ह्रियमाणा वैदेही कंचित् अपि नाथं न अपश्यत्। तदा मार्गे गिरिशृङ्गे उपविष्टान् पञ्च वानरपुङ्गवान् सा ददर्श। विशालाक्षी वरारोहा सा चिन्तयति — ‘एते कदाचित् रामाय मम वार्तां शंसेयुः।’ अतः सा कनकप्रभं कौशेयम् उत्तरीयं शुभानि च आभरणानि मुमोच; वस्त्रम् उत्सृज्य तेषां मध्ये भूषणैः सह निक्षिप्तम्। एषा सीतायाः प्रथमा बुद्धिपूर्विका क्रिया — विलापात् उपायं प्रति सङ्क्रमणम्; एतत् एव उत्तरकाले सुग्रीवेण रामाय दर्शितं भूषणं भवति। रावणः तु सम्भ्रमात् तत् कर्म न बुद्धवान् — कविः अत्र तस्य त्वरां मोहं च सूचयति। पिङ्गाक्षाः ते वानरर्षभाः अनिमिषैः इव नेत्रैः विक्रोशन्तीं विशालाक्षीं सीतां दृष्टवन्तः। सः च पम्पाम् अतिक्रम्य लङ्कापुरीम् अभिमुखः प्रस्थितः। अत्र कविः द्वयोः दृष्ट्योः विरोधं दर्शयति — रावणः पुरतः एव पश्यति, वानराः तु ऊर्ध्वं स्तब्धनेत्राः पश्यन्ति। सीतायाः मौनकर्म एव अस्मिन् सर्गे कथायाः सन्धिः, यतः तेन एव उत्तरकाले रामः मार्गं लभते। ‘पञ्च वानरपुङ्गवाः’ इति संख्या सुग्रीवस्य सचिवैः सह ऋष्यमूके स्थितिं सूचयति; नामानि तु अत्र न उक्तानि। सीता न तान् आह्वयति, न च सङ्केतं करोति — केवलं वस्त्रं पातयति, यतः रावणस्य दृष्टौ सङ्केतः सुगमः स्यात्।

रुदतीं मैथिलीं गृहीत्वा राक्षसेश्वरः जगाम। कविः अत्र प्रसिद्धाम् उपमां योजयति — सुसंहृष्टः रावणः वस्तुतः स्वस्य मृत्युम् एव जहार, तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषां भुजगीम् उत्सङ्गेन धारयन् इव। विहायसा गच्छन् सः वनानि सरितः शैलान् सरांसि च धनुषः च्युतः शरः इव क्षिप्रं समतीयाय। ततः तिमिनक्रनिकेतम् अक्षयं वरुणालयं सरितां शरणं सागरम् अपि अतिक्रान्तवान्। वैदेह्यां ह्रियमाणायां समुद्रः अपि सम्भ्रमात् परिवृत्तोर्मिः रुद्धमीनमहोरगः च अभवत् — जडः अपि सागरः क्षोभं प्राप्नोति इति कविः सूचयति। तदा अन्तरिक्षगताः चारणाः वाचः ससृजुः, सिद्धाः च अब्रुवन् — ‘एतदन्तः दशग्रीवः’ इति, अर्थात् अस्य कर्मणः अनन्तरं तस्य अन्तः निश्चितः। एवं दैवी वाणी अपि सीतायाः वचनम् अनुमोदते। ततः सः विचेष्टन्तीं सीताम् अङ्केन आदाय लङ्कां प्रविवेश — तां रूपिणीं स्वमृत्युम् एव। अस्मिन् खण्डे कविः त्रीन् साक्षिणः योजयति — समुद्रः, चारणाः, सिद्धाः च; त्रयः अपि रावणस्य कर्म अनुमोदनं न कुर्वन्ति। भुजगीरूपकम् अपि पुनः पुनः आवर्तते — यत् सः अङ्केन वहति तत् एव तं दशति। ‘शरः चापात् च्युतः इव’ इति उपमा तस्य वेगं सूचयति, तस्य च वेगः एव तस्य नाशस्य त्वरा। समुद्रस्य क्षोभः च केवलं प्राकृतिकः न, अपितु धर्मक्षोभस्य चिह्नम् — जडाः अपि भूतानि अधर्मं सहन्ते न इति कवेः भावः। ‘एतदन्तः’ इति सिद्धानां वचनं सर्गस्य केन्द्रे स्थितम्।

रूपिणीं मृत्युम् इव पुरीं लङ्कां सः प्रविवेश। सुविभक्तमहापथां संरूढकक्ष्यां बहुलां तां नगरीम् अभिगम्य सः स्वम् अन्तःपुरम् आविशत्। तत्र असितापाङ्गीं शोकमोहसमन्वितां सीतां सः निदधे — यथा मयः असुरः स्वां मायां स्थापयेत् तथा। अत्र उपमा द्व्यर्था — सीता तस्य मायावत् अलभ्या, तस्य विनाशकारिणी च। ततः दशग्रीवः घोरदर्शनाः पिशाचीः आहूय आदिशति — ‘असम्मतः कोऽपि पुमान् स्त्री वा एनां सीतां न पश्येत्। मुक्ताः मणयः सुवर्णं वस्त्राणि आभरणानि च — यत् यत् इयम् इच्छेत् तत् तत् एव अस्यै मच्छन्दतः देयम्। या च वैदेहीं किंचित् अपि अप्रियं वचनं वक्ष्यति, ज्ञानात् अज्ञानात् वा, तस्याः जीवितं मे न प्रियम्।’ एवं भयेन लोभेन च सः सीतां वशीकर्तुम् इच्छति — किन्तु उभयम् अपि निष्फलम् एव भविष्यति इति उत्तरसर्गः दर्शयिष्यति। ‘रूपिणीं मृत्युम्’ इति पदं द्वितीयवारम् आवर्तते, प्रथमवारं सीतां प्रति, अत्र च लङ्कां प्रति — तेन कविः सूचयति यत् नगरी अपि तेन सह नङ्क्ष्यति। मयासुरोपमा च सूचयति — माया दृश्यते, न तु गृह्यते; तथा सीता अपि तस्य समीपे स्थिता अपि अलभ्या एव। अन्तःपुरस्य वर्णनम् अत्र सङ्क्षिप्तम्; तस्य विस्तारः तु उत्तरसर्गे भवति, यत्र रावणः स्वयम् एव सीतायै ऐश्वर्यं दर्शयति।

तथा राक्षसीः उक्त्वा प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः ‘किं कृत्यम्’ इति चिन्तयन् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य अष्टौ महावीर्यान् पिशिताशनान् राक्षसान् ददर्श। ब्रह्मणः वरदानेन मोहितः सः तान् दृष्ट्वा बलवीर्यतः प्रशस्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘नानाप्रहरणाः सत्वराः सन्तः इतः शीघ्रं गच्छत जनस्थानम्, यत् हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् आसीत्। निहतराक्षसे शून्ये तस्मिन् जनस्थाने पौरुषं बलम् आश्रित्य त्रासं दूरतः उत्सृज्य आस्यताम्। तत्र मया बहुसैन्यं महावीर्यं निवेशितम् आसीत्; सदूषणखरं तत् सर्वं युद्धे रामसायकैः निहतम्।’ एवं सः स्वस्य पराजयं स्वयम् एव स्वीकरोति — एतत् एव तस्य क्रोधस्य मूलम्। ‘वरदानेन मोहितः’ इति पदेन कविः तस्य अन्धतायाः कारणं वदति — ब्रह्मणः वरात् सः मनुष्यं तृणवत् मन्यते। अष्टौ राक्षसाः पिशिताशनाः इति विशेषणेन तेषां क्रौर्यं सूचितम्। ‘त्रासम् उत्सृज्य’ इति आदेशः एव सूचयति यत् तेषु भयम् अस्ति — जनस्थानं हि रामेण शून्यीकृतम्। ‘भूतपूर्वं खरालयम्’ इति पदद्वयेन कविः तत्र पूर्वस्थितां राक्षससमृद्धिं तस्याः च नाशम् एकत्र सूचयति। अष्टसंख्या च सूचयति यत् रावणः अधुना सैन्यं न प्रेषयति, केवलं चरान् एव।

