अयं सर्गः कालक्रमेण पूर्वसर्गात् पूर्ववर्ती — कविः अत्र ‘अन्तरा’ इति पदेन सूचयति यत् एतत् संभाषणं मार्गे एव, आश्रमप्रवेशात् पूर्वम्, अभवत्। आश्रमात् उपावृत्तं सौमित्रिं रघुनन्दनः दुःखात् इदं वचः परिपप्रच्छ — ‘मैथिलीम् अपास्य किमर्थं त्वम् आगतः? तव विश्वासात् एव सा मया वने विरहिता आसीत्। मैथिलीं त्यक्त्वा अभ्यागतं त्वां दृष्ट्वा एव अहं महत् पापं शङ्कमानः अस्मि; यत् सत्यं, मम मनः व्यथितम्।’ ततः सः शारीरिकं निमित्तम् अपि वदति — ‘सीताविरहितं त्वां दूरे पथि दृष्ट्वा मम सव्यं नयनं बाहुः हृदयं च स्फुरति।’ वामाङ्गस्फुरणं पुरुषाणाम् अनिष्टसूचकम् इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्। एवम् उक्तः शुभलक्षणः सौमित्रिः भूयः दुःखसमाविष्टः सन् दुःखितं रामम् अब्रवीत्। ‘भूयः’ इति पदेन कविः दर्शयति — लक्ष्मणस्य दुःखम् अपि द्विगुणितम्, यतः स्वयं निर्दोषः अपि सः गर्हितः। अत्र प्रथमवारं ‘विश्वास’ इति पदं प्रयुक्तम् — रामेण लक्ष्मणे न्यस्तः विश्वासः एव अधुना प्रश्नस्य विषयः। रामस्य वचनं न आरोपः, अपि तु शङ्का एव; ‘यत् सत्यम्’ इति पदेन सः स्वस्य अन्तःकरणस्य अवस्थाम् एव निवेदयति। कविः च अत्र त्रीणि लक्षणानि गणयति — नयनं बाहुः हृदयं च; त्रीण्यपि वामानि, त्रीण्यपि च अनिष्टसूचकानि। एवं बाह्येन शकुनेन सह आन्तरं दुःखम् एकतां गच्छति।

लक्ष्मणः स्वस्य निर्गमनस्य कारणं स्पष्टं निवेदयति — ‘न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वा अहम् इह आगतः; तया एव उग्रैः वचनैः प्रचोदितः सन् तव सकाशम् आगतः।’ ‘कामकारेण’ इति पदेन स्वेच्छा निषिध्यते। ततः सः घटनाक्रमं वर्णयति — ‘आर्येण इव अत्यन्तं विस्वरं ‘लक्ष्मण’ इति परिक्रुष्टम्, ‘परित्राहि’ इति च यत् वाक्यम् आसीत्, तत् मैथिल्याः श्रुतिं गतम्। तम् आर्तस्वरं श्रुत्वा सा तव स्नेहेन भयविक्लवा रुदती च ‘गच्छ गच्छ’ इति माम् आशु अवदत्।’ ‘तव स्नेहेन’ इति पदे सीतायाः प्रेम एव तस्याः विवेकं हरति इति ध्वनिः। ‘तया बहुशः प्रचोद्यमानेन मया मैथिली प्रत्युक्ता’ इति उक्त्वा सः स्वस्य उत्तरम् उद्धरति — ‘तत् रक्षः अहं न पश्यामि यत् अस्य भयम् आवहेत्। निर्वृता भव, एतत् न अस्ति; केनापि एतत् उदाहृतम्।’ एवं लक्ष्मणः सीतायाः शङ्कां शान्तयितुं यतते। लक्ष्मणस्य निवेदने न कोऽपि प्रत्यारोपः, केवलं वृत्तान्तस्य यथावत् कथनम् — एतत् एव तस्य शीलस्य परिचायकम्। ‘आर्येण इव’ इति ‘इव’ शब्देन सः स्पष्टं करोति — स्वरः रामस्य न आसीत्, तत्सदृशः एव। सीतायाः वचनं तु ‘गच्छ गच्छ’ इति द्विरुक्तम्, तेन तस्याः त्वरा भयं च सूच्येते। लक्ष्मणः तु तत्क्षणम् एव न गतः, अपि तु प्रथमं युक्तिभिः ताम् आश्वासयितुं प्रयतते।

लक्ष्मणः तर्केण एव सीतां बोधयति — ‘विगर्हितं नीचं च ‘त्राहि’ इति वचनं सीते, यः त्रिदशान् अपि त्रायेत सः आर्यः कथं वदेत्? केनापि केनचित् निमित्तेन मम भ्रातुः स्वरम् आलम्ब्य विस्वरं ‘लक्ष्मण त्राहि माम्’ इति वाक्यं व्याहृतम्। शोभने, त्रासात् ‘त्राहि’ इति वाक्यं राक्षसेन एव ईरितम्; भवत्या व्यथा न कार्या, सा हि कुनारीजनसेविता।’ एतत् अन्तिमं वचनं कठोरम् अपि युक्तिपूर्णम् — नीचस्त्रीणाम् एव एषा चञ्चलता इति। ततः सः रामस्य बलं स्मारयति — ‘विक्लवतां गन्तुम् अलम्; स्वस्था निरुत्सुका च भव। त्रिषु लोकेषु सः पुमान् न अस्ति, न जातः, न च जायमानः, यः रणे राघवं पराजयेत्। शक्रपुरोगमैः देवैः अपि युद्धे राघवः अजेयः।’ एवं लक्ष्मणः प्रथमं तर्कम्, ततः सान्त्वनम्, अन्ते च रामस्य महिमानम् उपन्यस्यति; तथापि भयाकुला सीता न प्रतिपद्यते। ‘त्रिदशान् अपि त्रायेत’ इति पदेन लक्ष्मणः रामस्य देवत्वम् एव सूचयति — यः देवानां त्राता, सः कथं त्राणम् अर्थयेत्? ‘जातो वा जायमानो वा’ इति कालत्रयव्यापिनी उक्तिः — भूतं वर्तमानं भविष्यच्च सर्वम् एकेन वाक्येन गृह्यते। लक्ष्मणस्य वाक्येषु न कुत्रापि आत्मश्लाघा; सर्वत्र भ्रातुः एव महिमा गीयते।

एवम् उक्ता वैदेही परिमोहितचेतना सती अश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं वचः अब्रवीत्। ‘परिमोहितचेतना’ इति पदेन कविः तस्याः दोषं न्यूनीकरोति — वचनानि तस्याः न, अपि तु मोहस्य एव इति। तानि वचनानि त्रीणि आक्षेपाणि वहन्ति — ‘मयि तव अत्यर्थं पाप एव भावः निवेशितः; भ्रातरि विनष्टे सति माम् प्राप्तुं त्वं न च अवाप्स्यसि। भरतेन सह संकेतात् त्वं रामम् अनुगच्छसि, यतः अत्यर्थं क्रोशन्तम् अपि एनं त्वं न अभ्यवपद्यसे। प्रच्छन्नचारी रिपुः त्वं मदर्थम् अनुगच्छसि; राघवस्य अन्तरं प्रेप्सुः सन् तथा एनं न अभिपद्यसे।’ एतैः वचनैः लक्ष्मणस्य शीलम्, कुलभक्तिः, भ्रातृस्नेहः च — सर्वम् आक्षिप्तम्। एवम् उक्तः सः संरब्धः रक्तलोचनः क्रोधात् प्रस्फुरमाणौष्ठः च सन् आश्रमात् अभिनिर्गतः। ‘प्रस्फुरमाणौष्ठः’ इति साक्षात् दृश्यचित्रम् — वचनं न, केवलं कम्पमानम् ओष्ठद्वयम्। सीतायाः आक्षेपाः क्रमेण तीव्रतराः भवन्ति — प्रथमं कामः, ततः भरतसंकेतः, अन्ते च शत्रुत्वम्। एतानि वचनानि श्रुत्वा अपि लक्ष्मणः किमपि न प्रत्युत्तरयति; तस्य मौनम् एव तस्य उत्तरम्। कविः तु तस्य क्रोधं शरीरचिह्नैः एव दर्शयति — संरब्धता, रक्ते लोचने, स्फुरन्तौ ओष्ठौ। पाठकः जानाति यत् सीतायाः शङ्का निर्मूला, तथापि तस्याः भयम् अपि स्वाभाविकम् — अत्र एव कवेः करुणा।

