पूर्वसर्गान्ते रामः लक्ष्मणं गर्हितवान्; अस्मिन् सर्गे सा एव गर्हा प्रश्नपरम्परारूपेण विस्तीर्यते। वैदेहीं विना आगतं दीनं शून्यं च लक्ष्मणं दृष्ट्वा धर्मात्मा दशरथात्मजः पर्यपृच्छत। ‘दण्डकारण्यं प्रस्थितं माम् अयोध्यातः या अनुजगाम, यां च विहाय त्वम् इह आगतः, सा वैदेही क्व?’ इति प्रथमः प्रश्नः। ‘राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः मम या दुःखसहाया आसीत्, सा तनुमध्यमा क्व?’ इति द्वितीयः। ‘यां विना मुहूर्तम् अपि जीवितुं न उत्सहे, सा सुरसुतोपमा प्राणसहाया सीता क्व?’ इति तृतीयः। अन्ते सः स्वस्य मूल्यनिर्णयं प्रकटयति — ‘लक्ष्मण, तपनीयाभां जनकात्मजां विना अमराणां पृथिव्याश्च पतित्वम् अपि न इच्छेयम्।’ एकैकस्मिन् श्लोके ‘क्व सा’ इति पुनरावृत्त्या कविः तस्य व्याकुलतां दर्शयति; प्रश्नाः न उत्तरम् अपेक्षन्ते, अपि तु शोकस्य एव आविष्कारः एते। अत्र च कविः रामस्य स्नेहस्य त्रीणि स्तराणि दर्शयति — सा अनुगामिनी, सा दुःखसहाया, सा प्राणसहाया इति; क्रमेण बाह्यात् आन्तरं गच्छन्ति एतानि विशेषणानि। ‘शून्यम्’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं द्विधा अर्थवत् — सीतारहितः, चित्तेन च रिक्तः। धर्मात्मा इति विशेषणं च सूचयति — शोकेऽपि सः धर्मं न त्यजति।

ततः रामस्य चिन्ता गृहं प्रति गच्छति। ‘प्राणेभ्यः प्रियतरा वैदेही कच्चित् जीवति? वीर, मम प्रव्राजनं मिथ्या न भविष्यति कच्चित्?’ इति सः पृच्छति — वनवासस्य समग्रम् अपि प्रयोजनं सीतायाः रक्षणे एव निहितम् आसीत् इति ध्वनिः। ‘सौमित्रे, सीतानिमित्तं मयि मृते त्वयि च एकाकिनि अयोध्यां गते सकामा कैकेयी सुखिता भविष्यति किम्? मृतपुत्रा तपस्विनी कौसल्या सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां कैकेयीं सौम्येन उपस्थास्यति किम्?’ — अत्र रामस्य शोकः स्वजनानां भविष्यं प्रति अपि प्रसरति। अनन्तरं सः प्रतिज्ञां करोति — ‘यदि वैदेही जीवति तर्हि आश्रमं पुनः गमिष्यामि; संवृत्ता यदि वृत्ता सा, प्राणान् त्यक्ष्यामि। आश्रमगतं मां वैदेही यदि न अभिभाषते, यदि सा पुरः प्रहसिता न स्थास्यति, तर्हि विनशिष्यामि।’ द्विवारं ‘विनशिष्यामि’ ‘त्यक्ष्यामि’ इति उक्त्वा सः आत्मनः जीवितं सीतायाः जीविते एव बद्धम् इति स्पष्टं करोति। कैकेय्याः नाम अत्र प्रथमवारम् अस्मिन् प्रकरणे गृह्यते; तेन कविः सूचयति — रामस्य मनसि वनवासस्य मूलं दुःखम् अद्यापि जीवति। ‘सुखिता’ ‘सकामा’ इति पदाभ्यां कैकेय्याः तुष्टिः, ‘मृतपुत्रा तपस्विनी’ इति पदाभ्यां च कौसल्यायाः दैन्यं विरुद्धवत् स्थापितम्। एवं तस्य शोकः व्यक्तिगतात् कुलगतं विस्तारं प्राप्नोति।

‘ब्रूहि लक्ष्मण — वैदेही जीवति वा न वा? त्वयि प्रमत्ते सति सा तपस्विनी राक्षसैः भक्षिता वा?’ इति रामः पुनः पृच्छति। ‘सुकुमारी बाला च, नित्यं दुःखस्य अभागिनी, सा वैदेही मद्वियोगेन दुर्मनाः सती व्यक्तं शोचति’ इति च वदति। ततः सः राक्षसस्य कपटं स्पष्टं वर्णयति — ‘तेन जिह्मेन सुदुरात्मना राक्षसेन उच्चैः ‘लक्ष्मण’ इति वदता सर्वथा तव अपि भयं जनितम्। मन्ये, मम सदृशः सः स्वरः वैदेह्या अपि श्रुतः; त्रस्ता सा त्वां प्रेषितवती, त्वं च मां द्रष्टुं शीघ्रम् आगतः।’ एवं रामः लक्ष्मणस्य दोषं न्यूनीकरोति, तथापि परिणामं न क्षमते — ‘वने सीताम् उत्सृजता सर्वथा कष्टं कृतम्; नृशंसानां रक्षसां प्रतिकर्तुम् अन्तरम् एव दत्तम्।’ ‘अन्तरम्’ इति पदेन छिद्रम् अवसरः च उच्यते; खरवधस्य प्रतीकारः एव तेषां लक्ष्यम् इति रामः जानाति। ‘व्यक्तम्’ इति पदेन रामः स्वस्य अनुमानं निश्चयवत् वदति; किन्तु सः अद्यापि सीतायाः शोकम् एव कल्पयति, हरणं तु न। पञ्चदशे च गर्हा पुनः आवर्तते, यतः रामस्य मनसि लक्ष्मणस्य निर्गमनम् एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् इति प्रतिभाति। अत्र च रामस्य न्यायबुद्धिः शोकेन सह युध्यते इति दृश्यते।