रावणः स्वं मनोभावं प्रकटयति — ‘ततः मम अपूर्वः क्रोधः धैर्यस्य उपरि वर्धते; रामं प्रति सुमहत् सुदारुणं वैरं जातम्। तत् वैरं महारिपोः अहं निर्यातयितुम् इच्छामि; संयुगे रिपुम् अहत्वा निद्राम् अपि न लप्स्ये। खरदूषणघातिनं तं रामं हत्वा एव अहं शर्म उपलप्स्यामि — निर्धनः धनं लब्ध्वा इव।’ ततः सः कार्यम् आदिशति — ‘जनस्थाने वसद्भिः भवद्भिः रामम् आश्रित्य प्रवृत्तिः उपनेतव्या — सः किं करोति इति तत्त्वतः ज्ञातव्यम्। सर्वैः निशाचरैः अप्रमादात् गन्तव्यम्; राघवस्य वधं प्रति सदा यत्नः कर्तव्यः। रणमूर्धनि युष्माकं बलं मया बहुशः ज्ञातम्, अतः एव अस्मिन् जनस्थाने यूयं मया निवेशिताः।’ अत्र रावणः गुप्तचरकार्यम् एव प्रथमं निर्दिशति, न तु युद्धम् — तेन तस्य सावधानता प्रकटा भवति। किन्तु तस्य वचनेषु विरोधः अपि दृश्यते — एकतः सः रामं ‘मानुषम् अल्पतेजसम्’ इति मन्यते, अन्यतः च तस्य वधाय गुप्तचरान् प्रेषयति। ‘निर्धनः धनं लब्ध्वा इव’ इति उपमा तस्य लोभस्वभावम् एव प्रकाशयति — शान्तिः अपि तस्य कृते लाभरूपा एव, न तु धर्मरूपा। ‘अप्रमादात् गन्तव्यम्’ इति वचनेन सः रामस्य सामर्थ्यं मौनेन स्वीकरोति; पूर्वं यत् जनस्थाने सैन्यं नष्टं तत् एव तस्य सावधानतायाः कारणम्।

ततः ते अष्टौ राक्षसाः महार्थं प्रियं वाक्यम् उपेत्य रावणम् अभिवाद्य, अलक्ष्यदर्शनाः सन्तः सहिताः लङ्कां विहाय यतः जनस्थानं तत्र प्रतस्थिरे। अन्ते कविः रावणस्य दशां दर्शयति — सीताम् उपलभ्य मैथिलीं परिगृह्य सुसम्प्रहृष्टः सः, रामेण सह उत्तमं वैरं प्रसज्य अपि, मोहात् एव मुदितः अभवत्। ‘मोहात्’ इति एकेन पदेन सर्गस्य सर्वः अर्थः सङ्गृहीतः — यत् सः हर्षम् इति मन्यते तत् वस्तुतः विनाशस्य आरम्भः।

అపహరించబడుతున్న వైదేహి తనను రక్షించే వారెవరినీ చూడలేదు. అప్పుడు దారిలో పర్వతశిఖరంపై కూర్చున్న ఐదుగురు వానరశ్రేష్ఠులను ఆమె చూసింది. విశాలమైన కన్నులు గల ఆ వరారోహ ఆలోచిస్తుంది — ‘వీరు ఒకవేళ నా వార్తను రామునికి చెబుతారేమో.’ కనుక ఆమె బంగారు కాంతి గల పట్టు ఉత్తరీయాన్నీ శుభమైన ఆభరణాలనూ జారవిడిచింది; వస్త్రాన్ని విడిచి ఆభరణాలతో సహా వారి మధ్యలో పడవేసింది. ఇది సీత బుద్ధిపూర్వకంగా చేసిన మొదటి పని — విలాపం నుండి ఉపాయం వైపు సంక్రమణం; ఇదే తరువాత సుగ్రీవుడు రామునికి చూపే ఆభరణమవుతుంది. రావణుడు మాత్రం తొందరలో ఆ పనిని గ్రహించలేదు — కవి ఇక్కడ అతని తొందరనూ మోహాన్నీ సూచిస్తాడు. పింగళవర్ణపు కన్నులు గల ఆ వానరశ్రేష్ఠులు రెప్పవేయని కన్నులతో వలె ఆక్రోశిస్తున్న విశాలాక్షి సీతను చూశారు. అతడు మాత్రం పంపను దాటి లంకానగరం వైపు సాగిపోయాడు. ఇక్కడ కవి రెండు దృష్టుల విరోధాన్ని చూపిస్తాడు — రావణుడు ముందుకే చూస్తాడు, వానరులు మాత్రం స్తంభించిన కన్నులతో పైకి చూస్తారు. సీత మౌనంగా చేసిన ఈ పనియే ఈ సర్గలో కథకు సంధి, ఎందుకంటే దాని ద్వారానే తరువాత రామునికి దారి దొరుకుతుంది. ‘పంచ వానరపుంగవాః’ (ఐదుగురు వానరశ్రేష్ఠులు) అనే సంఖ్య సుగ్రీవుడు తన సచివులతో ఋష్యమూకంపై ఉండడాన్ని సూచిస్తుంది; పేర్లు మాత్రం ఇక్కడ చెప్పబడలేదు. సీత వారిని పిలవదు, సంకేతమూ చేయదు — కేవలం వస్త్రాన్ని జారవిడుస్తుంది, ఎందుకంటే సంకేతమైతే రావణుని దృష్టికి సులభంగా అందేది.

ఏడుస్తున్న మైథిలిని పట్టుకొని రాక్షసేశ్వరుడు వెళ్ళిపోయాడు. కవి ఇక్కడ ప్రసిద్ధమైన ఉపమను కూర్చుతాడు — మిక్కిలి సంతోషించిన రావణుడు వాస్తవానికి తన మృత్యువునే అపహరించాడు, పదునైన కోరలు గల మహావిషమైన ఆడపామును ఒడిలో పెట్టుకున్నట్లు. ఆకాశమార్గంలో వెళ్తూ అతడు వనాలనూ నదులనూ పర్వతాలనూ సరస్సులనూ ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణంలా త్వరగా దాటాడు. తరువాత తిమింగలాలకూ మొసళ్ళకూ నివాసమైన, తరగని, వరుణునికి ఆలయమైన, నదులకు శరణ్యమైన సాగరాన్ని కూడా దాటాడు. వైదేహి అపహరించబడుతుండగా సముద్రం కూడా కలవరంతో అలలు తిరగబడి, చేపలూ మహాసర్పాలూ స్తంభించినదయింది — జడమైన సాగరం కూడా క్షోభ చెందుతుందని కవి సూచిస్తాడు. అప్పుడు అంతరిక్షంలో ఉన్న చారణులు మాటలు పలికారు, సిద్ధులు కూడా అన్నారు — ‘ఏతదంతః దశగ్రీవః’ (దశగ్రీవుని అంతం ఇదే), అంటే ఈ పని తరువాత అతని అంతం నిశ్చితమని. ఈ విధంగా దైవవాణి కూడా సీత మాటను సమర్థిస్తుంది. తరువాత అతడు గిలగిలలాడుతున్న సీతను ఒడిలో పట్టుకొని లంకలో ప్రవేశించాడు — రూపం ధరించిన తన మృత్యువునే. ఈ భాగంలో కవి ముగ్గురు సాక్షులను కూర్చుతాడు — సముద్రం, చారణులు, సిద్ధులు; ముగ్గురూ రావణుని పనిని సమర్థించరు. ఆడపాము రూపకం కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — అతడు ఒడిలో దేనిని మోస్తున్నాడో అదే అతనిని కాటేస్తుంది. ‘శరః చాపాత్ చ్యుతః ఇవ’ (ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణంలా) అనే ఉపమ అతని వేగాన్ని సూచిస్తుంది, అతని వేగమే అతని నాశనానికి తొందర. సముద్రపు క్షోభ కేవలం ప్రాకృతికమైనది కాదు, ధర్మక్షోభకు చిహ్నం — జడమైన ప్రాణులు కూడా అధర్మాన్ని సహించవని కవి భావం. ‘ఏతదంతః’ అనే సిద్ధుల మాట సర్గ కేంద్రంలో నిలిచి ఉంది.

