पूर्वस्मिन् सर्गे जटायुः रावणेन निहतः, सीता च बलात् गृहीता आसीत्। अस्मिन् सर्गे रावणः तां स्वाङ्के धृत्वा आकाशम् उत्पतति। खम् उत्पतन्तं तं दृष्ट्वा जनकात्मजा मैथिली दुःखिता परमोद्विग्ना च जाता, महति भये च वर्तमाना आसीत्। रोषेण रोदनेन च ताम्रे नेत्रे यस्याः सा भीमाक्षं राक्षसाधिपं करुणं रुदती एव प्रत्यभाषत। तस्याः प्रथमः आक्षेपः नीचकर्मविषयकः — ‘रावण, अनेन कर्मणा त्वं न लज्जसे? मां रहिताम् एकाकिनीं ज्ञात्वा चौरः इव अपहृत्य पलायसे।’ द्वितीयः आक्षेपः कापुरुषतां स्पृशति — ‘दुष्टात्मन्, भीरुणा त्वया एव मायया मृगरूपेण मम भर्ता दूरम् अपवाहितः; सः एव ते उपायः आसीत्।’ ततः सा जटायुषं स्मरति — ‘यः मां त्रातुम् उद्यतः सः अयं वृद्धः गृध्रराजः त्वया विनिपातितः; सः पुराणः मम श्वशुरस्य सखा आसीत्।’ एतेन कविः सीतायाः शोकं क्रोधेन सह मिश्रितं दर्शयति। न सा प्रार्थयते, न च रोदनमात्रं करोति; अपि तु प्रथमात् एव श्लोकात् आक्षेपं करोति। अत्र त्रयः आक्षेपाः क्रमेण वर्धन्ते — चौर्यम्, कापुरुष्यम्, वृद्धस्य उपकारिणः वधः च। ‘श्वशुरस्य सखा’ इति पदेन सीता जटायुषः दशरथेन सह सख्यं स्मारयति, तेन च रावणस्य कर्म कुलद्रोहतुल्यं भवति।

अनन्तरं सीता तस्य वीर्यम् उपहसति — ‘राक्षसाधम, तव परमं वीर्यम् अत्र दृश्यते! स्वनामधेयं घोषयित्वा युद्धे त्वया अहं न जिता; चोरवत् एव गृहीता।’ पुनः सा पृच्छति — ‘ईदृशं गर्हितं कर्म कृत्वा कथं न लज्जसे? परस्य स्त्रियाः हरणं तत् अपि रहिते निर्जने स्थाने — एतत् एव तव शौर्यम्।’ ततः सा फलं कथयति — ‘लोकेषु पुरुषाः तव इदं कुत्सितं कर्म कथयिष्यन्ति; शौटीर्यमानिनः तव एतत् सुनृशंसम् अधर्मिष्ठं च इति वदिष्यन्ति।’ अन्ते सा स्वयं धिक्कारं ददाति — ‘यत् त्वया पूर्वं शौर्यं सत्त्वं च कथितम्, तत् धिक्; कुलाक्रोशकरं तव ईदृशं चारित्रम् अपि धिक्।’ अत्र सीतायाः वचनम् उपहासात् निन्दां प्रति, निन्दायाः च धिक्कारं प्रति क्रमेण गच्छति। ‘विश्राव्य नामधेयम्’ इति पदेन वीरधर्मः सूचितः — वीरः स्वनाम घोषयित्वा एव युध्यते; रावणः तु गुप्तः आगतः। ‘रहिते च परस्य च’ इति द्वौ दोषौ एकत्र — निर्जनता परस्वहरणं च।

ततः सीता तस्य पलायनम् एव उपहसति — ‘एवं जवेन धावता त्वया किं कर्तुं शक्यम्? मुहूर्तमात्रम् अपि तिष्ठ; जीवन् सन् न प्रतियास्यसि।’ सा कारणम् अपि वदति — ‘तयोः पार्थिवपुत्रयोः चक्षुःपथं प्राप्य ससैन्यः अपि त्वं मुहूर्तम् अपि जीवितुं न समर्थः। वने प्रज्वलितस्य अग्नेः स्पर्शं विहंगमः इव, तयोः शरस्पर्शं त्वं कथंचित् अपि सोढुं न शक्तः।’ अनन्तरं सा हितम् उपदिशति — ‘आत्मनः पथ्यं साधु कृत्वा मां मुञ्च; मत्प्रधर्षणेन संक्रुद्धः मम पतिः भ्रात्रा सह तव विनाशाय एव प्रयतिष्यते — यदि मां न मुञ्चसि।’ एषा एव सर्गस्य मध्यभागस्य दिशा — भयप्रदर्शनम्, ततः मोचनप्रार्थना। किन्तु प्रार्थना अपि आक्षेपगर्भा एव — ‘आत्मनः पथ्यम्’ इति पदेन सा सूचयति यत् मोचनं तस्य एव हितकरम्, न तु तस्याः अनुग्रहः। पक्षिणः अग्निस्पर्शोपमा च सूचयति — स्पर्शमात्रेण एव नाशः, न तु युद्धेन।

