पूर्वस्मिन् सर्गे रावणः सीताम् अपहृत्य लङ्कां प्रापितवान्; अस्मिन् सर्गे कथा पुनः रामं प्रति परिवर्तते। कामरूपिणं मृगरूपेण चरन्तं राक्षसं मारीचं शरेण निहत्य रामः तूर्णम् आश्रमपथे निवृत्तः। मैथिलीं द्रष्टुकामः सः अत्यन्तं त्वरमाणः गच्छति; तदा एव तस्य पृष्ठतः गोमायुः क्रूरेण स्वनेन विननाद। तं दारुणं रोमहर्षणं स्वरम् आज्ञाय रामः परिशङ्कितः सन् चिन्तयितुम् आरभते। सः मनसि एव वदति — ‘गोमायुः यथा वाश्यते, तेन अशुभम् एव अहं मन्ये। राक्षसैः भक्षणं विना वैदेह्याः स्वस्ति भवेत् किम्?’ इति। शृगालस्य रवः अनिष्टस्य सूचकः इति शकुनशास्त्रे प्रसिद्धम्, हिन्दीभाष्यम् अपि तम् एव अर्थं दर्शयति। एवं रामस्य मनसि प्रथमा शङ्का अत्र एव उदेति; सा च सर्गस्य अन्तं यावत् क्रमेण वर्धमाना निश्चयतां प्राप्नोति। कविः एतेन एव सीताहरणस्य वार्तां पूर्वं सूचयति। मारीचवधे रामस्य विजयः अस्ति, तस्य फलं तु वियोगः एव इति अत्र गूढं व्यङ्ग्यम्।

रामः स्वयम् एव मारीचस्य कपटस्य कारणम् ऊहते। ‘मारीचेन मम स्वरम् आलक्ष्य ज्ञात्वा च मृगरूपेण विक्रुष्टम्, येन तं स्वरं लक्ष्मणः शृणुयात्। तं श्रुत्वा सौमित्रिः मैथिलीं तत्र विहाय, तया एव प्रहितः सन्, शीघ्रं मम समीपम् एष्यति’ इति। अनन्तरं सः गूढं दुष्टानां सङ्केतं पश्यति — ‘मिलितैः राक्षसैः सीतायाः वधः एव ईप्सितः। तदर्थम् एव एकः काञ्चनमृगः भूत्वा माम् आश्रमात् अपनीय दूरं नीतवान्; ततः शराहतः सन् मारीचः स्वकीयेन राक्षसरूपेण अभवत्, ‘हा लक्ष्मण हतोऽस्मि’ इति च व्याजहार’ इति। अत्र कविः दर्शयति — रामः न केवलं शङ्कते, अपि तु शत्रूणां समग्रं व्यूहम् अनुमानेन जानाति; तथापि सः दूरे वर्तते, न च किमपि प्रतिकर्तुं शक्नोति। तस्य वचनेषु ‘नूनम्’ ‘अपि’ इति पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते; तैः च तस्य चञ्चला अनिश्चिता च चित्तवृत्तिः प्रकाश्यते। सप्तमाष्टमौ श्लोकौ एकम् एव दीर्घं वाक्यं वहतः। अन्ते सः आर्तः सन् पृच्छति — ‘मया वने रहिताभ्यां ताभ्यां स्वस्ति भवेत् किम्? जनस्थाननिमित्तेन हि मया सर्वैः राक्षसैः सह वैरं कृतम्।’ एषा एव तस्य महती व्यथा।

‘अद्य बहूनि घोराणि निमित्तानि दृश्यन्ते’ इति एवं चिन्तयन्, गोमायोः निःस्वनं च श्रुत्वा, आत्मवान् रामः त्वरितः निवर्तमानः आश्रमं जगाम। मृगरूपेण रक्षसा कृतम् आत्मनः अपनयनं पुनः पुनः स्मरन् सः परिशङ्कितः जनस्थानम् आजगाम। तत्र दीनमानसं दीनं च तं मृगपक्षिणः आसेदुः; ते च महात्मानं सव्यं कृत्वा घोरान् स्वरान् ससृजुः। एतानि महाघोराणि निमित्तानि दृष्ट्वा सः त्वरितः जवेन स्वम् आश्रमं प्रति न्यवर्तत। अत्र कविः अपशकुनानां परम्परां क्रमेण वर्णयति — प्रथमं शृगालरवः, ततः मृगपक्षिणां सव्यगमनम्, ततः तेषां घोराः स्वराः; एतैः रामस्य मनसि या शङ्का उदिता, सा क्रमेण दृढतां गच्छति। वाल्मीकेः एषा रीतिः — बाह्यानि चिह्नानि एव अन्तरङ्गस्य भयस्य दर्पणानि भवन्ति। आश्रमं प्रति गच्छतः तस्य गतिः अपि क्रमेण वर्धते; ‘त्वरितः’ ‘जवेन’ इति पदाभ्यां तत् सूच्यते। अयं च षट्पादः त्रयोदशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः एकम् एव चित्रं पूरयति।

ततः रामः विगतप्रभम् आयान्तं लक्ष्मणं ददर्श; अविदूरे च सः लक्ष्मणः रामेण समीयाय। विषण्णः विषण्णेन, दुःखितः दुःखभागिना सह मिलितः — कविः उभयोः समानां दशां द्वन्द्वपदैः एव दर्शयति। विजने राक्षससेविते वने सीतां विहाय आगतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा ज्येष्ठः भ्राता तं जगर्ह। रघुनन्दनः तस्य सव्यं करं गृहीत्वा, परुषम् आर्तवत् च किन्तु परिणामे मधुरम्, इदं वचनम् उवाच — ‘अहो लक्ष्मण, तां विहाय त्वम् इह आगतः इति ते गर्ह्यं कृतम्। सौम्य, कच्चित् स्वस्ति भवेत्? वीर, मम संशयः न अस्ति — सर्वथा जनकात्मजा विनष्टा भक्षिता वा।’ ‘मधुरोदर्कम्’ इति पदेन कविः सूचयति — वचनं कठोरम्, किन्तु तस्य मूलं स्नेहः एव, परिणामः च हितकरः। ‘सव्यं करं गृहीत्वा’ इति अपि स्नेहस्य एव चिह्नम्; रामः भ्रातरं न त्यजति, अपि तु तम् आलिङ्गन् इव गर्हते। अस्मिन् सङ्गमे कोऽपि सान्त्वनावाचकः शब्दः न अस्ति — द्वौ अपि भ्रातरौ मौनेन एव परस्परस्य शोकं जानीतः। लक्ष्मणः तु अत्र किमपि न उत्तरयति; तस्य उत्तरं तु एकोनषष्टितमे सर्गे एव श्रोष्यते।