‘खरघातेन दुःखिताः पिशिताशनाः राक्षसाः — तैः घोरैः सीता निहता भविष्यति, न संशयः’ इति रामः स्वयम् एव निर्णयं वदति। ततः तस्य वाणी विलापतां गच्छति — ‘अहो रिपुनाशन, सर्वथा व्यसने मग्नः अस्मि। किं तु इदानीं करिष्यामि? ईदृशं प्राप्तव्यम् आसीत् इति शङ्के।’ ‘प्राप्तव्यम्’ इति पदेन दैवस्य अनिवार्यता सूच्यते। एवं वरारोहां सीतां चिन्तयन् एव राघवः लक्ष्मणसहितः त्वरया जनस्थानम् आजगाम। अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ — आर्तरूपम् अनुजं विगर्हमाणः, क्षुधया श्रमेण पिपासया च विनिःश्वसन्, शुष्कमुखः विषण्णः च सः प्रतिश्रयं प्राप्य तं शून्यं समीक्षते। ततः स्वम् आश्रमं प्रविगाह्य, कांश्चित् विहारदेशान् अनुसृत्य, ‘एतत् तत्’ इति निवासभूमौ स्मरन् सः प्रहृष्टरोमा सन् व्यथितः बभूव। हर्षः शोकश्च एकस्मिन् एव क्षणे मिलितौ — स्मृतेः सुखं वर्तमानस्य दुःखं च; अनेन चित्रेण सर्गः समाप्यते। ‘आश्रमं प्रविगाह्य’ इति पदेन गभीरे जले इव प्रवेशः सूच्यते — शून्यता अपि हि गभीरा। एतावत्पर्यन्तं सर्वः अपि विलापः अनुमानमूलकः आसीत्; अस्मात् क्षणात् आरभ्य सः प्रत्यक्षमूलकः भविष्यति। ‘एतत् तत्’ इति क्रीडास्थानस्य स्मरणम् अत्यन्तं करुणम्।

గత సర్గ చివరలో రాముడు లక్ష్మణుని నిందించాడు; ఈ సర్గలో అదే నింద ప్రశ్నల పరంపరగా విస్తరిస్తుంది. వైదేహి లేకుండా వచ్చిన, దీనుడైన, శూన్యుడైన లక్ష్మణుని చూసి ధర్మాత్ముడైన దశరథపుత్రుడు ప్రశ్నించాడు. ‘దండకారణ్యానికి బయలుదేరిన నన్ను అయోధ్య నుండి ఎవరు అనుసరించిందో, ఎవరిని విడిచి నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావో, ఆ వైదేహి ఎక్కడ?’ అనేది మొదటి ప్రశ్న. ‘రాజ్యం కోల్పోయి, దీనుడనై దండకలలో తిరుగుతున్న నాకు దుఃఖంలో తోడుగా ఉన్న ఆ సన్నని నడుము గలది ఎక్కడ?’ అనేది రెండవది. ‘ఎవరు లేకుండా ముహూర్తకాలం కూడా బ్రతకలేనో, దేవకన్య వంటి, ప్రాణసహాయురాలైన ఆ సీత ఎక్కడ?’ అనేది మూడవది. చివరలో అతడు తన విలువల నిర్ణయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘లక్ష్మణా, బంగారు కాంతి గల జనకుని కుమార్తె లేకుండా దేవతలకూ భూమికీ అధిపతిత్వాన్ని కూడా నేను కోరను.’ ప్రతి శ్లోకంలోనూ ‘క్వ సా’ (ఆమె ఎక్కడ) అనే పునరావృత్తితో కవి అతని వ్యాకులతను చూపిస్తాడు; ప్రశ్నలు జవాబును ఆశించడం లేదు, ఇవి శోకానికే ఆవిష్కారం. ఇక్కడ కవి రాముని ప్రేమలోని మూడు స్తరాలను చూపిస్తాడు — ఆమె అనుసరించినది, ఆమె దుఃఖంలో తోడు, ఆమె ప్రాణసహాయురాలు; ఈ విశేషణాలు క్రమంగా బయటి నుండి లోపలికి వెళ్తాయి. ‘శూన్యమ్’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణానికి రెండు అర్థాలున్నాయి — సీత లేనివాడు, మనస్సులో ఖాళీ అయినవాడు. ‘ధర్మాత్మా’ అనే విశేషణం కూడా సూచిస్తుంది — శోకంలో కూడా అతడు ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టడు.

తరువాత రాముని చింత ఇంటి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన వైదేహి బ్రతికే ఉందా? వీరా, నా వనవాసం వ్యర్థం కాదు కదా?’ అని అతడు అడుగుతాడు — వనవాసపు సమగ్ర ప్రయోజనమంతా సీతను రక్షించడంలోనే నిక్షిప్తమై ఉందనే ధ్వని. ‘సౌమిత్రీ, సీత కారణంగా నేను మరణించి, నువ్వు ఒంటరిగా అయోధ్యకు వెళ్తే, కోరిక తీరిన కైకేయి సుఖపడుతుందా? కొడుకు చనిపోయిన దీనురాలైన కౌసల్య, పుత్రునితోనూ రాజ్యంతోనూ కూడి కోరిక నెరవేరిన కైకేయిని వినయంతో సేవించవలసి వస్తుందా?’ — ఇక్కడ రాముని శోకం స్వజనుల భవిష్యత్తు వరకూ వ్యాపిస్తుంది. తరువాత అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘వైదేహి బ్రతికి ఉంటే మళ్ళీ ఆశ్రమానికి వెళ్తాను; ఆమె గతించిపోయి ఉంటే ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. ఆశ్రమానికి చేరిన నాతో వైదేహి మాట్లాడకపోతే, ఆమె చిరునవ్వుతో నా ఎదుట నిలవకపోతే, నేను నశిస్తాను.’ ‘వినశిష్యామి’ (నశిస్తాను), ‘త్యక్ష్యామి’ (విడిచిపెడతాను) అని రెండుసార్లు పలికి అతడు తన జీవితం సీత జీవితంతోనే ముడిపడి ఉందని స్పష్టం చేస్తాడు. ఈ ప్రకరణంలో కైకేయి పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి తీసుకోబడింది; దీనితో కవి సూచిస్తాడు — రాముని మనస్సులో వనవాసానికి మూలమైన దుఃఖం ఇంకా సజీవంగా ఉంది. ‘సుఖితా’ (సుఖపడేది), ‘సకామా’ (కోరిక తీరినది) అనే పదాలతో కైకేయి తృప్తీ, ‘మృతపుత్రా తపస్వినీ’ (కొడుకు చనిపోయిన దీనురాలు) అనే పదాలతో కౌసల్య దైన్యమూ పరస్పర విరుద్ధంగా నిలపబడ్డాయి. ఈ విధంగా అతని శోకం వ్యక్తిగతమైనది నుండి కులానికి సంబంధించినదిగా విస్తరిస్తుంది.