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं संतापमोहितः रामः अब्रवीत् — ‘सौम्य, तां विना त्वम् इह आगतः इति दुष्कृतम्। राक्षसाणाम् अपवारणे समर्थं माम् जानन् अपि त्वम् अनेन मैथिल्याः क्रोधवाक्येन निर्गतः। मैथिलीं त्यक्त्वा यत् त्वम् असि, तेन अहं ते न परितुष्यामि; क्रुद्धायाः स्त्रियाः परुषं श्रुत्वा यत् त्वम् इह आगतः, तत् अपि न। सीतया प्रचोदितः सन् क्रोधस्य वशम् आगम्य मम शासनं न अकरोः — एतत् सर्वथा ते अपनीतम्।’ ‘अपनीतम्’ इति अनौचित्यवाचकं पदम्। ततः सः प्रमाणम् उपस्थापयति — ‘येन मृगरूपेण अहम् आश्रमात् अपवाहितः, सः राक्षसः मम शरेण अभिहतः सन् शेते।’ अन्ते द्वाभ्यां दीर्घवृत्तश्लोकाभ्यां सः वधं वर्णयति — ‘चापं विकृष्य सायकं परिधाय सलीलबाणेन च मया ताडितः सः मार्गीं तनुं त्यक्त्वा विक्लवस्वरः केयूरधरः राक्षसः बभूव। शराहतः एव सन् सः आर्तया गिरा मम स्वरम् आलम्ब्य सुदूरश्रवं सुदारुणं तत् वचनम् उदाहृतवान्, येन त्वं मैथिलीं विहाय आगतः।’ एवं द्वयोः अपि भ्रात्रोः निर्दोषत्वं स्पष्टं भवति, तथापि सीता नष्टा — एषा एव नियतेः क्रीडा। रामस्य गर्हा अत्र न्यायरूपा — ‘शासनम्’ इति पदेन सः स्वस्य आज्ञाम् एव स्मारयति, या आसीत् ‘सीतां मा त्याक्षीः’ इति। किन्तु सः अपि जानाति यत् लक्ष्मणः धर्मसङ्कटे पतितः आसीत् — स्त्रियाः आज्ञा, भ्रातुः आज्ञा च विरुद्धे आस्ताम्। पञ्चविंशात् आरभ्य रामः प्रमाणम् उपन्यस्यति, येन लक्ष्मणः स्वयम् एव अवगच्छेत् यत् सः कपटस्य वशं गतः। सर्गान्ते उभौ अपि भ्रातरौ सत्यं जानीतः, किन्तु ज्ञानं विलम्बेन आगतम् — एतत् एव अस्य प्रकरणस्य करुणस्य मूलम्।

ఈ సర్గ కాలక్రమంలో గత సర్గ కంటే ముందు జరిగినది — ‘అంతరా’ (మధ్యలో) అనే పదంతో కవి ఈ సంభాషణ దారిలోనే, ఆశ్రమంలో ప్రవేశించక ముందే జరిగిందని సూచిస్తాడు. ఆశ్రమం నుండి వచ్చిన సౌమిత్రిని రఘునందనుడు దుఃఖంతో ఈ మాట అడిగాడు — ‘మైథిలిని విడిచి నువ్వు ఎందుకు వచ్చావు? నీ మీది విశ్వాసంతోనే నేను ఆమెను వనంలో విడిచి వచ్చాను. మైథిలిని విడిచి వచ్చిన నిన్ను చూడగానే నేను మహాపాపాన్ని శంకిస్తున్నాను; నిజం చెప్పాలంటే, నా మనస్సు వ్యథ చెందుతోంది.’ తరువాత అతడు శారీరక నిమిత్తాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘సీత లేకుండా ఉన్న నిన్ను దూరంలో దారిలో చూడగానే నా ఎడమకన్నూ, భుజమూ, హృదయమూ అదురుతున్నాయి.’ ఎడమవైపు అవయవాలు అదరడం పురుషులకు అనిష్టసూచకమని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం. ఇలా అనబడిన, శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రి మరింత దుఃఖంతో ఆవేశించబడి, దుఃఖిస్తున్న రామునితో అన్నాడు. ‘భూయః’ (మరింత) అనే పదంతో కవి చూపిస్తాడు — లక్ష్మణుని దుఃఖం కూడా రెట్టింపయింది, ఎందుకంటే తాను నిర్దోషి అయినా నిందించబడ్డాడు. ఇక్కడ మొదటిసారి ‘విశ్వాసం’ అనే పదం ప్రయోగించబడింది — రాముడు లక్ష్మణునిపై ఉంచిన విశ్వాసమే ఇప్పుడు ప్రశ్నకు విషయం. రాముని మాట ఆరోపణ కాదు, శంక మాత్రమే; ‘యత్ సత్యమ్’ (నిజం చెప్పాలంటే) అనే పదంతో అతడు తన అంతఃకరణ స్థితినే నివేదిస్తాడు. కవి ఇక్కడ మూడు లక్షణాలను లెక్కిస్తాడు — కన్ను, భుజం, హృదయం; మూడూ ఎడమవైపువే, మూడూ అనిష్టసూచకాలే. ఈ విధంగా బాహ్యశకునంతో అంతరంగ దుఃఖం ఏకమవుతుంది.

లక్ష్మణుడు తాను బయటకు రావడానికి కారణాన్ని స్పష్టంగా నివేదిస్తాడు — ‘నేను నా ఇష్టంతో ఆమెను విడిచి ఇక్కడికి రాలేదు; ఆమెయే ఉగ్రమైన మాటలతో ప్రేరేపించగా నీ దగ్గరకు వచ్చాను.’ ‘కామకారేణ’ (నా ఇష్టంతో) అనే పదంతో స్వేచ్ఛ నిరాకరించబడుతుంది. తరువాత అతడు జరిగిన క్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘నీలాంటి స్వరంతో, అత్యంత వికృతంగా ‘లక్ష్మణా’ అని అరవడమూ, ‘రక్షించు’ అనే మాటా మైథిలి చెవిన పడ్డాయి. ఆ ఆర్తస్వరాన్ని విని, నీ మీది ప్రేమతో భయవిహ్వలయై ఏడుస్తూ ఆమె ‘వెళ్ళు వెళ్ళు’ అని నన్ను వెంటనే తొందరపెట్టింది.’ ‘తవ స్నేహేన’ (నీ మీది ప్రేమతో) అనే పదంలో సీత ప్రేమయే ఆమె వివేకాన్ని హరిస్తుందనే ధ్వని ఉంది. ‘ఆమె పదే పదే ప్రేరేపిస్తుండగా నేను మైథిలికి జవాబిచ్చాను’ అని చెప్పి అతడు తన జవాబును ఉదహరిస్తాడు — ‘ఈయనకు భయం కలిగించగల రాక్షసుణ్ణి నేను చూడడం లేదు. నిశ్చింతగా ఉండు, ఇది నిజం కాదు; ఎవరో ఈ మాట అన్నారు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు సీత శంకను శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. లక్ష్మణుని నివేదనలో ఎలాంటి ప్రత్యారోపణా లేదు, కేవలం వృత్తాంతాన్ని యథాతథంగా చెప్పడం — ఇదే అతని శీలానికి పరిచాయకం. ‘ఆర్యేణ ఇవ’ (నీలాంటి) అనే మాటలోని ‘ఇవ’ (లాంటి) శబ్దంతో అతడు స్పష్టం చేస్తాడు — ఆ స్వరం రామునిది కాదు, దానిని పోలినది మాత్రమే. సీత మాట మాత్రం ‘గచ్ఛ గచ్ఛ’ (వెళ్ళు వెళ్ళు) అని రెండుసార్లు చెప్పబడింది, దానితో ఆమె తొందరా భయమూ సూచించబడతాయి. లక్ష్మణుడు మాత్రం వెంటనే వెళ్ళలేదు, మొదట యుక్తులతో ఆమెను ఓదార్చడానికి ప్రయత్నిస్తాడు.

