पूर्वसर्गे रावणस्य दीर्घं प्रलोभनवाक्यं श्रुत्वा अपि सीता मौनम् एव आश्रितवती आसीत्। अस्मिन् सर्गे तत् मौनं भङ्गं गच्छति। तथोक्ता शोककर्शिता अपि वैदेही निर्भया सती तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत। तृणस्थापनम् इति पतिव्रतायाः आचारः — परपुरुषेण सह साक्षात् सम्भाषणं न कर्तव्यम् इति सूचयितुं मध्ये तृणम् एव दूतरूपेण स्थाप्यते; एतेन कविः तस्याः शीलं भयाभावं च एकदा एव दर्शयति। ततः सा उत्तरं न स्ववचनेन आरभते, अपितु पतिकुलस्य परिचयेन — ‘धर्मस्य अचलः सेतुः इव सत्यसंधः परिज्ञातः दशरथः नाम राजा आसीत्; तस्य पुत्रः सः राघवः। रामः नाम सः धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, दीर्घबाहुः विशालाक्षः; सः एव मम दैवतं पतिः च। इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धः महाद्युतिः सः लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह ते प्राणान् हरिष्यति। यदि तस्य प्रत्यक्षं त्वया अहं बलात् धर्षिता स्याम्, तर्हि जनस्थाने खरः इव त्वम् अपि संख्ये हतः शयितः स्याः। ये एते घोररूपाः महाबलाः राक्षसाः त्वया प्रोक्ताः, ते सर्वे राघवे सति निर्विषाः — सुपर्णे दृष्टे पन्नगाः इव।’ अस्मिन् खण्डे सीतायाः वाग्रीतिः रावणस्य वाग्रीत्याः विपरीता — सः आत्मानं वर्णयति, सा तु पतिम्; सः ऐश्वर्यं गणयति, सा तु कुलं धर्मं च। ‘दैवतं स पतिर्मम’ इति पदेन सा पातिव्रत्यस्य आधारम् एव कथयति। ‘प्रत्यक्षं यद्यहम्’ इति वाक्ये च सा रावणस्य चौर्यकर्म पुनः स्मारयति — यदि सः शूरः अभविष्यत् तर्हि रामस्य समक्षम् एव अकरिष्यत्।

सीता अधुना रामस्य शस्त्रबलं वर्णयति — ‘तस्य ज्यायाः विप्रमुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः गङ्गायाः कूलम् ऊर्मयः इव तव शरीरं विधमिष्यन्ति।’ ततः सा रावणस्य वरदानम् एव निष्फलं दर्शयति — ‘रावण, असुरैः सुरैः वा यदि त्वम् अवध्यः असि, तथापि एतत् सुमहत् वैरम् उत्पाद्य तस्य हस्तात् जीवन् न मोक्ष्यसे।’ अत्र सीता सूक्ष्मं तर्कम् आश्रयते — ब्रह्मणः वरः देवासुरेभ्यः एव रक्षां ददाति, मनुष्यात् न; अतः रामः एव तस्य अन्तकरः। ‘सः बली राघवः तव जीवितशेषस्य अन्तं करिष्यति; यूपे बद्धस्य पशोः इव तव जीवितं दुर्लभम्। यदि सः रामः रोषदीप्तेन चक्षुषा त्वां पश्येत्, रक्षः, अद्य एव त्वं निर्दग्धः भवेः — यथा रुद्रेण मन्मथः। यः चन्द्रं नभसः भूमौ पातयेत् नाशयेत वा, यः सागरं शोषयेत्, सः एव सीतां मोचयितुं शक्नोति।’ अन्ते सा भविष्यत् वर्तमानवत् वदति — ‘गतासुः त्वम्, गतश्रीकः, गतसत्त्वः, गतेन्द्रियः; तव कृतेन लङ्का अपि वैधव्यसंयुक्ता भविष्यति।’ ‘गतासुः’ इत्यादीनि चत्वारि विशेषणानि भूतकालवत् प्रयुक्तानि, यद्यपि अर्थः भविष्यत्कालिकः — एषा एव सीतायाः निश्चयस्य दृढता। लङ्कायाः वैधव्यम् इति कल्पना अपि विशिष्टा — नगरी पत्नीरूपेण, राजा च पतिरूपेण कल्पितः; एतत् एव उत्तरकाले युद्धकाण्डे सत्यं भवति। रुद्रेण मन्मथदाहस्य उपमा च वुल्गेटस्य एव विशेषः, समीक्षिते तु सा नास्ति।

सीता स्वस्य हरणस्य अधर्मम् उपन्यस्यति — ‘यत् अहं पतिपार्श्वात् बलात् विनाभावं नीता, तत् ते पापं कर्म सुखोदर्कं न भविष्यति। मम भर्ता महाद्युतिः देवरेण सह निर्भयः सन् वीर्यम् आश्रित्य शून्ये दण्डके वसति; सः संयुगे शरवर्षेण तव गात्रेभ्यः वीर्यं बलं दर्पम् उत्सेकं च अपनेष्यति।’ ततः सा कालतत्त्वं कथयति — ‘यदा भूतानां कालचोदितः विनाशः दृश्यते, तदा कालवशं गताः नराः कार्ये प्रमाद्यन्ति। मां प्रधृष्य तव सः कालः प्राप्तः — आत्मनः, राक्षसानां, अन्तःपुरस्य च वधाय।’ अन्ते सा प्रसिद्धाम् उपमां योजयति — ‘यज्ञमध्यस्था स्रुग्भाण्डमण्डिता द्विजातिमन्त्रसम्पूता वेदिः चण्डालेन अवमर्दितुं न शक्या।’ एषा उपमा द्विधा कार्यं करोति — एकतः सा स्वं पावित्र्यं वेद्या समीकरोति, अन्यतः रावणं चण्डालपदे स्थापयति। एतत् एव अस्य सर्गस्य तीक्ष्णतमं वचनम्; सीतायाः वाणी अत्र भयात् धर्मशासनं प्रति उत्तिष्ठति। ‘सुखोदर्कं न भविष्यति’ इति पदेन सा कर्मफलसिद्धान्तम् एव उपन्यस्यति — पापस्य परिणामः पापम् एव। ‘शून्ये दण्डके वसति’ इति पदे रामस्य निर्भयता तस्य एकान्तवासेन एव प्रमाणिता। ‘अपनेष्यति गात्रेभ्यः’ इति क्रियापदेन सा दर्पस्य शरीरात् अपनयनम् इति विचित्रं रूपकं करोति — दर्पः अपि हि अङ्गम् इव तेन धृतः। वेद्युपमायाम् अपि त्रीणि विशेषणानि सूक्ष्मानि — यज्ञमध्यस्थत्वं स्थानस्य पावित्र्यम्, स्रुग्भाण्डमण्डितत्वम् अलङ्कारस्य, द्विजातिमन्त्रसम्पूतत्वं च संस्कारस्य; त्रिभिः अपि सीतायाः विवाहसंस्कारः सूचितः।

‘तथा अहम् अपि धर्मनित्यस्य रामस्य धर्मपत्नी दृढव्रता; पापिना त्वया राक्षसाधम अहं स्प्रष्टुं न शक्या।’ अनन्तरं सा द्वितीयाम् उपमां वदति — ‘नित्यशः पद्मषण्डेषु राजहंसेन सह क्रीडन्ती हंसी तृणमध्यस्थं मद्गुकं कथं द्रक्ष्येत?’ मद्गुः इति जलकाकः, हंसस्य विपरीतः; एतेन सा रामस्य रावणस्य च अन्तरं स्पष्टं करोति। ततः सा शरीरे निरपेक्षतां प्रकटयति — ‘इदं शरीरं निःसंज्ञम्; बन्ध वा घातयस्व वा। राक्षस, मया इदं शरीरं न रक्ष्यम्, जीवितम् अपि न; किन्तु पृथिव्याम् आत्मनः अपक्रोशं दातुं तु न शक्यम्।’ एतत् एव सीतायाः निश्चयस्य सारः — प्राणाः त्याज्याः, कीर्तिः तु न। एवं क्रोधात् सुपरुषं वचः उक्त्वा जानकी रावणं प्रति पुनः किंचित् अपि न उवाच — मौनम् एव तस्याः अन्तिमम् अस्त्रम्। तत् परुषं रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा रावणः भयसंदर्शनं वचः प्रत्युवाच। अस्मिन् खण्डे द्वौ वुल्गेटमात्रौ श्लोकौ वर्तेते — एकोनविंशः विंशः च; समीक्षितसंस्करणे तौ न विद्येते। तयोः विषयः तु सर्गस्य मूलभावम् एव दृढीकरोति, अतः प्रक्षेपः इति न वक्तव्यम्, अपितु वुल्गेटपरम्परायाः पाठविस्तारः इति एव। हंसी-मद्गुकोपमा च लोकप्रसिद्धा, सा च सीतायाः वाचि उपहासस्य एकः एव प्रयोगः।

रावणस्य उत्तरम् अधुना प्रलोभनात् तर्जनं प्रति परिवर्तते — ‘मैथिलि, मम वाक्यं शृणु; भामिनि, द्वादश मासाः ते अवधिः। चारुहासिनि, एतेन कालेन यदि त्वं मां न अभ्येषि, ततः मम सूदाः त्वां प्रातराशार्थं लेशशः छेत्स्यन्ति।’ एवं परुषं वाक्यम् उक्त्वा शत्रुरावणः रावणः क्रुद्धः सन् राक्षसीः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘विरूपाः घोरदर्शनाः मांसशोणितभोजनाः राक्षस्यः, शीघ्रम् एव अस्याः दर्पम् अपनेष्यन्तु।’ तस्य वचनात् एव ताः सुघोराः घोरदर्शनाः कृतप्राञ्जलयः भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन्। ततः घोरदर्शनः राजा रावणः चरणोत्कर्षैः मेदिनीं दारयन् इव प्रचाल्य ताः प्रोवाच। अत्र कविः रावणस्य दशाम् एकेन दृश्येन दर्शयति — यः क्षणात् पूर्वं पादयोः प्रणतः आसीत् सः एव अधुना पादाभ्यां भूमिं दारयति; प्रणयस्य विफलता क्रोधरूपेण परिणमति। ‘द्वादश मासाः’ इति अवधिः कथायाः दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः — सुन्दरकाण्डे हनुमतः आगमनकाले सः एव कालः प्रायः समाप्तप्रायः भवति, सीतायाः च प्राणत्यागसङ्कल्पः तेन एव हेतुना उत्पद्यते। ‘सूदाः छेत्स्यन्ति’ इति वचनं राक्षसस्वभावस्य क्रौर्यं स्पष्टं करोति। ‘शत्रुरावणः’ इति पदेन कविः तस्य नाम्नः अर्थम् एव स्मारयति, किन्तु अत्र सः स्त्रियं प्रति गर्जति, न तु शत्रून् प्रति — एतेन विडम्बना जायते।

