अष्टौ घोरान् महाबलान् राक्षसान् संदिश्य रावणः बुद्धिवैक्लव्यात् आत्मानं कृतकृत्यम् अमन्यत — कविः अत्र ‘बुद्धिवैक्लव्यात्’ इति पदेन स्पष्टं वदति यत् तस्य एषा तृप्तिः विपरीतबुद्धिजा एव। ततः वैदेहीं चिन्तयन् कामबाणैः प्रपीडितः सः सीतां द्रष्टुम् अभित्वरन् रम्यं गृहं प्रविवेश। तत्र राक्षसीनां मध्ये दुःखपरायणां सीतां सः अपश्यत् — अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम्। कविः द्वे उपमे योजयति — वायुवेगैः आक्रान्ता अर्णवे मज्जन्ती नौः इव सा आसीत्, मृगयूथात् परिभ्रष्टा श्वभिः आवृता मृगी इव च। अधोगतमुखीं ताम् अभ्येत्य निशाचरः शोकवशां दीनाम् अवशां तां बलात् एव स्वं देवगृहोपमं गृहं दर्शयितुम् आरभत। ‘बलात्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् दर्शनम् अपि तस्याः कृते पीडा एव आसीत्। अस्य सर्गस्य आरम्भः एव द्वयोः विपरीतयोः दशयोः संयोगः — एकतः रावणस्य मोहजः हर्षः, अन्यतः सीतायाः निरवलम्बा दीनता। उपमे अपि द्वे एव दिशौ दर्शयतः — नौः बहिर्बलेन मज्जति, मृगी च रक्षकात् विच्छिन्ना भयेन परिवृता; उभयत्र दोषः न आत्मनः, अपितु परिस्थितेः। ‘अश्रुपूर्णमुखीम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सीता न प्रतिवदति, न च प्रार्थयते — केवलं रोदिति। एषा एव तस्याः प्रथमा प्रतिक्रिया, या सर्गस्य अन्ते अपि तथैव अवतिष्ठते। रावणः तु तत् न पश्यति; सः स्वस्य ऐश्वर्यम् एव उपायं मन्यते — एतत् एव तस्य मूलभूतः भ्रमः।

तत् भवनं हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितं नानापक्षिगणैः जुष्टं नानारत्नसमन्वितं च आसीत्। तत्र दान्तकैः तापनीयैः स्फाटिकैः राजतैः वज्रवैदूर्यचित्रैः च स्तम्भैः दृष्टिमनोरमैः शोभा वर्धते। दिव्यदुन्दुभीनां निर्घोषः तत्र नित्यं श्रूयते; तप्तकाञ्चनभूषणं चित्रं काञ्चनसोपानं सः तया सह आरुरोह। दान्तकाः राजताः च प्रियदर्शनाः गवाक्षाः, हेमजालावृताः प्रासादपङ्क्तयः च तत्र आसन्। सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः दशग्रीवः स्वभवने मैथिलीं प्रादर्शयत्। नानापुष्पसमावृताः दीर्घिकाः पुष्करिण्यः च रावणः शोकपरायणां सीतां दर्शयामास। एतत् सर्वं वर्णनं कविः तस्याः विरक्तिम् एव उद्दीपयितुं योजयति — यावत् ऐश्वर्यं वर्धते तावत् एव तस्याः शोकः; ‘शोकपरायणाम्’ इति विशेषणं द्वादशे श्लोके पुनः आवर्तते, तेन च सूचितं यत् सा किमपि न पश्यति। अस्मिन् खण्डे कविः वर्णनम् ऊर्ध्वक्रमेण नयति — प्रथमं भवनस्य बाह्यं विस्तारम्, ततः स्तम्भान्, ततः सोपानम् आरोहणं च, ततः उपरितनान् गवाक्षान् प्रासादपङ्क्तीः च, अन्ते भूमिभागान् जलाशयांश्च। एषः क्रमः वस्तुतः रावणस्य गर्वस्य आरोहणम् एव सूचयति। द्रव्याणि अपि क्रमेण वर्धन्ते — दन्तः, तप्तसुवर्णम्, स्फटिकः, रजतम्, वज्रं वैदूर्यं च; एतैः कविः लङ्कायाः प्रसिद्धं समृद्धिवर्णनम् आरभते, यत् सुन्दरकाण्डे विस्तरं प्राप्नोति। किन्तु सर्वस्य अस्य ऐश्वर्यस्य एकम् एव फलं — सीतायाः विरक्तिः। ‘प्रादर्शयत’ ‘दर्शयामास’ इति क्रियापदे पुनः पुनः आवर्तेते, दर्शनं च सर्वदा तस्य कर्म, न तु तस्याः।

कृत्स्नं तत् भवनोत्तमं वैदेहीं दर्शयित्वा पापात्मा सीतां लोभितुम् इच्छया वाक्यम् उवाच — ‘जरावृद्धान् बालान् च रजनीचरान् वर्जयित्वा द्वात्रिंशत् राक्षसकोट्यः सन्ति; तेषां सर्वेषां भीमकर्मणां प्रभुः अहम्। मम एकस्य कार्यपुरःसरं सहस्रम् एकं राक्षसाः तिष्ठन्ति। इदं मम सर्वं राज्यतन्त्रं त्वयि प्रतिष्ठितम्; विशालाक्षि, मम जीवितम् अपि त्वं प्राणैः गरीयसी। बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां यः मम परिग्रहः, तासां सर्वासाम् ईश्वरी त्वं भव; प्रिये, मम भार्या भव। अन्यथाबुद्ध्या किं साधु? मम वचः रोचयस्व; अभितप्तस्य मम भजनं कुरु, प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ एवं सः ऐश्वर्येण, स्वामित्वेन, प्रणयेन च तां वशीकर्तुम् इच्छति; किन्तु सीता किमपि न वदति — तस्याः मौनम् एव अस्य खण्डस्य उत्तरम्। रावणस्य वाक्ये त्रयः भागाः — बलप्रदर्शनम्, आत्मसमर्पणम्, प्रार्थना च। ‘द्वात्रिंशत्कोट्यः’ इति सङ्ख्या अतिशयोक्तिरूपा, तया च सः स्वं त्रैलोक्येश्वरम् इव दर्शयति। किन्तु तत्क्षणम् एव सः ‘त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्’ इति वदन् स्वं दीनम् अपि करोति — एषः विरोधः एव कामस्य लक्षणम्। ‘भजस्व’ इति धातुः अत्र प्रथमवारं प्रयुक्तः, सः च द्वाविंशे श्लोके पुनः आवर्तते। ‘प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति वचनेन राक्षसराजः याचकपदं स्वीकरोति; एतत् एव सप्तत्रिंशे श्लोके पादप्रणामेन पूर्णतां गच्छति। ‘भीमकर्मणाम्’ इति विशेषणेन सः स्वबलस्य क्रौर्यम् अपि गर्वेण एव कथयति।

रावणः अधुना भयम् आशां च मिश्रयति — ‘समुद्रेण परिक्षिप्ता इयं लङ्का शतयोजना; सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि इयं धर्षयितुं न शक्या। देवेषु यक्षेषु गन्धर्वेषु ऋषिषु च लोकेषु अहं कम् अपि न पश्यामि यः मे वीर्येण समः भवेत्। राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन पदातिना मानुषेण अल्पतेजसा रामेण त्वं किं करिष्यसि? सीते, माम् एव भजस्व; अहं तव सदृशः भर्ता। भीरु, यौवनम् अध्रुवम्, अतः इह मया सह रमस्व। वरानने, राघवस्य दर्शने बुद्धिं मा कृथाः; अस्य इह आगन्तुं का शक्तिः, मनोरथैः अपि सा न सम्भवति। आकाशे महाजवः वायुः पाशैः बद्धुं न शक्यः, दीप्यमानस्य अग्नेः विमलाः शिखाः च ग्रहीतुं न शक्याः।’ एताभ्याम् उपमाभ्यां सः स्वस्य अग्राह्यताम् एव सूचयितुम् इच्छति — किन्तु श्रोतुः कर्णे ते एव रामस्य अनिर्वार्यतां स्मारयतः। कविः अत्र विडम्बनाम् आश्रयते — रावणः यत् स्वस्य अजेयतायै वदति तत् एव पाठकः रामस्य विषये स्मरति; वायुः अग्निः च वस्तुतः रामस्य एव प्रतीकौ। ‘मानुषेण अल्पतेजसा’ इति निन्दा अपि विपरीतफला, यतः मनुष्यात् एव तस्य वधः विहितः इति ब्रह्मणः वरस्य सीमा। ‘यौवनम् अध्रुवम्’ इति लोकप्रसिद्धं वाक्यं सः भोगार्थं प्रयुङ्क्ते, यत् तु वस्तुतः वैराग्यार्थम् एव प्रसिद्धम् — एतेन तस्य विपरीतबुद्धिः पुनः प्रकाशते। एवं निन्दा, आत्मश्लाघा, उपमे च — त्रयम् अपि तस्य एव विरुद्धं परिणमति; एषा एव वाल्मीकेः सूक्ष्मा रचनारीतिः।

‘शोभने, त्रयाणाम् अपि लोकानां मध्ये तं न पश्यामि यः मद्बाहुपरिपालितां त्वां विक्रमेण नयेत्। लङ्कायाः इदं सुमहत् राज्यं त्वम् अनुपालय; त्वत्प्रेष्याः मद्विधाः देवाः च चराचरं च भविष्यन्ति। अभिषेकजलक्लिन्ना तुष्टा च सती रमयस्व। यत् पुरा दुष्कृतं कर्म आसीत् तत् वनवासेन गतम्; यत् च ते सुकृतं कर्म तस्य फलम् इह आप्नुहि। मैथिलि, इह सर्वाणि दिव्यगन्धानि माल्यानि मुख्यानि भूषणानि च सन्ति — तानि मया सह सेवस्व। सुश्रोणि, मम भ्रातुः वैश्रवणस्य पुष्पकं नाम विमानम् आसीत्; तत् सूर्यसंकाशं रणे तरसा मया निर्जितम्, विशालं रमणीयं मनोजवं च।’ अत्र रावणः धनं राज्यं भोगं च क्रमेण उपन्यस्यति; ‘तरसा निर्जितम्’ इति पदेन सः यत् गर्वेण वदति तत् एव स्वबन्धुद्रोहं प्रकाशयति। ‘दुष्कृतं वनवासेन गतम्’ इति वचनेन सः रामेण सह सीतायाः वनवासम् एव पापफलम् इति कल्पयति — एषा तस्य घोरतमा विपर्यस्ता दृष्टिः, यतः सीतायाः कृते सः वनवासः एव धर्मः आसीत्। ‘अभिषेकजलक्लिन्ना’ इति पदेन सः तां लङ्कायाः महिषीपदे स्थापयितुम् इच्छति; राज्यम् एव हि तस्य मते परमं प्रलोभनम्। किन्तु सीता पूर्वम् एव अयोध्यायाः राज्यं त्यक्त्वा वनम् आगता — अतः एतत् प्रलोभनम् अपि निष्फलम्। कविः एतत् स्पष्टं न वदति, अपितु सीतायाः मौनेन एव सूचयति; तस्याः उत्तरं तु उत्तरसर्गे आगमिष्यति।