లక్ష్మణుడు తర్కంతోనే సీతకు బోధిస్తాడు — ‘సీతా, దేవతలను కూడా రక్షించగల ఆర్యుడు ‘రక్షించు’ అనే నిందితమైన, నీచమైన మాటను ఎలా అంటాడు? ఎవరో ఏదో కారణంతో నా అన్న స్వరాన్ని ఆశ్రయించి, వికృతమైన స్వరంతో ‘లక్ష్మణా, నన్ను రక్షించు’ అనే మాట అన్నారు. శోభనా, భయంతో ‘రక్షించు’ అనే మాటను రాక్షసుడే పలికాడు; నువ్వు బాధపడకూడదు, ఆ బాధ నీచస్త్రీలు పడేది.’ ఈ చివరి మాట కఠినమైనదైనా యుక్తిపూర్ణమైనది — ఈ చాంచల్యం నీచస్త్రీలదే అని. తరువాత అతడు రాముని బలాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘వికలత్వం చాలు; స్వస్థురాలవై నిశ్చింతగా ఉండు. రణంలో రాఘవుణ్ణి ఓడించగల పురుషుడు మూడు లోకాలలోనూ లేడు, పుట్టలేదు, పుట్టబోడు. ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలకు కూడా యుద్ధంలో రాఘవుడు అజేయుడు.’ ఈ విధంగా లక్ష్మణుడు మొదట తర్కాన్నీ, తరువాత ఓదార్పునూ, చివరకు రాముని మహిమనూ ఉంచుతాడు; అయినా భయాకులయైన సీత ఒప్పుకోదు. ‘త్రిదశాన్ అపి త్రాయేత’ (దేవతలను కూడా రక్షించగలడు) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు రాముని దైవత్వాన్నే సూచిస్తాడు — దేవతలను రక్షించేవాడు రక్షణను ఎలా కోరుకుంటాడు? ‘జాతో వా జాయమానో వా’ (పుట్టినవాడు గానీ పుట్టబోయేవాడు గానీ) అనేది మూడు కాలాలకూ వ్యాపించిన ఉక్తి — భూతమూ వర్తమానమూ భవిష్యత్తూ అంతా ఒక్క వాక్యంలో గ్రహించబడుతుంది. లక్ష్మణుని వాక్యాలలో ఎక్కడా ఆత్మశ్లాఘ లేదు; అంతటా అన్న మహిమనే గానం చేస్తాడు.

ఇలా అనబడిన వైదేహి మనస్సు మోహంతో కప్పబడి, కన్నీళ్ళు కారుస్తూ దారుణమైన మాట అంది. ‘పరిమోహితచేతనా’ (మనస్సు మోహంతో కప్పబడినది) అనే పదంతో కవి ఆమె దోషాన్ని తగ్గిస్తాడు — ఆ మాటలు ఆమెవి కావు, మోహానివే అని. ఆ మాటలు మూడు ఆక్షేపణలను మోస్తాయి — ‘నా మీద నీకు అత్యంత పాపభావమే నెలకొని ఉంది; అన్న నశిస్తే నన్ను పొందాలనుకుంటున్నావు, కానీ పొందలేవు. భరతునితో ఉన్న సంకేతం వల్లనే నువ్వు రాముని అనుసరిస్తున్నావు, అందుకే ఇంతగా అరుస్తున్నా ఈయన దగ్గరకు వెళ్ళడం లేదు. రహస్యంగా సంచరించే శత్రువువైన నువ్వు నా కోసమే అనుసరిస్తున్నావు; రాఘవుని బలహీనక్షణం కోసం ఎదురుచూస్తూ అందుకే ఈయన దగ్గరకు వెళ్ళడం లేదు.’ ఈ మాటలతో లక్ష్మణుని శీలమూ, కులభక్తీ, భ్రాతృస్నేహమూ — అన్నీ ఆక్షేపించబడ్డాయి. ఇలా అనబడిన అతడు ఆగ్రహించి, కన్నులు ఎర్రబడి, కోపంతో పెదవులు అదురుతుండగా ఆశ్రమం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. ‘ప్రస్ఫురమాణౌష్ఠః’ (పెదవులు అదురుతున్నవాడు) అనేది కళ్ళకు కట్టే దృశ్యచిత్రం — మాట లేదు, కేవలం కంపిస్తున్న రెండు పెదవులు. సీత ఆక్షేపణలు క్రమంగా తీవ్రతరమవుతాయి — మొదట కామం, తరువాత భరతునితో సంకేతం, చివరకు శత్రుత్వం. ఈ మాటలు విన్నా లక్ష్మణుడు ఏ ప్రత్యుత్తరమూ ఇవ్వడు; అతని మౌనమే అతని జవాబు. కవి మాత్రం అతని క్రోధాన్ని శరీరచిహ్నాలతోనే చూపిస్తాడు — ఆగ్రహం, ఎర్రని కన్నులు, అదురుతున్న పెదవులు. సీత శంక నిర్మూలమైనదని పాఠకునికి తెలుసు, అయినా ఆమె భయం కూడా స్వాభావికమైనదే — ఇక్కడే కవి కరుణ ఉంది.

ఇలా మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రితో సంతాపంతో మోహితుడైన రాముడు అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఆమె లేకుండా నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావంటే అది దుష్కృతమే. రాక్షసులను అడ్డుకోవడంలో నేను సమర్థుడనని తెలిసి కూడా నువ్వు మైథిలి కోపవాక్యంతో బయటకు వచ్చావు. మైథిలిని విడిచి నువ్వు ఇక్కడ ఉన్నందుకు నేను నీతో సంతుష్టుణ్ణి కాను; కోపించిన స్త్రీ కఠినవచనం విని నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చినందుకు కూడా కాదు. సీత ప్రేరేపించగా కోపానికి లోనై నువ్వు నా శాసనాన్ని పాటించలేదు — ఇది అన్నివిధాలా నీ అనుచిత ప్రవర్తన.’ ‘అపనీతమ్’ అనేది అనౌచిత్యాన్ని తెలిపే పదం. తరువాత అతడు ప్రమాణాన్ని ఉంచుతాడు — ‘ఏ రాక్షసుడు మృగరూపంలో నన్ను ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకుపోయాడో, అతడు నా బాణం తగిలి పడి ఉన్నాడు.’ చివరలో రెండు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో అతడు వధను వర్ణిస్తాడు — ‘విల్లు లాగి, బాణం సంధించి, అవలీలగా వేసిన బాణంతో నేను కొట్టగా, అతడు మృగశరీరాన్ని విడిచి, వికలమైన స్వరంతో, భుజకీర్తులు ధరించిన రాక్షసుడయ్యాడు. బాణం తగిలినవాడై అతడు ఆర్తమైన గొంతుతో నా స్వరాన్ని ఆశ్రయించి, చాలా దూరం వినిపించే ఆ అతి దారుణమైన మాటను పలికాడు, దానివల్లనే నువ్వు మైథిలిని విడిచి వచ్చావు.’ ఈ విధంగా అన్నదమ్ములిద్దరి నిర్దోషత్వమూ స్పష్టమవుతుంది, అయినా సీత పోయింది — ఇదే నియతి క్రీడ. ఇక్కడ రాముని నింద న్యాయరూపమైనది — ‘శాసనమ్’ (ఆజ్ఞ) అనే పదంతో అతడు తన ఆజ్ఞనే గుర్తుచేస్తాడు, అది ‘సీతను విడిచిపెట్టకు’ అనేది. కానీ లక్ష్మణుడు ధర్మసంకటంలో పడ్డాడని అతనికి కూడా తెలుసు — స్త్రీ ఆజ్ఞా, అన్న ఆజ్ఞా పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నాయి. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం నుండి రాముడు ప్రమాణాన్ని ఉంచుతాడు, దానితో తాను కపటానికి లోనయ్యానని లక్ష్మణుడు తానే గ్రహిస్తాడు. సర్గ చివరలో అన్నదమ్ములిద్దరికీ సత్యం తెలుసు, కానీ జ్ఞానం ఆలస్యంగా వచ్చింది — ఇదే ఈ ప్రకరణపు కరుణకు మూలం.