रावणः आदिशति — ‘मैथिली अशोकवनिकामध्ये नीयताम्; तत्र इयं युष्माभिः परिवारिता गूढं रक्ष्यताम्। तत्र एनां घोरैः तर्जनैः पुनः सान्त्वैः च — वन्यां गजवधूम् इव — सर्वाः वशम् आनयध्वम्।’ एवं रावणेन प्रतिसमादिष्टाः ताः राक्षस्यः मैथिलीं परिगृह्य अशोकवनिकां जग्मुः। सा वनिका सर्वकामफलैः वृक्षैः नानापुष्पफलैः च वृता, सर्वकालमदैः द्विजैः समुपसेविता च आसीत्। कविः अत्र विरोधम् एव दर्शयति — वनिका सर्वसुखपूर्णा, तत्र स्थिता सीता तु शोकपरीताङ्गी। व्याघ्रीणां मध्ये हरिणी इव सा राक्षसीवशम् आपन्ना; महता शोकेन ग्रस्ता पाशबद्धा मृगी इव सा भीरुः शर्म न लभते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः — विरूपनेत्राभिः अतीव तर्जिता मैथिली तत्र शर्म न विन्दते; दयितं पतिं देवरं च स्मरन्ती सा भयशोकपीडिता विचेतना अभवत्। एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते, अरण्यकाण्डस्य च सीतासम्बद्धः भागः अशोकवनिकायाम् एव विश्राम्यति; ततः परं कथा रामम् अनुसरति। ‘वन्यां गजवधूम् इव’ इति उपमा रावणस्य दृष्टिम् एव प्रकाशयति — सीता तस्य कृते वशीकर्तव्यं वन्यं प्राणिमात्रम्। किन्तु कविः तत्क्षणम् एव हरिणी-व्याघ्री, पाशबद्धा मृगी इति उपमाभ्यां सीतायाः दृष्टिम् अपि दर्शयति। ‘पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरम्’ इति अन्तिमे पादे देवरस्मरणम् अपि योजितम् — एतेन लक्ष्मणे तस्याः विश्वासः पुनः स्थापितः, यः पूर्वं सर्गे कटुवचनैः भग्नप्रायः आसीत्। अशोकवनिकायाः नाम अपि विडम्बनागर्भम् — यत्र शोकः न भवति इति नाम, तत्र एव सीतायाः शोकः परमं काष्ठां गच्छति।

గత సర్గలో రావణుని సుదీర్ఘమైన ప్రలోభవాక్యాన్ని విన్నా సీత మౌనాన్నే ఆశ్రయించింది. ఈ సర్గలో ఆ మౌనం భగ్నమవుతుంది. ఇలా అనబడిన, శోకంతో కృశించిన వైదేహి నిర్భయంగా గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి రావణునికి జవాబిచ్చింది. గడ్డిపోచను ఉంచడం పతివ్రత ఆచారం — పరపురుషునితో నేరుగా సంభాషించకూడదని సూచించడానికి మధ్యలో గడ్డిపోచనే దూతగా ఉంచుతారు; దీనితో కవి ఆమె శీలాన్నీ భయరాహిత్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు. తరువాత ఆమె తన మాటతో కాకుండా భర్త కులపు పరిచయంతో జవాబు ప్రారంభిస్తుంది — ‘ధర్మానికి అచలమైన సేతువులా సత్యసంధుడని ప్రసిద్ధుడైన దశరథుడనే రాజు ఉండేవాడు; ఆయన పుత్రుడే ఆ రాఘవుడు. రాముడనే పేరు గల ఆ ధర్మాత్ముడు ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు, దీర్ఘబాహువు, విశాలాక్షుడు; ఆయనే నా దైవం, నా పతి. ఇక్ష్వాకుల కులంలో పుట్టిన, సింహం వంటి భుజాలు గల, మహాద్యుతి అయిన ఆయన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి నీ ప్రాణాలు హరిస్తాడు. ఆయన కళ్ళ ఎదుట నువ్వు నన్ను బలవంతంగా అవమానించి ఉంటే, జనస్థానంలో ఖరుడిలాగే నువ్వు కూడా యుద్ధంలో హతుడవై పడి ఉండేవాడివి. నువ్వు చెప్పిన ఈ భయంకర రూపాలు గల మహాబలులైన రాక్షసులందరూ రాఘవుని ముందు గరుడుని చూసిన సర్పాల్లా విషం లేనివారవుతారు.’ ఈ భాగంలో సీత మాటతీరు రావణుని మాటతీరుకు విరుద్ధం — అతడు తనను వర్ణించుకుంటాడు, ఆమె భర్తను వర్ణిస్తుంది; అతడు ఐశ్వర్యాన్ని లెక్కిస్తాడు, ఆమె కులాన్నీ ధర్మాన్నీ. ‘దైవతం స పతిర్మమ’ (ఆయనే నా దైవం, నా పతి) అనే పదంతో ఆమె పాతివ్రత్యానికి ఆధారాన్నే చెబుతుంది. ‘ప్రత్యక్షం యద్యహమ్’ (ఆయన కళ్ళ ఎదుట నన్ను …) అనే వాక్యంలో ఆమె రావణుని దొంగతనాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — అతడు శూరుడైతే రాముని సమక్షంలోనే చేసేవాడు.

సీత ఇప్పుడు రాముని ఆయుధబలాన్ని వర్ణిస్తుంది — ‘ఆయన అల్లెత్రాటి నుండి విడువబడిన బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు గంగ అలలు ఒడ్డును కోసివేసినట్లు నీ శరీరాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేస్తాయి.’ తరువాత ఆమె రావణుని వరదానాన్నే నిష్ఫలమని చూపిస్తుంది — ‘రావణా, నువ్వు అసురులచేత గానీ దేవతలచేత గానీ వధించబడనివాడివైనా, ఈ మహావైరాన్ని పుట్టించి ఆయన చేతి నుండి ప్రాణాలతో తప్పించుకోలేవు.’ ఇక్కడ సీత సూక్ష్మమైన తర్కాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — బ్రహ్మ వరం దేవాసురుల నుండే రక్షణ ఇస్తుంది, మనుష్యుని నుండి కాదు; కనుక రాముడే అతనికి అంతకుడు. ‘బలవంతుడైన ఆ రాఘవుడు నీ మిగిలిన జీవితానికి అంతం చేస్తాడు; యూపస్తంభానికి కట్టిన పశువులా నీ జీవితం దుర్లభం. రాక్షసా, ఆ రాముడు కోపంతో మండే కన్నుతో నిన్ను చూస్తే, రుద్రునిచే మన్మథుడు దహించబడినట్లు ఈ రోజే నువ్వు దగ్ధమైపోతావు. చంద్రుణ్ణి ఆకాశం నుండి భూమిపై పడగొట్టగలవాడూ, నాశనం చేయగలవాడూ, సముద్రాన్ని ఎండించగలవాడూ ఎవరో, ఆయనే సీతను విడిపించగలడు.’ చివరలో ఆమె భవిష్యత్తును వర్తమానంలా చెబుతుంది — ‘నువ్వు ప్రాణాలు పోయినవాడివి, శ్రీ పోయినవాడివి, సత్త్వం పోయినవాడివి, ఇంద్రియాలు పోయినవాడివి; నువ్వు చేసిన పని వల్ల లంక కూడా వైధవ్యం పొందుతుంది.’ ‘గతాసుః’ (ప్రాణాలు పోయినవాడు) మొదలైన నాలుగు విశేషణాలు భూతకాలంలా ప్రయోగించబడ్డాయి, అర్థం భవిష్యత్తుకు సంబంధించినదైనా — ఇదే సీత నిశ్చయపు దృఢత్వం. లంక వైధవ్యమనే కల్పన కూడా విశిష్టమైనది — నగరం పత్నిగా, రాజు పతిగా కల్పించబడ్డారు; ఇదే తరువాత యుద్ధకాండలో సత్యమవుతుంది. రుద్రుడు మన్మథుని దహించిన ఉపమ వల్గేట్ ప్రత్యేకతే, సమీక్షిత సంస్కరణలో అది లేదు.