‘तत्र सीते मया सार्धं यथासुखं विहरस्व। तव पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनं वदनं शोकार्तं सत् न भ्राजति, वरारोहे।’ एवं वदति तस्मिन् वराङ्गना सीता इन्दुनिभं मुखं वस्त्रान्तेन पिधाय मन्दम् अश्रूणि अवर्तयत्। ध्यायन्तीम् अस्वस्थाम् इव चिन्ताहतप्रभां तां दृष्ट्वा वीरः रजनीचरः पुनः उवाच — ‘वैदेहि, धर्मलोपकृतेन व्रीडेन अलम्। आर्षः अयं देवि निष्यन्दः यः त्वाम् अभिभविष्यति। एतौ ते स्निग्धौ पादौ मया शिरोभिः परिपीडितौ — क्षिप्रं मे प्रसादं कुरु; अहं ते वश्यः दासः अस्मि। इमाः मम वाचः शून्याः न भवन्तु; शुष्यमाणेन मया एव एताः भाषिताः। रावणः हि कांचित् अपि स्त्रीं मूर्ध्ना न प्रणमेत।’ एवम् उक्त्वा दशग्रीवः कृतान्तवशम् आपन्नः सन् ‘इयं मम जाता’ इति मन्यते — एतेन विपरीतनिश्चयेन सर्गः समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः षट्पादः, तेन च कविः अन्ते विशेषं विश्रामं जनयति। ‘कृतान्तवशम् आपन्नः’ इति पदेन कविः स्वयं निर्णयं ददाति — रावणस्य एषा आशा न बुद्धिजा, अपितु कालप्रेरिता। सीतायाः वस्त्रान्तपिधानम् अस्मिन् सर्गे तस्याः एकम् एव कर्म; तेन सा न सम्मतिं ददाति, न च विवादं करोति — केवलं दृष्टिम् एव अपसारयति। एतत् मौनम् उत्तरसर्गे भङ्गं गच्छति, यत्र सा तृणम् अन्तरतः कृत्वा प्रतिवदति। पादप्रणामः च राक्षसराजस्य अन्तिमम् अवमाननम् — यः कस्यै अपि स्त्रियै न प्रणमति सः अधुना प्रणमति, तथापि न लभते; गर्वः याचना च तस्मिन् एकस्मिन् एव वाक्ये मिलितौ।

భయంకరులూ మహాబలులూ అయిన ఎనిమిది మంది రాక్షసులను పంపి, రావణుడు బుద్ధి వికలమైనందువల్ల తాను కృతకృత్యుడనని భావించాడు — ‘బుద్ధివైక్లవ్యాత్’ (బుద్ధి వికలమైనందువల్ల) అనే పదంతో కవి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతాడు, అతని ఈ తృప్తి విపరీతబుద్ధి వల్ల పుట్టినదే అని. తరువాత వైదేహిని తలచుకుంటూ, కామబాణాలచే పీడించబడి, సీతను చూడాలని తొందరపడుతూ అతడు రమ్యమైన గృహంలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ రాక్షసస్త్రీల మధ్య దుఃఖంలో మునిగిన సీతను అతడు చూశాడు — కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖంతో, దీనురాలై, శోకభారంతో అణగిపోయి ఉంది. కవి రెండు ఉపమలను కూర్చుతాడు — గాలి వేగాలకు లోనై సముద్రంలో మునిగిపోతున్న నావలా ఆమె ఉంది, మృగాల గుంపు నుండి తప్పిపోయి కుక్కలచే చుట్టుముట్టబడిన లేడిలా కూడా ఉంది. తల దించుకున్న ఆమె దగ్గరకు వచ్చి, ఆ నిశాచరుడు శోకవశురాలై, దీనురాలై, నిస్సహాయురాలైన ఆమెకు బలవంతంగానే దేవభవనం వంటి తన గృహాన్ని చూపించడం మొదలుపెట్టాడు. ‘బలాత్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో కవి ఈ దర్శనం కూడా ఆమెకు పీడనే అని సూచిస్తాడు. ఈ సర్గ ప్రారంభమే రెండు విరుద్ధమైన దశల కలయిక — ఒకవైపు రావణుని మోహజనితమైన హర్షం, మరొకవైపు సీత ఆధారం లేని దైన్యం. ఉపమలు కూడా రెండు దిశలనే చూపిస్తాయి — నావ బయటి బలంతో మునుగుతుంది, లేడి రక్షకుని నుండి వేరై భయంతో చుట్టుముట్టబడింది; రెండు చోట్లా దోషం తనది కాదు, పరిస్థితిది. ‘అశ్రుపూర్ణముఖీమ్’ (కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖం గలది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — సీత ఎదురు మాట్లాడదు, ప్రార్థించదు — కేవలం ఏడుస్తుంది. ఇదే ఆమె మొదటి ప్రతిక్రియ, ఇది సర్గ చివర వరకూ అలాగే నిలిచి ఉంటుంది. రావణుడు మాత్రం దానిని చూడడు; అతడు తన ఐశ్వర్యాన్నే ఉపాయంగా భావిస్తాడు — ఇదే అతని మూలభూతమైన భ్రమ.

ఆ భవనం మేడలతోనూ ప్రాసాదాలతోనూ క్రిక్కిరిసి, వేలాది స్త్రీలచే సేవించబడుతూ, రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండి, రకరకాల రత్నాలతో కూడి ఉంది. అక్కడ ఏనుగుదంతంతో, కాచిన బంగారంతో, స్ఫటికంతో, వెండితో చేసిన, వజ్రవైడూర్యాలతో చిత్రించిన, కన్నులకూ మనస్సుకూ ఆనందం కలిగించే స్తంభాలతో శోభ పెరుగుతుంది. దివ్యమైన దుందుభుల ధ్వని అక్కడ నిత్యమూ వినిపిస్తుంది; కాచిన బంగారు అలంకారాలు గల చిత్రమైన బంగారు సోపానాన్ని అతడు ఆమెతో కలిసి ఎక్కాడు. ఏనుగుదంతపు, వెండి కిటికీలు చూడముచ్చటగా ఉన్నాయి, బంగారు జాలీలతో కప్పబడిన ప్రాసాదాల వరుసలు అక్కడ ఉన్నాయి. సున్నమూ మణులతో చిత్రించిన నేలభాగాలను అన్నివైపులా దశగ్రీవుడు తన భవనంలో మైథిలికి చూపించాడు. రకరకాల పూవులతో కప్పబడిన దిగుడుబావులనూ కొలనులనూ రావణుడు శోకంలో మునిగిన సీతకు చూపించాడు. ఈ వర్ణనంతా కవి ఆమె విరక్తిని ఉద్దీపింపజేయడానికే కూర్చుతాడు — ఐశ్వర్యం ఎంత పెరుగుతుందో ఆమె శోకమూ అంత పెరుగుతుంది; ‘శోకపరాయణామ్’ (శోకంలో మునిగినది) అనే విశేషణం పన్నెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది, దానితో ఆమె ఏదీ చూడడం లేదని సూచించబడింది. ఈ భాగంలో కవి వర్ణనను పైపైకి సాగే క్రమంలో నడిపిస్తాడు — మొదట భవనపు బాహ్య విస్తారం, తరువాత స్తంభాలు, తరువాత సోపానమూ దానిని ఎక్కడమూ, తరువాత పై అంతస్తుల కిటికీలూ ప్రాసాదాల వరుసలూ, చివరకు నేలభాగాలూ జలాశయాలూ. ఈ క్రమం వాస్తవానికి రావణుని గర్వపు ఆరోహణనే సూచిస్తుంది. ద్రవ్యాలు కూడా క్రమంగా పెరుగుతాయి — దంతం, కాచిన బంగారం, స్ఫటికం, వెండి, వజ్రమూ వైడూర్యమూ; వీటితో కవి లంక ప్రసిద్ధ సమృద్ధివర్ణనను ఆరంభిస్తాడు, అది సుందరకాండలో విస్తారాన్ని పొందుతుంది. కానీ ఈ ఐశ్వర్యమంతటికీ ఒక్కటే ఫలం — సీత విరక్తి. ‘ప్రాదర్శయత’, ‘దర్శయామాస’ (చూపించాడు) అనే క్రియాపదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతాయి; చూపించడం ఎల్లప్పుడూ అతని పనే, చూడడం ఆమెది కాదు.

ఆ ఉత్తమ భవనమంతా వైదేహికి చూపించి, పాపాత్ముడైన అతడు సీతను ప్రలోభపెట్టాలనే కోరికతో ఇలా అన్నాడు — ‘ముసలివారైన, బాలురైన నిశాచరులను మినహాయించి ముప్పై రెండు కోట్ల రాక్షసులున్నారు; భయంకరమైన పనులు చేసే వారందరికీ నేను ప్రభువును. నా ఒక్కనికే పనులు చేయడానికి ముందు నిలిచి వెయ్యిమంది రాక్షసులు ఉంటారు. నా ఈ రాజ్యతంత్రమంతా నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; విశాలాక్షీ, నా జీవితం కూడా నువ్వే, నాకు ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనదానివి. నేను స్వీకరించిన అనేకమంది ఉత్తమ స్త్రీలందరికీ నువ్వు అధీశ్వరివి కా; ప్రియా, నా భార్యవు కా. వేరే ఆలోచనతో ఏం మేలు? నా మాటను ఇష్టపడు; తపించిపోతున్న నన్ను సేవించు, అనుగ్రహించడం నీకు తగును.’ ఈ విధంగా అతడు ఐశ్వర్యంతో, అధికారంతో, ప్రణయంతో ఆమెను వశపరుచుకోవాలనుకుంటాడు; కానీ సీత ఏమీ మాట్లాడదు — ఆమె మౌనమే ఈ భాగానికి జవాబు. రావణుని మాటలో మూడు భాగాలు — బలప్రదర్శన, ఆత్మసమర్పణ, ప్రార్థన. ‘ద్వాత్రింశత్కోట్యః’ (ముప్పై రెండు కోట్లు) అనే సంఖ్య అతిశయోక్తిరూపమైనది, దానితో అతడు తనను ముల్లోకాలకు ఈశ్వరునిలా చూపించుకుంటాడు. కానీ ఆ క్షణంలోనే ‘అంతా నీలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంది’ అని చెబుతూ తనను దీనునిగా కూడా చేసుకుంటాడు — ఈ విరోధమే కామానికి లక్షణం. ‘భజస్వ’ (సేవించు) అనే ధాతువు ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడింది, అది ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది. ‘ప్రసాదం కర్తుమ్ అర్హసి’ (అనుగ్రహించడం నీకు తగును) అనే మాటతో రాక్షసరాజు యాచకుని స్థానాన్ని స్వీకరిస్తాడు; ఇదే ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో పాదప్రణామంతో పూర్తవుతుంది. ‘భీమకర్మణామ్’ (భయంకరమైన పనులు చేసేవారు) అనే విశేషణంతో అతడు తన బలంలోని క్రౌర్యాన్ని కూడా గర్వంగానే చెప్పుకుంటాడు.