‘చెప్పు లక్ష్మణా — వైదేహి బ్రతికి ఉందా లేదా? నువ్వు ఏమరుపాటుగా ఉండగా ఆ దీనురాలిని రాక్షసులు భక్షించారా?’ అని రాముడు మళ్ళీ అడుగుతాడు. ‘సుకుమారి, బాల, ఎప్పుడూ దుఃఖం ఎరుగనిది అయిన ఆ వైదేహి నా వియోగంతో మనస్సు కలతపడి నిశ్చయంగా శోకిస్తూ ఉంటుంది’ అని కూడా అంటాడు. తరువాత అతడు రాక్షసుని కపటాన్ని స్పష్టంగా వర్ణిస్తాడు — ‘కుటిలుడూ అతి దురాత్ముడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు బిగ్గరగా ‘లక్ష్మణా’ అని అరిచి నీకు కూడా పూర్తిగా భయం కలిగించాడు. నా స్వరం వంటి ఆ స్వరాన్ని వైదేహి కూడా విందని నేను అనుకుంటున్నాను; భయపడిన ఆమె నిన్ను పంపింది, నువ్వు నన్ను చూడడానికి త్వరగా వచ్చావు.’ ఈ విధంగా రాముడు లక్ష్మణుని దోషాన్ని తగ్గిస్తాడు, అయినా పరిణామాన్ని క్షమించడు — ‘వనంలో సీతను విడిచిపెట్టి నువ్వు పూర్తిగా కష్టం కలిగించే పని చేశావు; క్రూరులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి అవకాశమే ఇచ్చావు.’ ‘అంతరమ్’ అనే పదానికి రంధ్రమనీ అవకాశమనీ అర్థం; ఖరవధకు ప్రతీకారమే వారి లక్ష్యమని రాముడు ఎరుగును. ‘వ్యక్తమ్’ (నిశ్చయంగా) అనే పదంతో రాముడు తన అనుమానాన్ని నిశ్చయంలా చెబుతాడు; కానీ అతడు ఇంకా సీత శోకాన్నే ఊహిస్తున్నాడు, అపహరణను కాదు. పదిహేనవ శ్లోకంలో నింద మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, ఎందుకంటే రాముని మనస్సుకు లక్ష్మణుడు బయటకు రావడమే సమస్త అనర్థానికీ మూలమనిపిస్తుంది. ఇక్కడ రాముని న్యాయబుద్ధి శోకంతో పోరాడుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది.