రూపం ధరించిన మృత్యువు వంటి లంకానగరంలో అతడు ప్రవేశించాడు. చక్కగా విభజించబడిన రాజమార్గాలూ ఒకదానిపై ఒకటి పెరిగిన అంతస్తులూ గల, జనసమృద్ధమైన ఆ నగరాన్ని చేరుకొని అతడు తన అంతఃపురంలోకి వెళ్ళాడు. అక్కడ నల్లని కడకన్నులు గల, శోకమోహాలతో కూడిన సీతను అతడు ఉంచాడు — మయుడనే అసురుడు తన మాయను స్థాపించినట్లు. ఇక్కడ ఉపమకు రెండు అర్థాలు — సీత అతనికి మాయలా అందనిది, అతనికి వినాశం కలిగించేది. తరువాత దశగ్రీవుడు భయంకరమైన రూపాలు గల పిశాచస్త్రీలను పిలిచి ఆదేశిస్తాడు — ‘నా అనుమతి లేని ఏ పురుషుడూ స్త్రీయూ ఈ సీతను చూడకూడదు. ముత్యాలూ మణులూ బంగారమూ వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ — ఈమె ఏది ఏది కోరుకుంటే అది అది నా ఆజ్ఞగా ఈమెకు ఇవ్వాలి. తెలిసి గానీ తెలియక గానీ వైదేహితో కొంచెమైనా అప్రియమైన మాట ఎవతె అంటుందో, ఆమె జీవితం నాకు ప్రియం కాదు.’ ఈ విధంగా భయంతోనూ లోభంతోనూ అతడు సీతను వశపరుచుకోవాలనుకుంటాడు — కానీ రెండూ నిష్ఫలమేనని తరువాతి సర్గ చూపిస్తుంది. ‘రూపిణీం మృత్యుమ్’ (రూపం ధరించిన మృత్యువు) అనే పదం రెండవసారి ఆవృత్తమవుతుంది — మొదటిసారి సీతను గురించి, ఇక్కడ లంకను గురించి; దీనితో నగరం కూడా అతనితో పాటు నశిస్తుందని కవి సూచిస్తాడు. మయాసురుని ఉపమ కూడా సూచిస్తుంది — మాయ కనిపిస్తుంది, కానీ పట్టుకోవడానికి అందదు; అలాగే సీత అతని దగ్గరే ఉన్నా అందనిదే. ఇక్కడ అంతఃపుర వర్ణన సంక్షిప్తంగా ఉంది; దాని విస్తారం తరువాతి సర్గలో ఉంటుంది, అక్కడ రావణుడు స్వయంగా సీతకు తన ఐశ్వర్యాన్ని చూపిస్తాడు.

రాక్షసస్త్రీలతో అలా చెప్పి, ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ‘ఇప్పుడు చేయవలసినదేమిటి’ అని ఆలోచిస్తూ అంతఃపురం నుండి బయటకు వచ్చి, మహావీర్యవంతులూ మాంసభక్షకులూ అయిన ఎనిమిది మంది రాక్షసులను చూశాడు. బ్రహ్మదేవుని వరదానంతో మోహితుడైన అతడు వారిని చూసి, వారి బలవీర్యాలను ప్రశంసించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘రకరకాల ఆయుధాలు ధరించి, తొందరగా ఇక్కడి నుండి జనస్థానానికి వెళ్ళండి — అది ఇంతకుముందు ఖరుని నివాసంగా ఉండి ఇప్పుడు నాశనమైన స్థానం. రాక్షసులు హతమై శూన్యమైన ఆ జనస్థానంలో పౌరుషాన్నీ బలాన్నీ ఆశ్రయించి, భయాన్ని దూరంగా విడిచి నివసించండి. అక్కడ నేను మహావీర్యవంతమైన పెద్ద సైన్యాన్ని నిలిపి ఉంచాను; దూషణఖరులతో సహా అదంతా యుద్ధంలో రాముని బాణాలచే హతమైంది.’ ఈ విధంగా అతడు తన పరాజయాన్ని తానే అంగీకరిస్తాడు — ఇదే అతని క్రోధానికి మూలం. ‘వరదానేన మోహితః’ (వరదానంతో మోహితుడై) అనే పదంతో కవి అతని అంధత్వానికి కారణాన్ని చెబుతాడు — బ్రహ్మ వరం వల్ల అతడు మనుష్యుని గడ్డిపోచలా భావిస్తాడు. ఎనిమిది మంది రాక్షసులు మాంసభక్షకులనే విశేషణంతో వారి క్రౌర్యం సూచించబడింది. ‘భయాన్ని విడిచి’ అనే ఆదేశమే వారిలో భయం ఉందని సూచిస్తుంది — జనస్థానం రామునిచే శూన్యం చేయబడింది కదా. ‘భూతపూర్వం ఖరాలయమ్’ (ఇంతకుముందు ఖరుని నివాసంగా ఉన్నది) అనే రెండు పదాలతో కవి అక్కడ ఇంతకుముందున్న రాక్షససమృద్ధినీ దాని నాశనాన్నీ ఒకచోట సూచిస్తాడు. ఎనిమిది అనే సంఖ్య కూడా సూచిస్తుంది — రావణుడు ఇప్పుడు సైన్యాన్ని పంపడం లేదు, కేవలం గూఢచారులనే పంపుతున్నాడు.

రావణుడు తన మనోభావాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘అందువల్ల నాలో అపూర్వమైన క్రోధం నా ధైర్యాన్ని మించి పెరుగుతోంది; రామునిపై అతి గొప్పదీ అతి దారుణమైనదీ అయిన వైరం పుట్టింది. ఆ మహాశత్రువుపై ఆ వైరాన్ని తీర్చుకోవాలనుకుంటున్నాను; యుద్ధంలో శత్రువును చంపకుండా నాకు నిద్ర కూడా పట్టదు. ఖరదూషణులను చంపిన ఆ రాముని చంపిన తరువాతే నేను శాంతి పొందుతాను — నిర్ధనుడు ధనం పొందినట్లు.’ తరువాత అతడు కార్యాన్ని ఆదేశిస్తాడు — ‘జనస్థానంలో నివసిస్తున్న మీరు రాముని గురించిన సమాచారాన్ని తీసుకురావాలి — అతడు ఏం చేస్తున్నాడో యథార్థంగా తెలుసుకోవాలి. నిశాచరులందరూ ఏమరుపాటు లేకుండా వెళ్ళాలి; రాఘవుని వధ కోసం ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నించాలి. యుద్ధరంగంలో మీ బలాన్ని నేను అనేకసార్లు తెలుసుకున్నాను, అందుకే ఈ జనస్థానంలో మిమ్మల్ని నిలుపుతున్నాను.’ ఇక్కడ రావణుడు యుద్ధాన్ని కాదు, గూఢచారకార్యాన్నే మొదట నిర్దేశిస్తాడు — దానితో అతని జాగ్రత్త బయటపడుతుంది. కానీ అతని మాటలలో విరోధం కూడా కనిపిస్తుంది — ఒకవైపు అతడు రాముని ‘అల్పతేజస్సు గల మానవుడు’ అని భావిస్తాడు, మరొకవైపు అతని వధ కోసం గూఢచారులను పంపుతాడు. ‘నిర్ధనుడు ధనం పొందినట్లు’ అనే ఉపమ అతని లోభస్వభావాన్నే ప్రకాశింపజేస్తుంది — శాంతి కూడా అతనికి లాభరూపమైనదే, ధర్మరూపమైనది కాదు. ‘ఏమరుపాటు లేకుండా వెళ్ళాలి’ అనే మాటతో అతడు రాముని సామర్థ్యాన్ని మౌనంగా అంగీకరిస్తాడు; ఇంతకుముందు జనస్థానంలో సైన్యం నశించడమే అతని జాగ్రత్తకు కారణం.

తరువాత ఆ ఎనిమిది మంది రాక్షసులు గొప్ప ప్రయోజనం గల ఆ ప్రియమైన మాటను స్వీకరించి, రావణునికి నమస్కరించి, కనిపించని రూపాలతో కలిసికట్టుగా లంకను విడిచి జనస్థానం వైపు బయలుదేరారు. చివరలో కవి రావణుని దశను చూపిస్తాడు — సీతను పొంది, మైథిలిని స్వాధీనం చేసుకొని మిక్కిలి సంతోషించిన అతడు, రామునితో గొప్ప వైరాన్ని తెచ్చుకున్నా, మోహం వల్లనే ఆనందించాడు. ‘మోహాత్’ (మోహం వల్ల) అనే ఒక్క పదంలో సర్గ అర్థమంతా సంగ్రహించబడింది — అతడు దేనిని హర్షమని భావిస్తున్నాడో, అది వాస్తవానికి వినాశానికి ఆరంభం.