सीता पुनः वदति — ‘येन व्यवसायेन त्वं बलात् मां हर्तुम् इच्छसि, नीच, सः ते व्यवसायः निरर्थकः एव भविष्यति।’ ततः सा स्वस्य निश्चयं प्रकटयति — ‘विबुधोपमं तं भर्तारम् अपश्यन्ती शत्रुवशगा अहं चिरं प्राणान् धारयितुं न उत्सहे।’ अनन्तरं सा तस्य दशां कालधर्मेण व्याख्याति — ‘त्वं नूनम् आत्मनः श्रेयः पथ्यं वा न समवेक्षसे; मृत्युकाले मर्त्यः यथा विपरीतानि सेवते, तथा एव त्वम् अपि आचरसि। मुमूर्षूणां सर्वेषां यत् पथ्यं तत् न रोचते।’ एषा उपमा सर्गस्य केन्द्रभूता — रावणस्य सर्वं कर्म कालप्रेरितम् एव, न तु स्वतन्त्रम् इति सीता निश्चिनोति। तेन तस्याः वचनं शापात् भविष्यवाणीं प्रति परिणमति। ‘शत्रुवशगा’ इति पदेन सा स्वप्राणत्यागस्य अपि सिद्धतां सूचयति — एतत् एव उत्तरसर्गेषु पुनः पुनः आवर्तते।

ततः सीता तस्य भाविनीं गतिं दृश्यरूपेण वर्णयति — ‘कण्ठे कालपाशेन बद्धम् इव अहं त्वाम् इह पश्यामि। अस्मिन् भयस्थाने यथा त्वं न बिभेषि, तेन व्यक्तं भवति यत् त्वं हिरण्मयान् वृक्षान् एव संपश्यसि।’ अनन्तरं सा नरकस्य चित्राणि दर्शयति — ‘रुधिरौघवाहिनीं घोरां वैतरणीं नदीं, भीमं खड्गपत्रवनं च त्वं पश्यसि। तप्तकाञ्चनपुष्पां वैदूर्यप्रवरच्छदां तीक्ष्णाम् आयसैः कण्टकैः चितां शाल्मलीं च द्रक्ष्यसे।’ अत्र कविः यमलोकस्य प्रसिद्धानि चिह्नानि एकत्र योजयति — वैतरणी, असिपत्रवनम्, कूटशाल्मली च। ‘हिरण्मयान् वृक्षान् पश्यसि’ इति लोकोक्तिः — मरणासन्नः जनः सुवर्णवृक्षान् पश्यति इति प्राचीनः विश्वासः; तेन सीता तस्य अन्तकालं सूचयति। अन्ते सा वदति — ‘महात्मनः तस्य ईदृशम् अलीकं कृत्वा त्वं चिरं न स्थास्यसि।’ एतत् एव उत्तरे श्लोके विषोपमया पूर्यते।

सीता उपमया वदति — ‘निर्घृण, विषं पीत्वा इव त्वं चिरं धारयितुं न शक्ष्यसि; दुर्निवारेण कालपाशेन त्वं बद्धः असि।’ ततः सा पृच्छति — ‘क्व गत्वा मम महात्मनः भर्तुः सकाशात् शर्म लप्स्यसे? येन निमेषान्तरमात्रेण भ्रातरं विना चतुर्दश राक्षससहस्राणि निहतानि, सः सर्वास्त्रकुशलः बली राघवः इष्टभार्यापहारिणं त्वां तीक्ष्णैः शरैः कथं न हन्यात्?’ एतत् अन्यत् च परुषं वचनं रावणाङ्कगा वैदेही भयशोकसमाविष्टा सती करुणं विललाप। अन्ते कविः दृश्यं चित्रयति — भृशार्तां बहुभाषिणीं विलापपूर्वं करुणां भामिनीं विचेष्टतीं भयेन आगतगात्रवेपथुं तां तरुणीं नृपात्मजां सः पापः जहार। एतेन सर्गः समाप्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन बद्धः, तेन च अनुष्टुभः त्वरितात् गतेः वर्णनात्मकं विश्रामं प्रति परिवर्तनं जायते। ‘बहु चैव भाषिणीम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सर्वम् एतत् परुषवचनं व्यर्थम् अभवत् — रावणः न शृणोति, केवलं गच्छति एव। सीतायाः शरीरकम्पः च तस्याः भयस्य अन्तिमं चिह्नम्।

గత సర్గలో జటాయువు రావణునిచే నేలకూలాడు, సీత బలవంతంగా పట్టుబడింది. ఈ సర్గలో రావణుడు ఆమెను తన ఒడిలో పట్టుకొని ఆకాశానికి ఎగురుతాడు. ఆకాశానికి ఎగురుతున్న అతనిని చూసి జనకుని కుమార్తె మైథిలి దుఃఖించి, పరమోద్విగ్నురాలై, మహాభయంలో ఉంది. రోషంతోనూ రోదనంతోనూ కన్నులు ఎర్రబడిన ఆమె, భయంకరమైన కన్నులు గల రాక్షసాధిపతితో దీనంగా ఏడుస్తూనే ఇలా పలికింది. ఆమె మొదటి ఆక్షేపణ నీచకర్మకు సంబంధించినది — ‘రావణా, ఈ పనికి నువ్వు సిగ్గుపడడం లేదా? నేను ఒంటరిగా, తోడు లేకుండా ఉన్నానని తెలుసుకొని దొంగలా అపహరించి పారిపోతున్నావు.’ రెండవ ఆక్షేపణ పిరికితనాన్ని తాకుతుంది — ‘దుష్టాత్మా, పిరికివాడవైన నువ్వే మాయతో మృగరూపంలో నా భర్తను దూరంగా తీసుకుపోయేటట్లు చేశావు; అదే నీ ఉపాయం.’ తరువాత ఆమె జటాయువును తలచుకుంటుంది — ‘నన్ను రక్షించడానికి పూనుకున్న ఈ వృద్ధుడైన గృధ్రరాజును నువ్వు నేలకూల్చావు; అతడు నా మామగారి పాత మిత్రుడు.’ దీనితో కవి సీత శోకం క్రోధంతో కలిసి ఉన్నట్లు చూపిస్తాడు. ఆమె ప్రార్థించడం లేదు, కేవలం ఏడవడమూ లేదు; మొదటి శ్లోకం నుండే ఆక్షేపిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు ఆక్షేపణలు క్రమంగా పెరుగుతాయి — దొంగతనం, పిరికితనం, ఉపకారి అయిన వృద్ధుని వధ. ‘శ్వశురస్య సఖా’ (మామగారి మిత్రుడు) అనే పదంతో సీత జటాయువుకు దశరథునితో ఉన్న స్నేహాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో రావణుని పని కులద్రోహంతో సమానమవుతుంది.