రావణుడు ఇప్పుడు భయాన్నీ ఆశనూ కలగలుపుతాడు — ‘సముద్రంతో చుట్టబడిన ఈ లంక వంద యోజనాల విస్తీర్ణం గలది; ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా దీనిని ఎదుర్కొనలేరు. దేవతలలో, యక్షులలో, గంధర్వులలో, ఋషులలో, లోకాలలో నా వీర్యంతో సమానుడైనవానిని ఎవరినీ నేను చూడడం లేదు. రాజ్యం కోల్పోయిన, దీనుడైన, తాపసుడైన, కాలినడకన తిరిగే, అల్పతేజస్సు గల మానవుడైన రామునితో నువ్వు ఏం చేస్తావు? సీతా, నన్నే సేవించు; నేను నీకు తగిన భర్తను. భీరూ, యౌవనం శాశ్వతం కాదు, కనుక ఇక్కడ నాతో కలిసి విహరించు. వరాననా, రాఘవుణ్ణి చూడాలనే ఆలోచన పెట్టుకోకు; ఇక్కడికి రావడానికి అతనికి ఏం శక్తి ఉంది, మనోరథాలలో కూడా అది సాధ్యం కాదు. ఆకాశంలో మహావేగంతో వీచే వాయువును పాశాలతో బంధించలేరు, మండుతున్న అగ్ని నిర్మలమైన జ్వాలలను పట్టుకోలేరు.’ ఈ రెండు ఉపమలతో అతడు తనను ఎవరూ పట్టుకోలేరని సూచించాలనుకుంటాడు — కానీ శ్రోత చెవికి అవే రాముని అనివార్యతను గుర్తుచేస్తాయి. కవి ఇక్కడ విడంబనను ఆశ్రయిస్తాడు — రావణుడు తన అజేయత కోసం ఏమి చెబుతున్నాడో, పాఠకుడు దానినే రాముని విషయంలో తలచుకుంటాడు; వాయువూ అగ్నీ వాస్తవానికి రామునికే ప్రతీకలు. ‘మానుషేణ అల్పతేజసా’ (అల్పతేజస్సు గల మానవునితో) అనే నింద కూడా విపరీతఫలాన్నిస్తుంది, ఎందుకంటే మనుష్యుని నుండే అతని వధ నిర్ణయించబడింది — ఇదే బ్రహ్మ వరానికి హద్దు. ‘యౌవనమ్ అధ్రువమ్’ (యౌవనం శాశ్వతం కాదు) అనే లోకప్రసిద్ధ వాక్యాన్ని అతడు భోగం కోసం ప్రయోగిస్తాడు, అది వాస్తవానికి వైరాగ్యం కోసమే ప్రసిద్ధమైనది — దీనితో అతని విపరీతబుద్ధి మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది. ఈ విధంగా నింద, ఆత్మశ్లాఘ, ఉపమలు — మూడూ అతనికే విరుద్ధంగా పరిణమిస్తాయి; ఇదే వాల్మీకి సూక్ష్మమైన రచనారీతి.

‘శోభనా, నా భుజాలచే రక్షించబడుతున్న నిన్ను పరాక్రమంతో తీసుకుపోగలవానిని మూడు లోకాలలోనూ నేను చూడడం లేదు. లంకకు చెందిన ఈ మహత్తరమైన రాజ్యాన్ని నువ్వు పాలించు; నా వంటివారూ దేవతలూ చరాచరమూ నీకు సేవకులవుతారు. అభిషేకజలంతో తడిసి, సంతుష్టురాలవై ఆనందించు. ఇంతకుముందు ఏ దుష్కర్మ ఉండేదో అది వనవాసంతో పోయింది; నీ సుకర్మకు ఫలాన్ని ఇక్కడ పొందు. మైథిలీ, ఇక్కడ దివ్యమైన సువాసనలు గల మాలలన్నీ, ముఖ్యమైన ఆభరణాలూ ఉన్నాయి — వాటిని నాతో కలిసి అనుభవించు. సుశ్రోణీ, నా సోదరుడు వైశ్రవణునికి పుష్పకమనే విమానం ఉండేది; సూర్యుని వంటి, విశాలమైన, రమణీయమైన, మనోవేగం గల దానిని నేను యుద్ధంలో బలంతో జయించాను.’ ఇక్కడ రావణుడు ధనాన్నీ రాజ్యాన్నీ భోగాన్నీ క్రమంగా ఉంచుతాడు; ‘తరసా నిర్జితమ్’ (బలంతో జయించాను) అనే పదంతో అతడు గర్వంగా చెప్పుకుంటున్నదే తన బంధుద్రోహాన్ని బయటపెడుతుంది. ‘దుష్కర్మ వనవాసంతో పోయింది’ అనే మాటతో అతడు రామునితో కలిసి సీత చేసిన వనవాసాన్నే పాపఫలమని కల్పిస్తాడు — ఇది అతని అత్యంత ఘోరమైన విపరీతదృష్టి, ఎందుకంటే సీతకు ఆ వనవాసమే ధర్మం. ‘అభిషేకజలక్లిన్నా’ (అభిషేకజలంతో తడిసి) అనే పదంతో అతడు ఆమెను లంకకు పట్టమహిషిగా నిలపాలనుకుంటాడు; అతని దృష్టిలో రాజ్యమే పరమ ప్రలోభం. కానీ సీత ఇంతకుముందే అయోధ్య రాజ్యాన్ని విడిచి వనానికి వచ్చింది — కనుక ఈ ప్రలోభం కూడా నిష్ఫలమే. కవి దీనిని స్పష్టంగా చెప్పడు, సీత మౌనంతోనే సూచిస్తాడు; ఆమె జవాబు మాత్రం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది.

‘సీతా, అక్కడ నాతో కలిసి సుఖంగా విహరించు. వరారోహా, పద్మం వంటి, నిర్మలమైన, చూడముచ్చటైన నీ ముఖం శోకంతో బాధపడుతూ ప్రకాశించడం లేదు.’ అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా సుందరి అయిన సీత చంద్రుని వంటి తన ముఖాన్ని వస్త్రపు అంచుతో కప్పుకొని మెల్లగా కన్నీళ్ళు కార్చింది. ధ్యానిస్తున్న, అస్వస్థురాలిలా ఉన్న, చింతతో కాంతి కోల్పోయిన ఆమెను చూసి వీరుడైన ఆ నిశాచరుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘వైదేహీ, ధర్మలోపం వల్ల కలిగే సిగ్గు చాలు. దేవీ, నిన్ను చేరబోయే ఈ సంబంధం ఆర్షమైనదే, ఋషి సమ్మతమైనదే. నీ ఈ స్నిగ్ధమైన పాదాలు నా శిరస్సులతో నొక్కబడుతున్నాయి — త్వరగా నన్ను అనుగ్రహించు; నేను నీకు వశుడనైన దాసుణ్ణి. నా ఈ మాటలు వ్యర్థం కాకుండుగాక; ఎండిపోతున్న నేనే వీటిని పలికాను. రావణుడు ఏ స్త్రీకీ తల వంచి నమస్కరించడు కదా.’ ఇలా అని, కాలుని వశమైన దశగ్రీవుడు ‘ఈమె నాదైపోయింది’ అని భావిస్తాడు — ఈ విపరీత నిశ్చయంతో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దానితో కవి చివరలో ప్రత్యేకమైన విశ్రాంతిని కలిగిస్తాడు. ‘కృతాంతవశమ్ ఆపన్నః’ (కాలుని వశమైనవాడై) అనే పదంతో కవి తానే తీర్పు ఇస్తాడు — రావణుని ఈ ఆశ బుద్ధి వల్ల పుట్టినది కాదు, కాలప్రేరితమైనది. ముఖాన్ని వస్త్రపు అంచుతో కప్పుకోవడం ఈ సర్గలో సీత చేసిన ఏకైక పని; దానితో ఆమె సమ్మతి ఇవ్వదు, వివాదమూ చేయదు — కేవలం దృష్టిని మళ్ళిస్తుంది. ఈ మౌనం తరువాతి సర్గలో భగ్నమవుతుంది, అక్కడ ఆమె గడ్డిపోచను మధ్యలో ఉంచి జవాబిస్తుంది. పాదప్రణామం రాక్షసరాజు చివరి అవమానం — ఏ స్త్రీకీ నమస్కరించనివాడు ఇప్పుడు నమస్కరిస్తున్నాడు, అయినా పొందలేకపోతున్నాడు; గర్వమూ యాచనా ఆ ఒక్క వాక్యంలోనే కలిసిపోయాయి.