கவர்ந்து செல்லப்பட்ட வைதேகி காப்பவர் எவரையும் காணவில்லை. அப்போது வழியில் ஒரு மலைச்சிகரத்தில் அமர்ந்திருந்த வானரர்களில் சிறந்த ஐவரை அவள் கண்டாள். அகன்ற கண்களும் அழகிய இடையும் உடைய அவள் எண்ணினாள்: ‘இவர்கள் ஒருவேளை ராமனிடம் என் செய்தியைச் சொல்லக்கூடும்.’ ஆகவே அவள் பொன்னொளி வீசும் பட்டு மேலாடையையும் மங்கலமான அணிகலன்களையும் கழற்றினாள்; ஆடையை விட்டெறிந்து, அணிகலன்களுடன் சேர்த்து அவர்கள் நடுவே போட்டாள். இதுவே சீதையின் முதல் திட்டமிட்ட செயல் — புலம்பலிலிருந்து உபாயத்துக்கு மாறுதல்; இதுவே பின்னால் சுக்ரீவனால் ராமனுக்குக் காட்டப்படும் அணிகலனாகிறது. ராவணனோ பரபரப்பில் அந்தச் செயலை அறியவில்லை — கவி இங்கே அவனுடைய அவசரத்தையும் மயக்கத்தையும் சுட்டுகிறார். பழுப்பு நிறக் கண்களுடைய அந்த வானரத் தலைவர்கள் இமைக்காதவை போன்ற கண்களால், கதறிக்கொண்டிருந்த அகன்ற கண்களுடைய சீதையைக் கண்டனர். அவனோ பம்பையைக் கடந்து லங்கா நகரை நோக்கிப் புறப்பட்டான். இங்கே கவி இரண்டு பார்வைகளின் முரணைக் காட்டுகிறார் — ராவணன் முன்னே மட்டுமே பார்க்கிறான், வானரர்களோ மேலே அசையாத கண்களுடன் பார்க்கின்றனர். சீதையின் மௌனச் செயலே இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் சந்திப்புப் புள்ளி, ஏனெனில் அதனாலேயே பின்னால் ராமன் வழியைப் பெறுகிறான். ‘வானரர்களில் சிறந்த ஐவர்’ என்ற எண்ணிக்கை சுக்ரீவன் தன் அமைச்சர்களுடன் ரிஷ்யமூகத்தில் இருந்ததைச் சுட்டுகிறது; ஆனால் பெயர்கள் இங்கே சொல்லப்படவில்லை. சீதை அவர்களை அழைக்கவில்லை, சைகையும் செய்யவில்லை — ஆடையை மட்டுமே விழச் செய்கிறாள், ஏனெனில் சைகை ராவணனின் கண்ணில் எளிதில் பட்டுவிடும்.

அழுதுகொண்டிருந்த மைதிலியைப் பற்றிக்கொண்டு ராக்ஷச அரசன் சென்றான். கவி இங்கே பிரசித்தமான ஓர் உவமையைச் சேர்க்கிறார் — மிக மகிழ்ந்திருந்த ராவணன் உண்மையில் தன் மரணத்தையே கவர்ந்து சென்றான், கூரிய நச்சுப்பற்களும் கொடிய விஷமும் உடைய பெண் பாம்பை மடியில் சுமப்பதுபோல. வான்வழியே சென்ற அவன் காடுகளையும் நதிகளையும் மலைகளையும் ஏரிகளையும் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புபோல் விரைவாகக் கடந்தான். பிறகு திமிங்கிலங்களுக்கும் முதலைகளுக்கும் உறைவிடமான, அழிவற்ற, வருணனின் இருப்பிடமான, நதிகளின் புகலிடமான கடலையும் கடந்தான். வைதேகி கவர்ந்து செல்லப்பட்டபோது கடலும் கலக்கத்தால் அலைகள் புரண்டு, மீன்களும் பெரும் நாகங்களும் அசைவற்றுப் போயின — உணர்வற்ற கடலும் கலங்குகிறது என்று கவி சுட்டுகிறார். அப்போது வானில் இருந்த சாரணர்கள் சொற்களை உதிர்த்தனர்; சித்தர்களும் ‘இதுவே தசக்ரீவனின் முடிவு’ என்றனர் — அதாவது இந்தச் செயலுக்குப் பிறகு அவனுடைய முடிவு உறுதி. இவ்வாறு தெய்வீகக் குரலும் சீதையின் சொல்லை ஆமோதிக்கிறது. பிறகு துடித்துக்கொண்டிருந்த சீதையை மடியில் எடுத்துக்கொண்டு அவன் இலங்கைக்குள் புகுந்தான் — உருவெடுத்து வந்த தன் மரணத்தையே சுமந்தபடி. இந்தப் பகுதியில் கவி மூன்று சாட்சிகளைச் சேர்க்கிறார் — கடல், சாரணர்கள், சித்தர்கள்; மூவருமே ராவணனின் செயலை ஆமோதிக்கவில்லை. பெண் பாம்பு உருவகமும் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — மடியில் அவன் எதைச் சுமக்கிறானோ அதுவே அவனைக் கொத்தும். ‘வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புபோல்’ என்ற உவமை அவனுடைய வேகத்தைச் சுட்டுகிறது; அவனுடைய வேகமே அவனுடைய அழிவின் விரைவு. கடலின் கலக்கமும் வெறும் இயற்கை நிகழ்வு அல்ல, தர்மம் கலங்கியதன் அடையாளம் — உணர்வற்ற பூதங்களும் அதர்மத்தைப் பொறுப்பதில்லை என்பது கவியின் கருத்து. ‘இதுவே அவன் முடிவு’ என்ற சித்தர்களின் சொல் சர்க்கத்தின் மையத்தில் நிற்கிறது.

உருவெடுத்து வந்த மரணம் போன்ற லங்கா நகரில் அவன் புகுந்தான். நன்கு பிரிக்கப்பட்ட பெருவீதிகளும், நிறைந்த மாளிகைக் கூடங்களும் உடைய, மக்கள் நெருக்கமான அந்த நகரை அடைந்து அவன் தன் அந்தப்புரத்துக்குள் சென்றான். அங்கே கருமையான கடைக்கண்களுடைய, துயரமும் மயக்கமும் சூழ்ந்த சீதையை அவன் வைத்தான் — மயன் என்ற அசுரன் தன் மாயையை நிறுத்தி வைப்பதுபோல. இங்கே உவமை இருபொருளுடையது — சீதை அவனுக்கு மாயையைப் போல் அடைய முடியாதவள், அவனை அழிப்பவளும் கூட. பிறகு தசக்ரீவன் கொடிய தோற்றமுடைய பிசாசிகளை அழைத்துக் கட்டளையிட்டான்: ‘என் அனுமதியில்லாத எந்த ஆணோ பெண்ணோ இந்தச் சீதையைப் பார்க்கக்கூடாது. முத்துகள், மணிகள், பொன், ஆடைகள், அணிகலன்கள் — இவள் எதையெதை விரும்புகிறாளோ, அதையதை என் விருப்பப்படி இவளுக்குக் கொடுக்க வேண்டும். அறிந்தோ அறியாமலோ வைதேகியிடம் சிறிதளவு விரும்பத்தகாத சொல்லைச் சொல்பவளின் உயிர் எனக்கு விருப்பமானதல்ல.’ இவ்வாறு அச்சத்தாலும் ஆசையாலும் அவன் சீதையை வசப்படுத்த விரும்புகிறான் — ஆனால் இரண்டுமே பயனற்றுப் போகும் என்பதை அடுத்த சர்க்கம் காட்டும். ‘உருவெடுத்து வந்த மரணம்’ என்ற சொல் இரண்டாவது முறையாக வருகிறது — முதல் முறை சீதையைப் பற்றி, இங்கே இலங்கையைப் பற்றி; இதனால் நகரமும் அவனுடன் சேர்ந்து அழியும் என்று கவி சுட்டுகிறார். மயாசுர உவமையும் சுட்டுவது — மாயையைக் காண முடியும், பிடிக்க முடியாது; அதுபோல சீதையும் அவன் அருகிலேயே இருந்தாலும் அடைய முடியாதவளே. அந்தப்புரத்தின் வர்ணனை இங்கே சுருக்கமானது; அதன் விரிவு அடுத்த சர்க்கத்தில் வருகிறது, அங்கே ராவணனே சீதைக்குத் தன் செல்வத்தைக் காட்டுகிறான்.