తరువాత సీత అతని వీర్యాన్ని పరిహసిస్తుంది — ‘రాక్షసాధమా, నీ పరమవీర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తోంది! నీ పేరు ప్రకటించి యుద్ధంలో నువ్వు నన్ను జయించలేదు; దొంగలాగే పట్టుకున్నావు.’ మళ్ళీ ఆమె అడుగుతుంది — ‘ఇలాంటి నిందితమైన పని చేసి ఎలా సిగ్గుపడడం లేదు? పరస్త్రీని అపహరించడం, అది కూడా తోడు లేని నిర్జనప్రదేశంలో — ఇదే నీ శౌర్యం.’ తరువాత ఆమె ఫలితాన్ని చెబుతుంది — ‘లోకాలలో పురుషులు నీ ఈ కుత్సితమైన పని గురించి చెప్పుకుంటారు; తాను శూరుణ్ణని భావించుకునే నీ ఈ పని అతి క్రూరమైనదీ, పరమ అధర్మమైనదీ అని అంటారు.’ చివరకు ఆమె తానే ధిక్కారం ఇస్తుంది — ‘ఇంతకుముందు నువ్వు చెప్పుకున్న శౌర్యానికీ సత్త్వానికీ ధిక్కారం; కులానికి నింద తెచ్చే నీ ఈ చారిత్రానికీ ధిక్కారం.’ ఇక్కడ సీత మాట పరిహాసం నుండి నిందకు, నింద నుండి ధిక్కారానికి క్రమంగా సాగుతుంది. ‘విశ్రావ్య నామధేయమ్’ (పేరు ప్రకటించి) అనే పదంతో వీరధర్మం సూచించబడింది — వీరుడు తన పేరు ప్రకటించే యుద్ధం చేస్తాడు; రావణుడు మాత్రం రహస్యంగా వచ్చాడు. ‘రహితే చ పరస్య చ’ (తోడు లేనిదీ పరాయిదీ) అని రెండు దోషాలు ఒకచోట — నిర్జనత్వమూ పరుల సొత్తు అపహరణమూ.

తరువాత సీత అతని పలాయనాన్నే పరిహసిస్తుంది — ‘ఇలా వేగంగా పరుగెత్తుతూ నువ్వు ఏం చేయగలవు? ముహూర్తమాత్రం నిలువు; ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు.’ ఆమె కారణం కూడా చెబుతుంది — ‘ఆ రాజకుమారులిద్దరి చూపు మేరలోకి వస్తే సైన్యంతో కూడి ఉన్నా నువ్వు ముహూర్తకాలం కూడా బ్రతకలేవు. అడవిలో మండుతున్న అగ్ని స్పర్శను పక్షి భరించలేనట్లే, వారి బాణాల స్పర్శను నువ్వు ఏ విధంగానూ భరించలేవు.’ తరువాత ఆమె హితం ఉపదేశిస్తుంది — ‘నీకు మేలైనదాన్ని చక్కగా చేసి నన్ను విడిచిపెట్టు; నువ్వు నన్ను విడిచిపెట్టకపోతే, నన్ను అవమానించినందుకు కోపించిన నా భర్త తమ్మునితో కలిసి నీ వినాశానికే ప్రయత్నిస్తాడు.’ ఇదే సర్గ మధ్యభాగపు దిశ — భయం చూపడం, తరువాత విడుదల కోసం ప్రార్థన. కానీ ప్రార్థన కూడా ఆక్షేపణను గర్భంలో ఉంచుకున్నదే — ‘ఆత్మనః పథ్యమ్’ (నీకు మేలైనది) అనే పదంతో ఆమె తనను విడిచిపెట్టడం అతనికే హితకరమని, తనకు చేసే అనుగ్రహం కాదని సూచిస్తుంది. పక్షికి అగ్నిస్పర్శ అనే ఉపమ కూడా సూచిస్తుంది — స్పర్శమాత్రంతోనే నాశనం, యుద్ధంతో కాదు.