సీత తన అపహరణలోని అధర్మాన్ని ఉంచుతుంది — ‘నన్ను భర్త పక్క నుండి బలవంతంగా వేరు చేశావే, నీ ఆ పాపకర్మ సుఖాంతం కాదు. మహాద్యుతి అయిన నా భర్త మరిదితో కలిసి నిర్భయంగా, తన వీర్యాన్ని ఆశ్రయించి నిర్జనమైన దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు; ఆయన యుద్ధంలో బాణవర్షంతో నీ శరీరం నుండి వీర్యాన్నీ బలాన్నీ దర్పాన్నీ అహంకారాన్నీ తొలగిస్తాడు.’ తరువాత ఆమె కాలతత్త్వాన్ని చెబుతుంది — ‘ప్రాణులకు కాలప్రేరితమైన వినాశం కనిపించినప్పుడు, కాలవశులైన మనుష్యులు కార్యంలో పొరపాటు చేస్తారు. నన్ను అవమానించడంతో నీకు ఆ కాలం వచ్చింది — నీ వధకూ, రాక్షసుల వధకూ, అంతఃపురపు వధకూ.’ చివరలో ఆమె ప్రసిద్ధమైన ఉపమను కూర్చుతుంది — ‘యజ్ఞం మధ్యలో ఉన్న, స్రుక్కులతోనూ పాత్రలతోనూ అలంకరించబడిన, ద్విజుల మంత్రాలతో పవిత్రమైన వేదికను చండాలుడు కాలరాయలేడు.’ ఈ ఉపమ రెండు విధాలుగా పని చేస్తుంది — ఒకవైపు ఆమె తన పవిత్రతను వేదికతో సమానం చేస్తుంది, మరొకవైపు రావణుణ్ణి చండాలుని స్థానంలో నిలుపుతుంది. ఇదే ఈ సర్గలో అత్యంత పదునైన మాట; ఇక్కడ సీత వాణి భయం నుండి ధర్మశాసనంగా పైకి లేస్తుంది. ‘సుఖోదర్కం న భవిష్యతి’ (సుఖాంతం కాదు) అనే పదంతో ఆమె కర్మఫల సిద్ధాంతాన్నే ఉంచుతుంది — పాపానికి పరిణామం పాపమే. ‘శూన్యే దండకే వసతి’ (నిర్జనమైన దండకంలో నివసిస్తున్నాడు) అనే పదంలో రాముని నిర్భయత ఆయన ఏకాంతవాసంతోనే నిరూపించబడింది. ‘అపనేష్యతి గాత్రేభ్యః’ (శరీరం నుండి తొలగిస్తాడు) అనే క్రియాపదంతో ఆమె దర్పాన్ని శరీరం నుండి తొలగించడం అనే విచిత్రమైన రూపకాన్ని చేస్తుంది — దర్పాన్ని కూడా అతడు ఒక అవయవంలా ధరించాడు. వేదిక ఉపమలో మూడు విశేషణాలు కూడా సూక్ష్మమైనవి — యజ్ఞం మధ్యలో ఉండడం స్థానపు పవిత్రత, స్రుక్కులతోనూ పాత్రలతోనూ అలంకరించబడడం అలంకారానిది, ద్విజమంత్రాలతో పవిత్రం కావడం సంస్కారానిది; మూడింటితోనూ సీత వివాహసంస్కారం సూచించబడింది.

‘అలాగే నేను కూడా నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచే రాముని ధర్మపత్నిని, దృఢవ్రతురాలిని; రాక్షసాధమా, పాపివైన నువ్వు నన్ను తాకలేవు.’ తరువాత ఆమె రెండవ ఉపమ చెబుతుంది — ‘నిత్యమూ పద్మవనాలలో రాజహంసతో కలిసి క్రీడించే హంసి గడ్డి మధ్యలో ఉన్న నీటికాకిని ఎలా చూస్తుంది?’ ‘మద్గు’ అంటే నీటికాకి, హంసకు విపరీతమైనది; దీనితో ఆమె రామునికీ రావణునికీ ఉన్న తేడాను స్పష్టం చేస్తుంది. తరువాత ఆమె శరీరంపై నిరపేక్షతను ప్రకటిస్తుంది — ‘ఈ శరీరం చైతన్యం లేనిది; బంధించు, లేదా చంపించు. రాక్షసా, నేను ఈ శరీరాన్ని కాపాడుకోను, జీవితాన్ని కూడా కాదు; కానీ భూమిపై నాకు అపకీర్తి తెచ్చుకోవడం మాత్రం సాధ్యం కాదు.’ ఇదే సీత నిశ్చయానికి సారం — ప్రాణాలను విడిచిపెట్టవచ్చు, కీర్తిని కాదు. ఈ విధంగా కోపంతో అతి కఠినమైన మాట పలికి, జానకి రావణునితో మళ్ళీ ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు — మౌనమే ఆమె చివరి అస్త్రం. రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేలా చేసే ఆ కఠినవాక్యాన్ని విని రావణుడు భయం కలిగించే మాటతో జవాబిచ్చాడు. ఈ భాగంలో వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్న రెండు శ్లోకాలు ఉన్నాయి — పంతొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శ్లోకాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి లేవు. వాటి విషయం మాత్రం సర్గ మూలభావాన్నే దృఢపరుస్తుంది, కనుక వాటిని ప్రక్షేపమని చెప్పకూడదు, వల్గేట్ పరంపరలోని పాఠవిస్తారమనే చెప్పాలి. హంసి-నీటికాకి ఉపమ లోకప్రసిద్ధమైనది, సీత మాటలో పరిహాసానికి అదొక్కటే ప్రయోగం.

రావణుని జవాబు ఇప్పుడు ప్రలోభం నుండి బెదిరింపుగా మారుతుంది — ‘మైథిలీ, నా మాట విను; భామినీ, నీకు పన్నెండు నెలల గడువు. చారుహాసినీ, ఈ కాలంలోగా నువ్వు నా దగ్గరకు రాకపోతే, ఆ తరువాత నా వంటవాళ్ళు ఉదయపు భోజనం కోసం నిన్ను ముక్కలు ముక్కలుగా నరుకుతారు.’ ఇలా కఠినమైన మాట పలికి, శత్రువులను ఏడిపించే రావణుడు కోపించి రాక్షసస్త్రీలతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘వికృతరూపులూ, భయంకరంగా కనిపించేవారూ, మాంసరక్తాలు భుజించేవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలారా, త్వరగానే ఈమె దర్పాన్ని తొలగించండి.’ అతని మాటతోనే అతి ఘోరులూ భయంకర రూపులూ అయిన వారు చేతులు జోడించి మైథిలిని చుట్టుముట్టారు. తరువాత భయంకరంగా కనిపించే రాజు రావణుడు పాదాల తాకిడితో భూమిని చీలుస్తున్నట్లు కదిలి వారితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని దశను ఒకే దృశ్యంతో చూపిస్తాడు — క్షణం క్రితం పాదాలపై ప్రణమిల్లినవాడే ఇప్పుడు పాదాలతో భూమిని చీలుస్తున్నాడు; ప్రణయం విఫలమై క్రోధరూపంలో పరిణమిస్తుంది. ‘ద్వాదశ మాసాః’ (పన్నెండు నెలలు) అనే గడువు కథాదృష్టితో ముఖ్యమైనది — సుందరకాండలో హనుమంతుడు వచ్చే సమయానికి ఆ కాలమే దాదాపు ముగియవచ్చి ఉంటుంది, సీత ప్రాణత్యాగ సంకల్పం కూడా ఆ కారణంగానే పుడుతుంది. ‘సూదాః ఛేత్స్యంతి’ (వంటవాళ్ళు నరుకుతారు) అనే మాట రాక్షసస్వభావపు క్రౌర్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘శత్రురావణః’ (శత్రువులను ఏడిపించేవాడు) అనే పదంతో కవి అతని పేరు అర్థాన్నే గుర్తుచేస్తాడు, కానీ ఇక్కడ అతడు శత్రువులపై కాదు, ఒక స్త్రీపై గర్జిస్తున్నాడు — దీనితో విడంబన పుడుతుంది.

రావణుడు ఆదేశిస్తాడు — ‘మైథిలిని అశోకవనిక మధ్యకు తీసుకువెళ్ళండి; అక్కడ మీరు చుట్టూ ఉండి ఈమెను రహస్యంగా కాపాడండి. అక్కడ ఈమెను ఘోరమైన బెదిరింపులతోనూ, మళ్ళీ ఓదార్పు మాటలతోనూ — అడవి ఆడ ఏనుగును మచ్చిక చేసినట్లు — మీరందరూ వశపరుచుకోండి.’ రావణుడు ఈ విధంగా ఆదేశించగా ఆ రాక్షసస్త్రీలు మైథిలిని పట్టుకొని అశోకవనికకు వెళ్ళారు. ఆ వనిక సమస్త కోరికలనూ ఫలించే వృక్షాలతో, రకరకాల పూలూ పండ్లూ గల చెట్లతో చుట్టబడి, అన్ని కాలాలలోనూ మదించే పక్షులచే సేవించబడుతోంది. కవి ఇక్కడ విరోధాన్నే చూపిస్తాడు — వనిక సర్వసుఖాలతో నిండి ఉంది, అందులో ఉన్న సీత మాత్రం శోకంతో నిండిన అవయవాలు గలది. పులుల మధ్య లేడిలా ఆమె రాక్షసస్త్రీల వశమైంది; మహాశోకంతో పట్టుబడి, ఉచ్చులో చిక్కిన లేడిలా ఆ భీరువు శాంతిని పొందలేదు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో నిబద్ధమై ఉంది — వికృతమైన కన్నులు గల వారిచే మిక్కిలి బెదిరించబడిన మైథిలి అక్కడ శాంతిని పొందలేదు; ప్రియమైన భర్తనూ మరిదినీ తలచుకుంటూ, భయశోకాలతో పీడించబడి ఆమె స్పృహ కోల్పోయింది. ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, అరణ్యకాండలో సీతకు సంబంధించిన భాగం అశోకవనికలోనే విశ్రమిస్తుంది; ఆ తరువాత కథ రాముణ్ణి అనుసరిస్తుంది. ‘వన్యాం గజవధూమ్ ఇవ’ (అడవి ఆడ ఏనుగులా) అనే ఉపమ రావణుని దృష్టినే ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతనికి సీత మచ్చిక చేయవలసిన అడవి జంతువు మాత్రమే. కానీ కవి వెంటనే లేడి-పులులు, ఉచ్చులో చిక్కిన లేడి అనే ఉపమలతో సీత దృష్టిని కూడా చూపిస్తాడు. ‘పతిం స్మరంతీ దయితం చ దేవరమ్’ (ప్రియమైన భర్తనూ మరిదినీ తలచుకుంటూ) అనే చివరి పాదంలో మరిది స్మరణ కూడా కూర్చబడింది — దీనితో లక్ష్మణునిపై ఆమె విశ్వాసం మళ్ళీ స్థాపించబడింది, అది ఇంతకుముందు సర్గలో కటువచనాలతో దాదాపు భగ్నమైంది. అశోకవనిక పేరు కూడా విడంబనను గర్భంలో ఉంచుకున్నదే — శోకం లేని చోటు అని పేరు, అక్కడే సీత శోకం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனின் நீண்ட ஆசைகாட்டும் பேச்சைக் கேட்டும் சீதை மௌனத்தையே மேற்கொண்டிருந்தாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்த மௌனம் உடைகிறது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி துயரத்தால் மெலிந்திருந்தாலும் அச்சமின்றி, இடையே ஒரு புல்லை வைத்துக்கொண்டு ராவணனுக்குப் பதில் சொன்னாள். புல்லை வைப்பது கற்புடைய பெண்ணின் வழக்கம் — பிற ஆடவனுடன் நேரடியாகப் பேசக்கூடாது என்பதைச் சுட்ட நடுவே புல்லே தூதுபோல் வைக்கப்படுகிறது; இதனால் கவி அவளுடைய ஒழுக்கத்தையும் அச்சமின்மையையும் ஒரே நேரத்தில் காட்டுகிறார். பிறகு அவள் பதிலைத் தன் சொல்லால் தொடங்கவில்லை, கணவரின் குலத்தின் அறிமுகத்தால் தொடங்குகிறாள்: ‘தர்மத்தின் அசையாத அணைபோல், சத்தியம் தவறாதவர் என்று அறியப்பட்ட தசரதன் என்ற அரசர் இருந்தார்; அவருடைய மகன் அந்த ராகவன். ராமன் என்ற அந்தத் தர்மாத்மா மூவுலகிலும் புகழ்பெற்றவர், நீண்ட கைகளும் அகன்ற கண்களும் உடையவர்; அவரே என் தெய்வமும் கணவரும். இக்ஷ்வாகு குலத்தில் பிறந்த, சிங்கம் போன்ற தோள்களும் பேரொளியும் உடைய அவர் தம்பி லக்ஷ்மணனுடன் சேர்ந்து உன் உயிரைப் பறிப்பார். அவர் கண்முன்னே நீ என்னைப் பலவந்தப்படுத்தியிருந்தால், ஜனஸ்தானத்தில் கரனைப் போல நீயும் போரில் கொல்லப்பட்டுக் கிடந்திருப்பாய். நீ சொன்ன கொடிய உருவமுடைய, பெருவலிமையுடைய இந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் ராகவன் முன்னே விஷமற்றவர்களாவார்கள் — கருடனைக் கண்ட பாம்புகள் போல.’ இந்தப் பகுதியில் சீதையின் பேச்சு முறை ராவணனுடையதற்கு நேர் எதிரானது — அவன் தன்னை வர்ணிக்கிறான், அவளோ கணவரை; அவன் செல்வத்தை எண்ணுகிறான், அவளோ குலத்தையும் தர்மத்தையும். ‘அவரே என் தெய்வமும் கணவரும்’ என்ற சொல்லால் அவள் கற்புநெறியின் அடிப்படையையே சொல்கிறாள். ‘அவர் கண்முன்னே நான் …’ என்ற வாக்கியத்தால் அவள் ராவணனின் திருட்டுச் செயலை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறாள் — அவன் வீரனாக இருந்திருந்தால் ராமனின் கண்முன்னேயே செய்திருப்பான்.