ராக்ஷசிகளிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, ஆற்றல் மிக்க ராக்ஷச அரசன் ‘செய்ய வேண்டியது என்ன’ என்று சிந்தித்தவாறு அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியே வந்து, பெரும் வீரமுடைய, இறைச்சி உண்ணும் எட்டு ராக்ஷசர்களைக் கண்டான். பிரம்மாவின் வரத்தால் மயங்கியிருந்த அவன் அவர்களைக் கண்டு, அவர்களுடைய வலிமையையும் வீரத்தையும் புகழ்ந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘பலவகை ஆயுதங்களுடன் விரைவாக இங்கிருந்து உடனே ஜனஸ்தானத்துக்குச் செல்லுங்கள் — முன்பு கரனின் இருப்பிடமாக இருந்து இப்போது அழிந்துபோன இடம் அது. ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டு வெறிச்சோடிய அந்த ஜனஸ்தானத்தில் ஆண்மையையும் வலிமையையும் சார்ந்து, அச்சத்தைத் தொலைவில் எறிந்துவிட்டுத் தங்கியிருங்கள். அங்கே நான் பெரும் வீரமுடைய பெரும்படையை நிறுத்தியிருந்தேன்; தூஷணனுடனும் கரனுடனும் அது முழுவதும் போரில் ராமனின் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டது.’ இவ்வாறு அவன் தன் தோல்வியைத் தானே ஒப்புக்கொள்கிறான் — இதுவே அவனுடைய சினத்தின் வேர். ‘வரத்தால் மயங்கியிருந்த’ என்ற சொல்லால் கவி அவனுடைய குருட்டுத்தனத்துக்கான காரணத்தைச் சொல்கிறார் — பிரம்மாவின் வரத்தால் அவன் மனிதனைத் துரும்பாகக் கருதுகிறான். எட்டு ராக்ஷசர்களும் ‘இறைச்சி உண்பவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய கொடூரம் சுட்டப்படுகிறது. ‘அச்சத்தை எறிந்துவிட்டு’ என்ற கட்டளையே அவர்களிடம் அச்சம் இருப்பதைச் சுட்டுகிறது — ஜனஸ்தானம் ராமனால் வெறிச்சோடச் செய்யப்பட்டது அல்லவா. ‘முன்பு கரனின் இருப்பிடம்’ என்ற இரண்டு சொற்களால் கவி அங்கே முன்பு இருந்த ராக்ஷசச் செழிப்பையும் அதன் அழிவையும் ஒன்றாகச் சுட்டுகிறார். எட்டு என்ற எண்ணிக்கையும், ராவணன் இப்போது படையை அனுப்பவில்லை, ஒற்றர்களை மட்டுமே அனுப்புகிறான் என்பதைச் சுட்டுகிறது.

ராவணன் தன் மன உணர்வை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘ஆகவே என்னுள் இதுவரை இல்லாத சினம் என் பொறுமையை மீறி வளர்கிறது; ராமன் மேல் மிகப் பெரிய, மிகக் கொடிய பகைமை உண்டாகிவிட்டது. அந்தப் பெரும் பகைவனிடம் அந்தப் பகையைத் தீர்த்துக்கொள்ள விரும்புகிறேன்; போரில் பகைவனைக் கொல்லாமல் எனக்கு உறக்கமும் வராது. கரனையும் தூஷணனையும் கொன்ற அந்த ராமனைக் கொன்ற பிறகே நான் நிம்மதி அடைவேன் — ஏழை செல்வத்தைப் பெற்றதுபோல.’ பிறகு அவன் பணியைக் கட்டளையிடுகிறான்: ‘ஜனஸ்தானத்தில் வசிக்கும் நீங்கள் ராமனைப் பற்றிய செய்திகளைக் கொண்டுவர வேண்டும் — அவன் என்ன செய்கிறான் என்பதை உள்ளபடி அறிய வேண்டும். இரவுலாவிகள் அனைவரும் கவனக்குறைவின்றிச் செல்ல வேண்டும்; ராகவனைக் கொல்வதற்கு எப்போதும் முயல வேண்டும். போர்முனையில் உங்கள் வலிமையை நான் பலமுறை அறிந்திருக்கிறேன்; ஆகவேதான் இந்த ஜனஸ்தானத்தில் உங்களை நான் நிறுத்துகிறேன்.’ இங்கே ராவணன் முதலில் ஒற்றர் பணியையே கட்டளையிடுகிறான், போரை அல்ல — அதனால் அவனுடைய எச்சரிக்கை வெளிப்படுகிறது. ஆனால் அவன் சொற்களில் முரணும் தெரிகிறது — ஒருபுறம் அவன் ராமனை ‘சிற்றொளியுடைய மனிதன்’ என்று கருதுகிறான், மறுபுறம் அவனைக் கொல்ல ஒற்றர்களை அனுப்புகிறான். ‘ஏழை செல்வத்தைப் பெற்றதுபோல’ என்ற உவமை அவனுடைய பேராசை இயல்பையே வெளிப்படுத்துகிறது — அவனுக்கு அமைதியும் ஒரு லாபமே, தர்மம் அல்ல. ‘கவனக்குறைவின்றிச் செல்ல வேண்டும்’ என்ற சொல்லால் அவன் ராமனின் ஆற்றலை மௌனமாக ஒப்புக்கொள்கிறான்; முன்பு ஜனஸ்தானத்தில் படை அழிந்ததே அவனுடைய எச்சரிக்கைக்குக் காரணம்.

பிறகு அந்த எட்டு ராக்ஷசர்களும் பெரும் பொருளுடைய, இனிய அந்தச் சொல்லை ஏற்று, ராவணனை வணங்கி, கண்ணுக்குப் புலப்படாதவர்களாக, ஒன்றாகச் சேர்ந்து இலங்கையை விட்டு ஜனஸ்தானம் இருந்த திசையை நோக்கிப் புறப்பட்டனர். இறுதியில் கவி ராவணனின் நிலையைக் காட்டுகிறார் — சீதையை அடைந்து, மைதிலியைக் கைப்பற்றி மிக மகிழ்ந்திருந்த அவன், ராமனுடன் பெரும் பகைமையை உண்டாக்கிக்கொண்டபோதும், மயக்கத்தாலேயே மகிழ்ந்திருந்தான். ‘மயக்கத்தால்’ என்ற ஒரே சொல்லில் சர்க்கத்தின் முழுப் பொருளும் அடங்கியுள்ளது — அவன் எதை மகிழ்ச்சி என்று கருதுகிறானோ அதுவே உண்மையில் அழிவின் தொடக்கம்.

ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ ಯಾವ ರಕ್ಷಕನನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯೂ ವರಾರೋಹೆಯೂ ಆದ ಅವಳು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇವರು ಒಂದುವೇಳೆ ರಾಮನಿಗೆ ನನ್ನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದು.’ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆಯ ಉತ್ತರೀಯವನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳಚಿ ಬೀಳಿಸಿದಳು; ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಆಭರಣಗಳೊಡನೆ ಅವರ ನಡುವೆ ಎಸೆದಳು. ಇದು ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕ ಕೃತಿ — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಉಪಾಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ಆಭರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಾದರೋ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ — ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ತ್ವರೆಯನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಂಗಳನೇತ್ರರಾದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಅವನಾದರೋ ಪಂಪೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಲಂಕಾನಗರಿಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರಾದರೋ ಸ್ತಬ್ಧ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆಯ ಈ ಮೌನಕೃತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ದಾರಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಂಚ ವಾನರಪುಂಗವಾಃ’ (ಐವರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಸುಗ್ರೀವನು ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಹೆಸರುಗಳನ್ನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸನ್ನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸನ್ನೆ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು.

ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಹೋದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾವಣನು ವಸ್ತುತಃ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಮಹಾವಿಷದ ಹೆಣ್ಣುಹಾವನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಂತೆ. ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅವನು ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ ಬೇಗನೆ ದಾಟಿದನು. ಅನಂತರ ತಿಮಿಂಗಿಲ-ಮೊಸಳೆಗಳ ನೆಲೆಯಾದ, ಅಕ್ಷಯವಾದ, ವರುಣನ ಆಲಯವಾದ, ನದಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ಸಾಗರವನ್ನೂ ದಾಟಿದನು. ವೈದೇಹಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಮುದ್ರವೂ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಅಲೆಗಳು ತಿರುಗಿ, ಮೀನುಗಳೂ ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಸ್ತಬ್ಧವಾದವು — ಜಡವಾದ ಸಾಗರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಾರಣರು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು, ಸಿದ್ಧರೂ ಹೇಳಿದರು — ‘ಏತದಂತೋ ದಶಗ್ರೀವಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನ ಅಂತ್ಯ ಇದರಿಂದಲೇ), ಅಂದರೆ ಈ ಕೃತ್ಯದ ಅನಂತರ ಅವನ ಅಂತ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತ. ಹೀಗೆ ದೈವವಾಣಿಯೂ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ರೂಪತಾಳಿದ ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಹೊತ್ತು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮುದ್ರ, ಚಾರಣರು, ಸಿದ್ಧರು; ಮೂವರೂ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನ ರೂಪಕವೂ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಅವನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವುದನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಅವನನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನ ವೇಗವೇ ಅವನ ನಾಶದ ತ್ವರೆ. ಸಮುದ್ರದ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಕ್ಷೋಭೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಜಡ ಭೂತಗಳೂ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಭಾವ. ‘ಏತದಂತಃ’ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧರ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ.

ರೂಪತಾಳಿದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಿದ್ದ ಅವಳೊಡನೆ ಅವನು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ, ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅಂಗಳಗಳುಳ್ಳ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಕಡೆಗಣ್ಣಿನ, ಶೋಕಮೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಇರಿಸಿದನು — ಮಯಾಸುರನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಇರಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥದ್ದು — ಸೀತೆ ಅವನಿಗೆ ಮಾಯೆಯಂತೆ ಅಲಭ್ಯಳು, ಅವನ ವಿನಾಶಕಾರಿಣಿಯೂ ಹೌದು. ಅನಂತರ ದಶಗ್ರೀವನು ಘೋರರೂಪದ ಪಿಶಾಚಿಯರನ್ನು ಕರೆದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಈ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಬಾರದು. ಮುತ್ತು, ಮಣಿ, ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ — ಇವಳು ಏನೇನನ್ನು ಬಯಸುವಳೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಇವಳಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು. ತಿಳಿದೋ ತಿಳಿಯದೆಯೋ ವೈದೇಹಿಗೆ ಯಾರು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವಳೋ ಅವಳ ಜೀವನ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಭಯದಿಂದಲೂ ಲೋಭದಿಂದಲೂ ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಆದರೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರೂಪಿಣೀಂ ಮೃತ್ಯುಮ್’ (ರೂಪತಾಳಿದ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು, ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಕುರಿತು — ಅದರಿಂದ ನಗರಿಯೂ ಅವನೊಡನೆ ನಾಶವಾಗುವುದೆಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಯಾಸುರನ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಮಾಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಲಭ್ಯಳೇ. ಅಂತಃಪುರದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತಾನೇ ಸೀತೆಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ‘ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಎಂಟು ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಬಲವೀರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆತುರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ — ಹಿಂದೆ ಖರನ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಧ್ವಂಸವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗಿ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುವ ಆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಭಯವನ್ನು ದೂರ ತೊರೆದು ನೆಲೆಸಿರಿ. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಹಾವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿದ್ದೆ; ದೂಷಣ-ಖರರ ಸಹಿತ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತವಾಯಿತು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ಕೋಪದ ಮೂಲ. ‘ವರದಾನೇನ ಮೋಹಿತಃ’ (ವರದಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಕುರುಡುತನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಪಿಶಿತಾಶನರು’ (ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಾಸಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು) ಎಂಬ ಆದೇಶವೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಭಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ರಾಮನು ಶೂನ್ಯಗೊಳಿಸಿದ್ದನಲ್ಲವೇ. ‘ಭೂತಪೂರ್ವಂ ಖರಾಲಯಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಖರನ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದುದು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಅದರ ನಾಶವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ರಾವಣನು ಈಗ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಮಾತ್ರ.

ರಾವಣನು ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕೋಪ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ರಾಮನ ಕುರಿತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಅತಿ ಭೀಕರವಾದ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿದೆ. ಆ ಮಹಾಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಆ ವೈರದ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ನಿದ್ರೆಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಖರ-ದೂಷಣರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆಯೇ ನಾನು ನೆಮ್ಮದಿ ಪಡೆಯುವೆ — ಬಡವನು ಹಣ ಪಡೆದಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನೀವು ರಾಮನ ಕುರಿತು ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತರಬೇಕು — ಅವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕು; ರಾಘವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬಲವನ್ನು ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಗೂಢಚರ್ಯೆಯನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧವನ್ನಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಅಲ್ಪತೇಜಸ್ಸಿನ ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಡವನು ಹಣ ಪಡೆದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಲೋಭಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯೂ ಲಾಭರೂಪದ್ದೇ, ಧರ್ಮರೂಪದ್ದಲ್ಲ. ‘ಅಪ್ರಮಾದಾತ್ ಗಂತವ್ಯಮ್’ (ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೋಗಬೇಕು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ನಾಶವಾದುದೇ ಅವನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣ.

ಅನಂತರ ಆ ಎಂಟು ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾವಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕಾಣದಂತೆ ಅದೃಶ್ಯರಾಗಿ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನಸ್ಥಾನದತ್ತ ಹೊರಟರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅತಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಅವನು, ರಾಮನೊಡನೆ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರೂ, ಮೋಹದಿಂದಲೇ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಮಸ್ತ ಅರ್ಥವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಹರ್ಷವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಸ್ತುತಃ ವಿನಾಶದ ಆರಂಭ.

അപഹരിക്കപ്പെടുന്ന വൈദേഹി ഒരു രക്ഷകനെയും കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ വഴിയിൽ ഒരു പർവതശിഖരത്തിലിരിക്കുന്ന അഞ്ചു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ അവൾ കണ്ടു. വിശാലാക്ഷിയും വരാരോഹയുമായ അവൾ ചിന്തിച്ചു — ‘ഇവർ ഒരുപക്ഷേ എന്റെ വാർത്ത രാമനോടു പറഞ്ഞേക്കാം.’ അതിനാൽ അവൾ സ്വർണപ്രഭയുള്ള പട്ടുത്തരീയവും ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും അഴിച്ചിട്ടു; വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് ആഭരണങ്ങളോടൊപ്പം അവരുടെ മധ്യത്തിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. ഇതാണ് സീതയുടെ ആദ്യത്തെ ബുദ്ധിപൂർവമായ പ്രവൃത്തി — വിലാപത്തിൽനിന്ന് ഉപായത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം; ഇതുതന്നെയാണ് പിന്നീട് സുഗ്രീവൻ രാമനു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്ന ആഭരണം. രാവണനാകട്ടെ പരിഭ്രമംകൊണ്ട് ആ പ്രവൃത്തി അറിഞ്ഞില്ല — കവി ഇവിടെ അവന്റെ തിടുക്കവും മോഹവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിംഗലനേത്രരായ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇമയനക്കാത്തതുപോലുള്ള കണ്ണുകളോടെ നിലവിളിക്കുന്ന വിശാലാക്ഷിയായ സീതയെ കണ്ടു. അവനാകട്ടെ പമ്പ കടന്ന് ലങ്കാപുരിയുടെ നേരെ പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ കവി രണ്ടു ദൃഷ്ടികളുടെ വിരോധം കാണിക്കുന്നു — രാവണൻ മുന്നോട്ടുമാത്രം നോക്കുന്നു, വാനരന്മാരാകട്ടെ നിശ്ചലനേത്രരായി മുകളിലേക്കു നോക്കുന്നു. സീതയുടെ ഈ മൗനകർമംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ സന്ധി, കാരണം അതിലൂടെയാണ് പിന്നീട് രാമൻ വഴി കണ്ടെത്തുന്നത്. ‘അഞ്ചു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ’ എന്ന എണ്ണം സുഗ്രീവൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഋശ്യമൂകത്തിൽ കഴിയുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പേരുകൾ ഇവിടെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല. സീത അവരെ വിളിക്കുന്നില്ല, ആംഗ്യം കാണിക്കുന്നുമില്ല — വസ്ത്രം താഴെയിടുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, കാരണം ആംഗ്യം രാവണന്റെ കണ്ണിൽ എളുപ്പം പെട്ടേക്കാം.