‘ఖరవధతో దుఃఖించిన మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు — ఆ ఘోరులచే సీత చంపబడి ఉంటుంది, సందేహం లేదు’ అని రాముడు తానే నిర్ణయం చెబుతాడు. తరువాత అతని వాణి విలాపంగా మారుతుంది — ‘అయ్యో శత్రునాశనా, నేను పూర్తిగా విపత్తులో మునిగిపోయాను. ఇప్పుడు నేను ఏం చేయాలి? ఇలాంటిది పొందవలసి ఉందని శంకిస్తున్నాను.’ ‘ప్రాప్తవ్యమ్’ (పొందవలసినది) అనే పదంతో దైవపు అనివార్యత సూచించబడుతుంది. ఈ విధంగా వరారోహ అయిన సీతను తలచుకుంటూనే రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి తొందరగా జనస్థానానికి వచ్చాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి — ఆర్తరూపుడైన తమ్ముణ్ణి నిందిస్తూ, ఆకలితోనూ శ్రమతోనూ దాహంతోనూ నిట్టూరుస్తూ, ముఖం ఎండిపోయి విషణ్ణుడైన అతడు నివాసాన్ని చేరుకొని అది శూన్యంగా ఉండడం చూస్తాడు. తరువాత తన ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి, కొన్ని విహారప్రదేశాలను వెంబడిస్తూ, నివాసభూమిలో ‘ఇదే అది’ అని తలచుకుంటూ, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొని అతడు వ్యథ చెందాడు. హర్షమూ శోకమూ ఒకే క్షణంలో కలిసిపోయాయి — జ్ఞాపకపు సుఖమూ వర్తమానపు దుఃఖమూ; ఈ చిత్రంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఆశ్రమం ప్రవిగాహ్య’ (ఆశ్రమంలో మునిగి ప్రవేశించి) అనే పదంతో లోతైన నీటిలో ప్రవేశించినట్లు సూచించబడుతుంది — శూన్యత కూడా లోతైనదే కదా. ఇంతవరకు విలాపమంతా అనుమానమూలకమైనదే; ఈ క్షణం నుండి అది ప్రత్యక్షమూలకమవుతుంది. ‘ఏతత్ తత్’ (ఇదే అది) అని క్రీడాస్థలాన్ని తలచుకోవడం అత్యంత కరుణాజనకం.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமன் லக்ஷ்மணனைக் கடிந்துகொண்டான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அதே கடிந்துரை கேள்வித் தொடராக விரிகிறது. வைதேகியின்றி வந்த, வாடிய, வெறுமையான லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, தர்மாத்மாவான தசரதனின் மகன் கேட்டான். ‘தண்டகாரண்யத்துக்குப் புறப்பட்ட என்னை அயோத்தியிலிருந்து பின்தொடர்ந்து வந்தவள், நீ விட்டுவிட்டு இங்கே வந்தவள் — அந்த வைதேகி எங்கே?’ என்பது முதல் கேள்வி. ‘ராஜ்யத்தை இழந்து, வாடி, தண்டகக் காடுகளில் அலைந்துகொண்டிருந்த எனக்குத் துயரில் துணையாக இருந்தவள் — அந்த மெல்லிடையாள் எங்கே?’ என்பது இரண்டாவது. ‘எவளின்றி ஒரு முகூர்த்தமும் உயிர்வாழ நான் விரும்பமாட்டேனோ, தேவமகளுக்கு நிகரான, என் உயிருக்குத் துணையான அந்தச் சீதை எங்கே?’ என்பது மூன்றாவது. இறுதியில் அவன் தன் மதிப்பீட்டை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, புடமிட்ட பொன்னொளியுடைய ஜனகனின் மகளின்றி, தேவர்களுக்கும் பூமிக்கும் தலைமையையும் நான் விரும்பமாட்டேன்.’ ஒவ்வொரு சுலோகத்திலும் ‘அவள் எங்கே’ என்ற மீள்வருகையால் கவி அவனுடைய பதைப்பைக் காட்டுகிறார்; கேள்விகள் பதிலை எதிர்பார்க்கவில்லை, துயரின் வெளிப்பாடுகளே இவை. இங்கே கவி ராமனின் அன்பின் மூன்று அடுக்குகளைக் காட்டுகிறார் — அவள் பின்தொடர்ந்தவள், அவள் துயரில் துணையானவள், அவள் உயிருக்குத் துணையானவள்; இந்த அடைமொழிகள் வெளியிலிருந்து உள்ளுக்குப் படிப்படியாகச் செல்கின்றன. லக்ஷ்மணனுக்கான ‘வெறுமையான’ என்ற அடைமொழி இருபொருளுடையது — சீதை இல்லாதவன், மனத்தாலும் வெறுமையானவன். ‘தர்மாத்மா’ என்ற அடைமொழியும் சுட்டுவது — துயரிலும் அவன் தர்மத்தைக் கைவிடவில்லை.

பிறகு ராமனின் சிந்தனை வீட்டை நோக்கிச் செல்கிறது. ‘உயிரைவிட அன்புக்குரிய வைதேகி உயிரோடு இருக்கிறாளா? வீரனே, என் வனவாசம் பொய்த்துப் போகாதல்லவா?’ என்று அவன் கேட்கிறான் — வனவாசத்தின் முழு நோக்கமும் சீதையைக் காப்பதிலேயே அடங்கியிருந்தது என்பது இதன் தொனி. ‘சௌமித்ரியே, சீதையின் காரணமாக நான் இறந்து, நீ தனியாக அயோத்திக்குச் சென்றால், விருப்பம் நிறைவேறிய கைகேயி மகிழ்ச்சியடைவாளா? மகனை இழந்த, பரிதாபத்துக்குரிய கௌசல்யை, மகனும் ராஜ்யமும் உடையவளாக, நோக்கம் நிறைவேறியவளாக இருக்கும் கைகேயியைப் பணிவுடன் அண்டி நிற்பாளா?’ — இங்கே ராமனின் துயரம் தன் உறவினர்களின் எதிர்காலத்தை நோக்கியும் பரவுகிறது. பிறகு அவன் சபதம் செய்கிறான்: ‘வைதேகி உயிரோடிருந்தால் ஆசிரமத்துக்கு மீண்டும் செல்வேன்; அவள் இறந்துபோயிருந்தால் உயிரை விடுவேன். ஆசிரமத்துக்குச் சென்ற என்னிடம் வைதேகி பேசாவிட்டால், புன்னகையுடன் என் முன் நிற்காவிட்டால், நான் அழிவேன்.’ ‘அழிவேன்’, ‘உயிரை விடுவேன்’ என்று இருமுறை சொல்லி, தன் உயிர் சீதையின் உயிருடனேயே கட்டப்பட்டுள்ளது என்று அவன் தெளிவாக்குகிறான். இந்தப் பகுதியில் கைகேயியின் பெயர் இங்கேதான் முதல் முறையாக எடுக்கப்படுகிறது; அதனால் கவி சுட்டுகிறார் — ராமனின் மனத்தில் வனவாசத்தின் வேரான துயரம் இன்னும் உயிரோடிருக்கிறது. ‘மகிழ்ச்சியடைந்தவள்’, ‘விருப்பம் நிறைவேறியவள்’ என்ற சொற்களால் கைகேயியின் திருப்தியும், ‘மகனை இழந்த, பரிதாபத்துக்குரிய’ என்ற சொற்களால் கௌசல்யையின் எளிமையும் எதிரெதிராக நிறுத்தப்பட்டுள்ளன. இவ்வாறு அவனுடைய துயரம் தனிப்பட்டதிலிருந்து குலம் முழுவதற்குமாக விரிகிறது.