‘वनचारिभिः राक्षसैः सा विनष्टा भक्षिता वा’ इति रामः वदति, ‘यतः मम पुरतः अशुभानि एव भूयिष्ठं प्रादुर्भवन्ति। लक्ष्मण, जीवन्त्याः जनकसुतायाः सीतायाः सामग्र्यं किं वयं प्राप्नुयाम?’ इति। ततः सः निमित्तानि गणयति — मृगसंघाः गोमायुश्च भैरवं वाश्यन्ते, प्रदीप्तां दिशम् अभितः शकुनाः च रटन्ति; ‘महाबल, तस्याः राजपुत्र्याः स्वस्ति भवेत् किम्?’ इति। अन्ते द्वाभ्यां वंशस्थवृत्तश्लोकाभ्यां सः निश्चयम् आह — ‘इदं मृगसंनिकाशं रक्षः माम् प्रलोभ्य दूरम् अनुप्रयातम्; महता श्रमेण कथंचित् हतं, म्रियमाणम् एव च राक्षसरूपेण प्रकटितम्। मम मनः इह दीनम् अप्रहृष्टं च, सव्यं चक्षुः विकारं करोति; असंशयं सीता न अस्ति — हृता मृता वा पथि वर्तते वा।’ अत्र दीर्घवृत्तम् उपयुक्तम्, येन दीर्घाभिः पङ्क्तिभिः शोकस्य गाम्भीर्यं ध्वन्यते। ‘हृता मृता वा पथि वर्तते वा’ इति त्रिभिः विकल्पैः रामस्य असहायता एव प्रकाश्यते; तेषु प्रथमः एव विकल्पः सत्यः इति पाठकः जानाति, रामः तु न जानाति — एषा विप्रलम्भस्य करुणा। एवं शङ्कया आरब्धः सर्गः निश्चयेन समाप्यते।

గత సర్గలో రావణుడు సీతను అపహరించి లంకకు చేర్చాడు; ఈ సర్గలో కథ మళ్ళీ రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. కోరిన రూపం ధరించగల, మృగరూపంలో సంచరిస్తున్న రాక్షసుడు మారీచుణ్ణి బాణంతో చంపి రాముడు త్వరగా ఆశ్రమమార్గంలో వెనుదిరిగాడు. మైథిలిని చూడాలనే కోరికతో అతడు మిక్కిలి తొందరపడుతూ వెళ్తున్నాడు; అప్పుడే అతని వెనుక ఒక నక్క క్రూరమైన స్వరంతో ఊళ వేసింది. రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ దారుణమైన స్వరాన్ని గుర్తించి రాముడు శంకించి ఆలోచించడం మొదలుపెడతాడు. అతడు మనస్సులోనే అనుకుంటాడు — ‘నక్క ఇలా ఊళ వేయడం వల్ల అశుభమే అని నేను భావిస్తున్నాను. రాక్షసులు భక్షించకుండా వైదేహి క్షేమంగా ఉంటుందా?’ నక్క ఊళ అనిష్టానికి సూచకమని శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ విధంగా రాముని మనస్సులో మొదటి శంక ఇక్కడే పుడుతుంది; అది సర్గ చివరి వరకు క్రమంగా పెరుగుతూ నిశ్చయంగా మారుతుంది. దీనితోనే కవి సీతాపహరణ వార్తను ముందుగా సూచిస్తాడు. మారీచవధలో రామునికి విజయం ఉంది, కానీ దాని ఫలం వియోగమే అని ఇక్కడ గూఢమైన వ్యంగ్యం.

రాముడు మారీచుని కపటానికి కారణాన్ని తానే ఊహిస్తాడు. ‘మారీచుడు నా స్వరాన్ని గమనించి, తెలుసుకొని, మృగరూపంలో బిగ్గరగా అరిచాడు — ఆ స్వరాన్ని లక్ష్మణుడు వినాలని. అది విని సౌమిత్రి మైథిలిని అక్కడ విడిచి, ఆమెచేతనే పంపబడి, త్వరగా నా దగ్గరకు వస్తాడు.’ తరువాత అతడు దుష్టుల గూఢమైన సంకేతాన్ని చూస్తాడు — ‘రాక్షసులు కలిసికట్టుగా సీత వధనే కోరుకున్నారు. అందుకోసమే ఒకడు బంగారు మృగమై నన్ను ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకుపోయాడు; తరువాత బాణం తగిలి మారీచుడు తన రాక్షసరూపంలోకి వచ్చాడు, ‘హా లక్ష్మణా, హతుడనయ్యాను’ అని అరిచాడు.’ ఇక్కడ కవి చూపిస్తాడు — రాముడు కేవలం శంకించడమే కాదు, శత్రువుల సమగ్ర వ్యూహాన్ని అనుమానంతో తెలుసుకుంటాడు; అయినా అతడు దూరంలో ఉన్నాడు, ఏ ప్రతిక్రియా చేయలేడు. అతని మాటలలో ‘నూనమ్’ (నిశ్చయంగా), ‘అపి’ (ఒకవేళ) అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతాయి; వాటితో అతని చంచలమైన, అనిశ్చితమైన మనోవృత్తి ప్రకాశిస్తుంది. ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని మోస్తాయి. చివరలో అతడు ఆర్తుడై అడుగుతాడు — ‘వనంలో నేను లేకుండా ఉన్న ఆ ఇద్దరూ క్షేమంగా ఉంటారా? జనస్థానం కారణంగా నేను రాక్షసులందరితోనూ వైరం పెట్టుకున్నాను కదా.’ ఇదే అతని మహావ్యథ.