இந்தச் சர்க்கம் காலவரிசைப்படி முந்தைய சர்க்கத்துக்கு முன்னதாக நிகழ்வது — இந்த உரையாடல் வழியிலேயே, ஆசிரமத்தில் நுழைவதற்கு முன்பே நிகழ்ந்தது என்பதைக் கவி இங்கே ‘இடையில்’ (அந்தரா) என்ற சொல்லால் சுட்டுகிறார். ஆசிரமத்திலிருந்து திரும்பி வந்த சௌமித்ரியிடம் ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் துயரத்துடன் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டான்: ‘மைதிலியை விட்டுவிட்டு நீ ஏன் வந்தாய்? உன் மேலுள்ள நம்பிக்கையாலேயே நான் காட்டில் அவளைப் பிரிந்திருந்தேன். மைதிலியை விட்டுவிட்டு வந்த உன்னைக் கண்டதுமே பெரிய தீங்கு நேர்ந்திருக்குமோ என்று ஐயுறுகிறேன்; உண்மையில் என் மனம் வேதனைப்படுகிறது.’ பிறகு அவன் உடல்சார்ந்த நிமித்தத்தையும் சொல்கிறான்: ‘சீதையின்றித் தொலைவில் வழியில் உன்னைக் கண்டதும் என் இடக்கண்ணும் இடக்கையும் இதயமும் துடிக்கின்றன.’ ஆண்களுக்கு இடப்பக்க உறுப்புகள் துடிப்பது தீங்கைச் சுட்டும் என்பது சகுன சாஸ்திரத்தில் பிரசித்தமானது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, நல்லிலக்கணங்கள் உடைய சௌமித்ரி மேலும் துயரில் ஆழ்ந்து, துயருற்றிருந்த ராமனிடம் சொன்னான். ‘மேலும்’ என்ற சொல்லால் கவி காட்டுவது — லக்ஷ்மணனின் துயரமும் இருமடங்கானது, ஏனெனில் குற்றமற்றவனாக இருந்தும் அவன் கடிந்துகொள்ளப்பட்டான். இங்கே முதல் முறையாக ‘நம்பிக்கை’ என்ற சொல் பயன்படுத்தப்படுகிறது — ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் வைத்த நம்பிக்கையே இப்போது கேள்விக்குரிய பொருள். ராமனின் சொல் குற்றச்சாட்டு அல்ல, ஐயமே; ‘உண்மையில்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் உள்ளத்தின் நிலையையே தெரிவிக்கிறான். கவியும் இங்கே மூன்று அடையாளங்களை எண்ணுகிறார் — கண், கை, இதயம்; மூன்றும் இடப்பக்கத்தவை, மூன்றும் தீங்கைச் சுட்டுபவை. இவ்வாறு வெளிச் சகுனத்துடன் உள் துயரமும் ஒன்றாகிறது.

லக்ஷ்மணன் தான் வெளியேறியதற்கான காரணத்தைத் தெளிவாகத் தெரிவிக்கிறான்: ‘நானாக என் விருப்பப்படி அவளை விட்டுவிட்டு இங்கே வரவில்லை; அவளுடைய கடுஞ்சொற்களால் தூண்டப்பட்டே உங்களிடம் வந்தேன்.’ ‘என் விருப்பப்படி’ என்ற சொல்லால் சுயவிருப்பம் மறுக்கப்படுகிறது. பிறகு அவன் நிகழ்ச்சிகளின் வரிசையை வர்ணிக்கிறான்: ‘அண்ணனுடையது போன்ற மிகவும் திரிந்த குரலில் “லக்ஷ்மணா” என்று கூவப்பட்டது; “காப்பாற்று” என்ற சொல்லும் இருந்தது; அது மைதிலியின் காதில் விழுந்தது. அந்த அவலக் குரலைக் கேட்டு, உங்கள் மேலுள்ள அன்பால் அச்சத்தில் கலங்கி அழுதவாறு அவள் “போ, போ” என்று என்னிடம் விரைவாகச் சொன்னாள்.’ ‘உங்கள் மேலுள்ள அன்பால்’ என்ற சொல்லில், சீதையின் காதலே அவளுடைய விவேகத்தைப் பறித்தது என்பது தொனிக்கிறது. ‘அவளால் பலமுறை தூண்டப்பட்ட நான் மைதிலிக்குப் பதில் சொன்னேன்’ என்று சொல்லி அவன் தன் பதிலை எடுத்துரைக்கிறான்: ‘இவருக்கு அச்சம் தரக்கூடிய ராக்ஷசன் எவனையும் நான் காணவில்லை. நிம்மதியாக இருங்கள், அப்படி ஏதுமில்லை; யாரோ இதைக் கூவியிருக்கிறார்கள்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் சீதையின் ஐயத்தைத் தணிக்க முயல்கிறான். லக்ஷ்மணனின் தெரிவிப்பில் எந்த எதிர்க்குற்றச்சாட்டும் இல்லை, நிகழ்ந்ததை உள்ளபடி சொல்வது மட்டுமே — இதுவே அவனுடைய ஒழுக்கத்தின் அடையாளம். ‘அண்ணனுடையது போன்ற’ என்பதில் ‘போன்ற’ என்ற சொல்லால் அவன் தெளிவாக்குகிறான் — குரல் ராமனுடையது அல்ல, அதைப் போன்றது மட்டுமே. சீதையின் சொல்லோ ‘போ, போ’ என்று இருமுறை சொல்லப்படுகிறது; அதனால் அவளுடைய பதற்றமும் அச்சமும் சுட்டப்படுகின்றன. லக்ஷ்மணனோ உடனே போகவில்லை, முதலில் காரணங்களால் அவளுக்கு ஆறுதல் சொல்ல முயல்கிறான்.