‘சொல், லக்ஷ்மணா — வைதேகி உயிரோடிருக்கிறாளா இல்லையா? நீ கவனக்குறைவாக இருந்தபோது, பரிதாபத்துக்குரிய அவள் ராக்ஷசர்களால் விழுங்கப்பட்டாளா?’ என்று ராமன் மீண்டும் கேட்கிறான். ‘மென்மையானவள், இளம்பெண், ஒருபோதும் துயரை அனுபவிக்காதவள் — அந்த வைதேகி என்னைப் பிரிந்ததால் மனம் கலங்கி நிச்சயமாக வருந்துகிறாள்’ என்றும் சொல்கிறான். பிறகு அவன் ராக்ஷசனின் வஞ்சனையைத் தெளிவாக வர்ணிக்கிறான்: ‘கோணல் வழியுடைய, மிகத் தீய உள்ளமுடைய அந்த ராக்ஷசன் உரக்க “லக்ஷ்மணா” என்று கூவி உனக்கும் முழுமையாக அச்சத்தை உண்டாக்கினான். என் குரல் போன்ற அந்தக் குரலை வைதேகியும் கேட்டிருப்பாள் என்று நினைக்கிறேன்; அஞ்சிய அவள் உன்னை அனுப்பினாள், நீயும் என்னைக் காண விரைந்து வந்தாய்.’ இவ்வாறு ராமன் லக்ஷ்மணனின் குற்றத்தைக் குறைக்கிறான், ஆயினும் விளைவை மன்னிக்கவில்லை: ‘காட்டில் சீதையை விட்டுவிட்டதால் எப்படியும் தீங்கு செய்துவிட்டாய்; கொடிய ராக்ஷசர்கள் பழிதீர்க்க இடைவெளியையே தந்துவிட்டாய்.’ ‘இடைவெளி’ (அந்தரம்) என்ற சொல்லால் ஓட்டையும் வாய்ப்பும் சொல்லப்படுகின்றன; கர வதத்துக்குப் பழிதீர்ப்பதே அவர்களுடைய இலக்கு என்று ராமன் அறிகிறான். ‘நிச்சயமாக’ என்ற சொல்லால் ராமன் தன் ஊகத்தை உறுதியானதுபோல் சொல்கிறான்; ஆனால் அவன் இன்னும் சீதையின் துயரத்தையே கற்பனை செய்கிறான், கவரப்பட்டதை அல்ல. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் கடிந்துரை மீண்டும் வருகிறது, ஏனெனில் லக்ஷ்மணன் வெளியேறியதே எல்லாக் கேட்டுக்கும் வேர் என்று ராமனின் மனத்தில் தோன்றுகிறது. இங்கே ராமனின் நியாய புத்தி துயரத்துடன் போராடுவது தெரிகிறது.

