த நேரம் நிலைகுலைந்தான். உடலெல்லாம் தளர்ந்து, அறிவு குன்றி, உணர்விழந்து, துயருற்று வாடிய அவன் அமர்ந்துவிட்டான்; நீண்ட வெப்பமான பெருமூச்சு விட்டான். ‘அமர்ந்துவிட்டான்’ என்ற வினை உடலின் சரிவை மட்டுமல்ல, மனத்தின் சோர்வையும் காட்டுகிறது. பலமுறை பெருமூச்சு விட்டு, தாமரைக் கண்ணனான ராமன் கண்ணீரால் குரல் தழுதழுக்க ‘ஹா அன்பே’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கதறினான். அப்போது அன்புக்குரிய உறவினனான லக்ஷ்மணன் பணிவுடன், பணிந்து கைகூப்பியவாறு பலவகையிலும் அவனுக்கு ஆறுதல் சொன்னான்; அவனும் துயரால் வருந்திக்கொண்டிருந்தான் என்று கவி சிறப்பாகச் சுட்டுகிறார் — ஆறுதல் சொல்பவனும் துயரில் ஆழ்ந்தவனே. ஆனால் லக்ஷ்மணனின் உதடுகளிலிருந்து உதிர்ந்த அந்தச் சொல்லைப் பொருட்படுத்தாமல், அன்புக்குரிய சீதையைக் காணாத ராமன் மீண்டும் மீண்டும் கதறினான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் தீர்வுடன் அல்ல, வளர்ந்துவரும் கதறலுடனேயே நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே புலம்பல் விரிவடைகிறது. இந்தப் பகுதியில் வினைச்சொற்களே முதன்மையானவை — நிலைகுலைந்தான், அமர்ந்தான், பெருமூச்சு விட்டு, கதறினான், மீண்டும் கதறினான். வாக்கியங்கள் குறைவு, உடல் அசைவுகள் மிகுதி; இதனால் துயரம் சொற்களைக் கடந்துவிட்டது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல்லால் கவி தெளிவாகச் சொல்கிறார் — ராமன் லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்கவில்லை என்பதல்ல, கேட்டும் அதைப் பொருட்படுத்தவில்லை என்பதே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರಾಮನು ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದಣಿವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಐವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡಂತೆ — ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬರಿದಾಗಿದೆ, ಆಸನಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಕವಿ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬರಿದಾದ ಶಾಲೆ ವಿರಹವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಚೆಲ್ಲಾಡಿದ ಆಸನಗಳು ಬಲಾತ್ಕಾರವನ್ನು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೋಡಿದರೂ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವನು ಸುಂದರವಾದ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು, ಯಾರಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಯಾರಿಂದ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು?’ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾ — ‘ಮರದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ನಗೆಪಾಟಲು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯಾ? ನಿನ್ನ ತಮಾಷೆ ಸಾಕು, ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಾ.’ ಯಾವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳೊಡನೆ ಅವಳು ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಅವೂ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ — ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಇನ್ನೂ ಆಸೆಯೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಮನು ಅಪಹರಣವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಆಟವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಸೆ ಬೇಗನೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕಲಾರೆ; ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಶೋಕ ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತಂದೆ ದಶರಥನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಂದೆಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮಾತನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಹೇಳುವನು — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಆ ವನವಾಸದ ಕಾಲವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸದೆಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯೂ ಅನಾರ್ಯನೂ ಸುಳ್ಳುಗಾರನೂ ಆದ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಒಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ಪತ್ನಿಯ ವಿರಹ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯುವುದೆಂಬ ಶಂಕೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಅಸಹಾಯನಾದ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ, ದೀನನಾದ, ಮನೋರಥಗಳು ಮುರಿದ, ಕರುಣಾಜನಕನಾದ ನನ್ನನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ತೊರೆದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ಕೀರ್ತಿ ವಕ್ರನೂ ಕುಟಿಲನೂ ಆದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ತೊರೆಯುವಂತೆ ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಸುಮಧ್ಯಮೆಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಡ, ತೊರೆಯಬೇಡ. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ನನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುವೆ.’ ‘ಮಾ ಮಾ’ (ಬೇಡ, ಬೇಡ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಆರ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಹಂಬಲದಿಂದ, ಅತಿ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅವನು ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಸಂಶ್ರುತ್ಯ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನು ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ತಂ ಕಾಲಮ್’ (ಆ ಕಾಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮಗನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ತಂದೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೌಶಲ. ಜೀವತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಮನು ಆಳವಾದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಆನೆ ತಾನಾಗಿ ಮೇಲೇಳಲಾರದು. ಅಂತಹ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ ಆಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬುದ್ಧಿಯೇ, ವಿಷಾದಪಡಬೇಡ; ನನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು. ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ ಎದುರಿಗೇ ಇದೆ. ಮೈಥಿಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಪ್ರಿಯಪಡುವವಳು, ವನದಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆಯುವವಳು; ಅವಳು ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲದ ಕೊಳಕ್ಕೆ, ಅಥವಾ ಮೀನುಗಳೂ ವಂಜುಲಗಳೂ ತುಂಬಿದ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿರಬಹುದು. ಅಥವಾ ನಿನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಹೆದರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭೀಕರ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶ್ರೀಮಂತನೇ, ಅವಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಬೇಗನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸೋಣ; ಜನಕನ ಮಗಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೋ ಆ ವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಡುಕೋಣ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನೀನು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಡಬೇಡ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನವಲ್ಲ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೇ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದಿಗೂ ‘ಸೀತೆ ಅಪಹೃತಳಾದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಭೀಕರ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ವರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಗಳೂ ನಿರ್ದೋಷವಾದವು — ವನಪ್ರವೇಶ, ಕಮಲದ ಕೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು, ತಮಾಷೆಗಾಗಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇದರಿಂದ ಆಸೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಕಾರ್ಯವೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಶೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಏಕಾಂಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲ, ಸಹಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು. ತಮ್ಮನು ಇಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹುಡುಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅರಸಿದರು. ‘ನಿಖಿಲೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಹುಡುಕಾಟದ ಪೂರ್ಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸುತ್ತಲೂ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಶುಭವಾದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವಿಷ್ಣು ಬಲಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ನೀನೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಅವತಾರದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಜಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕುಗ್ಗಿದ ರಾಘವನು ದೀನವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಇಡೀ ವನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಲಾಯಿತು, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳ ಕೊಳಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಯಿತು, ಅನೇಕ ಗುಹೆ-ಜಲಪಾತಗಳ ಈ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಹುಡುಕಲಾಯಿತು; ಆದರೂ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ನಿರಾಶೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹುಡುಕಾಟದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವನ, ಅನಂತರ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು, ಅನಂತರ ಒಂದು ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲುಗಳು, ಬಂಡೆಗಳು, ಶಿಖರಗಳು. ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಿರಿದಾಗುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನೈವ ತಾಮಭಿಜಗ್ಮತುಃ’ (ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಕಾಣಲೇ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಿಷೇಧ ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿದೆ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿಫಲರು. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹುಡುಕಿದ ಮೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತವೆ — ವನ, ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳು, ಪರ್ವತ — ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎರಡನೆಯ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮಾತೂ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದ ಈ ಅವಸ್ಥೆ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರೀಯಸೀಮ್’ (ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಜೀವನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು.

ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನು ದೀನನಾಗಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಹ್ವಲನಾದನು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ವಿಹ್ವಲವಾಗಿ, ಬುದ್ಧಿ ತಪ್ಪಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಆತುರನೂ ದೀನನೂ ಆಗಿ ಅವನು ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ನಿಷಸಾದ’ (ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ದೇಹದ ಕುಸಿತವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನ ಅವಸಾದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಕಮಲನೇತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದನಾಗಿ ‘ಹಾ ಪ್ರಿಯೆ’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಕೂಗಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಿಯಬಂಧುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿದನು; ತಾನೂ ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುವವನೂ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನೇ. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತುಟಿಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ, ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ರಾಮನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಿಲಾಪ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ — ವಿಹ್ವಲನಾದನು, ಕುಸಿದು ಕುಳಿತನು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೂಗಿದನು, ಗೋಳಿಟ್ಟನು. ಮಾತುಗಳು ಕಡಿಮೆ, ದೇಹದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು; ಅದರಿಂದ ಶೋಕ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾದೃತ್ಯ’ (ಅನಾದರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು — ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ, ಕೇಳಿಯೂ ಅದನ್ನು ಆದರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാരീചനെ കൊന്നു മടങ്ങിയ രാമൻ വനത്തിൽ സീതയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് തളരാതെ അലഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ആശ്രമസ്ഥലം നോക്കി അതു ശൂന്യമായി കാണുന്നു — അമ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിലും അറുപതാം സർഗത്തിലും കണ്ടതുപോലെ: പർണശാല സീതയില്ലാത്തതായിരിക്കുന്നു, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ അവിടവിടെ എറിയപ്പെട്ടു ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഈ രണ്ടും കവി വെവ്വേറെ പറയുന്നു, കാരണം ഒഴിഞ്ഞ ശാല വിരഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ചിതറിയ ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ബലാത്കാരവും. എല്ലാ ഭാഗത്തും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും വൈദേഹിയെ കാണാതെ അദ്ദേഹം മനോഹരമായ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നു. ആദ്യം അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘ആ വൈദേഹി എവിടെ, ഇവിടെനിന്ന് ഏതു ദേശത്തേക്കു പോയി, ആരാണ് എന്റെ പ്രിയയെ കൊണ്ടുപോയത്, അല്ലെങ്കിൽ ആരാണ് ഭക്ഷിച്ചത്?’ ഈ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശോകവും മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സീതയെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, അവൾ അടുത്തുതന്നെ കളിക്കുകയാണെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ — ‘മരത്തിനു പിന്നിൽ ഒളിച്ച് എന്നെ കളിയാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ? നിന്റെ കളിയാക്കൽ മതി, അതീവ ദുഃഖിതനായ എന്നെ സമീപിക്കൂ.’ അവൾ ഏതു വിശ്വസ്തരായ മാൻകുട്ടികളോടൊപ്പം കളിച്ചിരുന്നുവോ, അവയും അവളില്ലാതെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ധ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — ഇവിടെ ശോകം ഇപ്പോഴും ആശയോടു കലർന്നുനിൽക്കുന്നു. അപഹരണം ശങ്കിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഇപ്പോഴും സീതയുടെ കളിയും ശങ്കിക്കുന്നു.