கொடிய, பெருவலிமையுடைய எட்டு ராக்ஷசர்களை அனுப்பிவிட்டு, ராவணன் அறிவுக் கலக்கத்தால் தான் காரியத்தை முடித்துவிட்டதாக எண்ணினான் — ‘அறிவுக் கலக்கத்தால்’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய இந்தத் திருப்தி தலைகீழான புத்தியிலிருந்து பிறந்தது என்று கவி இங்கே தெளிவாகச் சொல்கிறார். பிறகு வைதேகியை நினைத்தவாறு, காமனின் அம்புகளால் மிகவும் துன்புற்ற அவன் சீதையைக் காண விரைந்து அழகிய மாளிகைக்குள் புகுந்தான். அங்கே ராக்ஷசிகளின் நடுவே துயரத்தில் ஆழ்ந்திருந்த சீதையை அவன் கண்டான் — கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன், வாடியவளாக, துயரச் சுமையால் அழுத்தப்பட்டவளாக. கவி இரண்டு உவமைகளைச் சேர்க்கிறார் — காற்றின் வேகத்தால் தாக்கப்பட்டுக் கடலில் மூழ்கும் படகைப் போல அவள் இருந்தாள்; மான் கூட்டத்திலிருந்து பிரிந்து நாய்களால் சூழப்பட்ட பெண்மானைப் போலவும். தலைகுனிந்திருந்த, துயரத்துக்கு வசப்பட்ட, வாடிய, தன்வசமிழந்த அவளை அணுகி, அந்த இரவுலாவி பலவந்தமாகவே தேவர் மாளிகைக்கு நிகரான தன் மாளிகையைக் காட்டத் தொடங்கினான். ‘பலவந்தமாக’ என்ற சொல்லால், இந்தக் காட்சியும் அவளுக்கு வேதனையாகவே இருந்தது என்று கவி சுட்டுகிறார். இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கமே இரண்டு எதிரெதிர் நிலைகளின் சந்திப்பு — ஒருபுறம் ராவணனின் மயக்கத்தால் பிறந்த மகிழ்ச்சி, மறுபுறம் சீதையின் பற்றுக்கோடற்ற வாட்டம். இரண்டு உவமைகளும் இரண்டு திசைகளையே காட்டுகின்றன — படகு வெளி வலிமையால் மூழ்குகிறது, பெண்மான் காப்பவரிடமிருந்து பிரிந்து அச்சத்தால் சூழப்பட்டிருக்கிறது; இரண்டிலும் குற்றம் தன்னுடையதல்ல, சூழ்நிலையினுடையது. ‘கண்ணீர் நிறைந்த முகத்துடன்’ என்ற சொல்லால் சீதை பதில் சொல்லவில்லை, வேண்டவுமில்லை — அழுகிறாள் மட்டுமே — என்று கவி சுட்டுகிறார். இதுவே அவளுடைய முதல் எதிர்வினை, சர்க்கத்தின் இறுதியிலும் அது அப்படியே நிலைக்கிறது. ராவணனோ அதைக் காணவில்லை; தன் செல்வத்தையே உபாயமாகக் கருதுகிறான் — இதுவே அவனுடைய அடிப்படை மயக்கம்.

அந்த மாளிகை மாடங்களாலும் உப்பரிகைகளாலும் நெருக்கமானது, ஆயிரக்கணக்கான பெண்கள் வசிப்பது, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது, பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது. அங்கே தந்தம், புடமிட்ட பொன், படிகம், வெள்ளி ஆகியவற்றாலானவையும், வைரமும் வைடூரியமும் பதித்தவையுமான, கண்ணுக்கும் மனத்துக்கும் இனிய தூண்களால் அழகு பெருகுகிறது. அங்கே தெய்வீக முரசுகளின் முழக்கம் எப்போதும் கேட்கிறது; காய்ச்சிய பொன் அணிசெய்த வண்ணமயமான பொற்படிக்கட்டில் அவன் அவளுடன் ஏறினான். தந்தமும் வெள்ளியும் இழைத்த, காண இனிய சாளரங்களும், பொன் வலைகளால் மூடப்பட்ட மாளிகை வரிசைகளும் அங்கே இருந்தன. சுண்ணச் சாந்தாலும் மணிகளாலும் வண்ணமயமாக்கப்பட்ட தரைப்பகுதிகள் அனைத்தையும் தசக்ரீவன் தன் மாளிகையில் மைதிலிக்குக் காட்டினான். பலவகை மலர்கள் நிறைந்த நீண்ட குளங்களையும் தாமரைக் குளங்களையும் ராவணன் துயரத்தில் ஆழ்ந்திருந்த சீதைக்குக் காட்டினான். இந்த வர்ணனை முழுவதையும் கவி அவளுடைய வெறுப்பையே தூண்டுவதற்காகச் சேர்க்கிறார் — செல்வம் எவ்வளவு பெருகுகிறதோ அவ்வளவு அவளுடைய துயரமும்; ‘துயரத்தில் ஆழ்ந்திருந்த’ என்ற அடைமொழி பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் அவள் எதையும் பார்க்கவில்லை என்று சுட்டப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் கவி வர்ணனையை மேல்நோக்கிய வரிசையில் கொண்டுசெல்கிறார் — முதலில் மாளிகையின் வெளிப்பரப்பு, பிறகு தூண்கள், பிறகு படிக்கட்டும் ஏறுதலும், பிறகு மேலே உள்ள சாளரங்களும் மாளிகை வரிசைகளும், இறுதியில் தரைப்பகுதிகளும் நீர்நிலைகளும். இந்த வரிசை உண்மையில் ராவணனின் செருக்கின் ஏற்றத்தையே சுட்டுகிறது. பொருள்களும் படிப்படியாக உயர்கின்றன — தந்தம், புடமிட்ட பொன், படிகம், வெள்ளி, வைரம், வைடூரியம்; இவற்றால் கவி இலங்கையின் பிரசித்தமான செழிப்பு வர்ணனையைத் தொடங்குகிறார், அது சுந்தர காண்டத்தில் விரிவடைகிறது. ஆனால் இந்தச் செல்வம் முழுவதற்கும் ஒரே பலன் — சீதையின் வெறுப்பு. ‘காட்டினான்’ என்ற வினைச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; காட்டுவது எப்போதும் அவனுடைய செயல், பார்ப்பது அவளுடையது அல்ல.

அந்தச் சிறந்த மாளிகை முழுவதையும் வைதேகிக்குக் காட்டிவிட்டு, பாவ உள்ளமுடையவன் சீதையை ஆசைகாட்டி மயக்கும் விருப்பத்துடன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘முதுமையால் தளர்ந்தவர்களையும் சிறுவர்களையும் தவிர்த்து, முப்பத்திரண்டு கோடி ராக்ஷசர்கள் இருக்கின்றனர்; கொடுஞ்செயல் புரியும் அவர்கள் அனைவருக்கும் நானே தலைவன். எனக்கு ஒருவனுக்கே பணிசெய்ய ஆயிரம் ராக்ஷசர்கள் முன்னின்று காத்திருக்கின்றனர். என்னுடைய இந்த அரசாட்சி முழுவதும் உன்னிடமே நிலைநிறுத்தப்பட்டுள்ளது; அகன்ற கண்களுடையவளே, என் உயிரும் நீயே, உயிரைவிட மேலானவள் நீ. என் மனைவியராக உள்ள பல உயர்ந்த பெண்கள் அனைவருக்கும் நீ தலைவியாகு; அன்பே, என் மனைவியாகு. வேறு எண்ணத்தால் என்ன நன்மை? என் சொல்லை விரும்பு; காமத்தால் வாடும் என்னை ஏற்றுக்கொள், எனக்கு அருள்புரிவாயாக.’ இவ்வாறு அவன் செல்வத்தாலும், தலைமைப் பதவியாலும், காதலாலும் அவளை வசப்படுத்த விரும்புகிறான்; ஆனால் சீதை எதுவும் சொல்லவில்லை — அவளுடைய மௌனமே இந்தப் பகுதிக்கான பதில். ராவணனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — வலிமைக் காட்சி, தன்னை ஒப்படைத்தல், வேண்டுதல். ‘முப்பத்திரண்டு கோடி’ என்ற எண்ணிக்கை மிகைப்படுத்தலே; அதனால் அவன் தன்னை மூவுலகத் தலைவன் போலக் காட்டுகிறான். ஆனால் அக்கணமே ‘உன்னிடமே எல்லாம் நிலைநிறுத்தப்பட்டுள்ளது’ என்று சொல்லித் தன்னை எளியவனாகவும் ஆக்குகிறான் — இந்த முரணே காமத்தின் அடையாளம். ‘ஏற்றுக்கொள்’ (பஜஸ்வ) என்ற வினை இங்கே முதல் முறையாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது; அது இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் மீண்டும் வருகிறது. ‘அருள்புரிவாயாக’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷச அரசன் இரப்பவன் நிலையை ஏற்கிறான்; இதுவே முப்பத்தேழாம் சுலோகத்தில் காலில் விழுதலால் முழுமை பெறுகிறது. ‘கொடுஞ்செயல் புரியும்’ என்ற அடைமொழியால் அவன் தன் படையின் கொடூரத்தையும் பெருமையுடனேயே சொல்கிறான்.

ராவணன் இப்போது அச்சத்தையும் ஆசையையும் கலக்கிறான்: ‘கடலால் சூழப்பட்ட இந்த இலங்கை நூறு யோஜனை பரப்புடையது; இந்திரனுடன் கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் இதைத் தாக்க முடியாது. தேவர்களிலும் யக்ஷர்களிலும் கந்தர்வர்களிலும் ரிஷிகளிலும், உலகங்களிலும் என் வீரத்துக்கு நிகரான எவனையும் நான் காணவில்லை. ராஜ்யத்தை இழந்த, வாடிய, தவசியான, கால்நடையாகத் திரியும், சிற்றொளியுடைய மனிதனான ராமனை வைத்துக்கொண்டு நீ என்ன செய்வாய்? சீதையே, என்னையே ஏற்றுக்கொள்; நானே உனக்கு ஏற்ற கணவன். அச்சம் கொண்டவளே, இளமை நிலையற்றது; ஆகவே இங்கே என்னுடன் இன்புற்றிரு. அழகிய முகமுடையவளே, ராகவனைக் காண்பதில் மனம் வைக்காதே; அவன் இங்கே வர என்ன ஆற்றல் இருக்கிறது, மனக்கோட்டையிலும் அது நடக்காது. வானில் பெருவேகத்துடன் வீசும் காற்றைக் கயிறுகளால் கட்ட முடியாது; கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பின் தூய சுடர்களையும் பிடிக்க முடியாது.’ இந்த இரண்டு உவமைகளால் அவன் தன்னை யாரும் பிடிக்க முடியாது என்று சுட்ட விரும்புகிறான் — ஆனால் கேட்பவரின் காதில் அவை ராமனைத் தடுக்க முடியாது என்பதையே நினைவூட்டுகின்றன. கவி இங்கே நகைமுரணைச் சார்கிறார் — ராவணன் தன் வெல்லமுடியாமைக்காகச் சொல்வதை வாசகர் ராமனைப் பற்றியதாகவே நினைக்கிறார்; காற்றும் நெருப்பும் உண்மையில் ராமனின் குறியீடுகளே. ‘சிற்றொளியுடைய மனிதன்’ என்ற பழிப்பும் எதிர்விளைவைத் தருகிறது, ஏனெனில் மனிதனாலேயே அவனுக்கு மரணம் விதிக்கப்பட்டுள்ளது — இதுவே பிரம்மாவின் வரத்தின் எல்லை. ‘இளமை நிலையற்றது’ என்ற உலகப் பிரசித்தமான வாக்கை அவன் இன்ப நுகர்வுக்காகப் பயன்படுத்துகிறான்; அதுவோ உண்மையில் வைராக்கியத்துக்காகவே பிரசித்தமானது — இதனால் அவனுடைய தலைகீழான புத்தி மீண்டும் வெளிப்படுகிறது. இவ்வாறு பழிப்பு, தற்புகழ்ச்சி, உவமைகள் — மூன்றுமே அவனுக்கு எதிராகவே மாறுகின்றன; இதுவே வால்மீகியின் நுட்பமான படைப்பு முறை.