‘கர வதத்தால் துயருற்ற, இறைச்சி உண்ணும் ராக்ஷசர்கள் — அந்தக் கொடியவர்களால் சீதை கொல்லப்பட்டிருப்பாள், ஐயமில்லை’ என்று ராமன் தானே தீர்ப்புச் சொல்கிறான். பிறகு அவனுடைய குரல் புலம்பலாக மாறுகிறது: ‘அடடா, பகைவரை அழிப்பவனே, நான் முழுமையாகப் பேரிடரில் மூழ்கிவிட்டேன். இப்போது என்ன செய்வேன்? இப்படிப்பட்டது அடைய வேண்டியதாக இருந்ததோ என்று ஐயுறுகிறேன்.’ ‘அடைய வேண்டியது’ என்ற சொல்லால் விதியின் தவிர்க்க முடியாமை சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு அழகிய இடையுடைய சீதையையே நினைத்தவாறு ராகவன் லக்ஷ்மணனுடன் விரைந்து ஜனஸ்தானத்தை அடைந்தான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட சந்தத்தில் அமைந்தவை — துயருருவான தம்பியைக் கடிந்துகொண்டு, பசியாலும் களைப்பாலும் தாகத்தாலும் பெருமூச்செறிந்தவாறு, உலர்ந்த முகத்துடன் வாடிய அவன் இருப்பிடத்தை அடைந்து அதை வெறிச்சோடியதாகக் காண்கிறான். பிறகு தன் ஆசிரமத்துக்குள் ஆழ்ந்து புகுந்து, சில உலாவிடங்களைப் பின்தொடர்ந்து, வசித்த இடத்தில் ‘இதுதான் அது’ என்று நினைத்தவாறு மயிர்க்கூச்செறிந்து வேதனையுற்றான். மகிழ்ச்சியும் துயரமும் ஒரே கணத்தில் கலந்தன — நினைவின் இன்பமும் நிகழ்காலத்தின் துன்பமும்; இந்தச் சித்திரத்துடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘ஆசிரமத்துக்குள் ஆழ்ந்து புகுந்து’ என்ற சொல்லால் ஆழமான நீருக்குள் புகுவதுபோன்ற நுழைவு சுட்டப்படுகிறது — வெறுமையும் ஆழமானதுதான். இதுவரை புலம்பல் முழுவதும் ஊகத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டிருந்தது; இந்தக் கணம் முதல் அது நேரடிக் காட்சியை அடிப்படையாகக் கொள்ளும். ‘இதுதான் அது’ என்று விளையாடிய இடங்களை நினைவுகூர்வது மிக உருக்கமானது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಆಕ್ಷೇಪ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಸರಣಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವೈದೇಹಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಂದ, ದೀನನಾದ, ಶೂನ್ಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರನು ಕೇಳಿದನು. ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಯಾರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳೋ, ಯಾರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆಯೋ, ಆ ವೈದೇಹಿ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಯಾರು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕಳಾಗಿದ್ದಳೋ ಆ ತೆಳುನಡುವಿನವಳು ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಎರಡನೆಯದು. ‘ಯಾರಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ, ಪ್ರಾಣಸಹಾಯಕಿಯಾದ ಸೀತೆ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮೌಲ್ಯನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಜನಕನ ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಒಡೆತನವನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸೆನು.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ಕ್ವ ಸಾ’ (ಅವಳು ಎಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉತ್ತರವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇವು ಶೋಕದ ಆವಿಷ್ಕಾರವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಸ್ನೇಹದ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅನುಗಾಮಿನಿ, ಅವಳು ದುಃಖಸಹಾಯಕಿ, ಅವಳು ಪ್ರಾಣಸಹಾಯಕಿ; ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಳಗಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಶೂನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳದ್ದು — ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬರಿದಾದವನು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ಮನೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿರುವಳೇ? ವೀರನೇ, ನನ್ನ ವನವಾಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ತಾನೇ?’ ಎಂದು ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸದ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಸತ್ತು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋದರೆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಖಿಯಾಗುವಳೇ? ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೀನಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಮಗನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿಕೊಂಡ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸೇವಿಸಬೇಕಾಗುವುದೇ?’ — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶೋಕ ಸ್ವಜನರ ಭವಿಷ್ಯದವರೆಗೂ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದರೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಹೋಗುವೆ; ಅವಳು ಸತ್ತುಹೋಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವೆ. ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದ ನನ್ನೊಡನೆ ವೈದೇಹಿ ಮಾತನಾಡದಿದ್ದರೆ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ನಾಶವಾಗುವೆ.’ ‘ವಿನಶಿಷ್ಯಾಮಿ’ (ನಾಶವಾಗುವೆ), ‘ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ (ತ್ಯಜಿಸುವೆ) ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನ ಸೀತೆಯ ಜೀವನದೊಡನೆಯೇ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೂಲದುಃಖ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ‘ಸುಖಿತಾ’ (ಸುಖಿ), ‘ಸಕಾಮಾ’ (ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನೂ ‘ಮೃತಪುತ್ರಾ ತಪಸ್ವಿನೀ’ (ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೀನೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಶೋಕ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯಿಂದ ಕುಲದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹೇಳು — ವೈದೇಹಿ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೋ ಇಲ್ಲವೋ? ನೀನು ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಆ ದೀನೆಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಭಕ್ಷಿಸಿದರೇ?’ ಎಂದು ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಕುಮಾರಿಯೂ ಬಾಲೆಯೂ, ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸದವಳೂ ಆದ ಆ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕೆಟ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವಳು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಕಪಟವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ವಕ್ರನೂ ಅತಿದುರಾತ್ಮನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನು “ಲಕ್ಷ್ಮಣ” ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲೂ ಸರ್ವಥಾ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು. ನನ್ನ ಸ್ವರದಂತಿದ್ದ ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ವೈದೇಹಿಯೂ ಕೇಳಿದಳೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಳು, ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಲು ಬೇಗನೆ ಬಂದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೋಷವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದು ಸರ್ವಥಾ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ; ಕ್ರೂರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟೆ.’ ‘ಅಂತರಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಂಧ್ರವೂ ಅವಕಾಶವೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಖರವಧೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಅವರ ಗುರಿ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ವ್ಯಕ್ತಮ್’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಇನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅಪಹರಣವನ್ನಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಟುಬಂದುದೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥದ ಮೂಲ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿ ಶೋಕದೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ಖರನ ವಧೆಯಿಂದ ದುಃಖಿತರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು — ಆ ಘೋರರಿಂದ ಸೀತೆ ಹತಳಾಗಿರುವಳು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನ ಮಾತು ವಿಲಾಪವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ ಶತ್ರುನಾಶಕನೇ, ಸರ್ವಥಾ ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಇಂತಹುದನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತೆಂದು ಶಂಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮ್’ (ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿದ್ದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವರಾರೋಹೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆತುರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆರ್ತರೂಪದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾ, ಹಸಿವು-ಆಯಾಸ-ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳಿಂದ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಡುತ್ತಾ, ಒಣಗಿದ ಮುಖದಿಂದ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ಅವನು ಆಶ್ರಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿ ಅದನ್ನು ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು, ಕೆಲವು ವಿಹಾರಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಾಸಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಇದೇ ಅದು’ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ರೋಮಾಂಚಿತನಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸ್ಮೃತಿಯ ಸುಖ, ವರ್ತಮಾನದ ದುಃಖ; ಈ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಆಶ್ರಮಂ ಪ್ರವಿಗಾಹ್ಯ’ (ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಳವಾದ ನೀರಿನೊಳಗೆ ಮುಳುಗಿದಂತಹ ಪ್ರವೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಶೂನ್ಯತೆಯೂ ಆಳವಾದುದಲ್ಲವೇ. ಇದುವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ವಿಲಾಪವೂ ಅನುಮಾನಮೂಲಕವಾಗಿತ್ತು; ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದ ಮುಂದೆ ಅದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮೂಲಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏತತ್ ತತ್’ (ಇದೇ ಅದು) ಎಂದು ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ശകാരിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ ആ ശകാരംതന്നെ ചോദ്യപരമ്പരയായി വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. വൈദേഹിയില്ലാതെ വന്ന ദീനനും ശൂന്യനുമായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് ധർമാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ ചോദിച്ചു. ‘ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ട എന്നെ അയോധ്യയിൽനിന്ന് അനുഗമിച്ചവൾ, നീ വിട്ടിട്ട് ഇവിടെ വന്നവൾ — ആ വൈദേഹി എവിടെ?’ എന്ന് ഒന്നാമത്തെ ചോദ്യം. ‘രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദീനനായി ദണ്ഡകങ്ങളിൽ അലയുന്ന എനിക്ക് ദുഃഖത്തിൽ സഹായിയായിരുന്നവൾ — ആ നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ളവൾ എവിടെ?’ എന്ന് രണ്ടാമത്തേത്. ‘ആരില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കാവില്ലയോ, ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയായ ആ പ്രാണസഹായി സീത എവിടെ?’ എന്ന് മൂന്നാമത്തേത്. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മൂല്യനിർണയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ ശോഭയുള്ള ജനകാത്മജയില്ലാതെ ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയുടെയും ആധിപത്യംപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല.’ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ‘ക്വ സാ’ (അവൾ എവിടെ) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യാകുലത കാണിക്കുന്നു; ചോദ്യങ്ങൾ ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല, ശോകത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരം മാത്രമാണ്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ മൂന്നു തലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — അനുഗാമിനി, ദുഃഖസഹായി, പ്രാണസഹായി; ഈ വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി ബാഹ്യത്തിൽനിന്ന് ആന്തരത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ‘ശൂന്യൻ’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണം രണ്ടുവിധത്തിൽ അർഥപൂർണമാണ് — സീതയില്ലാത്തവൻ, മനസ്സുകൊണ്ടു ശൂന്യനായവൻ. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിലും അദ്ദേഹം ധർമം കൈവിടുന്നില്ല.