சீதை இப்போது ராமனின் ஆயுத பலத்தை வர்ணிக்கிறாள்: ‘அவருடைய நாணிலிருந்து விடுபட்ட பொன் அணிசெய்த அம்புகள், கங்கையின் கரையை அலைகள் அரிப்பதுபோல உன் உடலைச் சிதைக்கும்.’ பிறகு அவள் ராவணனின் வரத்தையே பயனற்றதாகக் காட்டுகிறாள்: ‘ராவணா, அசுரர்களாலோ தேவர்களாலோ நீ கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருந்தாலும், இந்த மிகப் பெரிய பகைமையை உண்டாக்கிக்கொண்டபின் அவர் கையிலிருந்து உயிரோடு தப்பமாட்டாய்.’ இங்கே சீதை நுட்பமான தர்க்கத்தைச் சார்கிறாள் — பிரம்மாவின் வரம் தேவர்களிடமிருந்தும் அசுரர்களிடமிருந்தும் மட்டுமே காப்பு தருகிறது, மனிதனிடமிருந்து அல்ல; ஆகவே ராமனே அவனை முடிப்பவர். ‘வலிமைமிக்க அந்த ராகவன் உன் எஞ்சிய உயிருக்கு முடிவு கட்டுவார்; வேள்வித் தூணில் கட்டப்பட்ட விலங்கைப் போல உனக்கு உயிர் பிழைப்பது அரிது. ராக்ஷசா, அந்த ராமன் சினத்தால் எரியும் கண்ணால் உன்னைப் பார்த்தால், ருத்திரனால் மன்மதன் எரிக்கப்பட்டதுபோல இன்றே நீ எரிந்து சாம்பலாவாய். சந்திரனை வானிலிருந்து தரையில் வீழ்த்தவோ அழிக்கவோ கூடியவர், கடலை வற்றச் செய்யக்கூடியவர் — அவரே சீதையை விடுவிக்க வல்லவர்.’ இறுதியில் அவள் எதிர்காலத்தை நிகழ்காலம் போலச் சொல்கிறாள்: ‘நீ உயிர் போனவன், செல்வம் போனவன், வலிமை போனவன், புலன்கள் போனவன்; உன் செயலால் இலங்கையும் விதவைக் கோலம் பூணும்.’ ‘உயிர் போனவன்’ முதலிய நான்கு அடைமொழிகளும் இறந்தகாலம் போலப் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளன, பொருள் எதிர்காலத்தைச் சார்ந்ததாயினும் — இதுவே சீதையின் உறுதியின் திடம். இலங்கை விதவையாகும் என்ற கற்பனையும் தனிச்சிறப்பானது — நகரம் மனைவியாகவும் அரசன் கணவனாகவும் கற்பனை செய்யப்படுகின்றனர்; இதுவே பின்னால் யுத்த காண்டத்தில் உண்மையாகிறது. ருத்திரன் மன்மதனை எரித்த உவமை வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அது இல்லை.

சீதை தான் கவரப்பட்டதன் அதர்மத்தை முன்வைக்கிறாள்: ‘கணவரின் அருகிலிருந்து பலவந்தமாக என்னைப் பிரித்தாயே, உன் அந்தப் பாவச் செயல் இன்பமான முடிவைத் தராது. பேரொளியுடைய என் கணவர் மைத்துனருடன் அச்சமின்றித் தம் வீரத்தைச் சார்ந்து ஆளில்லாத தண்டகக் காட்டில் வசிக்கிறார்; அவர் போரில் அம்பு மழையால் உன் உடலிலிருந்து வீரத்தையும் வலிமையையும் செருக்கையும் ஆணவத்தையும் அகற்றுவார்.’ பிறகு அவள் காலத்தின் உண்மையைச் சொல்கிறாள்: ‘உயிர்களுக்குக் காலத்தால் தூண்டப்பட்ட அழிவு நெருங்கும்போது, காலத்தின் வசப்பட்ட மனிதர்கள் செயலில் தவறிழைக்கின்றனர். என்னை அவமதித்ததால் உனக்கு அந்தக் காலம் வந்துவிட்டது — உனக்கும், ராக்ஷசர்களுக்கும், அந்தப்புரத்துக்கும் அழிவாக.’ இறுதியில் அவள் பிரசித்தமான உவமையைச் சேர்க்கிறாள்: ‘வேள்வியின் நடுவே இருக்கும், ஸ்ருக் முதலிய வேள்விப் பாத்திரங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, அந்தணர்களின் மந்திரங்களால் புனிதமாக்கப்பட்ட வேள்விமேடையைச் சண்டாளன் மிதிக்க முடியாது.’ இந்த உவமை இரு வகையில் செயல்படுகிறது — ஒருபுறம் அவள் தன் தூய்மையை வேள்விமேடைக்கு நிகராக்குகிறாள், மறுபுறம் ராவணனைச் சண்டாளன் நிலையில் வைக்கிறாள். இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் மிகக் கூர்மையான சொல்; சீதையின் குரல் இங்கே அச்சத்திலிருந்து எழுந்து தர்ம ஆணையாக உயர்கிறது. ‘இன்பமான முடிவைத் தராது’ என்ற சொல்லால் அவள் கர்மபலக் கோட்பாட்டையே முன்வைக்கிறாள் — பாவத்தின் விளைவு பாவமே. ‘ஆளில்லாத தண்டகக் காட்டில் வசிக்கிறார்’ என்ற சொல்லில் ராமனின் அச்சமின்மை அவருடைய தனித்த வாழ்க்கையாலேயே நிரூபிக்கப்படுகிறது. ‘உடலிலிருந்து அகற்றுவார்’ என்ற வினையால் அவள் செருக்கை உடலிலிருந்து நீக்குவது என்ற விந்தையான உருவகத்தைச் செய்கிறாள் — செருக்கும் ஓர் உறுப்புபோல அவனால் சுமக்கப்படுகிறது. வேள்விமேடை உவமையிலும் மூன்று அடைமொழிகள் நுட்பமானவை — வேள்வியின் நடுவே இருப்பது இடத்தின் புனிதம், பாத்திரங்களால் அணிசெய்யப்பட்டிருப்பது அலங்காரத்தின் புனிதம், மந்திரங்களால் புனிதமாக்கப்பட்டிருப்பது சடங்கின் புனிதம்; மூன்றாலும் சீதையின் திருமணச் சடங்கு சுட்டப்படுகிறது.

‘அதுபோலவே நானும் என்றும் தர்மத்தில் நிலைத்த ராமனின் உறுதியான விரதமுடைய தர்மபத்தினி; ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, பாவியான உன்னால் நான் தொடப்பட முடியாதவள்.’ பிறகு அவள் இரண்டாவது உவமையைச் சொல்கிறாள்: ‘தாமரைக் கூட்டங்களில் எப்போதும் ராஜஹம்சத்துடன் விளையாடும் அன்னப்பெடை, புற்களின் நடுவே இருக்கும் நீர்க்காக்கையை எப்படிப் பார்க்கும்?’ மத்கு என்பது நீர்க்காக்கை, அன்னத்துக்கு நேர் எதிரானது; இதனால் அவள் ராமனுக்கும் ராவணனுக்கும் இடையிலான வேறுபாட்டைத் தெளிவாக்குகிறாள். பிறகு அவள் உடல் மேல் பற்றின்மையை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘இந்த உடல் உணர்வற்றது; கட்டிப்போடு அல்லது கொன்றுவிடு. ராக்ஷசா, இந்த உடலை நான் காக்க வேண்டியதில்லை, உயிரையும் கூட; ஆனால் உலகில் எனக்குப் பழிச்சொல் உண்டாக விடமாட்டேன்.’ இதுவே சீதையின் உறுதியின் சாரம் — உயிரைத் துறக்கலாம், புகழைத் துறக்கலாகாது. இவ்வாறு சினத்தால் மிகக் கடுஞ்சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு, ஜானகி ராவணனிடம் மீண்டும் எதுவும் பேசவில்லை — மௌனமே அவளுடைய இறுதி ஆயுதம். மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தக் கடுஞ்சொல்லைக் கேட்டு ராவணன் அச்சமூட்டும் சொல்லால் பதில் சொன்னான். இந்தப் பகுதியில் வல்கேட் பாடத்துக்கு மட்டுமே உரிய இரண்டு சுலோகங்கள் உள்ளன — பத்தொன்பதாம், இருபதாம் சுலோகங்கள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அவை இல்லை. அவற்றின் பொருளோ சர்க்கத்தின் அடிப்படை உணர்வையே உறுதிப்படுத்துகிறது; ஆகவே அவற்றை இடைச்செருகல் என்று சொல்லக்கூடாது, வல்கேட் மரபின் பாட விரிவு என்றே சொல்ல வேண்டும். அன்னம் – நீர்க்காக்கை உவமை உலகப் பிரசித்தமானது; சீதையின் சொல்லில் கேலியின் ஒரே பயன்பாடு அதுவே.