லக்ஷ்மணன் தர்க்கத்தாலேயே சீதைக்குப் புரியவைக்கிறான்: ‘சீதையே, பழிக்கத்தக்க, இழிவான “காப்பாற்று” என்ற சொல்லை, தேவர்களையும் காக்கக்கூடிய அந்த அண்ணன் எப்படிச் சொல்வார்? யாரோ ஒருவன் ஏதோ ஒரு காரணத்துக்காக என் அண்ணனின் குரலைப் பிடித்துக்கொண்டு, திரிந்த குரலில் “லக்ஷ்மணா, என்னைக் காப்பாற்று” என்ற சொல்லைச் சொன்னான். அழகியே, அச்சத்தால் “காப்பாற்று” என்ற சொல் ராக்ஷசனாலேயே சொல்லப்பட்டது; நீங்கள் வருந்த வேண்டாம், அது இழிந்த பெண்டிர் மேற்கொள்வது.’ இந்தக் கடைசிச் சொல் கடுமையானதாயினும் காரணம் நிறைந்தது — இந்தச் சபலம் இழிந்த பெண்களுக்கே உரியது என்று. பிறகு அவன் ராமனின் வலிமையை நினைவூட்டுகிறான்: ‘கலங்கியது போதும்; நிதானமாக, பதற்றமின்றி இருங்கள். போரில் ராகவனை வெல்லக்கூடிய மனிதன் மூவுலகிலும் இல்லை, பிறந்ததுமில்லை, பிறக்கப்போவதுமில்லை. இந்திரனை முன்னிட்ட தேவர்களாலும் போரில் ராகவனை வெல்ல முடியாது.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் முதலில் தர்க்கத்தையும், பிறகு ஆறுதலையும், இறுதியில் ராமனின் மகிமையையும் முன்வைக்கிறான்; ஆயினும் அச்சத்தால் கலங்கிய சீதை ஏற்கவில்லை. ‘தேவர்களையும் காக்கக்கூடியவர்’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணன் ராமனின் தெய்வத்தன்மையையே சுட்டுகிறான் — தேவர்களைக் காப்பவர் எப்படிக் காப்பை வேண்டுவார்? ‘பிறந்ததுமில்லை, பிறக்கப்போவதுமில்லை’ என்ற கூற்று முக்காலத்தையும் தழுவியது — இறந்தகாலம், நிகழ்காலம், எதிர்காலம் அனைத்தும் ஒரே வாக்கியத்தில் அடங்குகின்றன. லக்ஷ்மணனின் சொற்களில் எங்கும் தற்புகழ்ச்சி இல்லை; எங்கும் அண்ணனின் மகிமையே பாடப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி மனம் மயங்கியவளாகக் கண்ணீர் உகுத்தவாறு கொடிய சொல்லைச் சொன்னாள். ‘மனம் மயங்கியவளாக’ என்ற சொல்லால் கவி அவளுடைய குற்றத்தைக் குறைக்கிறார் — சொற்கள் அவளுடையவை அல்ல, மயக்கத்தினுடையவையே. அந்தச் சொற்கள் மூன்று குற்றச்சாட்டுகளைச் சுமக்கின்றன: ‘என் மேல் உன் மனத்தில் மிகவும் பாவமான எண்ணமே குடிகொண்டுள்ளது; அண்ணன் அழிந்துபோனால் என்னை அடையலாம் என்று நினைக்கிறாய், ஆனால் அடையமாட்டாய். பரதனுடன் செய்துகொண்ட ஒப்பந்தப்படியே நீ ராமனைப் பின்தொடர்கிறாய், ஏனெனில் இவர் இவ்வளவு கதறியும் நீ இவரிடம் செல்லவில்லை. மறைந்து திரியும் பகைவனான நீ என் பொருட்டே பின்தொடர்கிறாய்; ராகவனின் ஓட்டையை எதிர்பார்த்து இருப்பதால்தான் இவரிடம் செல்லவில்லை.’ இந்தச் சொற்களால் லக்ஷ்மணனின் ஒழுக்கம், குலப்பற்று, சகோதர அன்பு — அனைத்துமே பழிக்கப்பட்டன. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவன் கொதித்து, கண்கள் சிவந்து, சினத்தால் உதடுகள் துடிக்க ஆசிரமத்திலிருந்து வெளியேறினான். ‘உதடுகள் துடிக்க’ என்பது நேரடிக் காட்சிச் சித்திரம் — சொல் இல்லை, நடுங்கும் இரு உதடுகள் மட்டுமே. சீதையின் குற்றச்சாட்டுகள் படிப்படியாகக் கூர்மையடைகின்றன — முதலில் காமம், பிறகு பரதனுடனான ஒப்பந்தம், இறுதியில் பகைமை. இந்தச் சொற்களைக் கேட்டும் லக்ஷ்மணன் எந்தப் பதிலும் சொல்லவில்லை; அவனுடைய மௌனமே அவனுடைய பதில். கவியோ அவனுடைய சினத்தை உடல் அடையாளங்களாலேயே காட்டுகிறார் — கொதிப்பு, சிவந்த கண்கள், துடிக்கும் உதடுகள். சீதையின் ஐயம் அடிப்படையற்றது என்று வாசகர் அறிவார்; ஆயினும் அவளுடைய அச்சமும் இயல்பானதே — இங்கேதான் கவியின் கருணை.

இவ்வாறு பேசிய சௌமித்ரியிடம் வேதனையால் மயங்கிய ராமன் சொன்னான்: ‘அன்பனே, அவளின்றி நீ இங்கே வந்தது தவறான செயல். ராக்ஷசர்களைத் தடுக்க நான் வல்லவன் என்று அறிந்திருந்தும், மைதிலியின் இந்தச் சினச் சொல்லால் நீ வெளியேறினாய். மைதிலியை விட்டுவிட்டு நீ இங்கே இருப்பதால் உன்னிடம் நான் திருப்தியடையவில்லை; சினந்த பெண்ணின் கடுஞ்சொல்லைக் கேட்டு நீ இங்கே வந்ததாலும் திருப்தியடையவில்லை. சீதையால் தூண்டப்பட்டுச் சினத்துக்கு வசப்பட்டு என் கட்டளையை நீ நிறைவேற்றவில்லை — இது எவ்வகையிலும் உனக்கு முறையற்ற செயல்.’ ‘முறையற்றது’ (அபநீதம்) என்பது பொருத்தமின்மையைக் குறிக்கும் சொல். பிறகு அவன் சான்றை முன்வைக்கிறான்: ‘எவன் மான் வடிவில் என்னை ஆசிரமத்திலிருந்து இழுத்துச் சென்றானோ, அந்த ராக்ஷசன் என் அம்பால் அடிபட்டுக் கிடக்கிறான்.’ இறுதியில் நீண்ட சந்தத்தில் அமைந்த இரண்டு சுலோகங்களால் அவன் வதத்தை வர்ணிக்கிறான்: ‘வில்லை வளைத்து அம்பைப் பூட்டி, விளையாட்டாக எய்த அம்பால் என்னால் அடிக்கப்பட்ட அவன் மான் உடலை விட்டுவிட்டு, திரிந்த குரலுடைய, தோள்வளை அணிந்த ராக்ஷசன் ஆனான். அம்பால் அடிபட்ட நிலையிலேயே அவன் துயரக் குரலில் என் குரலைப் பிடித்துக்கொண்டு, மிகத் தொலைவு கேட்கும் அந்த மிகக் கொடிய சொல்லைச் சொன்னான் — அதனாலேயே நீ மைதிலியை விட்டுவிட்டு வந்தாய்.’ இவ்வாறு இரு சகோதரர்களின் குற்றமின்மையும் தெளிவாகிறது; ஆயினும் சீதை இழக்கப்பட்டாள் — இதுவே விதியின் விளையாட்டு. இங்கே ராமனின் கடிந்துரை நியாயத்தின் வடிவிலானது — ‘கட்டளை’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் ஆணையையே நினைவூட்டுகிறான், அது ‘சீதையை விட்டுவிடாதே’ என்பது. ஆனால் லக்ஷ்மணன் தர்ம சங்கடத்தில் விழுந்திருந்தான் என்பதையும் அவன் அறிவான் — பெண்ணின் கட்டளையும் அண்ணனின் கட்டளையும் முரண்பட்டிருந்தன. இருபத்தைந்தாம் சுலோகம் முதல் ராமன் சான்றை முன்வைக்கிறான், அதனால் தான் வஞ்சனைக்கு வசப்பட்டதை லக்ஷ்மணனே புரிந்துகொள்வான். சர்க்கத்தின் இறுதியில் இரு சகோதரர்களும் உண்மையை அறிகின்றனர், ஆனால் அறிவு தாமதமாக வந்தது — இதுவே இந்தப் பகுதியின் கருணைக்கு வேர்.