‘ఈ రోజు అనేక ఘోరనిమిత్తాలు కనిపిస్తున్నాయి’ అని ఇలా ఆలోచిస్తూ, నక్క ఊళనూ విని, ఆత్మనిగ్రహం గల రాముడు త్వరగా వెనుదిరిగి ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. మృగరూపంలో ఉన్న రాక్షసుడు తనను దూరంగా తీసుకుపోవడాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకుంటూ, శంకతో అతడు జనస్థానానికి వచ్చాడు. అక్కడ దీనమైన మనస్సుతో, దీనంగా ఉన్న అతని దగ్గరకు మృగపక్షులు వచ్చాయి; అవి ఆ మహాత్ముని ఎడమవైపు ఉంచుకొని తిరుగుతూ ఘోరమైన స్వరాలు చేశాయి. ఈ మహాఘోరమైన నిమిత్తాలను చూసి అతడు తొందరగా, వేగంగా తన ఆశ్రమం వైపు సాగాడు. ఇక్కడ కవి అపశకునాల పరంపరను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట నక్క ఊళ, తరువాత మృగపక్షులు ఎడమవైపు తిరగడం, తరువాత వాటి ఘోరస్వరాలు; వీటితో రాముని మనస్సులో పుట్టిన శంక క్రమంగా దృఢమవుతుంది. ఇది వాల్మీకి రీతి — బాహ్యచిహ్నాలే అంతరంగ భయానికి అద్దాలవుతాయి. ఆశ్రమం వైపు వెళ్తున్న అతని గమనం కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది; ‘త్వరితః’ (తొందరగా), ‘జవేన’ (వేగంగా) అనే పదాలతో అది సూచించబడుతుంది. ఆరు పాదాల ఈ పదమూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ఒకే చిత్రాన్ని పూర్తి చేస్తుంది.

తరువాత రాముడు కాంతిహీనుడై వస్తున్న లక్ష్మణుణ్ణి చూశాడు; దగ్గరలోనే ఆ లక్ష్మణుడు రాముని కలుసుకున్నాడు. విషణ్ణుడు విషణ్ణునితో, దుఃఖితుడు దుఃఖంలో భాగస్వామితో కలిశాడు — కవి ఇద్దరి సమానమైన దశను ద్వంద్వపదాలతోనే చూపిస్తాడు. నిర్జనమైన, రాక్షసులు సంచరించే వనంలో సీతను విడిచి వచ్చిన లక్ష్మణుణ్ణి చూసి అన్న అతనిని నిందించాడు. రఘునందనుడు అతని ఎడమచేతిని పట్టుకొని, కఠినంగా, ఆర్తునిలా, కానీ పరిణామంలో మధురంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అయ్యో లక్ష్మణా, ఆమెను విడిచి నువ్వు ఇక్కడికి వచ్చావంటే నువ్వు నిందార్హమైన పని చేశావు. సౌమ్యా, ఆమె క్షేమంగా ఉందా? వీరా, నాకు సందేహం లేదు — జనకుని కుమార్తె సర్వథా నశించింది, లేదా భక్షించబడింది.’ ‘మధురోదర్కమ్’ (పరిణామంలో మధురమైనది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మాట కఠినమైనది, కానీ దాని మూలం స్నేహమే, పరిణామం కూడా హితకరమైనదే. ‘ఎడమచేతిని పట్టుకొని’ అనేది కూడా స్నేహానికి చిహ్నమే; రాముడు తమ్ముణ్ణి విడిచిపెట్టడు, కౌగిలించుకుంటున్నట్లే నిందిస్తాడు. ఈ కలయికలో ఓదార్పు మాట ఒక్కటీ లేదు — అన్నదమ్ములిద్దరూ మౌనంతోనే ఒకరి శోకాన్ని ఒకరు తెలుసుకుంటారు. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఇక్కడ ఏ జవాబూ ఇవ్వడు; అతని జవాబు యాభై తొమ్మిదవ సర్గలోనే వినిపిస్తుంది.

‘వనంలో సంచరించే రాక్షసులచే ఆమె నశించింది, లేదా భక్షించబడింది’ అని రాముడు అంటాడు, ‘ఎందుకంటే నా ఎదుట అశుభాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. లక్ష్మణా, జనకుని కుమార్తె సీతను మనం ప్రాణాలతో, క్షేమంగా పొందగలమా?’ తరువాత అతడు నిమిత్తాలను లెక్కిస్తాడు — మృగాల గుంపులూ నక్కలూ భయంకరంగా ఊళలు వేస్తున్నాయి, మండుతున్న దిక్కు వైపు పక్షులు అరుస్తున్నాయి; ‘మహాబలా, ఆ రాజపుత్రి క్షేమంగా ఉంటుందా?’ చివరలో రెండు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలతో అతడు నిశ్చయాన్ని చెబుతాడు — ‘మృగం వంటి ఈ రాక్షసుడు నన్ను ప్రలోభపెట్టి దూరంగా తీసుకుపోయాడు; మహాశ్రమతో ఎలాగో చంపబడ్డాడు, మరణిస్తూనే రాక్షసరూపంలో బయటపడ్డాడు. ఇక్కడ నా మనస్సు దీనంగా, ఆనందం లేకుండా ఉంది, ఎడమకన్ను అదురుతోంది; సందేహం లేదు, సీత లేదు — అపహరించబడింది, లేదా మరణించింది, లేదా దారిలో ఉంది.’ ఇక్కడ దీర్ఘవృత్తం ఉపయోగించబడింది, దాని దీర్ఘమైన పంక్తులతో శోకపు గాంభీర్యం ధ్వనిస్తుంది. ‘హృతా మృతా వా పథి వర్తతే వా’ (అపహరించబడింది, లేదా మరణించింది, లేదా దారిలో ఉంది) అనే మూడు వికల్పాలతో రాముని నిస్సహాయతయే ప్రకాశిస్తుంది; వాటిలో మొదటి వికల్పమే సత్యమని పాఠకునికి తెలుసు, రామునికి మాత్రం తెలియదు — ఇదే విప్రలంభంలోని కరుణ. ఈ విధంగా శంకతో ఆరంభమైన సర్గ నిశ్చయంతో ముగుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் சீதையைக் கவர்ந்து இலங்கைக்குக் கொண்டுசேர்த்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை மீண்டும் ராமனை நோக்கித் திரும்புகிறது. விரும்பிய உருவம் எடுப்பவனாக, மான் வடிவில் திரிந்த ராக்ஷசன் மாரீசனை அம்பால் கொன்றுவிட்டு ராமன் விரைவாக ஆசிரமப் பாதையில் திரும்பினான். மைதிலியைக் காணும் ஆவலுடன் அவன் மிக விரைந்து செல்கிறான்; அப்போதே அவனுக்குப் பின்னால் ஒரு நரி கொடிய குரலில் ஊளையிட்டது. மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தக் கொடிய குரலை உணர்ந்து, ஐயமடைந்த ராமன் சிந்திக்கத் தொடங்குகிறான். அவன் மனத்துக்குள்ளேயே சொல்கிறான்: ‘நரி இப்படி ஊளையிடுவதால் தீங்கே நேர்ந்திருக்கும் என்று நினைக்கிறேன். ராக்ஷசர்கள் விழுங்காமல் வைதேகி நலமாக இருப்பாளா?’ நரியின் ஊளை தீங்கைச் சுட்டுவது என்பது சகுன சாஸ்திரத்தில் பிரசித்தமானது; இந்தி உரையும் அதே பொருளைக் காட்டுகிறது. இவ்வாறு ராமனின் மனத்தில் முதல் ஐயம் இங்கேயே எழுகிறது; அது சர்க்கத்தின் இறுதி வரை படிப்படியாக வளர்ந்து உறுதியாகிறது. இதனாலேயே கவி சீதை கவரப்பட்ட செய்தியை முன்கூட்டியே சுட்டுகிறார். மாரீச வதத்தில் ராமனுக்கு வெற்றி உண்டு, அதன் பலனோ பிரிவே என்பது இங்கே மறைந்திருக்கும் குறிப்புப்பொருள்.