ராவணனின் பதில் இப்போது ஆசைகாட்டலிலிருந்து மிரட்டலுக்கு மாறுகிறது: ‘மைதிலியே, என் சொல்லைக் கேள்; அழகியே, பன்னிரண்டு மாதங்கள் உனக்குக் கெடு. அழகிய புன்னகையுடையவளே, இந்தக் காலத்துக்குள் நீ என்னை நாடிவராவிட்டால், பிறகு என் சமையல்காரர்கள் காலை உணவுக்காக உன்னைத் துண்டுதுண்டாக வெட்டுவார்கள்.’ இவ்வாறு கடுஞ்சொல்லைச் சொல்லிவிட்டு, பகைவரை அலறச் செய்யும் ராவணன் சினத்துடன் ராக்ஷசிகளிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘விகாரமான, கொடிய தோற்றமுடைய, இறைச்சியும் இரத்தமும் உண்ணும் ராக்ஷசிகளே, விரைவிலேயே இவளுடைய செருக்கை அகற்றுங்கள்.’ அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டதுமே மிகக் கொடிய, அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய அவர்கள் கைகூப்பியவாறு மைதிலியைச் சூழ்ந்துகொண்டனர். பிறகு கொடிய தோற்றமுடைய அரசன் ராவணன் கால்களை ஓங்கி மிதித்துப் பூமியைப் பிளப்பதுபோல் நடந்து அவர்களிடம் சொன்னான். இங்கே கவி ராவணனின் நிலையை ஒரே காட்சியால் காட்டுகிறார் — ஒரு கணம் முன்பு காலில் விழுந்தவனே இப்போது கால்களால் பூமியைப் பிளக்கிறான்; காதல் தோற்றது சினமாக மாறுகிறது. ‘பன்னிரண்டு மாதங்கள்’ என்ற கெடு கதையின் போக்கில் முக்கியமானது — சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் வரும் நேரத்தில் அந்தக் காலம் ஏறக்குறைய முடியும் நிலையில் இருக்கிறது; சீதையின் உயிர்த்தியாக எண்ணமும் அதே காரணத்தால் எழுகிறது. ‘சமையல்காரர்கள் வெட்டுவார்கள்’ என்ற சொல் ராக்ஷச இயல்பின் கொடூரத்தைத் தெளிவாக்குகிறது. ‘பகைவரை அலறச் செய்யும் ராவணன்’ என்ற சொல்லால் கவி அவன் பெயரின் பொருளையே நினைவூட்டுகிறார்; ஆனால் இங்கே அவன் ஒரு பெண்ணிடம் கர்ஜிக்கிறான், பகைவரிடம் அல்ல — இதனால் நகைமுரண் பிறக்கிறது.

ராவணன் கட்டளையிடுகிறான்: ‘மைதிலியை அசோகவனத்தின் நடுவே கொண்டுசெல்லுங்கள்; அங்கே உங்களால் சூழப்பட்டு இவள் மறைவாகக் காக்கப்படட்டும். அங்கே கொடிய மிரட்டல்களாலும் மீண்டும் இனிய சொற்களாலும் — காட்டுப் பெண்யானையைப் பழக்குவதுபோல — நீங்கள் அனைவரும் இவளை வசப்படுத்துங்கள்.’ ராவணனால் இவ்வாறு கட்டளையிடப்பட்ட அந்த ராக்ஷசிகள் மைதிலியைப் பற்றிக்கொண்டு அசோகவனத்துக்குச் சென்றனர். அந்த வனம் எல்லா விருப்பங்களையும் கனியாகத் தரும் மரங்களாலும் பலவகை மலர்களும் கனிகளும் உடைய மரங்களாலும் சூழப்பட்டிருந்தது; எல்லாக் காலங்களிலும் களிப்புடன் இருக்கும் பறவைகள் அங்கே வசித்தன. கவி இங்கே முரணையே காட்டுகிறார் — வனம் எல்லா இன்பங்களும் நிறைந்தது, அங்கே இருக்கும் சீதையோ உடலெல்லாம் துயரம் சூழ்ந்தவள். பெண்புலிகளின் நடுவே பெண்மானைப் போல அவள் ராக்ஷசிகளின் வசப்பட்டாள்; பெருந்துயரால் விழுங்கப்பட்ட, கண்ணியில் சிக்கிய பெண்மானைப் போல அச்சம் கொண்ட அவள் நிம்மதி பெறவில்லை. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த சந்தத்தில் அமைந்துள்ளது — விகாரமான கண்களுடைய அவர்களால் மிகவும் மிரட்டப்பட்ட மைதிலி அங்கே நிம்மதி பெறவில்லை; அன்புக் கணவரையும் மைத்துனரையும் நினைத்தவாறு அச்சத்தாலும் துயரத்தாலும் வருந்தி உணர்விழந்தாள். இந்தக் காட்சியுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; ஆரண்ய காண்டத்தில் சீதை தொடர்பான பகுதி அசோகவனத்திலேயே ஓய்வுகொள்கிறது; அதற்குப் பிறகு கதை ராமனைப் பின்தொடர்கிறது. ‘காட்டுப் பெண்யானையைப் போல’ என்ற உவமை ராவணனின் பார்வையையே வெளிப்படுத்துகிறது — அவனுக்குச் சீதை வசப்படுத்த வேண்டிய ஒரு காட்டு விலங்கு மட்டுமே. ஆனால் கவி உடனேயே பெண்மான் – பெண்புலி, கண்ணியில் சிக்கிய பெண்மான் என்ற உவமைகளால் சீதையின் பார்வையையும் காட்டுகிறார். ‘அன்புக் கணவரையும் மைத்துனரையும் நினைத்தவாறு’ என்ற இறுதி அடியில் மைத்துனரை நினைப்பதும் சேர்க்கப்பட்டுள்ளது — இதனால் முந்தைய சர்க்கங்களில் கடுஞ்சொற்களால் ஏறக்குறைய உடைந்துபோயிருந்த லக்ஷ்மணன் மேலான அவளுடைய நம்பிக்கை மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது. அசோகவனம் என்ற பெயரும் நகைமுரணைக் கருவில் கொண்டது — சோகம் இல்லாத இடம் என்று பெயர், அங்கேயே சீதையின் சோகம் உச்ச எல்லையை அடைகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದೀರ್ಘವಾದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸೀತೆ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ಮೌನ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ವೈದೇಹಿಯೂ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ರಾವಣನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಇಡುವುದು ಪತಿವ್ರತೆಯ ಆಚಾರ — ಪರಪುರುಷನೊಡನೆ ನೇರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲು ನಡುವೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನೇ ದೂತರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಉತ್ತರವನ್ನು ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯ ಕುಲದ ಪರಿಚಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮದ ಅಚಲ ಸೇತುವೆಯಂತೆ ಸತ್ಯಸಂಧನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ಮಗನೇ ಆ ರಾಘವ. ರಾಮನೆಂಬ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನು, ದೀರ್ಘಬಾಹು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರ; ಅವನೇ ನನ್ನ ದೇವರು, ನನ್ನ ಪತಿ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಸಿಂಹದ ಹೆಗಲಿನ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವನು. ಅವನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದರೆ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರನಂತೆ ನೀನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನೀನು ಹೇಳಿದ ಈ ಘೋರರೂಪದ ಮಹಾಬಲ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಾಘವನಿರುವಾಗ ನಿರ್ವಿಷರಾಗುವರು — ಗರುಡನನ್ನು ಕಂಡ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ರೀತಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನ ರೀತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಪತಿಯನ್ನು; ಅವನು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳಾದರೋ ಕುಲವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ. ‘ದೈವತಂ ಸ ಪತಿರ್ಮಮ’ (ಅವನೇ ನನ್ನ ದೇವರು, ನನ್ನ ಪತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆಧಾರವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಯದ್ಯಹಮ್’ (ಅವನ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ... ಆಗಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾವಣನ ಕಳ್ಳತನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ರಾಮನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಸೀತೆ ಈಗ ರಾಮನ ಶಸ್ತ್ರಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರದ ಬಾಣಗಳು ಗಂಗೆಯ ಅಲೆಗಳು ದಡವನ್ನು ಕೊಚ್ಚುವಂತೆ ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಛಿದ್ರಗೊಳಿಸುವವು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನ ವರದಾನವನ್ನೇ ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ಅಸುರರಿಂದಲೂ ಸುರರಿಂದಲೂ ನೀನು ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಪಾರಾಗಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ತರ್ಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರ ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನೇ ಅವನ ಅಂತಕನು. ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಘವನು ನಿನ್ನ ಉಳಿದ ಜೀವನವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವನು; ಯೂಪಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ಪಶುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಜೀವನ ದುರ್ಲಭ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಆ ರಾಮನು ರೋಷದಿಂದ ಉರಿಯುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇಂದೇ ನೀನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮವಾಗುವೆ — ರುದ್ರನಿಂದ ಮನ್ಮಥನು ಸುಟ್ಟುಹೋದಂತೆ. ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಬಲ್ಲವನೋ ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲವನೋ, ಸಾಗರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಬಲ್ಲವನೋ, ಅವನೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಬಲ್ಲನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನು ವರ್ತಮಾನದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು, ಸಂಪತ್ತು ಹೋದವನು, ಸತ್ತ್ವ ಹೋದವನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೋದವನು; ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯೂ ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು.’ ‘ಗತಾಸುಃ’ (ಪ್ರಾಣ ಹೋದವನು) ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಭೂತಕಾಲದಂತೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದ್ದಾದರೂ — ಇದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ. ಲಂಕೆಯ ವೈಧವ್ಯ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ನಗರಿಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿಯೂ ರಾಜನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರುದ್ರನಿಂದ ಮನ್ಮಥದಹನದ ಉಪಮೆಯೂ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯದೇ ವಿಶೇಷ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಇಲ್ಲ.