‘அழகியே, என் தோள்களால் காக்கப்படும் உன்னை வீரத்தால் கொண்டுசெல்லக்கூடியவனை மூவுலகங்களிலும் நான் காணவில்லை. இலங்கையின் இந்த மிகப் பெரிய ராஜ்யத்தை நீ ஆள்வாயாக; என் போன்றவர்களும் தேவர்களும் அசைவனவும் அசையாதனவுமான அனைத்தும் உன் ஏவலர்களாக இருப்பார்கள். அபிஷேக நீரால் நனைந்து, மகிழ்ச்சியுடன் இன்புற்றிரு. முன்பு செய்த தீவினை வனவாசத்தால் தீர்ந்துவிட்டது; உன் நல்வினையின் பலனை இங்கே அடைவாயாக. மைதிலியே, இங்கே தெய்வீக மணமுள்ள மாலைகளும் சிறந்த அணிகலன்களும் எல்லாம் உள்ளன — அவற்றை என்னுடன் அனுபவி. அழகிய இடையுடையவளே, என் சகோதரன் வைஶ்ரவணனுக்குப் புஷ்பகம் என்ற விமானம் இருந்தது; சூரியனைப் போல் ஒளிரும், விசாலமான, அழகிய, மனோவேகமுடைய அதைப் போரில் வலிமையால் நான் வென்றேன்.’ இங்கே ராவணன் செல்வத்தையும் ராஜ்யத்தையும் இன்பத்தையும் வரிசையாக முன்வைக்கிறான்; ‘வலிமையால் வென்றேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் பெருமையுடன் சொல்வதே அவனுடைய உறவுத் துரோகத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘தீவினை வனவாசத்தால் தீர்ந்தது’ என்ற சொல்லால் அவன் ராமனுடன் சீதை மேற்கொண்ட வனவாசத்தையே பாவத்தின் பலன் என்று கற்பனை செய்கிறான் — இதுவே அவனுடைய மிகக் கொடிய தலைகீழான பார்வை, ஏனெனில் சீதைக்கு அந்த வனவாசமே தர்மம். ‘அபிஷேக நீரால் நனைந்து’ என்ற சொல்லால் அவன் அவளை இலங்கையின் பட்டத்தரசிப் பதவியில் அமர்த்த விரும்புகிறான்; அவன் கருத்தில் ராஜ்யமே மேலான ஆசைகாட்டல். ஆனால் சீதை முன்பே அயோத்தியின் ராஜ்யத்தை விட்டுக் காட்டுக்கு வந்தவள் — ஆகவே இந்த ஆசைகாட்டலும் பயனற்றது. கவி இதை வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை, சீதையின் மௌனத்தாலேயே சுட்டுகிறார்; அவளுடைய பதில் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும்.

‘சீதையே, அதில் என்னுடன் விருப்பம்போல் உலவு. அழகிய இடையுடையவளே, தாமரை போன்ற, களங்கமற்ற, காண இனிய உன் முகம் துயரால் வாடியிருப்பதால் ஒளிரவில்லை.’ அவன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்தபோது, அழகிய பெண்ணான சீதை நிலவு போன்ற தன் முகத்தை ஆடையின் முனையால் மூடிக்கொண்டு மெல்லக் கண்ணீர் உகுத்தாள். சிந்தனையில் ஆழ்ந்து, நலமற்றவள் போல, கவலையால் ஒளியிழந்திருந்த அவளைக் கண்டு, வீரனான அந்த இரவுலாவி மீண்டும் சொன்னான்: ‘வைதேகியே, தர்மம் மீறப்படுமோ என்ற நாணம் போதும். தேவி, உன்னை வந்தடையப்போகும் இந்த உறவு ரிஷிகள் ஏற்ற நெறிப்படியானதே. உன்னுடைய இந்த மென்மையான பாதங்களை என் தலைகளால் அழுத்துகிறேன் — விரைவில் எனக்கு அருள்புரி; நான் உனக்கு அடங்கிய அடிமை. என்னுடைய இந்தச் சொற்கள் வீணாகாமல் இருக்கட்டும்; காமத்தால் வாடும் நானே இவற்றைச் சொன்னேன். ராவணன் எந்தப் பெண்ணையும் தலைதாழ்த்தி வணங்கியதில்லை.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, காலனின் வசப்பட்ட தசக்ரீவன் ‘இவள் என்னுடையவளாகிவிட்டாள்’ என்று எண்ணுகிறான் — இந்தத் தலைகீழான முடிவுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. கடைசிச் சுலோகம் ஆறு அடிகளைக் கொண்டது; அதனால் கவி இறுதியில் தனிச்சிறப்பான நிறுத்தத்தை உண்டாக்குகிறார். ‘காலனின் வசப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் கவியே தீர்ப்பு அளிக்கிறார் — ராவணனின் இந்த நம்பிக்கை அறிவிலிருந்து பிறந்ததல்ல, காலத்தால் தூண்டப்பட்டது. சீதை ஆடை முனையால் முகத்தை மூடியதே இந்தச் சர்க்கத்தில் அவளுடைய ஒரே செயல்; அதனால் அவள் சம்மதமும் தரவில்லை, வாதமும் செய்யவில்லை — பார்வையை மட்டுமே விலக்கிக்கொள்கிறாள். இந்த மௌனம் அடுத்த சர்க்கத்தில் உடைகிறது, அங்கே அவள் இடையே ஒரு புல்லை வைத்துக்கொண்டு பதில் சொல்கிறாள். காலில் விழுந்து வணங்குவதோ ராக்ஷச அரசனின் இறுதி அவமானம் — எந்தப் பெண்ணையும் வணங்காதவன் இப்போது வணங்குகிறான், ஆயினும் அடையவில்லை; செருக்கும் இரத்தலும் அந்த ஒரே வாக்கியத்தில் கலக்கின்றன.

ಘೋರರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿವೈಕಲ್ಯದಿಂದ ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು — ‘ಬುದ್ಧಿವೈಕ್ಲವ್ಯಾತ್’ (ಬುದ್ಧಿಯ ಗೊಂದಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಈ ತೃಪ್ತಿ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಆತುರದಿಂದ ರಮ್ಯವಾದ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಡುವೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು — ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ, ದೀನಳಾದ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದವಳನ್ನು. ಕವಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗಾಳಿಯ ರಭಸಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ದೋಣಿಯಂತೆ ಅವಳಿದ್ದಳು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ನಾಯಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆಯೂ ಇದ್ದಳು. ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಆ ನಿಶಾಚರನು ಶೋಕವಶಳಾದ, ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಅವಳಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿಯೇ ದೇವಗೃಹದಂತಹ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ಬಲಾತ್’ (ಬಲವಂತವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ದರ್ಶನವೂ ಅವಳಿಗೆ ಪೀಡೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭವೇ ಎರಡು ವಿಪರೀತ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಯೋಗ — ಒಂದೆಡೆ ರಾವಣನ ಮೋಹಜನ್ಯ ಹರ್ಷ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ನಿರಾಧಾರ ದೀನತೆ. ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳೂ ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದೋಣಿ ಹೊರಗಿನ ಬಲದಿಂದ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ, ಜಿಂಕೆ ರಕ್ಷಕರಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೋಷ ತನ್ನದಲ್ಲ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯದು. ‘ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಮುಖೀಮ್’ (ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸೀತೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಅವಳ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ, ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಅದನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಮೂಲಭೂತ ಭ್ರಮೆ.

ಆ ಭವನ ಉಪ್ಪರಿಗೆ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು, ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ದಂತದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ, ಸ್ಫಟಿಕದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ವಜ್ರ-ವೈಡೂರ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ಕಣ್ಣಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಮನೋಹರವಾದ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು. ದಿವ್ಯ ದುಂದುಭಿಗಳ ನಿರ್ಘೋಷ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು; ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಿನ್ನದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಅವನು ಅವಳೊಡನೆ ಏರಿದನು. ದಂತದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಸುಂದರ ಕಿಟಕಿಗಳೂ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಂದ್ರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದವು. ಸುಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಣಿಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ನೆಲಹಾಸುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ನಾನಾ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ದೀರ್ಘ ಕೊಳಗಳನ್ನೂ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಗಳನ್ನೂ ರಾವಣನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಅವಳ ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಉದ್ದೀಪಿಸಲು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಐಶ್ವರ್ಯ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಅವಳ ಶೋಕ; ‘ಶೋಕಪರಾಯಣಾಮ್’ (ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳು ಏನನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭವನದ ಹೊರಗಿನ ವಿಸ್ತಾರ, ಅನಂತರ ಕಂಬಗಳು, ಅನಂತರ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಏರುವುದು, ಅನಂತರ ಮೇಲಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಾದಗಳ ಸಾಲುಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಹಾಸುಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳು. ಈ ಕ್ರಮ ವಸ್ತುತಃ ರಾವಣನ ಗರ್ವದ ಏರಿಕೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ — ದಂತ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನ, ಸ್ಫಟಿಕ, ಬೆಳ್ಳಿ, ವಜ್ರ ಮತ್ತು ವೈಡೂರ್ಯ; ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮೃದ್ಧಿವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಫಲ — ಸೀತೆಯ ವಿರಕ್ತಿ. ‘ಪ್ರಾದರ್ಶಯತ’, ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ’ (ತೋರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ, ತೋರಿಸುವುದು ಸದಾ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆ, ನೋಡುವುದು ಅವಳದಲ್ಲ.