மாரீசனின் வஞ்சனைக்கான காரணத்தை ராமனே ஊகிக்கிறான்: ‘மாரீசன் என் குரலைக் கவனித்து அறிந்து, மான் வடிவில் இருந்தபடியே, லக்ஷ்மணன் அந்தக் குரலைக் கேட்கும்படி கூவினான். அதைக் கேட்டதும் சௌமித்ரி மைதிலியை அங்கே விட்டுவிட்டு, அவளாலேயே அனுப்பப்பட்டு, விரைவில் என்னிடம் வருவான்.’ பிறகு அவன் தீயவர்களின் மறைவான திட்டத்தைக் காண்கிறான்: ‘ஒன்றுசேர்ந்த ராக்ஷசர்கள் சீதையைக் கொல்லவே விரும்புகின்றனர். அதற்காகவே ஒருவன் பொன்மானாகி என்னை ஆசிரமத்திலிருந்து விலக்கித் தொலைவுக்கு அழைத்துச் சென்றான்; பிறகு அம்பால் அடிபட்ட மாரீசன் தன் சொந்த ராக்ஷச உருவை அடைந்து, “ஹா லக்ஷ்மணா, நான் கொல்லப்பட்டேன்” என்று கூவினான்.’ இங்கே கவி காட்டுவது — ராமன் ஐயுறுவது மட்டுமல்ல, பகைவர்களின் முழு வியூகத்தையும் ஊகத்தால் அறிகிறான்; ஆயினும் அவன் தொலைவில் இருக்கிறான், எதையும் தடுக்க முடியவில்லை. அவன் சொற்களில் ‘நிச்சயம்’, ‘கூட’ என்ற சொற்கள் மீண்டும் மீண்டும் வருகின்றன; அவற்றால் அவனுடைய அலைபாயும், உறுதியற்ற மனநிலை வெளிப்படுகிறது. ஏழாம், எட்டாம் சுலோகங்கள் ஒரே நீண்ட வாக்கியத்தைச் சுமக்கின்றன. இறுதியில் அவன் துயருற்றுக் கேட்கிறான்: ‘காட்டில் என்னைப் பிரிந்திருக்கும் அவர்கள் இருவரும் நலமாக இருப்பார்களா? ஜனஸ்தானத்தின் காரணமாக ராக்ஷசர்கள் அனைவருடனும் நான் பகைமை கொண்டிருக்கிறேனே.’ இதுவே அவனுடைய பெரும் வேதனை.

‘இன்று பல கொடிய நிமித்தங்கள் தென்படுகின்றன’ என்று இவ்வாறு எண்ணியவாறு, நரியின் ஊளையையும் கேட்டு, தன்னடக்கமுடைய ராமன் விரைவாகத் திரும்பி ஆசிரமத்தை நோக்கிச் சென்றான். மான் வடிவில் ராக்ஷசன் தன்னை விலக்கிக் கொண்டுசென்றதை மீண்டும் மீண்டும் நினைத்தவாறு, ஐயமுற்ற அவன் ஜனஸ்தானத்தை அடைந்தான். அங்கே மனம் வாடி, தானும் வாடியிருந்த அந்த மகாத்மாவை மான்களும் பறவைகளும் நெருங்கின; அவை அவனை இடப்பக்கமாகச் சுற்றிக் கொடிய குரல்களை எழுப்பின. மிகக் கொடிய இந்த நிமித்தங்களைக் கண்டு அவன் விரைவாக வேகத்துடன் தன் ஆசிரமத்தை நோக்கித் திரும்பினான். இங்கே கவி கெட்ட சகுனங்களின் தொடரை வரிசையாக வர்ணிக்கிறார் — முதலில் நரியின் ஊளை, பிறகு மான்களும் பறவைகளும் இடப்பக்கமாகச் சுற்றுதல், பிறகு அவற்றின் கொடிய குரல்கள்; இவற்றால் ராமனின் மனத்தில் எழுந்த ஐயம் படிப்படியாக உறுதிப்படுகிறது. வால்மீகியின் இந்த முறை — வெளி அடையாளங்களே உள்ளிருக்கும் அச்சத்தின் கண்ணாடிகளாகின்றன. ஆசிரமத்தை நோக்கிச் செல்லும் அவனுடைய வேகமும் படிப்படியாகக் கூடுகிறது; ‘விரைவாக’, ‘வேகத்துடன்’ என்ற சொற்களால் அது சுட்டப்படுகிறது. ஆறு அடிகளைக் கொண்ட இந்தப் பதின்மூன்றாம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளால் ஒரே சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறது.