ആശ വേഗംതന്നെ ക്ഷയിക്കുന്നു. രാമൻ പറയുന്നു — ‘സീതയില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കുകയില്ല; സീതാപഹരണത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച മഹാശോകത്താൽ ഞാൻ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് പിതാവായ ദശരഥനിലേക്കു പോകുന്നു. അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ പിതാവിന്റെ മുൻപിൽ നിർത്തി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശകാരവാക്ക് കല്പിക്കുന്നു — ‘പരലോകത്തിൽ മഹാരാജാവ് എന്നെ തീർച്ചയായും കാണുകയും പറയുകയും ചെയ്യും — പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, ആ വനവാസകാലം പൂർത്തിയാക്കാതെ നീ എങ്ങനെ എന്റെ അടുത്തെത്തി? കാമംപോലെ നടക്കുന്നവനും അനാര്യനും അസത്യവാദിയുമായ നിനക്കു ധിക്ക്’ എന്ന്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ആന്തരദുഃഖം ഇരട്ടിയായി കാണിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ഭാര്യാവിരഹം, മറുവശത്ത് പിതൃപ്രതിജ്ഞയുടെ ഭംഗശങ്ക. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വീണ്ടും സീതയോടുതന്നെ പറയുന്നു — ‘നിസ്സഹായനും ശോകസന്തപ്തനും ദീനനും മനോരഥം തകർന്നവനും ദയനീയനുമായ എന്നെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടെ പോകുന്നു, വരാരോഹേ? കീർത്തി വക്രബുദ്ധിയും നേരില്ലാത്തവനുമായ മനുഷ്യനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ നീയും എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുതേ, ഉപേക്ഷിക്കരുതേ, സുമധ്യമേ. നീയില്ലാതെ ഞാൻ എന്റെ ജീവിതം ത്യജിക്കും.’ ‘മാ മാ’ (അരുതേ, അരുതേ) എന്ന ആവർത്തനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആർത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സീതയെ കാണാനുള്ള കൊതിയോടെ, അതീവ ദുഃഖാർത്തനായി എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം ജനകാത്മജയെ കണ്ടില്ല. ‘പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദശരഥനു നൽകിയ വാക്ക് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ആ കാലം’ എന്നതിലൂടെ പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. പിതാവ് പുത്രനെ ശകാരിക്കുകയല്ല, പുത്രന്റെ ആത്മനിന്ദതന്നെ പിതാവിന്റെ വായിലൂടെ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുകയാണ് — ഇതു വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ കൗശലമാണ്. ജീവിതത്യാഗസങ്കല്പം ഇവിടെ ആദ്യമായി വ്യക്തമായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.

സീതയെ കണ്ടെത്താനാവാതെ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ രാമൻ വിപുലമായ ചെളിയിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്ന ആനയെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഈ ഉപമ രാമന്റെ നിസ്സഹായത വഹിക്കുന്നു — ബലവാനായ ആനപോലും ചെളിയിൽ മുങ്ങിയാൽ സ്വയം കരകയറാനാവില്ല. അങ്ങനെയുള്ള ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ഹിതകാമനയോടെ അത്യന്തം പറഞ്ഞു — ‘മഹാബുദ്ധേ, വിഷാദിക്കരുത്; എന്നോടൊപ്പം ശ്രമിക്കൂ. അനേകം ഗുഹകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ ശ്രേഷ്ഠപർവതം മുന്നിൽത്തന്നെയുണ്ട്. മൈഥിലിക്കു കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതു പ്രിയമാണ്, അവൾ വനത്തിൽ മതിമറക്കുന്നവളുമാണ്; അവൾ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ നന്നായി പൂത്ത താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കു പോയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മത്സ്യങ്ങളും വഞ്ജുലങ്ങളും നിറഞ്ഞ നദിയിലെത്തിയിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങയെയും എന്നെയും പരീക്ഷിക്കാനും പേടിപ്പിക്കാനും ആഗ്രഹിച്ച് കാട്ടിൽ എവിടെയെങ്കിലും ഒളിച്ചിരിക്കാം.’ ഈ നാലു കല്പനകൾ ലക്ഷ്മണൻ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഓരോന്നിലൂടെയും രാമന്റെ മനസ്സ് ഭീഷണമായ സാധ്യതയിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ കാര്യം നിർദേശിക്കുന്നു — ‘ഹേ ശ്രീമാനേ, അവളെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ നമുക്കു രണ്ടുപേർക്കും വേഗംതന്നെ ശ്രമിക്കാം; ജനകാത്മജ ഉള്ളിടമെല്ലാം — മുഴുവൻ വനവും — നമുക്കു തിരയാം. ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ മനസ്സിനെ ശോകത്തിൽ വയ്ക്കരുത്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ശോകത്തെ പ്രവൃത്തികൊണ്ടു നേരിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവന്റെ വാക്ക് കേവലം സാന്ത്വനമല്ല, വ്യക്തമായ ഒരു കർമപരിപാടിതന്നെ. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി ആദ്യം രാമന്റെ അവസ്ഥയും പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കും എന്ന ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും ‘സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയുന്നില്ല; ഭീഷണമായ ആ വാക്കുതന്നെ അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. അവന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും നിർദോഷമാണ് — വനപ്രവേശം, താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കുള്ള പോക്ക്, നദിയിലെത്തൽ, കളിയാക്കാനുള്ള ഒളിക്കൽ. ഇതിലൂടെ ആശ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, കർമം നിർദേശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘എന്നോടൊപ്പം ശ്രമിക്കൂ’ എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — ശോകത്തിന്റെ പ്രതിവിധി ഏകാകിയായ ചിന്തയല്ല, ഒരുമിച്ചുള്ള ശ്രമമാണ്. അനുജൻ ഇവിടെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ബുദ്ധിയെത്തന്നെ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു.