సీత మళ్ళీ అంటుంది — ‘ఏ ప్రయత్నంతో నువ్వు నన్ను బలవంతంగా అపహరించాలనుకుంటున్నావో, నీచుడా, నీ ఆ ప్రయత్నం నిరర్థకమే అవుతుంది.’ తరువాత ఆమె తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తుంది — ‘దేవతలతో సమానుడైన ఆ భర్తను చూడకుండా, శత్రువు వశమైన నేను చిరకాలం ప్రాణాలు నిలుపుకోలేను.’ తరువాత ఆమె అతని దశను కాలధర్మంతో వివరిస్తుంది — ‘నువ్వు నిశ్చయంగా నీ శ్రేయస్సును గానీ హితాన్ని గానీ చూడడం లేదు; మరణకాలంలో మనిషి విపరీతమైనవాటిని ఆశ్రయించినట్లే నువ్వు కూడా ప్రవర్తిస్తున్నావు. మరణించబోయేవారెవరికీ హితమైనది రుచించదు.’ ఈ ఉపమ సర్గకు కేంద్రభూతమైనది — రావణుని పనులన్నీ కాలప్రేరితమైనవే, స్వతంత్రమైనవి కావు అని సీత నిశ్చయిస్తుంది. దానితో ఆమె మాట శాపం నుండి భవిష్యవాణిగా పరిణమిస్తుంది. ‘శత్రువశగా’ (శత్రువు వశమైనది) అనే పదంతో ఆమె తన ప్రాణత్యాగానికి కూడా సిద్ధంగా ఉందని సూచిస్తుంది — ఇదే తరువాతి సర్గలలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది.

తరువాత సీత అతని భవిష్యత్ గతిని కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తుంది — ‘మెడకు కాలపాశంతో కట్టబడినవానిలా నిన్ను ఇక్కడ నేను చూస్తున్నాను. ఈ భయస్థానంలో కూడా నువ్వు భయపడడం లేదంటే, నువ్వు బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావని స్పష్టమవుతుంది.’ తరువాత ఆమె నరకపు చిత్రాలను చూపిస్తుంది — ‘రక్తప్రవాహాన్ని మోసే ఘోరమైన వైతరణీ నదినీ, భయంకరమైన ఖడ్గపత్రవనాన్నీ నువ్వు చూస్తున్నావు. కాచిన బంగారు పూవులూ శ్రేష్ఠమైన వైడూర్యపు ఆకులూ గల, పదునైన ఇనుప ముళ్ళతో నిండిన శాల్మలీ వృక్షాన్ని కూడా చూస్తావు.’ ఇక్కడ కవి యమలోకపు ప్రసిద్ధ చిహ్నాలను ఒకచోట కూర్చుతాడు — వైతరణి, అసిపత్రవనం (కత్తుల వంటి ఆకుల వనం), కూటశాల్మలి. ‘హిరణ్మయాన్ వృక్షాన్ పశ్యసి’ (బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు) అనేది లోకోక్తి — మరణానికి దగ్గరైనవాడు బంగారు చెట్లను చూస్తాడనేది ప్రాచీన విశ్వాసం; దానితో సీత అతని అంత్యకాలాన్ని సూచిస్తుంది. చివరలో ఆమె అంటుంది — ‘మహాత్ముడైన ఆయనకు ఇలాంటి అపకారం చేసి నువ్వు చిరకాలం నిలవలేవు.’ ఇదే తరువాతి శ్లోకంలో విషపు ఉపమతో పూర్తవుతుంది.

సీత ఉపమతో అంటుంది — ‘నిర్దయుడా, విషం తాగినవానిలా నువ్వు చిరకాలం ప్రాణాలు నిలుపుకోలేవు; నివారించలేని కాలపాశంతో నువ్వు బంధించబడ్డావు.’ తరువాత ఆమె అడుగుతుంది — ‘మహాత్ముడైన నా భర్త నుండి ఎక్కడికి వెళ్ళి నువ్వు శరణం పొందుతావు? రెప్పపాటు కాలంలో తమ్ముడు లేకుండానే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను సంహరించిన, సర్వాస్త్రకుశలుడూ బలవంతుడూ అయిన రాఘవుడు తన ప్రియమైన భార్యను అపహరించిన నిన్ను పదునైన బాణాలతో ఎందుకు చంపడు?’ ఇవీ ఇంకా ఇతర కఠినవచనాలూ పలికి, రావణుని ఒడిలో ఉన్న వైదేహి భయశోకాలతో ఆవేశించబడి దీనంగా విలపించింది. చివరలో కవి దృశ్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — మిక్కిలి ఆర్తురాలై, ఎన్నో మాటలు పలుకుతూ, విలపిస్తూ, దీనురాలై, గిలగిలలాడుతూ, భయంతో శరీరం వణుకుతున్న ఆ భామినిని, ఆ యువతి అయిన రాజపుత్రిని ఆ పాపాత్ముడు అపహరించాడు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో నిబద్ధమై ఉంది, దానితో అనుష్టుప్పు త్వరిత గమనం నుండి వర్ణనాత్మకమైన విశ్రాంతి వైపు మార్పు జరుగుతుంది. ‘బహు చైవ భాషిణీమ్’ (ఎన్నో మాటలు పలుకుతున్న) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ కఠినవచనాలన్నీ వ్యర్థమయ్యాయి; రావణుడు వినడం లేదు, కేవలం వెళ్ళిపోతూనే ఉన్నాడు. సీత శరీరపు వణుకు ఆమె భయానికి చివరి చిహ్నం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜடாயு ராவணனால் வீழ்த்தப்பட்டான், சீதையும் பலவந்தமாகப் பற்றப்பட்டாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராவணன் அவளைத் தன் மடியில் பிடித்துக்கொண்டு வானில் எழும்புகிறான். வானில் எழும்பும் அவனைக் கண்டு ஜனகனின் மகளான மைதிலி துயருற்று, மிகவும் கலங்கி, பேரச்சத்தில் ஆழ்ந்திருந்தாள். சினத்தாலும் அழுகையாலும் கண்கள் சிவந்த அவள், பயங்கரக் கண்களுடைய ராக்ஷச அதிபதியிடம் உருக்கமாக அழுதபடியே பதில் சொன்னாள். அவளுடைய முதல் குற்றச்சாட்டு இழிசெயல் பற்றியது: ‘ராவணா, இந்தச் செயலால் நீ வெட்கப்படவில்லையா? நான் துணையின்றித் தனியாக இருப்பதை அறிந்து, திருடனைப் போல் என்னைக் கவர்ந்துகொண்டு ஓடுகிறாய்.’ இரண்டாவது குற்றச்சாட்டு கோழைத்தனத்தைத் தொடுகிறது: ‘தீய உள்ளமுடையவனே, கோழையான நீதான் மாயையால், மான் வடிவால் என் கணவரைத் தொலைவுக்கு இழுத்துச் சென்றாய்; அதுவே உன் உபாயமாக இருந்தது.’ பிறகு அவள் ஜடாயுவை நினைக்கிறாள்: ‘என்னைக் காக்க முனைந்த இந்த முதிய கழுகரசனை நீ வீழ்த்தினாய்; அவர் என் மாமனாரின் பழைய நண்பர்.’ இதனால் கவி சீதையின் துயரம் சினத்துடன் கலந்திருப்பதைக் காட்டுகிறார். அவள் வேண்டுவதில்லை, வெறுமனே அழுவதுமில்லை; முதல் சுலோகத்திலிருந்தே குற்றம் சாட்டுகிறாள். இங்கே மூன்று குற்றச்சாட்டுகள் வரிசையாக வளர்கின்றன — திருட்டு, கோழைத்தனம், உதவிய முதியவரைக் கொன்றது. ‘மாமனாரின் நண்பர்’ என்ற சொல்லால் சீதை ஜடாயுவுக்குத் தசரதனுடன் இருந்த நட்பை நினைவூட்டுகிறாள்; அதனால் ராவணனின் செயல் குலத்துக்கே செய்த துரோகத்துக்கு நிகராகிறது.