ಆ ಉತ್ತಮ ಭವನವನ್ನೆಲ್ಲ ವೈದೇಹಿಗೆ ತೋರಿಸಿ, ಪಾಪಾತ್ಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರಲೋಭಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಮುಪ್ಪಿನ ವೃದ್ಧರನ್ನೂ ಬಾಲಕರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದಾರೆ; ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಾನೇ ಒಡೆಯ. ನನ್ನೊಬ್ಬನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಈ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯತಂತ್ರವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ; ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ನನ್ನ ಜೀವನವೂ ನೀನೇ, ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವಳು. ನನ್ನ ಪರಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನೀನು ಒಡತಿಯಾಗು; ಪ್ರಿಯೆ, ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವುದರಿಂದ ಏನು ಒಳಿತು? ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೋ; ತಾಪಗೊಂಡಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ, ಒಡೆತನದಿಂದ, ಪ್ರಣಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಮೌನವೇ ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಬಲಪ್ರದರ್ಶನ, ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ‘ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಕೋಟ್ಯಃ’ (ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿರೂಪದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇಶ್ವರನಂತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ‘ಎಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ದೀನನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಕಾಮದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭಜಸ್ವ’ (ಭಜಿಸು) ಎಂಬ ಧಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸಾದಂ ಕರ್ತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ (ಅನುಗ್ರಹ ತೋರಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಯಾಚಕನ ಪದವಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾದಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಪೂರ್ಣತೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಭೀಮಕರ್ಮಣಾಮ್’ (ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳವರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಲದ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಗರ್ವದಿಂದಲೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾವಣನು ಈಗ ಭಯವನ್ನೂ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಈ ಲಂಕೆ ನೂರು ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರದ್ದು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸುರಾಸುರರೂ ಇದನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರರು. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾದ, ದೀನನಾದ, ತಾಪಸನಾದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನಾದ, ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವೆ? ಸೀತೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸು; ನಾನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತಿ. ಭೀರುವೇ, ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸು. ಸುಂದರಮುಖಿಯೇ, ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣುವ ಯೋಚನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಡ; ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ಶಕ್ತಿಯೆಲ್ಲಿ, ಮನೋರಥಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲಾಗದು, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.’ ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಗ್ರಾಹ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೆ ಅವೇ ರಾಮನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಜೇಯತೆಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ಓದುಗನು ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ; ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ ವಸ್ತುತಃ ರಾಮನದೇ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ‘ಮಾನುಷೇಣ ಅಲ್ಪತೇಜಸಾ’ (ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ) ಎಂಬ ನಿಂದೆಯೂ ವಿಪರೀತ ಫಲದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ಅವನ ವಧೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಮಿತಿ. ‘ಯೌವನಮ್ ಅಧ್ರುವಮ್’ (ಯೌವನ ಅಸ್ಥಿರ) ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಾದರೋ ವಸ್ತುತಃ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಿಂದೆ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮತ್ತು ಉಪಮೆಗಳು — ಮೂರೂ ಅವನಿಗೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಚನಾರೀತಿ.

‘ಶೋಭನೆಯೇ, ನನ್ನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಪಾಲಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಲ್ಲವನನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಲಂಕೆಯ ಈ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸು; ನನ್ನಂಥವರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಚರಾಚರವೂ ನಿನ್ನ ಸೇವಕರಾಗುವರು. ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೋಯ್ದು ಸಂತುಷ್ಟಳಾಗಿ ರಮಿಸು. ಹಿಂದೆ ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವಿತ್ತೋ ಅದು ವನವಾಸದಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ನಿನ್ನ ಯಾವ ಸುಕೃತವಿದೆಯೋ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಡೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಗಂಧಗಳೂ ಮಾಲೆಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳೂ ಇವೆ — ಅವುಗಳನ್ನು ನನ್ನೊಡನೆ ಅನುಭವಿಸು. ಸುಶ್ರೋಣಿಯೇ, ನನ್ನ ಸಹೋದರ ವೈಶ್ರವಣನ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ವಿಮಾನವಿತ್ತು; ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲವಾದ, ರಮಣೀಯವಾದ, ಮನೋವೇಗದ ಅದನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಧನ, ರಾಜ್ಯ, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ; ‘ತರಸಾ ನಿರ್ಜಿತಮ್’ (ಬಲದಿಂದ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುವುದೇ ಅವನ ಬಂಧುದ್ರೋಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದುಷ್ಕೃತಂ ವನವಾಸೇನ ಗತಮ್’ (ದುಷ್ಕರ್ಮ ವನವಾಸದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಪಾಪದ ಫಲವೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ದೃಷ್ಟಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಆ ವನವಾಸವೇ ಧರ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ‘ಅಭಿಷೇಕಜಲಕ್ಲಿನ್ನಾ’ (ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೋಯ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಲಂಕೆಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯ ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವೇ ಪರಮ ಪ್ರಲೋಭನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ವನಕ್ಕೆ ಬಂದವಳು — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಲೋಭನೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಮೌನದಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

‘ಸೀತೆ, ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸು. ವರಾರೋಹೆಯೇ, ಕಮಲದಂತಹ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ನಿನ್ನ ಮುಖ ಶೋಕಪೀಡಿತವಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ವರಾಂಗನೆಯಾದ ಸೀತೆ ಚಂದ್ರನಂತಹ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಸೆರಗಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಸ್ವಸ್ಥಳಂತಿದ್ದ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಾಂತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಧರ್ಮಲೋಪದಿಂದಾಗುವ ನಾಚಿಕೆ ಸಾಕು. ದೇವಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಈ ಸಂಬಂಧ ಆರ್ಷವಾದುದು (ಋಷಿಸಮ್ಮತ ವಿವಾಹರೀತಿಯದು). ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಪಾದಗಳು ನನ್ನ ತಲೆಗಳಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡು; ನಾನು ನಿನ್ನ ವಶನಾದ ದಾಸ. ನನ್ನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಶೂನ್ಯವಾಗದಿರಲಿ; ಕಾಮದಿಂದ ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ನಾನೇ ಇವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ರಾವಣನು ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಗೂ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುವವನಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕೃತಾಂತನ (ಯಮನ) ವಶನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ‘ಇವಳು ನನ್ನವಳಾದಳು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಪರೀತ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಿರಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂತವಶಮ್ ಆಪನ್ನಃ’ (ಯಮನ ವಶನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತಾನೇ ತೀರ್ಪು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನ ಈ ಆಸೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವಾದುದು. ಸೆರಗಿನಿಂದ ಮುಖ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಏಕೈಕ ಕೃತಿ; ಅದರಿಂದ ಅವಳು ಸಮ್ಮತಿ ಕೊಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ವಾದಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ — ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮೌನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಡುವೆ ಇಟ್ಟು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪಾದಪ್ರಣಾಮವಾದರೋ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಅವಮಾನ — ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸದವನು ಈಗ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಯಾಚನೆ ಅವನ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿವೆ.

ഘോരരും മഹാബലരുമായ എട്ടു രാക്ഷസന്മാരെ നിയോഗിച്ചയച്ചശേഷം രാവണൻ ബുദ്ധിവൈക്ലവ്യംകൊണ്ട് താൻ കൃതകൃത്യനായി എന്നു കരുതി — ‘ബുദ്ധിവൈക്ലവ്യാത്’ (ബുദ്ധിഭ്രമംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു, അവന്റെ ഈ തൃപ്തി വിപരീതബുദ്ധിയിൽനിന്നു ജനിച്ചതുതന്നെ എന്ന്. പിന്നെ വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, കാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി, സീതയെ കാണാൻ തിടുക്കപ്പെട്ട് അവൻ രമ്യമായ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ രാക്ഷസികളുടെ മധ്യത്തിൽ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്ന സീതയെ അവൻ കണ്ടു — കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനയായി, ശോകഭാരത്താൽ പീഡിതയായി. കവി രണ്ട് ഉപമകൾ ചേർക്കുന്നു — കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട് സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന തോണിപോലെയായിരുന്നു അവൾ; മാൻകൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട് നായ്ക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട പെൺമാനിനെപ്പോലെയും. മുഖം താഴ്ത്തിയിരിക്കുന്ന അവളുടെ അടുത്തെത്തി ആ നിശാചരൻ ശോകത്തിനു വശയും ദീനയും നിസ്സഹായയുമായ അവളെ ബലമായിത്തന്നെ ദേവഗൃഹതുല്യമായ തന്റെ ഭവനം കാണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ബലാത്’ (ബലമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ കാഴ്ചയും അവൾക്കു പീഡതന്നെയായിരുന്നു എന്ന്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ രണ്ടു വിപരീതാവസ്ഥകളുടെ സംയോഗമാണ് — ഒരുവശത്ത് രാവണന്റെ മോഹജമായ ഹർഷം, മറുവശത്ത് സീതയുടെ ആശ്രയമറ്റ ദീനത. ഉപമകളും രണ്ടു ദിശകൾതന്നെ കാണിക്കുന്നു — തോണി ബാഹ്യബലത്താൽ മുങ്ങുന്നു, പെൺമാൻ രക്ഷകനിൽനിന്നു വേർപെട്ട് ഭയത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രണ്ടിടത്തും ദോഷം സ്വന്തമല്ല, സാഹചര്യത്തിന്റേതാണ്. ‘കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സീത മറുപടി പറയുന്നില്ല, യാചിക്കുന്നുമില്ല — കരയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ ആദ്യപ്രതികരണം; സർഗാന്ത്യത്തിലും അത് അങ്ങനെതന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. രാവണനാകട്ടെ അതു കാണുന്നില്ല; അവൻ തന്റെ ഐശ്വര്യംതന്നെ ഉപായമായി കരുതുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ മൂലഭ്രമം.