ಈ ಸರ್ಗ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನದು — ‘ಅಂತರಾ’ (ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಭಾಷಣೆ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ, ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಬಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ರಘುನಂದನನು ದುಃಖದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಏಕೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೇ ನಾನು ಅವಳನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ನಾನು ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನಿಜ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದೈಹಿಕ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ದೂರದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ನನ್ನ ಎಡಗಣ್ಣು, ಎಡಭುಜ, ಹೃದಯ ಅದುರುತ್ತಿವೆ.’ ಪುರುಷರಿಗೆ ಎಡ ಅಂಗಗಳು ಅದುರುವುದು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದುಃಖಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಭೂಯಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದುಃಖವೂ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ತಾನು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವಿಶ್ವಾಸ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿಟ್ಟ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಈಗ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ವಿಷಯ. ರಾಮನ ಮಾತು ಆರೋಪವಲ್ಲ, ಶಂಕೆಯಷ್ಟೇ; ‘ಯತ್ ಸತ್ಯಮ್’ (ನಿಜ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಣ್ಣು, ಭುಜ, ಹೃದಯ; ಮೂರೂ ಎಡಭಾಗದವು, ಮೂರೂ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗಿನ ಶಕುನದೊಡನೆ ಒಳಗಿನ ದುಃಖ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನು ಹೊರಟುಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ; ಅವಳೇ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆ.’ ‘ಕಾಮಕಾರೇಣ’ (ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಘಟನಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿನ್ನ ಧ್ವನಿಯಂತೆಯೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ “ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಕೂಗಿದ, “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತು ಮೈಥಿಲಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆ ಆರ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಅವಳು “ಹೋಗು, ಹೋಗು” ಎಂದು ನನಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೇಳಿದಳು.’ ‘ತವ ಸ್ನೇಹೇನ’ (ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮವೇ ಅವಳ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ‘ಅವಳು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನಿಗೆ ಭಯವನ್ನು ತರಬಲ್ಲ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರು, ಇದು ಹಾಗಲ್ಲ; ಯಾರೋ ಇದನ್ನು ಕೂಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿವೇದನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪವೂ ಇಲ್ಲ, ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಅವನ ಶೀಲದ ಪರಿಚಾಯಕ. ‘ಆರ್ಯೇಣೇವ’ (ಪೂಜ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಇವ’ (ಅಂತೆ) ಶಬ್ದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವರ ರಾಮನದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದರಂತಿತ್ತು ಮಾತ್ರ. ಸೀತೆಯ ಮಾತಾದರೋ ‘ಹೋಗು, ಹೋಗು’ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದುದು, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಆತುರವೂ ಭಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊರಡಲಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೀತೆ, ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲ ಆ ಪೂಜ್ಯನು “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ನಿಂದ್ಯವೂ ನೀಚವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವನು? ಯಾರೋ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ವಿಕಾರಸ್ವರದಲ್ಲಿ “ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೂಗಿದ್ದಾರೆ. ಶೋಭನೆಯೇ, ಭಯದಿಂದ “ರಕ್ಷಿಸು” ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ರಾಕ್ಷಸನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ನೀವು ವ್ಯಥೆಪಡಬಾರದು, ಅದು ಕೀಳು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮಾಡುವಂಥದ್ದು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕಠೋರವಾದರೂ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ಣ — ಈ ಚಂಚಲತೆ ಕೀಳು ಸ್ತ್ರೀಯರದು ಮಾತ್ರ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿಹ್ವಲತೆ ಸಾಕು; ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ಆತಂಕವಿಲ್ಲದಿರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಬಲ್ಲ ಪುರುಷನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲು ತರ್ಕವನ್ನೂ, ಅನಂತರ ಸಾಂತ್ವನವನ್ನೂ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಭಯಾಕುಲಳಾದ ಸೀತೆ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ‘ತ್ರಿದಶಾನಪಿ ತ್ರಾಯೇತ’ (ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೇವತ್ವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳ ರಕ್ಷಕನು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೇಡುವನು? ‘ಜಾತೋ ವಾ ಜಾಯಮಾನೋ ವಾ’ (ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಮೂರು ಕಾಲಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಉಕ್ತಿ — ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯತ್ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅಣ್ಣನ ಮಹಿಮೆಯೇ ಹಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ‘ಪರಿಮೋಹಿತಚೇತನಾ’ (ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಂಡವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಆ ಮಾತುಗಳು ಅವಳದಲ್ಲ, ಮೋಹದವು ಎಂದು. ಆ ಮಾತುಗಳು ಮೂರು ಆಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಅತಿಯಾದ ಪಾಪಭಾವವನ್ನೇ ಇಟ್ಟಿರುವೆ; ಅಣ್ಣನು ನಾಶವಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಆದರೆ ನೀನು ಪಡೆಯಲಾರೆ. ಭರತನೊಡನೆ ಸಂಚು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀನು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಅಷ್ಟು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಶತ್ರುವಾದ ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ರಾಘವನ ದುರ್ಬಲ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ ಹಾಗೆ ಇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೀಲ, ಕುಲಭಕ್ತಿ, ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ — ಎಲ್ಲವೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಕೆರಳಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಕೋಪದಿಂದ ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟನು. ‘ಪ್ರಸ್ಫುರಮಾಣೌಷ್ಠಃ’ (ತುಟಿಗಳು ಅದುರುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬುದು ನೇರ ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರ — ಮಾತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಡುಗುವ ಎರಡು ತುಟಿಗಳು. ಸೀತೆಯ ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕಾಮ, ಅನಂತರ ಭರತನೊಡನೆ ಸಂಚು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ. ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಕವಿಯಾದರೋ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ದೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೆರಳಿಕೆ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಅದುರುವ ತುಟಿಗಳು. ಸೀತೆಯ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ಅವಳ ಭಯವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ — ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿಯ ಕರುಣೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದು ದುಷ್ಕೃತ್ಯ. ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಾನು ಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯ ಈ ಕೋಪದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಹೊರಟುಬಂದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿಲ್ಲ; ಕ್ರುದ್ಧಳಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದರಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕೋಪದ ವಶನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನ ಅನುಚಿತ ಕೃತ್ಯ.’ ‘ಅಪನೀತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗರೂಪದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೆಳೆದೊಯ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ವಧೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ, ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಿಂದ ನಾನು ಹೊಡೆದಾಗ ಅವನು ಮೃಗದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ವಿಹ್ವಲಸ್ವರದ, ಕೇಯೂರಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನಾದನು. ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾದಾಗಲೇ ಅವನು ಆರ್ತವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ, ಬಹುದೂರ ಕೇಳಿಸುವ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೂಗಿದನು, ಅದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರ ನಿರ್ದೋಷತ್ವವೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಸೀತೆ ಕಳೆದುಹೋದಳು — ಇದೇ ನಿಯತಿಯ ಆಟ. ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪ ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯರೂಪದ್ದು — ‘ಶಾಸನಮ್’ (ಆಜ್ಞೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಬೇಡ’ ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದನು ಎಂಬುದೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಆಜ್ಞೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತಾನು ಕಪಟಕ್ಕೆ ವಶನಾದೆನೆಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇ ತಿಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸತ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನ ತಡವಾಗಿ ಬಂದಿತು — ಇದೇ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ.