பிறகு சீதை அவனுடைய வீரத்தைக் கேலி செய்கிறாள்: ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, உன் மேலான வீரம் இங்கே தெரிகிறது! உன் பெயரை அறிவித்துப் போரில் நீ என்னை வெல்லவில்லை; திருடனைப் போலவே பற்றிக்கொண்டாய்.’ மீண்டும் அவள் கேட்கிறாள்: ‘இப்படிப்பட்ட இழிவான செயலைச் செய்துவிட்டு எப்படி வெட்கப்படாமல் இருக்கிறாய்? பிறன் மனைவியைக் கவர்தல், அதுவும் ஆளில்லாத தனிமையான இடத்தில் — இதுவே உன் வீரம்.’ பிறகு அவள் விளைவைச் சொல்கிறாள்: ‘உலகில் மனிதர்கள் உன் இந்த இழிசெயலைப் பேசுவார்கள்; வீரன் என்று தன்னை எண்ணிக்கொள்ளும் உன்னுடைய இந்தச் செயல் மிகக் கொடியது, அதர்மம் நிறைந்தது என்று சொல்வார்கள்.’ இறுதியில் அவளே இகழ்கிறாள்: ‘நீ முன்பு சொன்ன வீரத்துக்கும் வலிமைக்கும் சீ; குலத்துக்குப் பழி தேடித்தரும் உன் இப்படிப்பட்ட நடத்தைக்கும் சீ.’ இங்கே சீதையின் சொல் கேலியிலிருந்து பழிப்புக்கும், பழிப்பிலிருந்து இகழ்ச்சிக்கும் படிப்படியாகச் செல்கிறது. ‘பெயரை அறிவித்து’ என்ற சொல்லால் வீர தர்மம் சுட்டப்படுகிறது — வீரன் தன் பெயரை அறிவித்துவிட்டே போரிடுவான்; ராவணனோ மறைந்து வந்தான். ‘தனிமையான இடத்தில், பிறன் மனைவியை’ என்று இரண்டு குற்றங்கள் ஒன்றாக — ஆளில்லாத இடம், பிறர் உடைமையைக் கவர்தல்.

பிறகு சீதை அவன் ஓடுவதையே கேலி செய்கிறாள்: ‘இப்படி வேகமாக ஓடுவதால் உன்னால் என்ன செய்ய முடியும்? ஒரு முகூர்த்த நேரமாவது நில்; உயிரோடு நீ திரும்பிப் போகமாட்டாய்.’ அவள் காரணத்தையும் சொல்கிறாள்: ‘அந்த அரசகுமாரர்கள் இருவரின் பார்வையில் பட்டுவிட்டால், படையுடன் இருந்தாலும் நீ ஒரு முகூர்த்தமும் உயிர்வாழ முடியாது. காட்டில் கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பின் தீண்டலைப் பறவை தாங்க முடியாததுபோல, அவர்களுடைய அம்புகளின் தீண்டலை நீ எவ்வகையிலும் தாங்க முடியாது.’ பிறகு அவள் நலம் தரும் உபதேசம் செய்கிறாள்: ‘உனக்கு நன்மையானதை நன்கு செய்து என்னை விட்டுவிடு; என்னை அவமதித்ததால் சினமடைந்த என் கணவர் தம்பியுடன் சேர்ந்து உன் அழிவுக்காகவே முயல்வார் — நீ என்னை விடாவிட்டால்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் நடுப்பகுதியின் போக்கு — அச்சம் காட்டுதல், பிறகு விடுவிக்க வேண்டுதல். ஆனால் வேண்டுதலும் குற்றச்சாட்டைக் கருவில் கொண்டதே — ‘உனக்கு நன்மையானது’ என்ற சொல்லால், தன்னை விடுவிப்பது அவனுக்கே நன்மை, அவளுக்குச் செய்யும் அருள் அல்ல என்று சுட்டுகிறாள். பறவை நெருப்பைத் தீண்டும் உவமையும் சுட்டுவது — தீண்டியவுடனேயே அழிவு, போரே தேவையில்லை.