ആ ഭവനം മാളികകളും പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതും ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ സേവിക്കുന്നതും നാനാപക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ വസിക്കുന്നതും നാനാരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. അവിടെ ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടും സ്ഫടികംകൊണ്ടും വെള്ളികൊണ്ടും നിർമിച്ചവയും വജ്രവും വൈഡൂര്യവും പതിച്ചവയുമായ, കണ്ണിനു മനോഹരമായ തൂണുകളാൽ ശോഭ വർധിക്കുന്നു. ദിവ്യദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കം അവിടെ എപ്പോഴും കേൾക്കാം; ഉരുക്കിയ സ്വർണാലങ്കാരങ്ങളുള്ള ചിത്രമായ സ്വർണപ്പടവുകളിലൂടെ അവൻ അവളോടൊപ്പം കയറി. ആനക്കൊമ്പിലും വെള്ളിയിലും തീർത്ത കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ജാലകങ്ങളും സ്വർണവലകളാൽ മൂടിയ പ്രാസാദനിരകളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. കുമ്മായവും രത്നങ്ങളുംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തറകളെല്ലാം ദശഗ്രീവൻ തന്റെ ഭവനത്തിൽ മൈഥിലിക്കു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. നാനാപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നീണ്ട ജലാശയങ്ങളും താമരപ്പൊയ്കകളും ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ സീതയെ രാവണൻ കാണിച്ചു. ഈ വർണനയെല്ലാം കവി അവളുടെ വിരക്തിയെത്തന്നെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കാനാണ് ചേർക്കുന്നത് — ഐശ്വര്യം വർധിക്കുന്തോറും അവളുടെ ശോകവും; ‘ശോകത്തിൽ മുഴുകിയവൾ’ എന്ന വിശേഷണം പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവൾ ഒന്നും കാണുന്നില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി വർണനയെ മുകളിലേക്കുള്ള ക്രമത്തിൽ നയിക്കുന്നു — ആദ്യം ഭവനത്തിന്റെ ബാഹ്യവിസ്താരം, പിന്നെ തൂണുകൾ, പിന്നെ പടവുകളും കയറ്റവും, പിന്നെ മുകളിലെ ജാലകങ്ങളും പ്രാസാദനിരകളും, ഒടുവിൽ തറകളും ജലാശയങ്ങളും. ഈ ക്രമം വാസ്തവത്തിൽ രാവണന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആരോഹണംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദ്രവ്യങ്ങളും ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു — ആനക്കൊമ്പ്, ഉരുക്കിയ സ്വർണം, സ്ഫടികം, വെള്ളി, വജ്രവും വൈഡൂര്യവും; ഇവയിലൂടെ കവി ലങ്കയുടെ പ്രസിദ്ധമായ സമൃദ്ധിവർണന ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഐശ്വര്യത്തിനെല്ലാം ഒരേയൊരു ഫലം — സീതയുടെ വിരക്തി. ‘പ്രാദർശയത’, ‘ദർശയാമാസ’ (കാണിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; കാണിക്കൽ എപ്പോഴും അവന്റെ കർമമാണ്, അവളുടേതല്ല.

ശ്രേഷ്ഠമായ ആ ഭവനം മുഴുവൻ വൈദേഹിയെ കാണിച്ചശേഷം പാപാത്മാവായ അവൻ സീതയെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ജരാവൃദ്ധരെയും ബാലരെയുമായ രാത്രിഞ്ചരന്മാരെ ഒഴിവാക്കിയാൽ മുപ്പത്തിരണ്ടു കോടി രാക്ഷസന്മാരുണ്ട്; ഭീമകർമികളായ അവർക്കെല്ലാം ഞാനാണ് പ്രഭു. എന്റെ ഒരാളുടെ കാര്യത്തിനുവേണ്ടിമാത്രം ആയിരം രാക്ഷസന്മാർ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. എന്റെ ഈ രാജ്യതന്ത്രം മുഴുവൻ നിന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; വിശാലാക്ഷീ, എന്റെ ജീവിതവും — നീ എനിക്കു പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്. എനിക്കുള്ള അനേകം ഉത്തമസ്ത്രീകൾക്കെല്ലാം നീ ഈശ്വരിയാകൂ; പ്രിയേ, എന്റെ ഭാര്യയാകൂ. മറ്റൊരു ചിന്തകൊണ്ട് എന്തു നേട്ടം? എന്റെ വാക്ക് ഇഷ്ടപ്പെടൂ; തപിക്കുന്ന എന്നെ ഭജിക്കൂ, പ്രസാദിക്കേണമേ.’ ഇങ്ങനെ അവൻ ഐശ്വര്യംകൊണ്ടും സ്വാമിത്വംകൊണ്ടും പ്രണയംകൊണ്ടും അവളെ വശപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ സീത ഒന്നും പറയുന്നില്ല — അവളുടെ മൗനംതന്നെയാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരം. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ബലപ്രദർശനം, ആത്മസമർപ്പണം, പ്രാർഥന. ‘മുപ്പത്തിരണ്ടു കോടി’ എന്ന എണ്ണം അതിശയോക്തിരൂപമാണ്; അതിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ത്രൈലോക്യേശ്വരനെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ ‘എല്ലാം നിന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സ്വയം ദീനനാകുകയും ചെയ്യുന്നു — ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് കാമത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ഭജസ്വ’ എന്ന ധാതു ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘പ്രസാദിക്കേണമേ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാക്ഷസരാജൻ യാചകപദം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പാദപ്രണാമത്തിലൂടെ പൂർണത പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ഭീമകർമികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ ബലത്തിന്റെ ക്രൗര്യവും ഗർവോടെതന്നെ പറയുന്നു.

രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഭയവും ആശയും കലർത്തുന്നു — ‘സമുദ്രത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ലങ്ക നൂറു യോജന വിസ്തൃതമാണ്; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ഇതിനെ ധർഷിക്കാനാവില്ല. ദേവന്മാരിലും യക്ഷന്മാരിലും ഗന്ധർവന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും ലോകങ്ങളിലും വീര്യത്തിൽ എനിക്കു തുല്യനായ ആരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ദീനനും താപസനും കാൽനടക്കാരനും അല്പതേജസ്വിയുമായ മനുഷ്യനായ രാമനെക്കൊണ്ട് നീ എന്തു ചെയ്യും? സീതേ, എന്നെത്തന്നെ ഭജിക്കൂ; ഞാനാണ് നിനക്കു യോജിച്ച ഭർത്താവ്. ഭീരു, യൗവനം സ്ഥിരമല്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ എന്നോടൊപ്പം രമിക്കൂ. വരാനനേ, രാഘവനെ കാണുന്നതിൽ മനസ്സുവയ്ക്കരുത്; ഇവിടെ വരാൻ അവന് എന്തു ശക്തിയാണുള്ളത്? മനോരഥങ്ങൾകൊണ്ടുപോലും അതു സാധ്യമല്ല. ആകാശത്തിലെ മഹാവേഗമുള്ള കാറ്റിനെ കയറുകൊണ്ടു കെട്ടാനാവില്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ നിർമലജ്വാലകളെ പിടിക്കാനുമാവില്ല.’ ഈ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ അവൻ തന്റെ അപ്രാപ്യത സൂചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — എന്നാൽ കേൾക്കുന്നവന്റെ കാതിൽ അവ രാമന്റെ അനിവാര്യതയെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ വിഡംബനം ആശ്രയിക്കുന്നു — രാവണൻ തന്റെ അജയ്യതയ്ക്കായി പറയുന്നതുതന്നെ വായനക്കാരൻ രാമനെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുന്നു; കാറ്റും അഗ്നിയും വാസ്തവത്തിൽ രാമന്റെതന്നെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. ‘അല്പതേജസ്വിയായ മനുഷ്യൻ’ എന്ന നിന്ദയും വിപരീതഫലമുള്ളതാണ്, കാരണം മനുഷ്യനിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അവന്റെ വധം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ പരിധി. ‘യൗവനം സ്ഥിരമല്ല’ എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധമായ വാക്യം അവൻ ഭോഗത്തിനായി പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതാകട്ടെ വാസ്തവത്തിൽ വൈരാഗ്യത്തിനായാണ് പ്രസിദ്ധം — ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിപരീതബുദ്ധി വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിന്ദയും ആത്മപ്രശംസയും രണ്ട് ഉപമകളും — മൂന്നും അവനെതിരായിത്തന്നെ പരിണമിക്കുന്നു; ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ രചനാരീതി.

‘ശോഭനേ, എന്റെ കൈകളാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന നിന്നെ പരാക്രമംകൊണ്ടു കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുന്ന ഒരാളെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ലങ്കയുടെ അതിമഹത്തായ ഈ രാജ്യം നീ ഭരിക്കൂ; എന്നെപ്പോലുള്ളവരും ദേവന്മാരും ചരാചരങ്ങളും നിന്റെ ദാസരായിരിക്കും. അഭിഷേകജലത്തിൽ കുളിച്ച്, സന്തുഷ്ടയായി ആനന്ദിക്കൂ. മുൻപ് ചെയ്ത ദുഷ്കർമം വനവാസംകൊണ്ടു തീർന്നു; നിന്റെ സുകൃതകർമത്തിന്റെ ഫലം ഇവിടെ അനുഭവിക്കൂ. മൈഥിലീ, ഇവിടെ ദിവ്യഗന്ധമുള്ള എല്ലാ മാലകളും മുഖ്യമായ ആഭരണങ്ങളുമുണ്ട് — അവ എന്നോടൊപ്പം അനുഭവിക്കൂ. സുശ്രോണീ, എന്റെ സഹോദരൻ വൈശ്രവണന് പുഷ്പകം എന്ന വിമാനമുണ്ടായിരുന്നു; സൂര്യതുല്യവും വിശാലവും രമണീയവും മനോവേഗമുള്ളതുമായ അതിനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ബലമായി ജയിച്ചെടുത്തു.’ ഇവിടെ രാവണൻ ധനവും രാജ്യവും ഭോഗവും ക്രമമായി നിരത്തുന്നു; ‘ബലമായി ജയിച്ചെടുത്തു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ ഗർവോടെ പറയുന്നതുതന്നെ അവന്റെ ബന്ധുദ്രോഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ദുഷ്കർമം വനവാസംകൊണ്ടു തീർന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ രാമനോടൊപ്പമുള്ള സീതയുടെ വനവാസംതന്നെ പാപഫലമാണെന്നു കല്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ഏറ്റവും ഘോരമായ വിപരീതദൃഷ്ടി, കാരണം സീതയ്ക്ക് ആ വനവാസംതന്നെയായിരുന്നു ധർമം. ‘അഭിഷേകജലത്തിൽ കുളിച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ അവളെ ലങ്കയുടെ മഹിഷിപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവന്റെ മതത്തിൽ രാജ്യംതന്നെയാണ് പരമമായ പ്രലോഭനം. എന്നാൽ സീത മുൻപുതന്നെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചാണ് വനത്തിലെത്തിയത് — അതിനാൽ ഈ പ്രലോഭനവും നിഷ്ഫലം. കവി ഇതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, സീതയുടെ മൗനത്തിലൂടെ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവളുടെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.