ಸೀತೆ ತನ್ನ ಅಪಹರಣದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪತಿಯ ಪಕ್ಕದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದೆಯಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಆ ಪಾಪಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಮೈದುನನೊಡನೆ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ತನ್ನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿರ್ಜನವಾದ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ದೇಹದಿಂದ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ದರ್ಪವನ್ನೂ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಹಾಕುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವಾದ ಭೂತಗಳ ವಿನಾಶ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಕಾಲದ ವಶರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಆ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ — ನಿನ್ನ, ರಾಕ್ಷಸರ, ಅಂತಃಪುರದ ವಧೆಗಾಗಿ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ಇರುವ, ಸ್ರುಕ್ಕು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದ್ವಿಜರ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ವೇದಿಯನ್ನು ಚಂಡಾಲನು ತುಳಿಯಲಾರನು.’ ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ವೇದಿಗೆ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾವಣನನ್ನು ಚಂಡಾಲನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತು; ಸೀತೆಯ ವಾಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಧರ್ಮಶಾಸನದತ್ತ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೋದರ್ಕಂ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಸುಖದ ಪರಿಣಾಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಪಾಪದ ಪರಿಣಾಮ ಪಾಪವೇ. ‘ಶೂನ್ಯೇ ದಂಡಕೇ ವಸತಿ’ (ನಿರ್ಜನ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಅವನ ಏಕಾಂತವಾಸದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಪನೇಷ್ಯತಿ ಗಾತ್ರೇಭ್ಯಃ’ (ದೇಹದಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವಳು ದರ್ಪವನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ತೆಗೆಯುವುದು ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಕವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ದರ್ಪವನ್ನೂ ಅವನು ಒಂದು ಅಂಗದಂತೆ ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವೇದಿಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದವು — ಯಜ್ಞದ ನಡುವೆ ಇರುವುದು ಸ್ಥಾನದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ಸ್ರುಕ್ಕು-ಪಾತ್ರೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ ಅಲಂಕಾರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ದ್ವಿಜಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವುದು ಸಂಸ್ಕಾರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ; ಮೂರರಿಂದಲೂ ಸೀತೆಯ ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ನಿತ್ಯಧರ್ಮಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ದೃಢವ್ರತಳಾದ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ; ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ಪಾಪಿಯಾದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿತ್ಯವೂ ಕಮಲವನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಹಂಸನೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸುವ ಹಂಸಿ ಹುಲ್ಲಿನ ನಡುವೆ ಇರುವ ನೀರುಕಾಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಿಯಾಳು?’ ‘ಮದ್ಗು’ ಎಂದರೆ ನೀರುಕಾಗೆ, ಹಂಸಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನಿಗೂ ರಾವಣನಿಗೂ ಇರುವ ಅಂತರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ದೇಹ ಸಂಜ್ಞಾಹೀನವಾದುದು; ಕಟ್ಟಿಹಾಕು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಈ ದೇಹವನ್ನಾಗಲಿ ಜೀವನವನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಲಾರೆ.’ ಇದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಸಾರ — ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಅತಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ಜಾನಕಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಮೌನವೇ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಆ ಕಠೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಇಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ವಿಷಯವಾದರೋ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವವನ್ನೇ ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪವೆಂದು ಹೇಳಬಾರದು, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪರಂಪರೆಯ ಪಾಠವಿಸ್ತಾರ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಂಸಿ-ನೀರುಕಾಗೆಯ ಉಪಮೆ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು, ಅದು ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಪಹಾಸ್ಯದ ಏಕೈಕ ಪ್ರಯೋಗ.

ರಾವಣನ ಉತ್ತರ ಈಗ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಿಂದ ಬೆದರಿಕೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು; ಭಾಮಿನಿಯೇ, ನಿನಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ. ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯವಳೇ, ಈ ಕಾಲದೊಳಗೆ ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬರದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಅಡುಗೆಯವರು ಬೆಳಗಿನ ಉಪಾಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸುವರು.’ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿರೂಪರೂ ಘೋರದರ್ಶನರೂ ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳನ್ನು ಉಣ್ಣುವವರೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೇ, ಬೇಗನೆ ಇವಳ ದರ್ಪವನ್ನು ಇಳಿಸಿರಿ.’ ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಅತಿಘೋರರೂ ಘೋರದರ್ಶನರೂ ಆದ ಅವರು ಕೈಮುಗಿದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಅನಂತರ ಘೋರದರ್ಶನನಾದ ರಾಜ ರಾವಣನು ಪಾದಗಳ ಅಪ್ಪಳಿಕೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ನಡುಗಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಪಾದಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಣಯದ ವೈಫಲ್ಯ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾಃ’ (ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು) ಎಂಬ ಅವಧಿ ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಬರುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅದೇ ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಮುಗಿಯುತ್ತಾ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಸೂದಾಃ ಛೇತ್ಸ್ಯಂತಿ’ (ಅಡುಗೆಯವರು ಕತ್ತರಿಸುವರು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುರಾವಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಮೇಲೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ವಿಡಂಬನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಅಶೋಕವನದ ನಡುವೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿರಿ; ಅಲ್ಲಿ ನೀವು ಸುತ್ತುವರಿದು ಇವಳನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕಾಯಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ — ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯನ್ನು ಪಳಗಿಸುವಂತೆ — ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇವಳನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತನ್ನಿ.’ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಆದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆ ವನ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ಫಲವನ್ನೀಯುವ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮದವೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನ ಸರ್ವಸುಖಪೂರ್ಣ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಸೀತೆಯಾದರೋ ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಗಗಳವಳು. ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳ ನಡುವಿನ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಶಳಾದಳು; ಮಹಾಶೋಕದಿಂದ ಗ್ರಸ್ತಳಾದ, ಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಭೀರು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮೈದುನನನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಅವಳು ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಳು. ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಾಗ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲೇ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ಕಥೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವನ್ಯಾಂ ಗಜವಧೂಮ್ ಇವ’ (ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆ ಪಳಗಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಕವಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆ-ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಗಳು, ಪಾಶಬದ್ಧ ಜಿಂಕೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪತಿಂ ಸ್ಮರಂತೀ ದಯಿತಂ ಚ ದೇವರಮ್’ (ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯನ್ನೂ ಮೈದುನನನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೈದುನನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಟುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮುರಿದುಹೋದಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕವನದ ಹೆಸರೂ ವಿಡಂಬನಾಗರ್ಭಿತ — ಎಲ್ಲಿ ಶೋಕವಿಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ദീർഘമായ പ്രലോഭനവാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും സീത മൗനംതന്നെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ മൗനം ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ വൈദേഹി നിർഭയയായി, ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ച് രാവണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. പുൽക്കൊടി വയ്ക്കൽ പതിവ്രതയുടെ ആചാരമാണ് — പരപുരുഷനോടു നേരിട്ടു സംഭാഷണം അരുത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കാൻ ഇടയിൽ പുൽക്കൊടിയെത്തന്നെ ദൂതനായി വയ്ക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി അവളുടെ ശീലവും നിർഭയതയും ഒറ്റയടിക്കു കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ ഉത്തരം സ്വന്തം വാക്കുകൊണ്ടല്ല, ഭർത്തൃകുലത്തിന്റെ പരിചയംകൊണ്ടാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ‘ധർമത്തിന്റെ അചലമായ സേതുപോലെ സത്യസന്ധനായി അറിയപ്പെട്ട ദശരഥൻ എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനാണ് ആ രാഘവൻ. രാമൻ എന്ന ആ ധർമാത്മാവ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാണ്, ദീർഘബാഹുവും വിശാലാക്ഷനും; അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ദൈവവും ഭർത്താവും. ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സിംഹത്തിന്റെ ചുമലുകളുള്ള, മഹാദ്യുതിയായ അദ്ദേഹം സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിക്കും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപിൽവച്ച് നീ എന്നെ ബലമായി ധർഷിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ജനസ്ഥാനത്തു ഖരനെപ്പോലെ നീയും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുമായിരുന്നു. നീ പറഞ്ഞ ഘോരരൂപികളും മഹാബലരുമായ ഈ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം രാഘവന്റെ മുൻപിൽ വിഷമില്ലാത്തവരാകും — ഗരുഡനെ കണ്ട സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ സീതയുടെ വാഗ്‌രീതി രാവണന്റേതിനു വിപരീതമാണ് — അവൻ തന്നെത്തന്നെ വർണിക്കുന്നു, അവളാകട്ടെ ഭർത്താവിനെ; അവൻ ഐശ്വര്യം എണ്ണുന്നു, അവളാകട്ടെ കുലവും ധർമവും. ‘ദൈവതം സ പതിർമമ’ (അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ദൈവവും ഭർത്താവും) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ പറയുന്നു. ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപിൽവച്ച് ഞാൻ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അവൾ രാവണന്റെ മോഷണകർമം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ശൂരനായിരുന്നെങ്കിൽ രാമന്റെ മുൻപിൽവച്ചുതന്നെ ചെയ്യുമായിരുന്നു.