ഈ സർഗം കാലക്രമത്തിൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിനു മുൻപുള്ളതാണ് — ‘അന്തരാ’ (ഇടയ്ക്ക്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ സംഭാഷണം വഴിയിൽത്തന്നെ, ആശ്രമപ്രവേശത്തിനു മുൻപ്, നടന്നതാണെന്ന്. ആശ്രമത്തിൽനിന്നു വന്ന സൗമിത്രിയോട് രഘുനന്ദനൻ ദുഃഖത്തോടെ ഈ വാക്കു ചോദിച്ചു — ‘മൈഥിലിയെ വിട്ട് നീ എന്തിനു വന്നു? നിന്നിലുള്ള വിശ്വാസംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ അവളെ വനത്തിൽ വിട്ടുപോന്നത്. മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു വന്ന നിന്നെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഞാൻ വലിയ പാപം ശങ്കിക്കുന്നു; സത്യം പറഞ്ഞാൽ എന്റെ മനസ്സ് വ്യഥിതമാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശാരീരികനിമിത്തവും പറയുന്നു — ‘സീതയില്ലാതെ ദൂരെ വഴിയിൽ നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഇടത്തേ കണ്ണും കൈയും ഹൃദയവും തുടിക്കുന്നു.’ ഇടതുവശം തുടിക്കുന്നത് പുരുഷന്മാർക്ക് അനിഷ്ടസൂചകമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രി വീണ്ടും ദുഃഖത്തിലാണ്ട് ദുഃഖിതനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു. ‘വീണ്ടും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖവും ഇരട്ടിച്ചു, കാരണം സ്വയം നിർദോഷനായിരുന്നിട്ടും അവൻ ശകാരിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ആദ്യമായി ‘വിശ്വാസം’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ ലക്ഷ്മണനിൽ അർപ്പിച്ച വിശ്വാസംതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ചോദ്യത്തിന്റെ വിഷയം. രാമന്റെ വാക്ക് ആരോപണമല്ല, ശങ്കമാത്രമാണ്; ‘സത്യം പറഞ്ഞാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ അവസ്ഥതന്നെ അറിയിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — കണ്ണ്, കൈ, ഹൃദയം; മൂന്നും ഇടതുവശത്തുള്ളവ, മൂന്നും അനിഷ്ടസൂചകം. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യശകുനത്തോടൊപ്പം ആന്തരദുഃഖം ഒന്നായിത്തീരുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ കാരണം വ്യക്തമായി അറിയിക്കുന്നു — ‘സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം അവളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതല്ല; അവളുടെതന്നെ ഉഗ്രവാക്കുകളാൽ പ്രേരിതനായാണ് അങ്ങയുടെ അടുത്തെത്തിയത്.’ ‘കാമകാരേണ’ (സ്വേച്ഛയാ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സ്വേച്ഛ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ സംഭവക്രമം വർണിക്കുന്നു — ‘ആര്യന്റേതെന്നപോലെ അത്യന്തം വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ “ലക്ഷ്മണാ” എന്ന നിലവിളിയും “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്കും മൈഥിലിയുടെ കാതിലെത്തി. ആ ആർത്തസ്വരം കേട്ട് അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് ഭയവിഹ്വലയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ “പോകൂ, പോകൂ” എന്ന് എന്നോടു വേഗം പറഞ്ഞു.’ ‘അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ പ്രേമംതന്നെ അവളുടെ വിവേകം അപഹരിക്കുന്നു എന്നു ധ്വനി. ‘അവൾ പലതവണ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ മൈഥിലിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ മറുപടി ഉദ്ധരിക്കുന്നു — ‘ഇദ്ദേഹത്തിനു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു രാക്ഷസനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. സമാധാനമായിരിക്കൂ, ഇതൊന്നുമല്ല; ആരോ ഇതു വിളിച്ചുപറഞ്ഞതാണ്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയുടെ ശങ്ക ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അറിയിപ്പിൽ ഒരു പ്രത്യാരോപണവുമില്ല, വൃത്താന്തത്തിന്റെ യഥാവത്തായ കഥനംമാത്രം — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ശീലത്തിന്റെ പരിചായകം. ‘ആര്യന്റേതെന്നപോലെ’ എന്നതിലെ ‘എന്നപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു — സ്വരം രാമന്റേതായിരുന്നില്ല, അതിനോടു സദൃശമായിരുന്നു മാത്രം. സീതയുടെ വാക്കാകട്ടെ ‘പോകൂ, പോകൂ’ എന്നു രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞതാണ്; അതിലൂടെ അവളുടെ തിടുക്കവും ഭയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ഉടൻതന്നെ പോയില്ല; ആദ്യം യുക്തികൾകൊണ്ട് അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ സീതയെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു — ‘സീതേ, ദേവന്മാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആ ആര്യൻ “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന നിന്ദ്യവും നീചവുമായ വാക്ക് എങ്ങനെ പറയും? ആരോ ഏതോ കാരണത്താൽ എന്റെ സഹോദരന്റെ സ്വരം അനുകരിച്ച് വികൃതസ്വരത്തിൽ “ലക്ഷ്മണാ, എന്നെ രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചതാണ്. ശോഭനേ, ഭയംകൊണ്ടുള്ള “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസൻതന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്; അവിടുന്ന് വ്യഥപ്പെടേണ്ടതില്ല, അതു നീചസ്ത്രീകൾക്കു ചേർന്നതാണ്.’ ഈ അവസാനവാക്ക് കഠിനമാണെങ്കിലും യുക്തിപൂർണമാണ് — നീചസ്ത്രീകളുടേതാണ് ഈ ചാഞ്ചല്യം എന്ന്. പിന്നെ അവൻ രാമന്റെ ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘വിഹ്വലതപ്പെടേണ്ട; സ്വസ്ഥയും ആകുലതയില്ലാത്തവളുമായിരിക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുരുഷൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല, ജനിച്ചിട്ടില്ല, ജനിക്കുകയുമില്ല. ഇന്ദ്രൻ മുൻപിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാർക്കുപോലും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവൻ അജയ്യനാണ്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം യുക്തിയും പിന്നെ സാന്ത്വനവും ഒടുവിൽ രാമന്റെ മഹിമയും അവതരിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഭയാകുലയായ സീത അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ദേവന്മാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ദേവത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാരുടെ രക്ഷകൻ എങ്ങനെ രക്ഷ യാചിക്കും? ‘ജനിച്ചതോ ജനിക്കുന്നതോ’ എന്നത് മൂന്നു കാലങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്ന ഉക്തിയാണ് — ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും എല്ലാം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ എവിടെയും ആത്മപ്രശംസയില്ല; എല്ലായിടത്തും സഹോദരന്റെ മഹിമ മാത്രം പാടപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വൈദേഹി ബുദ്ധി മോഹിതയായി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട് ദാരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ബുദ്ധി മോഹിതയായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ ദോഷം കുറയ്ക്കുന്നു — വാക്കുകൾ അവളുടേതല്ല, മോഹത്തിന്റേതാണ് എന്ന്. ആ വാക്കുകൾ മൂന്ന് ആക്ഷേപങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — ‘നിനക്ക് എന്നിൽ അത്യധികം പാപമായ ഭാവമാണ് ഉറച്ചിരിക്കുന്നത്; സഹോദരൻ നശിച്ചാൽ എന്നെ പ്രാപിക്കാമെന്നു കരുതുന്നു, എന്നാൽ നിനക്കതു ലഭിക്കുകയില്ല. ഭരതനുമായുള്ള ഗൂഢാലോചനപ്രകാരമാണ് നീ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നത്, കാരണം അത്യധികം നിലവിളിക്കുന്ന ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീ ചെല്ലുന്നില്ല. ഒളിഞ്ഞു നടക്കുന്ന ശത്രുവായ നീ എനിക്കുവേണ്ടിയാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്; രാഘവന്റെ ഒരു പഴുതു കാത്തിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലാത്തത്.’ ഈ വാക്കുകളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശീലവും കുലഭക്തിയും സഹോദരസ്നേഹവും — എല്ലാം ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട അവൻ ക്ഷുഭിതനായി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ക്രോധംകൊണ്ടു ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച് ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ‘ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച്’ എന്നത് നേരിട്ടുള്ള ദൃശ്യചിത്രമാണ് — വാക്കില്ല, വിറയ്ക്കുന്ന രണ്ടു ചുണ്ടുകൾ മാത്രം. സീതയുടെ ആക്ഷേപങ്ങൾ ക്രമമായി തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം കാമം, പിന്നെ ഭരതനുമായുള്ള ഗൂഢാലോചന, ഒടുവിൽ ശത്രുത്വം. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഉത്തരം. കവിയാകട്ടെ അവന്റെ ക്രോധം ശരീരചിഹ്നങ്ങളിലൂടെ മാത്രം കാണിക്കുന്നു — ക്ഷോഭം, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, വിറയ്ക്കുന്ന ചുണ്ടുകൾ. സീതയുടെ ശങ്ക അടിസ്ഥാനരഹിതമാണെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം; എങ്കിലും അവളുടെ ഭയവും സ്വാഭാവികമാണ് — ഇവിടെയാണ് കവിയുടെ കരുണ.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സൗമിത്രിയോട് സന്താപംകൊണ്ടു മോഹിതനായ രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, അവളില്ലാതെ നീ ഇവിടെ വന്നത് ദുഷ്കൃതമായി. രാക്ഷസന്മാരെ തടയാൻ ഞാൻ സമർഥനാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും മൈഥിലിയുടെ ഈ ക്രോധവാക്കുകൊണ്ട് നീ പുറപ്പെട്ടു. മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ഇവിടെയായിരിക്കുന്നതിൽ ഞാൻ നിന്നിൽ സന്തുഷ്ടനല്ല; ക്രുദ്ധയായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ പരുഷവാക്കു കേട്ട് നീ ഇവിടെ വന്നതിലും ഇല്ല. സീതയാൽ പ്രേരിതനായി ക്രോധത്തിനു വശനായി നീ എന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചില്ല — ഇത് എല്ലാവിധത്തിലും നിനക്ക് അനുചിതമായി.’ ‘അപനീതം’ എന്നത് അനൗചിത്യം കുറിക്കുന്ന പദമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രമാണം ഹാജരാക്കുന്നു — ‘ഏതു മൃഗരൂപത്താലാണോ ഞാൻ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടത്, ആ രാക്ഷസൻ എന്റെ ശരമേറ്റ് കിടക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ രണ്ടു ദീർഘവൃത്തശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം വധം വർണിക്കുന്നു — ‘വില്ലുകുലച്ച് ശരം തൊടുത്ത് ലീലയോടെ വിട്ട ബാണംകൊണ്ട് ഞാൻ അടിച്ചപ്പോൾ അവൻ മൃഗശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് വിഹ്വലസ്വരമുള്ള, തോൾവളയണിഞ്ഞ രാക്ഷസനായി. ശരമേറ്റ അവൻതന്നെ ആർത്തസ്വരത്തിൽ എന്റെ സ്വരം അനുകരിച്ച്, ഏറെ ദൂരം കേൾക്കുന്ന അതിദാരുണമായ ആ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചു — അതുകേട്ടാണ് നീ മൈഥിലിയെ വിട്ടു വന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ഇരു സഹോദരന്മാരുടെയും നിർദോഷത വ്യക്തമാകുന്നു; എന്നിട്ടും സീത നഷ്ടപ്പെട്ടു — ഇതുതന്നെയാണ് നിയതിയുടെ ക്രീഡ. രാമന്റെ ശകാരം ഇവിടെ ന്യായരൂപമാണ് — ‘ശാസനം’ (ആജ്ഞ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആജ്ഞതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് ‘സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്’ എന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരു ധർമസങ്കടത്തിൽ അകപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും അദ്ദേഹത്തിനറിയാം — സ്ത്രീയുടെ ആജ്ഞയും സഹോദരന്റെ ആജ്ഞയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായിരുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ രാമൻ പ്രമാണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ താൻ കപടത്തിനു വശനായി എന്ന് ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം മനസ്സിലാക്കട്ടെ. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഇരു സഹോദരന്മാരും സത്യം അറിയുന്നു; എന്നാൽ അറിവ് വൈകിയാണ് വന്നത് — ഇതുതന്നെയാണ് ഈ പ്രകരണത്തിന്റെ കരുണയുടെ മൂലം.