‘അവിടെ, സീതേ, എന്നോടൊപ്പം ഇഷ്ടംപോലെ വിഹരിക്കൂ. വരാരോഹേ, താമരപോലുള്ള, നിർമലവും കാണാൻ മനോഹരവുമായ നിന്റെ മുഖം ശോകാർത്തമായിരിക്കുമ്പോൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ സുന്ദരിയായ സീത ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖം വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു മറച്ച് പതുക്കെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ധ്യാനിക്കുന്നവളും അസ്വസ്ഥയെപ്പോലെയുള്ളവളും ചിന്തയാൽ പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ടവളുമായ അവളെ കണ്ട് വീരനായ രാത്രിഞ്ചരൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വൈദേഹീ, ധർമലോപം ഭയന്നുള്ള ലജ്ജ മതി. ദേവീ, നിന്നെ വന്നുചേരാൻ പോകുന്ന ഈ ബന്ധം ആർഷമാണ് (ഋഷിമാർ അംഗീകരിച്ചതാണ്). സ്നിഗ്ധമായ നിന്റെ ഈ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ ശിരസ്സുകൾകൊണ്ട് അമർത്തുന്നു — വേഗം എന്നിൽ പ്രസാദിക്കൂ; ഞാൻ നിനക്കു വശനായ ദാസനാണ്. എന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ശൂന്യമാകാതിരിക്കട്ടെ; ഉള്ളുരുകുന്ന ഞാനാണ് ഇവ പറഞ്ഞത്. രാവണൻ ഒരു സ്ത്രീയെയും തലകുനിച്ചു പ്രണമിക്കാറില്ലല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൃതാന്തന്റെ വശത്തായ ദശഗ്രീവൻ ‘ഇവൾ എന്റേതായി’ എന്നു കരുതുന്നു — ഈ വിപരീതനിശ്ചയത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ കവി അവസാനം ഒരു പ്രത്യേക വിശ്രാന്തി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തവശമാപന്നഃ’ (കൃതാന്തന്റെ വശത്തായവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സ്വയം വിധി പറയുന്നു — രാവണന്റെ ഈ ആശ ബുദ്ധിജമല്ല, കാലപ്രേരിതമാണ്. വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കൽ മാത്രമാണ് ഈ സർഗത്തിൽ സീതയുടെ ഒരേയൊരു കർമം; അതിലൂടെ അവൾ സമ്മതം നൽകുന്നില്ല, തർക്കിക്കുന്നുമില്ല — ദൃഷ്ടി മാറ്റുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ മൗനം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ അവൾ ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ച് മറുപടി പറയുന്നു. പാദപ്രണാമമാകട്ടെ രാക്ഷസരാജന്റെ അവസാനത്തെ അപമാനമാണ് — ഒരു സ്ത്രീയെയും പ്രണമിക്കാത്തവൻ ഇപ്പോൾ പ്രണമിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും നേടുന്നില്ല; ഗർവും യാചനയും ആ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ കൂടിച്ചേരുന്നു.

Having given his orders to the eight dreadful, powerful rākṣasas, Rāvaṇa, his judgement clouded, thought he had achieved his purpose; the poet says plainly that this satisfaction was born of a perverted mind. Then, thinking of Vaidehī and tormented by the arrows of desire, he hurried into his beautiful palace to see Sītā. There, among the rākṣasa women, he found her sunk in sorrow, her face wet with tears, wretched and crushed under the weight of her grief. She was like a ship going down at sea, overwhelmed by the force of the winds, and like a doe separated from her herd and surrounded by hounds; in both images the fault lies not in her but in her plight, the ship sinking under a power from outside, the doe cut off from her protector and ringed with terror. She did not answer him or plead with him; she only wept, and this, her first response, remains unchanged at the end of the sarga. The night-ranger came up to her as she sat with her face bowed, helpless, wretched and in the grip of sorrow, and by force he began to show her his palace, which was like the house of a god. "By force," says the poet, for even this showing was a torment to her. So the sarga opens by setting two opposite states side by side, Rāvaṇa's deluded joy and Sītā's utterly unsupported misery. He did not see her grief; he thought his wealth was the way to win her, and that was his fundamental mistake.

The palace was crowded with mansions and terraces, thronged with a thousand women, full of flocks of birds of every kind and set with jewels of every sort. Its beauty was heightened by pillars of ivory, of refined gold, of crystal and of silver, inlaid with diamond and beryl, a delight to the eye, and the sound of heavenly drums was always heard there. He climbed with her up a splendid stairway of gold wrought with burnished gold. There were lattice windows of ivory and silver, pleasant to look at, and rows of terraces hung with nets of gold. All through his house the ten-necked one showed Maithilī floors patterned with plaster and gems, and he showed Sītā, sunk in grief, long pools and lotus ponds covered with flowers of every kind. The poet leads the description upward, from the breadth of the palace to its pillars, up the staircase, to the lattices and terraces above, and then across the floors and pools, and the ascent mirrors the rising of Rāvaṇa's pride. The materials grow richer as it goes, ivory, heated gold, crystal, silver, diamond and beryl, and here begins the famous picture of Laṅkā's wealth that the Sundara Kāṇḍa will spread out at length. Yet all this splendour had only one result, Sītā's deeper aversion: the more the riches grew, the more her grief grew. The poet calls her "sunk in grief" again at the end, as if to say she saw none of it, and the verbs of showing are always his, never hers.

When he had shown Vaidehī the whole of that magnificent palace, the evil-minded Rāvaṇa spoke to her, meaning to tempt her. "Leaving aside the old and the children among the night-rangers, there are thirty-two crores of rākṣasas, and I am the master of them all, terrible as their deeds are; a thousand of them wait on me alone, ready for my commands. All this machinery of my kingdom rests on you, and my life too, wide-eyed one; you are dearer to me than my own breath. Of the many fine women who make up my household, you shall be mistress over them all. Become my wife, my beloved. What good can come of setting your mind against it? Agree to what I say. I am burning with desire; accept me. You should show me favour." His speech had three parts: a display of power, an offer of himself, and a plea. The huge number was a boast meant to present him as lord of the three worlds, yet in the same breath, saying that all he had rested on her, he made himself pitiable, and that contradiction is the mark of desire. He even spoke of the cruelty of his subjects with pride. "Accept me," he said, a word he will repeat, and in asking her favour the king of the rākṣasas took the part of a beggar, a part he will play out fully when he falls at her feet. Sītā said nothing, and her silence was the only reply.

Now Rāvaṇa mixed threat with hope. "This Laṅkā, a hundred leagues across, is ringed by the sea; not even the gods and asuras with Indra at their head could storm it. Among gods, yakṣas, gandharvas and seers, I see no one in all the worlds who is my equal in valour. What will you do with Rāma, a man thrown out of his kingdom, wretched, an ascetic who goes about on foot, a mere man of little power? Take me instead, Sītā; I am a husband worthy of you. Youth does not last, timid one; enjoy yourself here with me. Put away all thought of seeing Rāghava, lovely one. What power has he to come here, however much he may long to? The wind rushing through the sky cannot be bound with ropes, nor can the bright flames of a blazing fire be grasped." By these images he meant to show that she was beyond anyone's reach, but to the listener they call to mind that Rāma is the one who cannot be stopped; wind and fire are really images of Rāma. The poet works by irony here. His scorn for Rāma as "a mere man of little power" turns against him too, for the one gap in Brahmā's boon was that death could come to him from a man. And he used the common saying that youth does not last as a spur to pleasure, when it is usually a call to turn away from it. Scorn, self-praise and simile all recoil on the speaker; that is the subtlety of Vālmīki's craft.

"In all three worlds, beautiful one, I see no one who could take you away by force while you are guarded by my arms. Rule this great kingdom of Laṅkā; men like me, and the gods themselves, and all that moves and does not move, shall be your servants. Bathed in the waters of consecration, be content and take your pleasure. Whatever evil you did in the past has been used up by your life in the forest, and of whatever good you did, reap the fruit here. Here are all the garlands of heavenly fragrance, Maithilī, and the finest ornaments; enjoy them with me. My brother Vaiśravaṇa had a flying chariot called Puṣpaka, bright as the sun, vast, delightful and swift as thought, and I took it from him by force in battle." He laid out wealth, kingdom and pleasure in turn, and the boast that he had seized Puṣpaka by force only revealed his betrayal of his own brother. In claiming that her past sins had been spent by her life in the forest, he treated her exile with Rāma as the fruit of wrongdoing, the most twisted view of all, for to Sītā that life in the forest was her very dharma. By speaking of her bathed in the water of consecration he wanted to set her up as queen of Laṅkā, since for him a kingdom was the greatest temptation of all. But Sītā had already left the kingdom of Ayodhyā to come to the forest, so this lure too was empty. The poet does not say so outright; he lets her silence say it, and her answer will come in the next sarga.

"There, Sītā, roam with me as you please. This face of yours, spotless and lovely as a lotus, does not shine, fair one, while it is stricken with grief." As he spoke, the lovely Sītā covered her moon-like face with the end of her garment and let her tears slowly fall. This was her only act in the whole sarga: she neither consented nor argued, she only turned her eyes away, and that silence will be broken in the next sarga, when she answers him with a blade of grass placed between them. Seeing her brooding, as though ill, her radiance dimmed by sorrow, the bold night-ranger spoke again. "Enough of this shame, Vaidehī, this fear of breaking dharma. What will overtake you is an ancient custom handed down from the seers, lady. See, I press my ten heads to your smooth feet; show me your favour quickly. I am your obedient slave. Do not let these words of mine be spoken in vain; I say them parched with longing. Rāvaṇa never bows his head to any woman." Bowing at her feet was the rākṣasa king's final humiliation: he who bowed to no woman now bowed, and still did not win her, and pride and pleading met in a single sentence. Having said this, the ten-necked one, already fallen under the sway of Death, believed that she was now his. On that false certainty the sarga ends, a longer closing verse giving it weight; and by saying he was in Death's power the poet gives his own verdict, that this hope of Rāvaṇa's came not from reason but from his appointed end.