കരയുന്ന മൈഥിലിയെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് രാക്ഷസേശ്വരൻ പോയി. ഇവിടെ കവി ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — അതീവ ഹൃഷ്ടനായ രാവണൻ വാസ്തവത്തിൽ സ്വന്തം മൃത്യുവിനെത്തന്നെയാണ് കൊണ്ടുപോയത്, മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള മഹാവിഷമുള്ള പെൺസർപ്പത്തെ മടിയിൽ വഹിക്കുന്നതുപോലെ. ആകാശത്തിലൂടെ പോകുന്ന അവൻ വനങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളും തടാകങ്ങളും വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ വേഗം കടന്നു. പിന്നെ തിമിംഗലങ്ങളുടെയും മുതലകളുടെയും വാസസ്ഥാനവും അക്ഷയവും വരുണാലയവും നദികളുടെ ശരണവുമായ സാഗരവും അവൻ കടന്നു. വൈദേഹി അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമുദ്രംപോലും പരിഭ്രമംകൊണ്ട് തിരകൾ ഇളകിമറിഞ്ഞും മത്സ്യങ്ങളും മഹാസർപ്പങ്ങളും നിശ്ചലമായും തീർന്നു — ജഡമായ സാഗരംപോലും ക്ഷോഭിക്കുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അന്തരിക്ഷത്തിലുള്ള ചാരണന്മാർ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു; സിദ്ധന്മാർ പറഞ്ഞു — ‘ഏതദന്തഃ ദശഗ്രീവഃ’ (ഇതോടെ ദശഗ്രീവന്റെ അന്ത്യം) എന്ന്, അതായത് ഈ കർമത്തിനുശേഷം അവന്റെ അന്ത്യം നിശ്ചിതമാണ്. ഇങ്ങനെ ദൈവവാണിയും സീതയുടെ വാക്കിനെ അനുമോദിക്കുന്നു. പിന്നെ പിടയുന്ന സീതയെ മടിയിലെടുത്ത് അവൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു — രൂപംധരിച്ച സ്വന്തം മൃത്യുവിനെത്തന്നെ. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി മൂന്നു സാക്ഷികളെ ചേർക്കുന്നു — സമുദ്രം, ചാരണന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ; മൂവരും രാവണന്റെ കർമത്തെ അനുമോദിക്കുന്നില്ല. പെൺസർപ്പത്തിന്റെ രൂപകവും വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — അവൻ മടിയിൽ വഹിക്കുന്നതുതന്നെ അവനെ ദംശിക്കുന്നു. ‘വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരംപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ ആ വേഗംതന്നെ അവന്റെ നാശത്തിന്റെ ത്വരയാണ്. സമുദ്രത്തിന്റെ ക്ഷോഭം കേവലം പ്രാകൃതികമല്ല, ധർമക്ഷോഭത്തിന്റെ അടയാളമാണ് — ജഡഭൂതങ്ങൾപോലും അധർമം സഹിക്കുന്നില്ല എന്നാണ് കവിയുടെ ഭാവം. ‘ഏതദന്തഃ’ എന്ന സിദ്ധന്മാരുടെ വാക്ക് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

രൂപംധരിച്ച മൃത്യുവിനെയെന്നപോലെ അവൻ ലങ്കാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. നന്നായി വിഭജിച്ച രാജവീഥികളും നിറഞ്ഞ കക്ഷ്യകളുമുള്ള ആ ജനനിബിഡമായ നഗരിയിലെത്തി അവൻ സ്വന്തം അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ കറുത്ത കടക്കണ്ണുകളുള്ളവളും ശോകമോഹങ്ങളാൽ ബാധിതയുമായ സീതയെ അവൻ പാർപ്പിച്ചു — മയാസുരൻ തന്റെ മായയെ സ്ഥാപിക്കുന്നതുപോലെ. ഇവിടെ ഉപമ ദ്വ്യർഥമാണ് — സീത അവനു മായപോലെ അലഭ്യയാണ്, അവന്റെ വിനാശകാരിണിയുമാണ്. പിന്നെ ദശഗ്രീവൻ ഘോരദർശനകളായ പിശാചികളെ വിളിച്ച് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘എന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ ഒരു പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ ഈ സീതയെ കാണരുത്. മുത്തുകൾ, രത്നങ്ങൾ, സ്വർണം, വസ്ത്രങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ — ഇവൾ എന്തെന്താഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതതെല്ലാം എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ഇവൾക്കു നൽകണം. അറിഞ്ഞോ അറിയാതെയോ വൈദേഹിയോട് അല്പമെങ്കിലും അപ്രിയവാക്കു പറയുന്നവളുടെ ജീവൻ എനിക്കു പ്രിയമല്ല.’ ഇങ്ങനെ ഭയംകൊണ്ടും ലോഭംകൊണ്ടും അവൻ സീതയെ വശപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — എന്നാൽ രണ്ടും നിഷ്ഫലമാകും എന്ന് അടുത്ത സർഗം കാണിക്കും. ‘രൂപംധരിച്ച മൃത്യു’ എന്ന പദം രണ്ടാമതും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒന്നാമതു സീതയെക്കുറിച്ച്, ഇവിടെ ലങ്കയെക്കുറിച്ച്; അതിലൂടെ നഗരവും അവനോടൊപ്പം നശിക്കും എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മയാസുരോപമയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മായ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ പിടിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ സീതയും അവന്റെ അടുത്തുണ്ടെങ്കിലും അലഭ്യതന്നെ. അന്തഃപുരത്തിന്റെ വർണന ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമാണ്; അതിന്റെ വിസ്താരം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്, അവിടെ രാവണൻ സ്വയം സീതയ്ക്ക് ഐശ്വര്യം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.

രാക്ഷസികളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ‘എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്’ എന്നു ചിന്തിച്ച് അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി, മഹാവീര്യരും മാംസഭോജികളുമായ എട്ടു രാക്ഷസന്മാരെ കണ്ടു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരദാനത്താൽ മോഹിതനായ അവൻ അവരെ കണ്ട്, ബലവീര്യങ്ങൾക്കായി പ്രശംസിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘നാനാവിധ ആയുധങ്ങളുമേന്തി തിടുക്കത്തോടെ ഇവിടെനിന്നു വേഗം ജനസ്ഥാനത്തേക്കു പോകുവിൻ — മുൻപ് ഖരന്റെ ആസ്ഥാനമായിരുന്നതും ഇപ്പോൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുമായ സ്ഥലം. രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട് ശൂന്യമായ ആ ജനസ്ഥാനത്ത് പൗരുഷവും ബലവും ആശ്രയിച്ച്, ഭയം ദൂരെ ഉപേക്ഷിച്ച് വസിക്കുവിൻ. അവിടെ ഞാൻ വലിയതും മഹാവീര്യമുള്ളതുമായ സൈന്യത്തെ പാർപ്പിച്ചിരുന്നു; ദൂഷണനും ഖരനുമുൾപ്പെടെ അതു മുഴുവനും യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ പരാജയം സ്വയംതന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂലം. ‘വരദാനത്താൽ മോഹിതൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ അന്ധതയുടെ കാരണം പറയുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അവൻ മനുഷ്യനെ പുല്ലുപോലെ കരുതുന്നു. എട്ടു രാക്ഷസന്മാർ മാംസഭോജികളാണ് എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അവരുടെ ക്രൗര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന ആജ്ഞതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അവരിൽ ഭയമുണ്ടെന്ന് — ജനസ്ഥാനം രാമനാൽ ശൂന്യമാക്കപ്പെട്ടതാണല്ലോ. ‘മുൻപ് ഖരന്റെ ആസ്ഥാനമായിരുന്ന’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി അവിടെ മുൻപുണ്ടായിരുന്ന രാക്ഷസസമൃദ്ധിയും അതിന്റെ നാശവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ട് എന്ന എണ്ണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാവണൻ ഇപ്പോൾ സൈന്യത്തെയല്ല, ചാരന്മാരെ മാത്രമാണ് അയയ്ക്കുന്നത് എന്ന്.