പിന്നെ രാമന്റെ ചിന്ത വീട്ടിലേക്കു പോകുന്നു. ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ? വീരാ, എന്റെ വനവാസം വിഫലമാകുകയില്ലല്ലോ?’ എന്ന് അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രയോജനവും സീതയുടെ രക്ഷണത്തിലാണ് നിഹിതമായിരുന്നത് എന്നു ധ്വനി. ‘സൗമിത്രേ, സീത കാരണം ഞാൻ മരിക്കുകയും നീ ഒറ്റയ്ക്ക് അയോധ്യയിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്താൽ ആഗ്രഹം നിറവേറിയ കൈകേയി സുഖിക്കുമോ? മകൻ മരിച്ച ദുഃഖിതയായ കൗസല്യ, പുത്രനോടും രാജ്യത്തോടുംകൂടി ലക്ഷ്യം നേടിയ കൈകേയിയെ സൗമ്യതയോടെ സേവിക്കുമോ?’ — ഇവിടെ രാമന്റെ ശോകം സ്വജനങ്ങളുടെ ഭാവിയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ‘വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകും; അവൾ മരിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കും. ആശ്രമത്തിലെത്തുന്ന എന്നോട് വൈദേഹി സംസാരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പുഞ്ചിരിയോടെ അവൾ എന്റെ മുൻപിൽ നിൽക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ നശിക്കും.’ രണ്ടുതവണ ‘നശിക്കും’, ‘ത്യജിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതം സീതയുടെ ജീവിതത്തിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ പ്രകരണത്തിൽ ആദ്യമായി കൈകേയിയുടെ പേര് ഇവിടെ എടുക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സിൽ വനവാസത്തിന്റെ മൂലദുഃഖം ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നു. ‘സുഖിത’, ‘ആഗ്രഹം നിറവേറിയവൾ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കൈകേയിയുടെ തൃപ്തിയും ‘മകൻ മരിച്ച ദുഃഖിത’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ദൈന്യവും വിരുദ്ധമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് കുലവ്യാപിയായ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, പറയൂ — വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ ഇല്ലയോ? നീ അശ്രദ്ധനായിരിക്കെ ആ പാവം രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടോ?’ എന്നു രാമൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു. ‘സുകുമാരിയും ബാലയും ഒരിക്കലും ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തവളുമായ ആ വൈദേഹി എന്റെ വിയോഗംകൊണ്ടു മനസ്സുതളർന്ന് തീർച്ചയായും ശോകിക്കുന്നുണ്ടാകും’ എന്നും പറയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്റെ കപടം വ്യക്തമായി വർണിക്കുന്നു — ‘വക്രബുദ്ധിയും അതിദുരാത്മാവുമായ ആ രാക്ഷസൻ ഉറക്കെ “ലക്ഷ്മണാ” എന്നു വിളിച്ച് എല്ലാവിധത്തിലും നിനക്കും ഭയം ജനിപ്പിച്ചു. എന്റേതുപോലുള്ള ആ സ്വരം വൈദേഹിയും കേട്ടു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ഭയന്ന അവൾ നിന്നെ അയച്ചു, നീ എന്നെ കാണാൻ വേഗം വന്നു.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ദോഷം കുറയ്ക്കുന്നു; എന്നിട്ടും പരിണാമം ക്ഷമിക്കുന്നില്ല — ‘വനത്തിൽ സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചതിലൂടെ എല്ലാവിധത്തിലും കഷ്ടമാണ് ചെയ്തത്; ക്രൂരരായ രാക്ഷസർക്കു പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ അവസരംതന്നെ നൽകി.’ ‘അന്തരം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പഴുതും അവസരവും പറയപ്പെടുന്നു; ഖരവധത്തിനുള്ള പ്രതികാരമാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യമെന്ന് രാമനറിയാം. ‘വ്യക്തം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ അനുമാനം നിശ്ചയമെന്നപോലെ പറയുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും സീതയുടെ ശോകം മാത്രമാണ് കല്പിക്കുന്നത്, അപഹരണമല്ല. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ശകാരം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു, കാരണം ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാടുതന്നെയാണ് എല്ലാ അനർഥത്തിന്റെയും മൂലം എന്ന് രാമന്റെ മനസ്സിനു തോന്നുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ ന്യായബുദ്ധി ശോകത്തോടു പോരാടുന്നതു കാണാം.