സൗഹാർദത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ ഏകാഗ്രനായി സൗമിത്രിയോടൊപ്പം തിരയാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കുന്നു, എന്നാൽ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. അവർ ഇരുവരും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നദികളും തടാകങ്ങളും പൂർണമായി തിരഞ്ഞ് സീതയെ അന്വേഷിച്ചു. ‘നിഖിലേന’ (പൂർണമായി) എന്ന പദം കവി രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ തിരച്ചിലിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വാരങ്ങളും പാറകളും ശിഖരങ്ങളും തിരഞ്ഞിട്ടും അവർ അവളെ കണ്ടെത്തിയില്ല. എല്ലായിടത്തും പർവതം തിരഞ്ഞശേഷം രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, ശുഭമായ ഈ പർവതത്തിൽ ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണുന്നില്ല.’ പിന്നെ ദുഃഖസന്തപ്തനായ ലക്ഷ്മണൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അലയുന്ന ദീപ്തതേജസ്വിയായ സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, മഹാബാഹുവായ വിഷ്ണു ബലിയെ ബന്ധിച്ച് ഈ ഭൂമിയെ പ്രാപിച്ചതുപോലെ അങ്ങ് ജനകാത്മജയായ മൈഥിലിയെ പ്രാപിക്കും.’ ഈ ഉപമ അവതാരസ്മൃതി ഉണർത്തുന്നു, വിജയത്തിന്റെ നിശ്ചയവും വഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും ദുഃഖംകൊണ്ടു ബോധം തളർന്ന രാഘവൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വനം മുഴുവൻ നന്നായി തിരഞ്ഞു, വിടർന്ന താമരകളുള്ള പൊയ്കകൾ കണ്ടു, അനേകം ഗുഹകളും അരുവികളുമുള്ള ഈ പർവതവും തിരഞ്ഞു; എന്നിട്ടും പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട വൈദേഹിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഈ ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ സംഖ്യയിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; നിരാശയുടെ പരമകാഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി തിരച്ചിലിന്റെ ക്രമം കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം വിസ്തൃതമായ വനം, പിന്നെ നദികളും തടാകങ്ങളും, പിന്നെ ഒരു പർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വാരങ്ങളും പാറകളും ശിഖരങ്ങളും. ക്ഷേത്രം ക്രമമായി ചുരുങ്ങുന്നു, നിരാശ ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു. ‘നൈവ താമഭിജഗ്മതുഃ’ (അവർ അവളെ കണ്ടെത്തിയതേയില്ല) എന്ന നിഷേധം ദ്വിവചനത്തിലാണ് നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഇരു സഹോദരന്മാരും ഒരുപോലെ വിഫലർ. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ തിരഞ്ഞ മൂന്നു പ്രദേശങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — വനം, താമരപ്പൊയ്കകൾ, പർവതം — ഒടുവിൽ ‘കാണുന്നില്ല’ എന്ന ഒരേയൊരു നിഗമനം പറയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ രണ്ടാമത്തെ ആശ്വാസവാക്കും വിഫലമാകുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ശോകത്തിന്റെ ഈ അവസ്ഥ വാക്കുകൾകൊണ്ടു ശമിക്കുന്നില്ല എന്ന്. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന വിശേഷണം സീതയുടെ സ്ഥാനം നിർണയിക്കുന്നു — അവൾ ജീവിതത്തെക്കാളും വലുതാണ്.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സീതാപഹരണത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ദീനനും ശോകബാധിതനുമായ രാമൻ ഒരു മുഹൂർത്തം വിഹ്വലനായി. എല്ലാ അംഗങ്ങളും തളർന്ന്, ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട്, ബോധമറ്റ്, ആതുരനും ദീനനുമായി അദ്ദേഹം തളർന്നിരുന്നു, ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ടു. ‘നിഷസാദ’ (തളർന്നിരുന്നു) എന്ന ക്രിയ ശരീരത്തിന്റെ പതനം മാത്രമല്ല, മനസ്സിന്റെ അവസാദവും കാണിക്കുന്നു. പലതവണ നെടുവീർപ്പിട്ട്, താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ കണ്ണീരോടെ തൊണ്ടയിടറി ‘ഹാ പ്രിയേ’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രിയബന്ധുവായ ലക്ഷ്മണൻ വിനീതനായി, വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി പലവിധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു; അവൻ സ്വയവും ശോകാർത്തനായിരുന്നു എന്ന് കവി വിശേഷിച്ചും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നവനും ശോകഗ്രസ്തൻതന്നെ. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ചുണ്ടുകളിൽനിന്ന് ഉതിർന്ന ആ വാക്ക് അനാദരിച്ച്, പ്രിയയായ സീതയെ കാണാതെ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം സമാധാനത്തോടെയല്ല, വർധിക്കുന്ന കരച്ചിലോടെയാണ് സമാപിക്കുന്നത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ വിലാപംതന്നെ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ക്രിയാപദങ്ങളാണ് പ്രധാനം — വിഹ്വലനായി, തളർന്നിരുന്നു, നെടുവീർപ്പിട്ട്, നിലവിളിച്ചു, വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. വാക്യങ്ങൾ കുറവ്, ശരീരചേഷ്ടകൾ ഏറെ; അതിലൂടെ ശോകം വാക്കുകളെ അതിക്രമിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനാദൃത്യ’ (അനാദരിച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ടില്ല എന്നല്ല, കേട്ടിട്ടും അതിനെ ആദരിച്ചില്ല എന്നാണ്.

In the previous sarga Rāma, back from killing Mārīca, had searched the forest for Sītā without tiring. Now the son of Daśaratha looked over the hermitage grounds again and found them empty, as he had in sargas 58 and 60: the leaf hut was without her, and the seats lay flung about and scattered. The poet names the two things separately, for the empty hut speaks of separation and the scattered seats of violence. Searching again and again in every direction and still not seeing Vaidehī, Rāma raised his fine arms and cried aloud. First he asked Lakṣmaṇa, "Where is Vaidehī, Lakṣmaṇa? Where has she gone from here? Has someone carried off my beloved, Saumitri, or has someone devoured her?" These three questions announce in advance all the grief of the sarga. Then he spoke to Sītā herself, as though she were playing somewhere close by: "Sītā, if you are hiding behind a tree to laugh at me, enough of your laughing now; come to me, I am in such grief. The trusting fawns you used to play with, gentle one, stand brooding without you, their eyes full of tears." Here grief is still mixed with hope: though he fears an abduction, Rāma can still imagine a game.

But hope soon faded. "Without Sītā I cannot live, Lakṣmaṇa," he said. "A vast grief born of her abduction has closed in on me." Then his thoughts turned to his father Daśaratha. He pictured himself before him and imagined his reproach: "In the world beyond, the great king will surely see me and say, 'You gave your promise, and I charged you with that term in the forest; how is it that you have come into my presence without completing it? You are a man who follows his own whims, ignoble and a liar. Shame on you!' That is surely what my father will say to me there, helpless as I am, burning with grief, wretched, every hope broken." The promise is the word given to Daśaratha, and the term is the fourteen years of exile. The father does not really blame the son here; the son's own self-reproach is spoken through the father's mouth, a fine touch of Vālmīki's craft. So the poet shows Rāma's inner pain doubled, the loss of his wife and the fear of breaking his pledge to his father. Then he turned again to Sītā: "Where are you going, lovely one, leaving me here in my misery, as glory leaves a crooked man? Do not, do not abandon me, slender one! Without you I will give up my life." The doubled "do not" shows his anguish, and here for the first time he clearly speaks of giving up his life, a resolve that will return in the sargas that follow. Lamenting in this way, longing to see Sītā and deeply afflicted, he searched everywhere and still could not find Janaka's daughter.