രാവണൻ തന്റെ മനോഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘അതുകൊണ്ട് എന്റെ അപൂർവമായ ക്രോധം ധൈര്യത്തെ കവിഞ്ഞു വളരുന്നു; രാമനോട് അതിമഹത്തും അതിദാരുണവുമായ വൈരം ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാശത്രുവിനോടുള്ള ആ വൈരം വീട്ടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ കൊല്ലാതെ എനിക്ക് ഉറക്കംപോലും ലഭിക്കില്ല. ഖരദൂഷണന്മാരെ കൊന്ന ആ രാമനെ കൊന്നിട്ടേ എനിക്കു ശാന്തി ലഭിക്കൂ — ദരിദ്രൻ ധനം ലഭിച്ചാലെന്നപോലെ.’ പിന്നെ അവൻ കാര്യം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്ന നിങ്ങൾ രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത എത്തിക്കണം — അവൻ എന്തു ചെയ്യുന്നു എന്ന് യഥാർഥമായി അറിയണം. എല്ലാ നിശാചരന്മാരും അശ്രദ്ധയില്ലാതെ പോകണം; രാഘവന്റെ വധത്തിനായി എപ്പോഴും ശ്രമിക്കണം. യുദ്ധമുഖത്ത് നിങ്ങളുടെ ബലം ഞാൻ പലതവണ അറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ജനസ്ഥാനത്ത് ഞാൻ നിങ്ങളെ നിയോഗിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ രാവണൻ ആദ്യം ചാരപ്രവൃത്തിയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്, യുദ്ധമല്ല — അതിലൂടെ അവന്റെ ജാഗ്രത പ്രകടമാകുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ വാക്കുകളിൽ വൈരുധ്യവും കാണാം — ഒരുവശത്ത് അവൻ രാമനെ ‘അല്പതേജസ്സുള്ള മനുഷ്യൻ’ എന്നു കരുതുന്നു, മറുവശത്ത് അവന്റെ വധത്തിനായി ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘ദരിദ്രൻ ധനം ലഭിച്ചാലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ലോഭസ്വഭാവംതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — ശാന്തിപോലും അവനു ലാഭരൂപമാണ്, ധർമരൂപമല്ല. ‘അശ്രദ്ധയില്ലാതെ പോകണം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ രാമന്റെ സാമർഥ്യം മൗനമായി അംഗീകരിക്കുന്നു; മുൻപ് ജനസ്ഥാനത്ത് സൈന്യം നശിച്ചതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ജാഗ്രതയുടെ കാരണം.

പിന്നെ ആ എട്ടു രാക്ഷസന്മാർ മഹത്തായ അർഥമുള്ള ആ പ്രിയവാക്ക് സ്വീകരിച്ച് രാവണനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, അദൃശ്യരായി ഒരുമിച്ച് ലങ്ക വിട്ട് ജനസ്ഥാനത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ കവി രാവണന്റെ അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — സീതയെ ലഭിച്ച്, മൈഥിലിയെ കൈവശപ്പെടുത്തി അതീവ ഹൃഷ്ടനായ അവൻ, രാമനോട് ഉഗ്രമായ വൈരം ഏറ്റെടുത്തിട്ടും, മോഹംകൊണ്ടുതന്നെ സന്തോഷിച്ചു. ‘മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ അർഥവും സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ ഹർഷമെന്നു കരുതുന്നത് വാസ്തവത്തിൽ വിനാശത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്.

As she was carried off, Vaidehī could see no protector anywhere. Then, along the way, she caught sight of five bull-like monkeys sitting on a mountain peak. The large-eyed, lovely woman thought, "Perhaps these will tell Rāma about me," and she let fall her silken upper garment, bright as gold, together with her fine ornaments; the cloth she dropped fell among them with the jewels in it. This was Sītā's first deliberate act, the step from lament to a plan, and these are the very ornaments Sugrīva will later show to Rāma. In his haste and confusion Rāvaṇa did not notice what she had done, and so the poet marks his hurry and his blindness. The tawny-eyed monkeys gazed with unblinking eyes at the large-eyed Sītā as she cried out, while he, passing beyond Pampā, set his course for the city of Laṅkā. Two ways of seeing stand opposed here: Rāvaṇa looked only ahead, the monkeys stared upward, transfixed. Sītā's silent act is the hinge of the story in this sarga, for through it Rāma will later find his way. The number five points to Sugrīva sitting with his ministers on Ṛṣyamūka, though no names are given here. Sītā did not call out to them or make a sign; she simply let the cloth fall, since any signal would have been easy for Rāvaṇa to see.

The lord of the rākṣasas flew on, holding the weeping Maithilī fast. The poet adds a well-known image: delighted as he was, Rāvaṇa was really carrying off his own death, like a man holding in his lap a she-serpent with sharp fangs and deadly venom; what he carried in his lap was the very thing that would bite him. Travelling through the air he crossed forests, rivers, mountains and lakes as swiftly as an arrow loosed from a bow, and his speed was only the speed of his hastening ruin. Then he passed over the sea itself, home of whales and crocodiles, the unfailing abode of Varuṇa and refuge of all rivers. As Vaidehī was borne away, even the ocean was thrown into turmoil: its waves turned back and it held its fish and great serpents still. Unfeeling as it is, the sea too was shaken, and that shaking was more than natural; it was a sign of dharma disturbed, for even insentient things cannot bear wrong. Then the Cāraṇas moving through the sky sent forth their voices, and the Siddhas said, "This is the end of the ten-necked one," meaning that after this deed his end was certain; so the voices of heaven confirmed Sītā's words. The poet brings in three witnesses, the ocean, the Cāraṇas and the Siddhas, and not one of them approves of Rāvaṇa's act. Then, taking Sītā, who was writhing in his grip, onto his lap, he entered Laṅkā, carrying his own death in bodily form.

He entered the city of Laṅkā like death made visible. The phrase comes a second time here: first it was said of Sītā, now of Laṅkā, hinting that the city too will perish with him. Coming into that populous city, with its well-laid highways and its many close-packed courtyards, he went into his own inner apartments. There he put down Sītā, her eyes dark at the corners, overwhelmed with grief and bewilderment, as the asura Maya might set down his own magic. The comparison cuts two ways: like magic, Sītā could be seen but not grasped, near him yet beyond his reach, and like magic she would work his undoing. Then the ten-necked one summoned the dreadful-looking piśācī women and gave his orders: "No man or woman is to set eyes on Sītā without my leave. Pearls, jewels and gold, clothes and ornaments, whatever she wants is to be given her at once, as I command. And any woman who says so much as one unkind word to Vaidehī, knowingly or not, will lose her life." So he meant to win her over by fear and by greed, but, as the next sarga will show, both would fail. The inner palace is only briefly described here; it is set out at length in the next sarga, where Rāvaṇa himself displays his wealth to Sītā.

Having spoken so to the rākṣasa women, the mighty lord of the rākṣasas left the inner apartments, wondering what should be done next, and saw eight rākṣasas of great valour who fed on raw flesh, a word that marks their cruelty. Deluded by the boon he had received from Brahmā, which made him think a man no more than a blade of grass, he praised their strength and courage and said to them: "Take up your weapons of every kind and go quickly from here to Janasthāna, that ruined place which was once Khara's home. Settle there in Janasthāna, empty now, its rākṣasas slain; rely on your own manly strength and put all fear far from you. I had stationed a great army of mighty warriors there, and together with Dūṣaṇa and Khara it was all destroyed in battle by Rāma's arrows." In saying so he admitted his own defeat, and that was the root of his fury. His very order to cast off fear shows that there was fear in them, for Rāma had emptied Janasthāna, and the words "once Khara's home" recall at one stroke the rākṣasas' former plenty there and its destruction. That he sent only eight shows that he was not now dispatching an army, only spies.

Then Rāvaṇa laid bare his feelings. "From this an anger I have never known before rises in me beyond all restraint, and a great and terrible enmity has been born toward Rāma. I mean to pay back that enmity on my great foe; I shall not so much as sleep until I have killed him in battle. Only when I have killed Rāma, who slew Khara and Dūṣaṇa, shall I have peace, like a poor man who comes upon wealth." The likeness reveals his grasping nature: even peace, for him, was a kind of gain, not a thing of dharma. Then he set out their task: "Living in Janasthāna, keep close to Rāma and bring me news of him, exactly what he is doing. All of you night-rangers must go with the greatest care, and always be working toward Rāghava's death. I have seen your strength many times at the forefront of battle, and that is why I have posted you in Janasthāna." His first instruction was to spy, not to fight, which shows his caution. Yet his words contain a contradiction: he held Rāma to be a mere man, yet he sent spies to compass his death. By telling them to go with care he silently acknowledged Rāma's power; the army already lost in Janasthāna was the reason for his caution.

Then those eight rākṣasas answered with pleasing words of weighty purpose, saluted Rāvaṇa, and leaving Laṅkā together they set out unseen for Janasthāna. As for Rāvaṇa, having got Sītā and taken the daughter of Mithilā into his keeping, he was full of delight; and though he had brought upon himself the deepest enmity with Rāma, in his delusion the rākṣasa rejoiced. That one word, delusion, gathers up the meaning of the whole sarga: what he took for joy was really the beginning of his destruction.