‘ഖരവധംകൊണ്ടു ദുഃഖിതരായ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ — ആ ഘോരന്മാരാൽ സീത കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കും, സംശയമില്ല’ എന്ന് രാമൻ സ്വയംതന്നെ വിധി പറയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് വിലാപമായി മാറുന്നു — ‘അയ്യോ ശത്രുനാശനാ, ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും വിപത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ഇങ്ങനെയൊന്ന് അനുഭവിക്കാനുണ്ടായിരുന്നു എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു.’ ‘പ്രാപ്തവ്യം’ (അനുഭവിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദൈവത്തിന്റെ അനിവാര്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വരാരോഹയായ സീതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം തിടുക്കത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തെത്തി. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു — ആർത്തരൂപനായ അനുജനെ ശകാരിച്ചുകൊണ്ട്, വിശപ്പും ക്ഷീണവും ദാഹവുംകൊണ്ടു നെടുവീർപ്പിട്ട്, ഉണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ വിഷണ്ണനായി അദ്ദേഹം വാസസ്ഥാനത്തെത്തി അതു ശൂന്യമായി കാണുന്നു. പിന്നെ സ്വന്തം ആശ്രമത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി, ചില വിഹാരസ്ഥലങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന്, വാസഭൂമിയിൽ ‘ഇതാണത്’ എന്ന് ഓർത്ത് അദ്ദേഹം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ് വ്യഥിതനായി. ഹർഷവും ശോകവും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ കൂടിച്ചേർന്നു — സ്മൃതിയുടെ സുഖവും വർത്തമാനത്തിന്റെ ദുഃഖവും; ഈ ചിത്രത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘ആശ്രമത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ആഴമുള്ള ജലത്തിലെന്നപോലുള്ള പ്രവേശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശൂന്യതയും ആഴമുള്ളതാണല്ലോ. ഇതുവരെയുള്ള വിലാപമെല്ലാം അനുമാനമൂലകമായിരുന്നു; ഈ നിമിഷംമുതൽ അതു പ്രത്യക്ഷമൂലകമാകും. ‘ഇതാണത്’ എന്ന ക്രീഡാസ്ഥാനസ്മരണ അത്യന്തം കരുണമാണ്.

At the end of the previous sarga Rāma had reproached Lakṣmaṇa, and here that reproach unfolds into a string of questions. Seeing Lakṣmaṇa come without Vaidehī, downcast and empty, the righteous son of Daśaratha questioned him; "empty" says two things, that he came without Sītā and that his mind was blank. "Where is she, Lakṣmaṇa, the Vaidehī who followed me from Ayodhyā when I set out for the Daṇḍaka forest, and whom you have left behind to come here? Where is my slender-waisted companion in sorrow, who shared the lot of a man thrown out of his kingdom, wretched and wandering the Daṇḍaka woods? Where is Sītā, like a daughter of the gods, the companion of my very life, without whom I cannot bear to live even for a moment? Without Janaka's daughter, with her sheen of burnished gold, I would not want lordship over the immortals and over the earth itself." With each verse the cry "where is she?" returns, and the poet shows his distraction by it; the questions look for no answer, they are grief pouring out. They also trace three layers of his love, moving from the outward to the inward: she who followed him, she who shared his sorrow, she who shared his very life. And the epithet "righteous" shows that even in grief he did not let go of dharma.

Then Rāma's thoughts turned homeward. "Is Vaidehī alive, she who is dearer to me than life? Hero, will my exile not turn out to have been in vain?" The whole purpose of his life in the forest, he implies, lay in protecting her. "If I die for Sītā's sake, Saumitri, and you go back alone to Ayodhyā, will Kaikeyī be happy then, with her wish fulfilled? And will poor Kausalyā, an ascetic now, her son dead, wait meekly upon Kaikeyī, who has her son, the kingdom and everything she wanted?" His grief reached out to the future of his own people. Kaikeyī's name is spoken here for the first time in this episode, a sign that the old pain at the root of his exile was still alive in him, and her satisfaction is set against Kausalyā's misery. So his sorrow grew from a private one into a sorrow for his whole family. Then he made a vow: "If Vaidehī lives, I will go back to the hermitage; but if that virtuous woman has met her end, I will give up my life, Lakṣmaṇa. If, when I reach the hermitage, Vaidehī does not speak to me, if Sītā does not stand before me smiling, I shall perish." Twice he said he would die, making it plain that his life was bound to hers.

"Tell me, Lakṣmaṇa, is Vaidehī alive or not? Was she devoured by rākṣasas, poor woman, while you were off your guard? She is delicate and young and has never known sorrow; parted from me she is surely grieving, sick at heart." He spoke his guess as though it were certain, yet he still imagined only her grief, not her abduction. Then he laid bare the rākṣasa's trick. "That crooked and utterly evil rākṣasa, crying 'Lakṣmaṇa!' aloud, surely frightened you as well. I think Vaidehī too heard that voice so like mine; in her terror she sent you, and you came quickly to see me." In this way Rāma lessened Lakṣmaṇa's fault, but he could not forgive its result: "Still, it was a grievous thing in every way to leave Sītā alone in the forest; you have given the cruel rākṣasas the opening they wanted to strike back." That opening was both a breach and an opportunity, and Rāma knew that revenge for Khara's death was what they were after. The reproach returns because in his mind Lakṣmaṇa's leaving was the root of the whole disaster, and here Rāma's sense of fairness can be seen struggling with his grief.

"The flesh-eating rākṣasas were stung by Khara's death, and those terrible creatures will have killed Sītā; there is no doubt of it," Rāma concluded. Then his words turned to lament: "Ah, destroyer of foes, I am sunk in calamity on every side. What am I to do now? I fear it was bound to come to this"; he felt the pull of a fate that could not be escaped. Thinking in this way of lovely Sītā, Rāghava hurried with Lakṣmaṇa to Janasthāna. Reproaching his stricken younger brother, sighing with hunger, weariness and thirst, his mouth dry and his spirits low, he reached their shelter and saw that it was empty. He plunged into his hermitage as into deep water, for emptiness too has its depths, and went from one to another of the places where they used to walk together. Standing in their dwelling-place and saying, "This is the very spot," his hair stood on end and he was shaken with grief. That memory of the places where they had delighted together is deeply moving: joy and sorrow met in a single moment, the happiness of remembering and the pain of the present, and on that picture the sarga ends. Until now all his lament had rested on guesses; from this moment on it will rest on what he sees.