சீதை மீண்டும் சொல்கிறாள்: ‘இழிந்தவனே, எந்த முயற்சியால் நீ என்னைப் பலவந்தமாகக் கவர விரும்புகிறாயோ, அந்த உன் முயற்சி வீணாகவே போகும்.’ பிறகு அவள் தன் உறுதியை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘தேவர்களுக்கு நிகரான அந்தக் கணவரைக் காணாமல், பகைவனின் வசப்பட்ட நான் நெடுநாள் உயிரைத் தாங்க விரும்பமாட்டேன்.’ பிறகு அவள் அவனுடைய நிலையைக் காலத்தின் நியதியால் விளக்குகிறாள்: ‘நீ நிச்சயமாக உனக்கு நல்லதையோ நன்மை பயப்பதையோ கவனிக்கவில்லை; சாவின் வேளையில் மனிதன் தலைகீழானவற்றை நாடுவதுபோலவே நீயும் நடந்துகொள்கிறாய். சாகப்போகிறவர்கள் எல்லோருக்கும் நன்மை பயப்பது பிடிப்பதில்லை.’ இந்த உவமையே சர்க்கத்தின் மையம் — ராவணனின் செயல்கள் அனைத்தும் காலத்தால் தூண்டப்பட்டவை, சுயமானவை அல்ல என்று சீதை உறுதிசெய்கிறாள். அதனால் அவளுடைய சொல் சாபத்திலிருந்து தீர்க்கதரிசனமாக மாறுகிறது. ‘பகைவனின் வசப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் உயிரைத் துறக்கவும் தயார் என்பதைச் சுட்டுகிறாள் — இதுவே பின்வரும் சர்க்கங்களில் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது.

பிறகு சீதை அவனுடைய எதிர்காலக் கதியைக் கண்முன் காட்சியாக வர்ணிக்கிறாள்: ‘கழுத்தில் காலபாசத்தால் கட்டப்பட்டவனாக உன்னை நான் இங்கே காண்கிறேன். இந்த அச்சமூட்டும் இடத்தில் நீ அஞ்சாமல் இருப்பதால், நீ பொன் மரங்களையே காண்கிறாய் என்பது தெளிவாகிறது.’ பிறகு அவள் நரகத்தின் சித்திரங்களைக் காட்டுகிறாள்: ‘இரத்த வெள்ளம் ஓடும் கொடிய வைதரணி நதியையும், பயங்கரமான வாளிலைக் காட்டையும் நீ காண்கிறாய். காய்ச்சிய பொன் மலர்களும், சிறந்த வைடூரிய இலைகளும் உடைய, கூரிய இரும்பு முட்கள் நிறைந்த இலவமரத்தையும் நீ காண்பாய்.’ இங்கே கவி யமலோகத்தின் பிரசித்தமான அடையாளங்களை ஒன்றுசேர்க்கிறார் — வைதரணி, வாளிலைக் காடு, முள் இலவமரம். ‘பொன் மரங்களைக் காண்கிறாய்’ என்பது உலக வழக்கு — சாவை நெருங்கியவன் பொன் மரங்களைக் காண்கிறான் என்பது பழைய நம்பிக்கை; அதனால் சீதை அவனுடைய இறுதிக்காலத்தைச் சுட்டுகிறாள். இறுதியில் அவள் சொல்கிறாள்: ‘மகாத்மாவான அவருக்கு இப்படிப்பட்ட தீங்கைச் செய்துவிட்டு நீ நெடுநாள் நிலைத்திருக்கமாட்டாய்.’ இதுவே அடுத்த சுலோகத்தில் விஷ உவமையால் நிறைவுபெறுகிறது.