பிறகு ஒளியிழந்து வந்துகொண்டிருந்த லக்ஷ்மணனை ராமன் கண்டான்; அருகிலேயே லக்ஷ்மணன் ராமனைச் சந்தித்தான். வாடியவன் வாடியவனுடன், துயருற்றவன் துயரில் பங்குகொள்பவனுடன் இணைந்தான் — இருவரின் ஒத்த நிலையைக் கவி இணைச்சொற்களாலேயே காட்டுகிறார். ஆளில்லாத, ராக்ஷசர்கள் திரியும் காட்டில் சீதையை விட்டுவிட்டு வந்த லக்ஷ்மணனைக் கண்டு அண்ணன் அவனைக் கடிந்துகொண்டான். ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவன் அவனுடைய இடக்கையைப் பற்றிக்கொண்டு, கடுமையாகவும் துயருற்றவன் போலவும், ஆனால் முடிவில் இனிமையானதாகவும், இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘அடடா லக்ஷ்மணா, அவளை விட்டுவிட்டு நீ இங்கே வந்தது பழிக்கத்தக்க செயல். அன்பனே, நலமாக இருக்குமா? வீரனே, எனக்கு ஐயமே இல்லை — ஜனகனின் மகள் எப்படியும் அழிக்கப்பட்டிருப்பாள், அல்லது விழுங்கப்பட்டிருப்பாள்.’ ‘முடிவில் இனிமையானது’ என்ற சொல்லால் கவி சுட்டுகிறார் — சொல் கடுமையானது, ஆனால் அதன் வேர் அன்பே, அதன் விளைவும் நன்மை தருவது. ‘இடக்கையைப் பற்றிக்கொண்டு’ என்பதும் அன்பின் அடையாளமே; ராமன் தம்பியைக் கைவிடவில்லை, அணைத்தபடியே கடிந்துகொள்வதுபோல் இருக்கிறது. இந்தச் சந்திப்பில் ஆறுதல் சொல்லும் சொல் ஒன்றுமில்லை — இரு சகோதரர்களும் மௌனத்தாலேயே ஒருவர் துயரை மற்றவர் அறிகின்றனர். லக்ஷ்மணன் இங்கே எந்தப் பதிலும் சொல்லவில்லை; அவனுடைய பதில் ஐம்பத்தொன்பதாம் சர்க்கத்தில்தான் கேட்கும்.

‘காட்டில் திரியும் ராக்ஷசர்களால் அவள் அழிக்கப்பட்டிருப்பாள், அல்லது விழுங்கப்பட்டிருப்பாள்’ என்று ராமன் சொல்கிறான், ‘ஏனெனில் என் முன்னே தீய சகுனங்களே மிகுதியாகத் தோன்றுகின்றன. லக்ஷ்மணா, ஜனகனின் மகளான சீதையை உயிரோடு, முழுமையாக நாம் அடைவோமா?’ பிறகு அவன் நிமித்தங்களை எண்ணுகிறான் — மான் கூட்டங்களும் நரியும் பயங்கரமாக ஊளையிடுகின்றன, எரியும் திசையை நோக்கிப் பறவைகள் கூச்சலிடுகின்றன; ‘பெருவலிமையுடையவனே, அந்த அரசகுமாரி நலமாக இருப்பாளா?’ இறுதியில் வம்சஸ்த சந்தத்தில் அமைந்த இரண்டு சுலோகங்களால் அவன் தன் முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘மான் போன்ற இந்த ராக்ஷசன் என்னை ஆசைகாட்டித் தொலைவுக்கு இழுத்துச் சென்றான்; பெரும் முயற்சியால் எப்படியோ கொல்லப்பட்டான், சாகும்போதே ராக்ஷச உருவில் வெளிப்பட்டான். என் மனம் இங்கே வாடி மகிழ்ச்சியற்று இருக்கிறது, என் இடக்கண் துடிக்கிறது; ஐயமின்றிச் சீதை இல்லை — கவரப்பட்டாள், அல்லது இறந்தாள், அல்லது வழியில் இருக்கிறாள்.’ இங்கே நீண்ட சந்தம் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது; நீண்ட அடிகளால் துயரின் ஆழம் தொனிக்கிறது. ‘கவரப்பட்டாள், அல்லது இறந்தாள், அல்லது வழியில் இருக்கிறாள்’ என்ற மூன்று மாற்றுகளால் ராமனின் துணையற்ற நிலையே வெளிப்படுகிறது; அவற்றுள் முதலாவதே உண்மை என்பது வாசகருக்குத் தெரியும், ராமனுக்குத் தெரியாது — இதுவே பிரிவின் கருணை. இவ்வாறு ஐயத்துடன் தொடங்கிய சர்க்கம் உறுதியுடன் நிறைவடைகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಲಂಕೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾಗಿ ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದು ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಆಶ್ರಮದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಆತುರದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಆಗಲೇ ಅವನ ಹಿಂದಿನಿಂದ ನರಿಯೊಂದು ಕ್ರೂರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಊಳಿಟ್ಟಿತು. ಆ ದಾರುಣವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸ್ವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ರಾಮನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಯೋಚಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನರಿ ಹೀಗೆ ಊಳಿಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅಶುಭವೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡದೆ ವೈದೇಹಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವಳೇ?’ ನರಿಯ ಊಳು ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶಂಕೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರೀಚವಧೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಜಯವಿದೆ, ಅದರ ಫಲವಾದರೋ ವಿಯೋಗವೇ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಗೂಢ ವ್ಯಂಗ್ಯ.

ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾರೀಚನ ಕಪಟದ ಕಾರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾರೀಚನು ನನ್ನ ಸ್ವರವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ತಿಳಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಲೆಂದು ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ಅವಳಿಂದಲೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ದುಷ್ಟರ ಗೂಢ ಸಂಚನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಟ್ಟಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ವಧೆಯೇ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒಬ್ಬನು ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಸೆಳೆದು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು; ಅನಂತರ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು, “ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನು ಹತನಾದೆ” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದು — ರಾಮನು ಕೇವಲ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯೂಹವನ್ನೂ ಅನುಮಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲಾರನು. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ನೂನಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ), ‘ಅಪಿ’ (ಏನೋ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಅವನ ಚಂಚಲವಾದ, ಅನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆರ್ತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವರೇ? ಜನಸ್ಥಾನದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆಯೂ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಅವನ ಮಹಾವ್ಯಥೆ.