Unable to find Sītā and wholly given over to grief, Rāma was like an elephant sinking in deep mire; even a mighty elephant, once stuck in the mud, cannot pull itself out. Seeing his elder brother so, Lakṣmaṇa, wanting only his good, spoke to him urgently. "Do not despair, wise brother; make the effort together with me. Here in front of us is this fine mountain, full of caves. Maithilī loves to wander in the woods and is enchanted by them. She may have gone into the forest, or to a lotus pool in full bloom, or to a river full of fish and lined with vañjula trees. Or perhaps she is hiding somewhere in the wood to frighten us, to test you and me." He put these four possibilities one after another, each meant to lead Rāma's mind away from the dreadful ones. Lakṣmaṇa never once said "Sītā has been carried off"; he kept away from the terrible word, and every guess he offered was harmless, so that hope was kept alive. Then he set out what to do: "Let us set about searching for her at once, noble brother, and go through the whole forest to find where Janaka's daughter is. If you agree, Kākutstha, do not let your mind sink into grief." He wanted to meet sorrow with action; his words were not only comfort but a plan. "Make the effort together with me" is the heart of the sarga: the cure for grief is not brooding alone but striving together, and here the younger brother reawakens the elder's own good sense.

Spoken to so affectionately, Rāma steadied himself and began the search with Saumitri; Lakṣmaṇa's words steadied his mind, though they did not end his grief. The two sons of Daśaratha searched woods and hills, rivers and lakes, hunting everywhere for Sītā. They searched the ridges of that mountain, its rocks and its peaks, thoroughly, and still did not find her. The field of the search narrows step by step, from the wide forest to the rivers and lakes to a single mountain's slopes and summits, and as it narrows the despair grows; both brothers alike were unsuccessful. When they had searched the whole mountain, Rāma said to Lakṣmaṇa, "Saumitri, I do not see Vaidehī anywhere on this fair mountain." Then Lakṣmaṇa, burning with sorrow himself, spoke to his radiant brother as they ranged the Daṇḍaka forest: "You will win back Maithilī, Janaka's daughter, wise brother, just as the mighty-armed Viṣṇu bound Bali and won this earth." The comparison calls up the memory of Viṣṇu's descent and carries the certainty of victory. But to these words of the heroic Lakṣmaṇa Rāghava, his mind struck down by grief, answered in a broken voice: "The whole forest has been searched well, the lotus pools with their open blossoms too, and this mountain with its many caves and waterfalls; and still I do not see Vaidehī, who is dearer to me than life." He counted the three places searched, forest, pools and mountain, and came to one conclusion, "I do not see her." So Lakṣmaṇa's second attempt at comfort failed too, and the poet shows that grief at this stage cannot be calmed by words. And "dearer than life" fixes Sītā's place: she mattered to him more than life itself.

Lamenting like this, worn down by Sītā's abduction, wretched and steeped in sorrow, Rāma for a moment lost all control of himself. His whole body shaking, his wits gone and his senses failing, he sank down, afflicted and miserable, drawing long hot breaths; it was not only his body that sank, but his spirit. Sighing again and again, lotus-eyed Rāma cried out over and over, "Ah, my beloved!", his voice choking with tears. Then Lakṣmaṇa, his loving brother, stricken with grief himself, humbly and with hands respectfully joined, tried in many ways to comfort him; the poet makes a point of saying that the comforter too was in grief. But Rāma paid no heed to the words that fell from Lakṣmaṇa's lips; it was not that he did not hear them, but that he did not take them in. Still not seeing his beloved Sītā, he cried out again and again. In this passage it is the verbs that rule, he lost control, sank down, sighed, cried out, cried out again: few words, many movements of the body, as though grief had gone beyond speech. So the sarga ends not with any resolution but with rising lament, and in the next sarga that lament spreads further still.