സീത ഇപ്പോൾ രാമന്റെ ശസ്ത്രബലം വർണിക്കുന്നു — ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട, സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള ശരങ്ങൾ ഗംഗയുടെ കരയെ തിരമാലകളെന്നപോലെ നിന്റെ ശരീരം തകർക്കും.’ പിന്നെ അവൾ രാവണന്റെ വരദാനംതന്നെ നിഷ്ഫലമെന്നു കാണിക്കുന്നു — ‘രാവണാ, അസുരന്മാർക്കോ ദേവന്മാർക്കോ നീ അവധ്യനാണെങ്കിലും, ഈ അതിമഹത്തായ വൈരം ഉണ്ടാക്കിയിട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിൽനിന്നു ജീവനോടെ നീ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.’ ഇവിടെ സീത സൂക്ഷ്മമായ ഒരു യുക്തി ആശ്രയിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്നു മാത്രമേ രക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ, മനുഷ്യനിൽനിന്നല്ല; അതിനാൽ രാമൻതന്നെയാണ് അവന്റെ അന്തകൻ. ‘ആ ബലവാനായ രാഘവൻ നിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ജീവിതത്തിന് അന്ത്യം കുറിക്കും; യൂപത്തിൽ കെട്ടിയ പശുവിനെപ്പോലെ നിന്റെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്. രോഷംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന ദൃഷ്ടിയോടെ ആ രാമൻ നിന്നെ നോക്കിയാൽ, രാക്ഷസാ, ഇന്നുതന്നെ നീ ദഹിച്ചുപോകും — രുദ്രനാൽ മന്മഥനെന്നപോലെ. ചന്ദ്രനെ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്താനോ നശിപ്പിക്കാനോ കഴിയുന്നവൻ, സാഗരം വറ്റിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ — അദ്ദേഹത്തിനുതന്നെ സീതയെ മോചിപ്പിക്കാനാകും.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഭാവിയെ വർത്തമാനമെന്നപോലെ പറയുന്നു — ‘നീ പ്രാണൻ പോയവനാണ്, ശ്രീ പോയവനാണ്, സത്ത്വം പോയവനാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോയവനാണ്; നീ ചെയ്തതുകൊണ്ട് ലങ്കയും വൈധവ്യം പ്രാപിക്കും.’ ‘ഗതാസുഃ’ (പ്രാണൻ പോയവൻ) തുടങ്ങിയ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ ഭൂതകാലമെന്നപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു, അർഥം ഭാവികാലത്തേതാണെങ്കിലും — ഇതുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത. ലങ്കയുടെ വൈധവ്യം എന്ന കല്പനയും വിശിഷ്ടമാണ് — നഗരം പത്നിയായും രാജാവ് ഭർത്താവായും കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ സത്യമാകുന്നു. രുദ്രൻ മന്മഥനെ ദഹിപ്പിച്ചതിന്റെ ഉപമ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതില്ല.

സീത തന്റെ അപഹരണത്തിന്റെ അധർമം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഭർത്താവിന്റെ അരികിൽനിന്ന് ബലമായി എന്നെ വേർപിരിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ ആ പാപകർമം സുഖകരമായ പരിണാമത്തിൽ കലാശിക്കുകയില്ല. മഹാദ്യുതിയായ എന്റെ ഭർത്താവ് ദേവരനോടൊപ്പം നിർഭയനായി, വീര്യം ആശ്രയിച്ച്, ശൂന്യമായ ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷംകൊണ്ട് നിന്റെ അംഗങ്ങളിൽനിന്ന് വീര്യവും ബലവും ദർപ്പവും അഹങ്കാരവും നീക്കിക്കളയും.’ പിന്നെ അവൾ കാലതത്ത്വം പറയുന്നു — ‘കാലത്താൽ പ്രേരിതമായ ജീവികളുടെ വിനാശം കാണപ്പെടുമ്പോൾ, കാലത്തിന്റെ വശത്തായ മനുഷ്യർ കർത്തവ്യത്തിൽ പ്രമാദം കാണിക്കുന്നു. എന്നെ ധർഷിച്ചതിലൂടെ നിനക്ക് ആ കാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — നിന്റെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും അന്തഃപുരത്തിന്റെയും വധത്തിനായി.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — ‘യജ്ഞമധ്യത്തിലുള്ളതും സ്രുക്കുകളാലും യജ്ഞപാത്രങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ദ്വിജന്മാരുടെ മന്ത്രങ്ങളാൽ പവിത്രമാക്കപ്പെട്ടതുമായ വേദിയെ ചണ്ഡാലന് ചവിട്ടിമെതിക്കാനാവില്ല.’ ഈ ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവൾ തന്റെ പാവിത്ര്യത്തെ വേദിയോടു സമീകരിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് രാവണനെ ചണ്ഡാലപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും തീക്ഷ്ണമായ വാക്ക്; സീതയുടെ വാണി ഇവിടെ ഭയത്തിൽനിന്നു ധർമശാസനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ‘സുഖകരമായ പരിണാമത്തിൽ കലാശിക്കുകയില്ല’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ കർമഫലസിദ്ധാന്തംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — പാപത്തിന്റെ പരിണാമം പാപംതന്നെ. ‘ശൂന്യമായ ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ നിർഭയത അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏകാന്തവാസംകൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അംഗങ്ങളിൽനിന്നു നീക്കിക്കളയും’ എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ അവൾ ദർപ്പത്തെ ശരീരത്തിൽനിന്നു നീക്കുക എന്ന വിചിത്രമായ ഒരു രൂപകം ഉണ്ടാക്കുന്നു — ദർപ്പവും ഒരു അംഗമെന്നപോലെ അവൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. വേദ്യുപമയിലെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളും സൂക്ഷ്മമാണ് — യജ്ഞമധ്യസ്ഥത്വം സ്ഥാനത്തിന്റെ പാവിത്ര്യം, സ്രുക്കുകളാലും പാത്രങ്ങളാലുമുള്ള അലങ്കാരം അലങ്കാരത്തിന്റേത്, ദ്വിജമന്ത്രങ്ങളാലുള്ള പവിത്രീകരണം സംസ്കാരത്തിന്റേത്; മൂന്നിലൂടെയും സീതയുടെ വിവാഹസംസ്കാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘അതുപോലെ ഞാനും നിത്യധർമനിഷ്ഠനായ രാമന്റെ ദൃഢവ്രതയായ ധർമപത്നിയാണ്; രാക്ഷസാധമാ, പാപിയായ നിനക്ക് എന്നെ തൊടാനാവില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ രണ്ടാമത്തെ ഉപമ പറയുന്നു — ‘എന്നും താമരക്കൂട്ടങ്ങളിൽ രാജഹംസത്തോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന അരയന്നപ്പിട പുല്ലുകൾക്കിടയിലിരിക്കുന്ന നീർക്കാക്കയെ എങ്ങനെ നോക്കും?’ മദ്ഗു എന്നാൽ നീർക്കാക്ക, ഹംസത്തിന്റെ വിപരീതം; ഇതിലൂടെ അവൾ രാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അന്തരം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ ശരീരത്തോടുള്ള നിരപേക്ഷത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ഈ ശരീരം ബോധമറ്റതാണ്; കെട്ടിയിടുകയോ കൊല്ലുകയോ ചെയ്തുകൊള്ളൂ. രാക്ഷസാ, ഈ ശരീരമോ ജീവിതമോ ഞാൻ രക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ ഭൂമിയിൽ എനിക്ക് അപകീർത്തി വരുത്താൻ എനിക്കാവില്ല.’ ഇതുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ സാരം — പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കാം, കീർത്തി പക്ഷേ ഇല്ല. ഇങ്ങനെ ക്രോധത്തോടെ അതിപരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം ജാനകി രാവണനോടു പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല — മൗനംതന്നെയാണ് അവളുടെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ പരുഷവാക്കു കേട്ട് രാവണൻ ഭയം കാണിക്കുന്ന വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ കാണാം — പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകവും ഇരുപതാം ശ്ലോകവും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയില്ല. എങ്കിലും അവയുടെ വിഷയം സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവത്തെത്തന്നെ ദൃഢമാക്കുന്നു; അതിനാൽ അവയെ പ്രക്ഷേപം എന്നു പറയേണ്ടതില്ല, വൾഗേറ്റ് പരമ്പരയുടെ പാഠവിസ്താരം എന്നുമാത്രം. ഹംസി-നീർക്കാക്ക ഉപമ ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്; സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ പരിഹാസത്തിന്റെ ഒരേയൊരു പ്രയോഗം അതാണ്.

രാവണന്റെ ഉത്തരം ഇപ്പോൾ പ്രലോഭനത്തിൽനിന്നു ഭീഷണിയിലേക്കു മാറുന്നു — ‘മൈഥിലീ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ; ഭാമിനീ, പന്ത്രണ്ടു മാസമാണ് നിനക്കുള്ള അവധി. മനോഹരമായി ചിരിക്കുന്നവളേ, ഈ കാലത്തിനുള്ളിൽ നീ എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ എന്റെ പാചകക്കാർ പ്രാതലിനായി നിന്നെ കഷണംകഷണമായി മുറിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞ് ശത്രുക്കളെ കരയിക്കുന്ന രാവണൻ ക്രുദ്ധനായി രാക്ഷസികളോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വിരൂപകളും ഘോരദർശനകളും മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസികൾ വേഗംതന്നെ ഇവളുടെ ദർപ്പം നീക്കട്ടെ.’ അവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അതിഘോരകളും ഘോരദർശനകളുമായ അവർ കൈകൂപ്പി മൈഥിലിയെ വളഞ്ഞു. പിന്നെ ഘോരദർശനനായ രാജാവ് രാവണൻ കാലുകൾകൊണ്ടു ഭൂമി പിളർക്കുന്നതുപോലെ ചവിട്ടിനടന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ അവസ്ഥ ഒരൊറ്റ ദൃശ്യംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് കാൽക്കൽ പ്രണമിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ കാലുകൾകൊണ്ട് ഭൂമി പിളർക്കുന്നു; പ്രണയത്തിന്റെ വിഫലത ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘പന്ത്രണ്ടു മാസം’ എന്ന അവധി കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രധാനമാണ് — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ എത്തുന്ന കാലത്ത് ആ കാലാവധി ഏകദേശം തീരാറായിരിക്കും; സീതയുടെ പ്രാണത്യാഗസങ്കല്പവും അതേ കാരണത്താലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘പാചകക്കാർ മുറിക്കും’ എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന്റെ ക്രൗര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ശത്രുരാവണഃ’ (ശത്രുക്കളെ കരയിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ഗർജിക്കുന്നത് ഒരു സ്ത്രീയോടാണ്, ശത്രുക്കളോടല്ല — ഇതിലൂടെ വിഡംബനം ജനിക്കുന്നു.

രാവണൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘മൈഥിലിയെ അശോകവനികയുടെ മധ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുവിൻ; അവിടെ നിങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഇവളെ രഹസ്യമായി കാവൽ ചെയ്യുവിൻ. അവിടെ ഘോരമായ ഭീഷണികളാലും പിന്നെ സാന്ത്വനങ്ങളാലും — കാട്ടാനപ്പിടിയെയെന്നപോലെ — നിങ്ങളെല്ലാവരും ഇവളെ വശത്താക്കുവിൻ.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചപ്പോൾ ആ രാക്ഷസികൾ മൈഥിലിയെ പിടിച്ച് അശോകവനികയിലേക്കു പോയി. ആ വനിക എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാലും നാനാപുഷ്പഫലങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതും എല്ലാ കാലത്തും മദിച്ചിരിക്കുന്ന പക്ഷികൾ വസിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. കവി ഇവിടെ വിരോധംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വനിക സർവസുഖപൂർണം, അവിടെയുള്ള സീതയാകട്ടെ ശോകം വ്യാപിച്ച അംഗങ്ങളുള്ളവൾ. പെൺപുലികളുടെ മധ്യത്തിലെ പെൺമാനിനെപ്പോലെ അവൾ രാക്ഷസികളുടെ വശത്തായി; മഹാശോകത്താൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ട, കെണിയിൽപ്പെട്ട പെൺമാനിനെപ്പോലെ ആ ഭീരു ശാന്തി നേടിയില്ല. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — വിരൂപനേത്രകളായ രാക്ഷസികളാൽ അതീവ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട മൈഥിലി അവിടെ ശാന്തി കണ്ടെത്തിയില്ല; പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെയും ദേവരനെയും ഓർത്ത് ഭയശോകങ്ങളാൽ പീഡിതയായ അവൾ ബോധരഹിതയായി. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ സീതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാഗം അശോകവനികയിൽത്തന്നെ വിശ്രമിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം കഥ രാമനെ പിന്തുടരുന്നു. ‘കാട്ടാനപ്പിടിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — സീത അവനു വശപ്പെടുത്തേണ്ട ഒരു കാട്ടുജീവി മാത്രം. എന്നാൽ കവി ഉടൻതന്നെ പെൺമാൻ-പെൺപുലി, കെണിയിൽപ്പെട്ട പെൺമാൻ എന്ന ഉപമകളിലൂടെ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയും കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെയും ദേവരനെയും ഓർത്ത്’ എന്ന അവസാനപാദത്തിൽ ദേവരസ്മരണയും ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ മുൻപ് ഒരു സർഗത്തിൽ കടുവാക്കുകളാൽ തകർന്നുപോയതുപോലെയായിരുന്ന ലക്ഷ്മണനിലുള്ള അവളുടെ വിശ്വാസം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അശോകവനികയുടെ പേരും വിഡംബനം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചതാണ് — ശോകമില്ലാത്തിടം എന്നു പേരുള്ളിടത്തുതന്നെയാണ് സീതയുടെ ശോകം പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നത്.

In the previous sarga Sītā had heard Rāvaṇa's long speech of temptation in silence; in this one the silence breaks. Worn down by grief yet without fear, Vaidehī placed a blade of grass between them and answered him. Setting a blade of grass in the middle was the custom of a faithful wife, who would not speak face to face with another man and so let the grass stand between as a go-between; with that single gesture the poet shows both her virtue and her fearlessness. She did not begin with herself but with her husband's family. "There was a king named Daśaratha, unshakable as a causeway of dharma, true to his word and known to all, and his son is Rāghava. His name is Rāma; he is a man of dharma, famous in all three worlds, long-armed and wide-eyed, and he is my god and my husband. Born in the line of Ikṣvāku, lion-shouldered and full of splendour, he and his brother Lakṣmaṇa will take your life. Had you tried to seize me by force before his eyes, you would be lying slain in battle like Khara in Janasthāna. Those rākṣasas you boast of, dreadful in form and mighty, are all as harmless before Rāghava as snakes when Garuḍa appears." Her way of speaking was the very opposite of his: he described himself, she her husband; he counted up his riches, she her husband's family and its dharma. In calling Rāma her god and her husband she named the ground of her faithfulness, and by saying "had you done it before his eyes" she again reminded Rāvaṇa that he had acted like a thief; a true hero would have done it in Rāma's presence.

Then she described the power of Rāma's weapons. "His gold-adorned arrows, loosed from the bowstring, will tear your body apart as waves tear away the bank of the Gaṅgā." Next she showed that his boon itself would not save him: "Even if neither asuras nor gods can kill you, Rāvaṇa, now that you have stirred up this great enmity you will not escape him alive." The reasoning is subtle: Brahmā's boon protected him from gods and asuras, but not from a man, and so Rāma was to be his end. "Mighty Rāghava will put an end to what is left of your life; your life is as hard to keep as that of a beast tied to the sacrificial post. If Rāma were to look at you with eyes blazing with anger, rākṣasa, you would be burnt up this very day, as Kāma was by Rudra. He who could bring the moon down from the sky to the earth or destroy it, he who could dry up the ocean, he is the one who can set Sītā free." Last she spoke of the future as though it were already here: "Your life is gone, your fortune is gone, your strength is gone, your senses are gone, and through what you have done Laṅkā too will be made a widow." She put these four in the past, though they lay ahead, so firm was her certainty. The image of a widowed Laṅkā is striking too, the city as a wife and its king as her husband, and in the Yuddha Kāṇḍa it will come true.

She set out the wrong of her abduction. "This wicked deed of yours, taking me by force from my husband's side and parting me from him, will never end happily for you." She was stating the law of deeds: evil yields only evil. "My husband, so full of splendour, lives without fear in the empty Daṇḍaka forest with his brother, relying on his own valour"; his fearlessness is proved by his very living there alone. "In battle, with a rain of arrows, he will strip from your limbs your valour, your strength, your pride and your arrogance," as though pride were something Rāvaṇa wore on his body like a limb, to be torn off. Then she spoke of the working of Time: "When the destruction of beings, driven by Time, comes into view, men in Time's grip become careless in what they do. By laying hands on me you have brought that hour upon yourself, basest of rākṣasas, the hour of your own destruction, of the rākṣasas' and of your whole household." Last came her famous comparison: "An altar set in the midst of a sacrifice, adorned with ladle and vessels and sanctified by the mantras of the twice-born, cannot be trampled by an outcaste." The image does two things at once: it likens her purity to the altar and puts Rāvaṇa in the place of the outcaste. Each detail counts, the holy place in the midst of the rite, the adornment of ladle and vessels, the consecration by mantras, and together they point to the sacred rite of her marriage. These are the sharpest words of the sarga; here Sītā's voice rises beyond fear to pronounce the judgement of dharma.

"In just the same way I am the lawful wife of Rāma, who is ever devoted to dharma, and firm in my vow. You, sinner, basest of rākṣasas, cannot touch me." Then she gave a second likeness: "How could a goose who always plays with the royal gander among the lotus beds so much as look at a water-crow skulking in the reeds?" The water-crow is the very opposite of the swan, and with that familiar image, her one touch of mockery, she made plain the gulf between Rāma and Rāvaṇa. Then she declared how little her body mattered to her: "This body is senseless; bind it or have it killed. I need not guard this body, rākṣasa, nor my life either; but I cannot let reproach be spoken of me on this earth." That is the heart of her resolve: her life could be given up, her good name never. Having spoken these harsh words in anger, Janaka's daughter said nothing more to Rāvaṇa; silence was her last weapon. And Rāvaṇa, hearing her harsh and hair-raising words, answered with words meant to frighten her.

Now his tone turned from enticement to threat. "Listen to me, Maithilī. You have twelve months, lady. If within that time you do not come to me, sweet-smiling one, my cooks will cut you to pieces for my breakfast." The words lay bare the cruelty of rākṣasa nature. The twelve-month limit matters to the story: when Hanumān arrives in the Sundara Kāṇḍa that time is almost run out, and it is this that drives Sītā to resolve to end her life. Having said these harsh things, Rāvaṇa, who makes his enemies wail, turned in anger to the rākṣasa women. The epithet recalls the meaning of his name, but here he roared at a woman, not at enemies, and the irony is plain. "You rākṣasīs, misshapen and dreadful to look at, who feed on flesh and blood, break this woman's pride, and quickly." At his word those fearful, terrible-looking creatures folded their hands and surrounded Maithilī. Then King Rāvaṇa, dreadful to behold, strode about and spoke to them, stamping so hard he seemed to split the earth. In one picture the poet shows his state: the one who a moment before had bowed at her feet now tore the ground with them, and his failed wooing turned into fury.

"Take Maithilī into the middle of the aśoka grove," he commanded, "and keep her there in secret, surrounded by you. There, with terrible threats and then again with soothing words, all of you must bring her round, as one tames a wild she-elephant." The comparison reveals how he saw her, as a wild creature to be broken, but the poet at once shows her side of it with images of his own. So ordered, the rākṣasa women took hold of Maithilī and went to the aśoka grove. It was full of trees that yield every desire, and of trees bearing all kinds of flowers and fruits, and birds in the joy of every season came there. Everything in the grove was delight, yet Sītā in it was grief to the core of every limb. She fell into the power of the rākṣasīs like a doe among tigresses; seized by a great sorrow, the timid Maithilī found no peace, like a doe caught in a snare. Threatened beyond measure by those women with their misshapen eyes, she could find no comfort there, and remembering her beloved husband and her husband's brother she fainted, overcome by fear and grief. That she remembered Lakṣmaṇa too shows her trust in him restored, the trust that her bitter words had all but broken earlier. The very name of the grove is ironic: aśoka means "without sorrow," and it is there that Sītā's sorrow reaches its height. On this scene the sarga ends, and with it the part of the Araṇya Kāṇḍa that follows Sītā comes to rest in the aśoka grove; from here the story follows Rāma.