‘ಇಂದು ಅನೇಕ ಘೋರ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ನರಿಯ ಊಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಆತುರದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮೃಗರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನು ತನ್ನನ್ನು ದೂರ ಸೆಳೆದೊಯ್ದುದನ್ನು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವನು ಶಂಕಿತನಾಗಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ದೀನಮನಸ್ಕನೂ ದೀನನೂ ಆದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಬಂದವು; ಅವು ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಎಡಕ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು (ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತಿ) ಘೋರ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದವು. ಈ ಮಹಾಘೋರ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಆತುರದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ತನ್ನ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಪಶಕುನಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನರಿಯ ಊಳು, ಅನಂತರ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಡಕ್ಕೆ ಸಾಗುವುದು, ಅನಂತರ ಅವುಗಳ ಘೋರ ಸ್ವರಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಶಂಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆಗಳೇ ಒಳಗಿನ ಭಯಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಗತಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ‘ತ್ವರಿತಃ’ (ಆತುರದಿಂದ), ‘ಜವೇನ’ (ವೇಗದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆರು ಪಾದಗಳ ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡನು; ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದನು. ವಿಷಣ್ಣನು ವಿಷಣ್ಣನೊಡನೆ, ದುಃಖಿತನು ದುಃಖಭಾಗಿಯೊಡನೆ ಸೇರಿದನು — ಕವಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಪದಗಳಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಸಂಚರಿಸುವ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅಣ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ರಘುನಂದನನು ಅವನ ಎಡಗೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಕಠೋರವಾಗಿಯೂ ಆರ್ತನಂತೆಯೂ, ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿಯೂ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದು ನಿಂದ್ಯವಾದ ಕೆಲಸ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಬಹುದೇ? ವೀರನೇ, ನನಗೆ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ — ಜನಕನ ಮಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.’ ‘ಮಧುರೋದರ್ಕಮ್’ (ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಧುರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಮಾತು ಕಠೋರ, ಆದರೆ ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ನೇಹವೇ, ಪರಿಣಾಮವೂ ಹಿತಕರ. ‘ಎಡಗೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬುದೂ ಸ್ನೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಯೇ; ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆಯೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನದ ಯಾವ ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಪರಸ್ಪರರ ಶೋಕವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಉತ್ತರ ಐವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

‘ವನಸಂಚಾರಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅವಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಅಶುಭಗಳೇ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾವು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವೇ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೃಗಸಮೂಹಗಳೂ ನರಿಗಳೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಊಳಿಡುತ್ತಿವೆ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ‘ಮಹಾಬಲನೇ, ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಬಹುದೇ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸಿ ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದನು; ಮಹಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೇಗೋ ಹತನಾಗಿ, ಸಾಯುವಾಗಲೇ ರಾಕ್ಷಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದನು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿ ದೀನವಾಗಿದೆ, ಸಂತೋಷರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರುತ್ತಿದೆ; ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲ — ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ಸತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ದೀರ್ಘವಾದ ಸಾಲುಗಳ ಮೂಲಕ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೃತಾ ಮೃತಾ ವಾ ಪಥಿ ವರ್ತತೇ ವಾ’ (ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಸತ್ತಿದ್ದಾಳೆ, ಅಥವಾ ದಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಸಹಾಯತೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ವಿಕಲ್ಪವೇ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ರಾಮನಿಗಾದರೋ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಪ್ರಲಂಭದ ಕರುಣೆ. ಹೀಗೆ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണൻ സീതയെ അപഹരിച്ച് ലങ്കയിലെത്തിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും രാമനിലേക്കു തിരിയുന്നു. ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനും മൃഗരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചവനുമായ രാക്ഷസൻ മാരീചനെ ശരംകൊണ്ടു കൊന്ന് രാമൻ വേഗം ആശ്രമമാർഗത്തിലേക്കു മടങ്ങി. മൈഥിലിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അത്യന്തം തിടുക്കപ്പെട്ടു പോകുന്നു; അപ്പോൾത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു കുറുനരി ക്രൂരമായ സ്വരത്തിൽ ഓരിയിട്ടു. ദാരുണവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ആ സ്വരം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് രാമൻ ശങ്കിതനായി ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹം മനസ്സിൽത്തന്നെ പറയുന്നു — ‘കുറുനരി ഓരിയിടുന്ന വിധംകൊണ്ട് അശുഭംതന്നെയാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. രാക്ഷസന്മാർ ഭക്ഷിക്കാതെ വൈദേഹി സുഖമായിരിക്കുമോ?’ എന്ന്. കുറുനരിയുടെ ഓരി അനിഷ്ടത്തിന്റെ സൂചകമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ഹിന്ദി ഭാഷ്യവും അതേ അർഥംതന്നെ കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ആദ്യത്തെ ശങ്ക ഇവിടെത്തന്നെ ഉദിക്കുന്നു; അതു സർഗാന്ത്യംവരെ ക്രമമായി വളർന്ന് നിശ്ചയമായിത്തീരുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സീതാപഹരണവാർത്ത മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മാരീചവധത്തിൽ രാമനു വിജയമുണ്ട്; അതിന്റെ ഫലമാകട്ടെ വിയോഗംതന്നെ — ഇതാണ് ഇവിടത്തെ ഗൂഢമായ വ്യംഗ്യം.