This sarga steps back in time behind the previous one: the poet signals that the conversation took place on the way, before the brothers reached the hermitage. The delight of the Raghus questioned Saumitri, who had turned back from the hermitage, speaking out of his grief. "Why have you come, leaving Maithilī behind? It was because I trusted you that I left her alone in the forest. The moment I saw you coming to me without her, Lakṣmaṇa, I feared some great evil, and to tell the truth, my mind is deeply troubled." Trust is the word that now stands in question, the trust Rāma had placed in Lakṣmaṇa. Yet his words were not an accusation, only a fear; he was simply laying open the state of his heart. He added a sign in his own body: "Seeing you far off on the road without Sītā, my left eye throbs, and my left arm and my heart as well." A throbbing on a man's left side is a well-known omen of misfortune, and here eye, arm and heart, all on the left, all foretold evil, so that the outward omen and the inward grief became one. Addressed in this way, Lakṣmaṇa, who bore every auspicious mark, was filled with fresh grief, his sorrow doubled because, though blameless, he was being reproached, and he spoke to his grieving brother.

He explained plainly why he had left. "It was not of my own will that I left her and came here. It was her own harsh words that drove me to you. A cry rang out, loud and strangely pitched, as if from you, my noble brother, 'Lakṣmaṇa!' and 'Save me!', and those words reached Maithilī's ears. Hearing that cry of distress, out of her love for you she wept and, beside herself with fear, at once said to me, 'Go, go!'" It was her very love for Rāma that robbed her of judgement, and her doubled "Go, go!" shows her haste and fear. By saying the cry was "as if" from Rāma, Lakṣmaṇa made clear it was not Rāma's voice, only one like it. "Again and again she urged me to go, and I answered her with words to reassure her: 'I see no rākṣasa who could put him in danger. Be at ease; it is nothing. Someone else called out.'" Lakṣmaṇa did not go at once; first he tried to calm her with reasoning. There was no counter-accusation in his account, only a faithful telling of what had happened, and that itself reveals his character.

He had reasoned with her. "'How could my noble brother, who could protect even the gods, say anything so contemptible and low as "Save me!", Sītā? Someone, for some purpose of his own, has borrowed my brother's voice and cried out in a strange tone, "Lakṣmaṇa, save me!" It was a rākṣasa, fair lady, who cried "Save me!" in fear. You must not distress yourself; such distress is for women of a low sort.'" The last words were harsh but reasoned: such wavering belongs to lesser women. Then he had reminded her of Rāma's might: "'Enough of this agitation; be calm and untroubled. There is no man in the three worlds, none born or yet to be born, who could defeat Rāghava in battle. He cannot be conquered in war even by the gods with Śakra at their head.'" To call Rāma the protector of the gods was to hint at his divinity, for how could the gods' protector ask to be protected? And "born or yet to be born" gathers past, present and future into one sentence. So Lakṣmaṇa offered reason first, then comfort, and last Rāma's greatness; nowhere in his words did he praise himself, everywhere he sang his brother's glory. But Sītā, overcome by fear, would not be persuaded.

"When I said this," he went on, "Vaidehī, her mind quite clouded, wept and spoke cruel words to me." By saying her mind was clouded the poet lessens her fault; the words were her bewilderment speaking, not she. Her words held three charges. "'You have fixed your heart on me with a sinful desire. You think that once your brother is dead you will have me, but you never shall. It is by some pact with Bharata that you follow Rāma, for though he cries out so bitterly you do not go to help him. You are an enemy in disguise, following him to get me; you are watching for a chance against Rāghava, and so you do not go to him.'" The charges grow sharper one after another, desire, a plot with Bharata, open enmity, and together they struck at Lakṣmaṇa's character, his loyalty to his family and his love for his brother. "Spoken to like that by Vaidehī," Lakṣmaṇa said, "I flared up, my eyes red and my lips trembling with anger, and I went out of the hermitage." He had given her no answer; his silence was his reply, and the poet shows his anger only through his body, the flush, the red eyes, the quivering lips. The reader knows Sītā's suspicion was groundless, and yet her fear was natural too, and there lies the poet's compassion.

As Saumitri spoke, Rāma, bewildered with distress, said to him: "You did wrong, gentle brother, to come here without her. You knew I was well able to keep the rākṣasas off, and still you left at an angry word from Maithilī. I am not at all pleased that you left her and are here, that you came away on hearing the harsh words of an angry woman. It was wrong of you in every way that, stung by Sītā, you gave in to anger and did not carry out my command." His reproach was a matter of justice: by "my command" he reminded Lakṣmaṇa of his order not to leave Sītā. Yet he knew too that Lakṣmaṇa had been caught in a conflict of duties, the command of the lady against the command of his brother. Then Rāma gave proof, so that Lakṣmaṇa would see for himself how he had been deceived. "The rākṣasa who carried me away from the hermitage in the shape of a deer lies there, struck down by my arrow. I drew my bow, fitted the arrow and hit him with a shaft sent as lightly as in play, and he cast off his deer's body and became a rākṣasa wearing armlets, his voice faltering. It was as the arrow struck him that he borrowed my voice and, in tones of pain, uttered those terrible words so that they would be heard far away, the words that made you leave Maithilī and come here." So both brothers were shown to be blameless, and yet Sītā was lost; such is the play of fate. By the end of the sarga both knew the truth, but the knowledge had come too late, and that is the root of the sorrow of this whole episode.