മാരീചന്റെ കപടത്തിന്റെ കാരണം രാമൻ സ്വയംതന്നെ ഊഹിക്കുന്നു. ‘മാരീചൻ എന്റെ സ്വരം ശ്രദ്ധിച്ചു മനസ്സിലാക്കി മൃഗരൂപത്തിൽ നിലവിളിച്ചു — ലക്ഷ്മണൻ ആ സ്വരം കേൾക്കാൻവേണ്ടി. അതു കേട്ട് സൗമിത്രി മൈഥിലിയെ അവിടെ വിട്ട്, അവളാൽത്തന്നെ അയയ്ക്കപ്പെട്ട്, വേഗം എന്റെ അടുത്തെത്തും’ എന്ന്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ദുഷ്ടരുടെ ഗൂഢമായ ആസൂത്രണം കാണുന്നു — ‘ഒത്തുചേർന്ന രാക്ഷസന്മാർ സീതയുടെ വധംതന്നെയാണ് ആഗ്രഹിച്ചത്. അതിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ഒരുവൻ സ്വർണമാനായി എന്നെ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് ആകർഷിച്ച് ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോയി; പിന്നെ ശരമേറ്റ മാരീചൻ സ്വന്തം രാക്ഷസരൂപം പ്രാപിച്ചു, “ഹാ ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ ഹതനായി” എന്നു വിളിച്ചുപറയുകയും ചെയ്തു’ എന്ന്. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ശങ്കിക്കുക മാത്രമല്ല, ശത്രുക്കളുടെ മുഴുവൻ വ്യൂഹവും അനുമാനത്തിലൂടെ അറിയുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ദൂരെയാണ്, ഒന്നും പ്രതിവിധി ചെയ്യാനാവുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘നൂനം’ (നിശ്ചയമായും), ‘അപി’ (ആകുമോ) എന്ന പദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അവയിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചഞ്ചലവും അനിശ്ചിതവുമായ ചിത്തവൃത്തി പ്രകാശിക്കുന്നു. ഏഴും എട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യം വഹിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ആർത്തനായി ചോദിക്കുന്നു — ‘വനത്തിൽ ഞാനില്ലാതായ അവർ ഇരുവരും സുഖമായിരിക്കുമോ? ജനസ്ഥാനംമൂലം ഞാൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും വൈരം ഉണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ടല്ലോ.’ ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹാവ്യഥ.

‘ഇന്ന് അനേകം ഘോരനിമിത്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു’ എന്ന് ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടും കുറുനരിയുടെ ഓരി കേട്ടുകൊണ്ടും ആത്മവാനായ രാമൻ തിടുക്കത്തിൽ മടങ്ങി ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. മൃഗരൂപംധരിച്ച രാക്ഷസൻ തന്നെ ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോയത് വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത് ശങ്കിതനായി അദ്ദേഹം ജനസ്ഥാനത്തെത്തി. അവിടെ ദീനമനസ്കനും ദീനനുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്ത് മൃഗപക്ഷികൾ വന്നു; അവ ആ മഹാത്മാവിനെ ഇടത്തുവശത്താക്കി ഘോരസ്വരങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഈ മഹാഘോരനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് അദ്ദേഹം തിടുക്കത്തിൽ വേഗത്തോടെ സ്വന്തം ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങി. ഇവിടെ കവി അപശകുനങ്ങളുടെ പരമ്പര ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — ആദ്യം കുറുനരിയുടെ ഓരി, പിന്നെ മൃഗപക്ഷികൾ ഇടത്തുവശത്തുകൂടി പോകൽ, പിന്നെ അവയുടെ ഘോരസ്വരങ്ങൾ; ഇവയാൽ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ശങ്ക ക്രമമായി ദൃഢമാകുന്നു. വാല്മീകിയുടെ രീതി ഇതാണ് — ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾതന്നെ ആന്തരികഭയത്തിന്റെ ദർപ്പണങ്ങളാകുന്നു. ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗതിയും ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു; ‘തിടുക്കത്തിൽ’, ‘വേഗത്തോടെ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഈ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

പിന്നെ പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ട് വരുന്ന ലക്ഷ്മണനെ രാമൻ കണ്ടു; അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ആ ലക്ഷ്മണൻ രാമനോടു ചേർന്നു. വിഷണ്ണൻ വിഷണ്ണനോടൊപ്പം, ദുഃഖിതൻ ദുഃഖഭാഗിയോടൊപ്പം ചേർന്നു — ഇരുവരുടെയും സമാനാവസ്ഥ കവി ഇരട്ടപ്പദങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസർ വിഹരിക്കുന്ന വിജനവനത്തിൽ സീതയെ വിട്ടിട്ടു വന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ അവനെ ശകാരിച്ചു. രഘുനന്ദനൻ അവന്റെ ഇടതുകൈ പിടിച്ച്, പരുഷവും ആർത്തനെപ്പോലെയുള്ളതും എന്നാൽ പരിണാമത്തിൽ മധുരവുമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘അയ്യോ ലക്ഷ്മണാ, അവളെ വിട്ട് നീ ഇവിടെ വന്നത് നിന്ദ്യമായ പ്രവൃത്തിയായി. സൗമ്യാ, സുഖമായിരിക്കുമോ? വീരാ, എനിക്കു സംശയമില്ല — ജനകാത്മജ എല്ലാവിധത്തിലും നശിച്ചിരിക്കുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘മധുരോദർക്കം’ (പരിണാമത്തിൽ മധുരം) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാക്ക് കഠിനമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ മൂലം സ്നേഹംതന്നെ, പരിണാമം ഹിതകരവും. ‘ഇടതുകൈ പിടിച്ച്’ എന്നതും സ്നേഹത്തിന്റെതന്നെ അടയാളമാണ്; രാമൻ സഹോദരനെ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല, ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതുപോലെയാണ് ശകാരിക്കുന്നത്. ഈ സംഗമത്തിൽ ഒരു സാന്ത്വനവാക്കുമില്ല — ഇരു സഹോദരന്മാരും മൗനത്തിലൂടെതന്നെ പരസ്പരം ശോകം അറിയുന്നു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ഇവിടെ ഒരു മറുപടിയും പറയുന്നില്ല; അവന്റെ ഉത്തരം അമ്പത്തൊൻപതാം സർഗത്തിലാണ് കേൾക്കുക.

‘വനചാരികളായ രാക്ഷസന്മാരാൽ അവൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു, ‘കാരണം എന്റെ മുൻപിൽ അശുഭങ്ങൾതന്നെയാണ് ഏറെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. ലക്ഷ്മണാ, ജനകപുത്രിയായ സീതയെ ജീവനോടെ മുഴുവനായി നമുക്കു തിരികെ ലഭിക്കുമോ?’ എന്ന്. പിന്നെ അദ്ദേഹം നിമിത്തങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളും കുറുനരിയും ഭയങ്കരമായി ഓരിയിടുന്നു, ജ്വലിക്കുന്ന ദിക്കിനെ നോക്കി പക്ഷികൾ കരയുന്നു; ‘മഹാബലാ, ആ രാജപുത്രി സുഖമായിരിക്കുമോ?’ എന്ന്. ഒടുവിൽ രണ്ടു വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം നിശ്ചയം പറയുന്നു — ‘മൃഗത്തെപ്പോലെ തോന്നിച്ച ഈ രാക്ഷസൻ എന്നെ പ്രലോഭിപ്പിച്ച് ദൂരേക്കു പിന്തുടരാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു; വലിയ ശ്രമത്തോടെ എങ്ങനെയോ കൊല്ലപ്പെട്ടു, മരിക്കുമ്പോൾ മാത്രം രാക്ഷസരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായി. എന്റെ മനസ്സ് ഇവിടെ ദീനവും അസന്തുഷ്ടവുമാണ്, ഇടത്തേ കണ്ണ് തുടിക്കുന്നു; സംശയമില്ല, സീത ഇല്ല — അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ വഴിയിലെവിടെയോ ആണ്.’ ഇവിടെ ദീർഘവൃത്തം ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; നീണ്ട വരികളിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ധ്വനിക്കുന്നു. ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, അല്ലെങ്കിൽ മരിച്ചു, അല്ലെങ്കിൽ വഴിയിലാണ്’ എന്ന മൂന്നു വികല്പങ്ങളിലൂടെ രാമന്റെ നിസ്സഹായതതന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു; അവയിൽ ആദ്യവികല്പമാണ് സത്യമെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം, രാമനറിയില്ല — ഇതാണ് വിപ്രലംഭത്തിന്റെ കരുണ. ഇങ്ങനെ ശങ്കയോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം നിശ്ചയത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāvaṇa had carried Sītā off to Laṅkā; now the story turns back to Rāma. Having killed with his arrow the rākṣasa Mārīca, who could take any shape he pleased and had been roaming about as a deer, Rāma turned back at once along the path to the hermitage. He hurried on, eager to see Maithilī, and just then a jackal behind him let out a harsh, grating howl. Recognising that dreadful, hair-raising cry, Rāma grew uneasy and began to think. "From the way the jackal is howling, I fear something evil. May it be well with Vaidehī; may the rākṣasas not have devoured her!" The howl of a jackal is a well-known omen of misfortune, and here the first misgiving rises in Rāma's mind, to grow step by step until by the end of the sarga it has become certainty. In this way the poet announces the abduction in advance. There is a hidden irony too: the killing of Mārīca was Rāma's victory, but its fruit was only separation.

Rāma worked out for himself the purpose of Mārīca's trick. "Mārīca knew what he was doing. He caught the sound of my voice and cried out in his deer's shape so that Lakṣmaṇa would hear it. When Saumitri hears that cry he will leave Maithilī there and, sent by her, come hurrying to me." Then he saw the hidden design of his enemies: "The rākṣasas together surely meant to kill Sītā. That is why one of them became a golden deer and drew me away from the hermitage. Mārīca led me far off, and then, struck by my arrow, he showed himself a rākṣasa and cried out, 'Alas, Lakṣmaṇa, I am slain!'" The poet shows that Rāma did not merely suspect; he grasped his enemies' whole plan by reasoning. Yet he was far away and could do nothing about it, and the "surely"s and "can it be"s that keep returning in his words betray a mind unsteady and unsure. At last he asked in anguish, "Can it be well with those two, left alone by me in the forest? For on account of Janasthāna I have made enemies of all the rākṣasas." That was his great torment.

"And today I see so many terrible omens." Thinking in this way, and having heard the jackal's cry, the self-possessed Rāma turned and hurried toward the hermitage, going over again and again in his mind how a rākṣasa in the shape of a deer had led him away. Full of misgiving he came to Janasthāna. As he walked, downcast and heavy-hearted, beasts and birds approached him, passed the great-souled prince on his left and sent up dreadful cries. Seeing these most fearful omens, he turned and made for his hermitage with all speed. The poet lays out the ill omens in sequence, first the jackal's howl, then the animals passing on the inauspicious side, then their dreadful cries, and with each the doubt in Rāma's mind grows firmer. It is Vālmīki's way to make outward signs the mirror of inner dread, and Rāma's pace too quickens as he goes, "in haste," "at speed."

Then Rāma saw Lakṣmaṇa coming toward him with the light gone from his face, and not far off the two met, the downcast with the downcast, the grieving with one who shared his grief; the poet's paired words show the two in the same state. Seeing that Lakṣmaṇa had come leaving Sītā alone in a lonely forest haunted by rākṣasas, his elder brother reproached him. Taking him by the left hand, the delight of the Raghus spoke words that were harsh and full of pain, though kindly in their end: "Ah, Lakṣmaṇa, you have done a blameworthy thing, to leave her and come here. Can it be well with her, gentle brother? I have no doubt at all, hero, that Janaka's daughter is lost or devoured." The words were hard, but their root was love and their outcome was for good; taking his brother by the hand was itself a sign of affection, as though he reproached him while holding him close. There was no word of comfort in that meeting; each brother knew the other's grief in silence. Lakṣmaṇa made no reply here; his answer will be heard only later, in the fifty-ninth sarga.

"She has been lost, or eaten by rākṣasas roaming the forest," Rāma said, "so thick are the evil signs that appear before me. Shall we ever find Sītā, Janaka's daughter, safe and whole and still alive, Lakṣmaṇa?" Then he counted the omens: "The herds of deer and the jackal cry out so fearfully, and the birds shriek all around toward the quarter that seems ablaze. Can it be well with the princess, mighty brother?" Finally, in two verses of a longer metre whose long lines carry the depth of his grief, he stated his conclusion. "This rākṣasa, looking like a deer, lured me far away and was killed only with great effort, and as he died he took on his rākṣasa form again. My heart is heavy here and joyless, and my left eye is twitching. There is no doubt of it: Sītā is not here. She has been carried off, or she is dead, or she is somewhere on the road." Those three possibilities show how helpless he was. The reader knows that the first is the truth; Rāma does not, and that is the pathos of separation. So a sarga that began in misgiving ends in certainty.