சீதை உவமையால் சொல்கிறாள்: ‘இரக்கமற்றவனே, விஷம் குடித்தவனைப் போல நீ நெடுநாள் உயிர் தாங்க முடியாது; தடுக்க முடியாத காலபாசத்தால் நீ கட்டப்பட்டிருக்கிறாய்.’ பிறகு அவள் கேட்கிறாள்: ‘மகாத்மாவான என் கணவரிடமிருந்து எங்கே சென்று நீ அடைக்கலம் பெறுவாய்? கண் இமைக்கும் நேரத்தில், தம்பியின் துணையின்றியே பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களைக் கொன்ற, எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்ல, வலிமைமிக்க ராகவன், தன் அன்பு மனைவியைக் கவர்ந்த உன்னைக் கூரிய அம்புகளால் எப்படிக் கொல்லாமல் இருப்பார்?’ இவற்றையும் இன்னும் பிற கடுஞ்சொற்களையும் ராவணனின் மடியில் இருந்த வைதேகி அச்சமும் துயரமும் ஆட்கொள்ள உருக்கமாகப் புலம்பிச் சொன்னாள். இறுதியில் கவி காட்சியைச் சித்திரிக்கிறார் — மிகுந்து துயருற்று, நிறையப் பேசிக்கொண்டு, புலம்பலுடன் கருணைக்குரியவளாகத் துடித்துக்கொண்டிருந்த, அச்சத்தால் உடல் நடுங்கிய அந்த இளம் அரசகுமாரியை அந்தப் பாவி கவர்ந்து சென்றான். இதனுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த சந்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் அனுஷ்டுப்பின் விரைந்த நடையிலிருந்து வர்ணனைக்குரிய நிதானத்துக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது. ‘நிறையப் பேசிக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் இந்தக் கடுஞ்சொற்கள் அனைத்தும் வீணாயின என்று கவி சுட்டுகிறார் — ராவணன் கேட்பதில்லை, போய்க்கொண்டே இருக்கிறான். சீதையின் உடல் நடுக்கமே அவளுடைய அச்சத்தின் இறுதி அடையாளம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ದುಃಖಿತಳೂ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳೂ ಆದಳು, ಮಹಾಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಳು. ರೋಷದಿಂದಲೂ ಅಳುವಿನಿಂದಲೂ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ಭೀಕರ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಲೇ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಮೊದಲ ಆಕ್ಷೇಪ ನೀಚಕೃತ್ಯದ ಕುರಿತು — ‘ರಾವಣ, ಈ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಾನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಅಪಹರಿಸಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ.’ ಎರಡನೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ದುಷ್ಟಾತ್ಮನೇ, ಹೇಡಿಯಾದ ನೀನೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೃಗರೂಪದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ದೂರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದೊಯ್ದೆ; ಅದೇ ನಿನ್ನ ಉಪಾಯವಾಗಿತ್ತು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಜಟಾಯುವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾದ ಈ ವೃದ್ಧ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಉರುಳಿಸಿದೆ; ಅವನು ನನ್ನ ಮಾವನ ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದನು.’ ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಕೋಪದೊಡನೆ ಬೆರೆತಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆಕ್ಷೇಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಕಳ್ಳತನ, ಹೇಡಿತನ, ಉಪಕಾರಿಯಾದ ವೃದ್ಧನ ವಧೆ. ‘ಶ್ವಶುರಸ್ಯ ಸಖಾ’ (ಮಾವನ ಸ್ನೇಹಿತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಜಟಾಯುವಿಗೆ ದಶರಥನೊಡನಿದ್ದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯ ಕುಲದ್ರೋಹಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನ ಪರಮ ವೀರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ! ನಿನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಕಳ್ಳನಂತೆಯೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೆ.’ ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇಂತಹ ನಿಂದ್ಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಪರರ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು, ಅದೂ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ — ಇದೇ ನಿನ್ನ ಶೌರ್ಯ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ನಿನ್ನ ಈ ಕುತ್ಸಿತ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು; ಶೌರ್ಯದ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಅತಿಕ್ರೂರವೆಂದೂ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠವೆಂದೂ ಹೇಳುವರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ಧಿಕ್ಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೂ ಸತ್ತ್ವಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ; ಕುಲಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತರುವ ನಿನ್ನ ಇಂತಹ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಅಪಹಾಸ್ಯದಿಂದ ನಿಂದೆಯತ್ತ, ನಿಂದೆಯಿಂದ ಧಿಕ್ಕಾರದತ್ತ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಶ್ರಾವ್ಯ ನಾಮಧೇಯಮ್’ (ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೀರಧರ್ಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೀರನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಯೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ರಾವಣನಾದರೋ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಬಂದನು. ‘ರಹಿತೇ ಚ ಪರಸ್ಯ ಚ’ (ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಪರರದು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೋಷಗಳು ಒಟ್ಟಿಗಿವೆ — ನಿರ್ಜನತೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ವಾಪಹರಣ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ಪಲಾಯನವನ್ನೇ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೀಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾದರೂ ನಿಲ್ಲು; ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮರಳಲಾರೆ.’ ಅವಳು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲಾರೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಪಕ್ಷಿ ಸಹಿಸಲಾರದಂತೆ ಅವರ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹಿಸಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಿತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು; ನನ್ನ ಅವಮಾನದಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವನು — ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡದಿದ್ದರೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ದಿಕ್ಕು — ಭಯಪ್ರದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ಆಕ್ಷೇಪಗರ್ಭಿತವೇ — ‘ಆತ್ಮನಃ ಪಥ್ಯಮ್’ (ನಿನಗೆ ಹಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುವುದು, ಬಿಡುಗಡೆ ಅವನಿಗೇ ಹಿತಕರ, ಅದು ಅವಳ ಮೇಲಿನ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಪಕ್ಷಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾಶ, ಯುದ್ಧದಿಂದಲ್ಲ.

ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀಚನೇ, ಯಾವ ಉದ್ಯಮದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ನಿನ್ನ ಆ ಉದ್ಯಮ ನಿರರ್ಥಕವೇ ಆಗುವುದು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಶತ್ರುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಲಧರ್ಮದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಹಿತವನ್ನಾಗಲಿ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಪರೀತವಾದವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ನೀನೂ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಸಾಯಲಿರುವವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದು ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತವಾದುದು — ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಕೃತ್ಯವೂ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತವೇ, ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೀತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಶಾಪದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುವಶಗಾ’ (ಶತ್ರುವಿನ ವಶದಲ್ಲಿರುವವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧಳೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗತಿಯನ್ನು ದೃಶ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕೊರಳಿಗೆ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಭಯದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೆದರದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನೀನು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನರಕದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಕ್ತಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಘೋರ ವೈತರಣೀ ನದಿಯನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾದ ಖಡ್ಗಪತ್ರವನವನ್ನೂ (ಕತ್ತಿಯಂತಹ ಎಲೆಗಳ ಕಾಡನ್ನೂ) ನೀನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಹೂವುಗಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೈಡೂರ್ಯದ ಎಲೆಗಳ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶಾಲ್ಮಲೀ (ಬೂರುಗದ) ಮರವನ್ನೂ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯಮಲೋಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೈತರಣಿ, ಅಸಿಪತ್ರವನ, ಕೂಟಶಾಲ್ಮಲಿ. ‘ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬುದು ಲೋಕೋಕ್ತಿ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದವನು ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ನಂಬಿಕೆ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆ ಅವನ ಅಂತ್ಯಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅಪಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯಲಾರೆ.’ ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಷದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿರ್ದಯನೇ, ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದವನಂತೆ ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಿರಲಾರೆ; ತಡೆಯಲಾಗದ ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ನೀನು ಬಂಧಿತನಾಗಿರುವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ಪತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ನೆಮ್ಮದಿ ಪಡೆಯುವೆ? ತಮ್ಮನಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕಣ್ಣುರೆಪ್ಪೆ ಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರಕುಶಲನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲದಿರುವನು?’ ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿ ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಲಾಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕಳಾಗಿದ್ದ, ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಭಯದಿಂದ ಮೈನಡುಕ ಬಂದಿದ್ದ ಆ ತರುಣಿ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಆ ಪಾಪಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಿಂದ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯತ್ತ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಹು ಚೈವ ಭಾಷಿಣೀಮ್’ (ಬಹಳ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಈ ಎಲ್ಲ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳೂ ವ್ಯರ್ಥವಾದವು; ರಾವಣನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಮೈನಡುಕವೇ ಅವಳ ಭಯದ ಕೊನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജടായു രാവണനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു, സീത ബലമായി പിടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ രാവണൻ അവളെ മടിയിൽ പിടിച്ച് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നു. ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് ജനകാത്മജയായ മൈഥിലി ദുഃഖിതയും അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയുമായി, വലിയ ഭയത്തിലാണ്ടു. രോഷവും കരച്ചിലുംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ഭീകരനേത്രനായ രാക്ഷസാധിപനോട് ദയനീയമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ സംസാരിച്ചു. അവളുടെ ആദ്യത്തെ ആക്ഷേപം നീചകർമത്തെക്കുറിച്ചാണ് — ‘രാവണാ, ഈ കർമംകൊണ്ട് നിനക്കു ലജ്ജയില്ലേ? ഞാൻ ആരുമില്ലാതെ ഒറ്റയ്ക്കാണെന്നറിഞ്ഞ് കള്ളനെപ്പോലെ അപഹരിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നു.’ രണ്ടാമത്തെ ആക്ഷേപം കാപുരുഷത്വത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — ‘ദുഷ്ടാത്മാവേ, ഭീരുവായ നീതന്നെയാണ് മായകൊണ്ട് മൃഗരൂപത്തിലൂടെ എന്റെ ഭർത്താവിനെ ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോയത്; അതുതന്നെയായിരുന്നു നിന്റെ ഉപായം.’ പിന്നെ അവൾ ജടായുവിനെ ഓർക്കുന്നു — ‘എന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ഒരുമ്പെട്ട ഈ വൃദ്ധനായ ഗൃധ്രരാജനെ നീ വീഴ്ത്തി; അവൻ എന്റെ ശ്വശുരന്റെ പഴയ സഖാവായിരുന്നു.’ ഇതിലൂടെ കവി സീതയുടെ ശോകം ക്രോധത്തോടു കലർന്നതായി കാണിക്കുന്നു. അവൾ യാചിക്കുന്നില്ല, കരയുക മാത്രവും ചെയ്യുന്നില്ല; ആദ്യശ്ലോകംമുതൽതന്നെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു. ഇവിടെ മൂന്ന് ആക്ഷേപങ്ങൾ ക്രമമായി വളരുന്നു — മോഷണം, ഭീരുത്വം, ഉപകാരിയായ വൃദ്ധന്റെ വധം. ‘ശ്വശുരന്റെ സഖാവ്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സീത ജടായുവിന് ദശരഥനോടുള്ള സഖ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ കർമം കുലദ്രോഹത്തിനു തുല്യമാകുന്നു.

തുടർന്ന് സീത അവന്റെ വീര്യത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു — ‘രാക്ഷസാധമാ, നിന്റെ പരമമായ വീര്യം ഇവിടെ കാണാം! സ്വന്തം പേരു വിളിച്ചുപറഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽ നീ എന്നെ ജയിച്ചില്ല; കള്ളനെപ്പോലെയാണ് പിടിച്ചത്.’ വീണ്ടും അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ‘ഇങ്ങനെയുള്ള നിന്ദ്യകർമം ചെയ്തിട്ട് നിനക്ക് എങ്ങനെ ലജ്ജയില്ലാതിരിക്കുന്നു? അന്യന്റെ സ്ത്രീയെ അപഹരിക്കൽ, അതും ആളൊഴിഞ്ഞ വിജനസ്ഥലത്തുവച്ച് — ഇതുതന്നെയാണ് നിന്റെ ശൗര്യം.’ പിന്നെ അവൾ ഫലം പറയുന്നു — ‘ലോകങ്ങളിൽ പുരുഷന്മാർ നിന്റെ ഈ കുത്സിതകർമം പറഞ്ഞുനടക്കും; ശൗര്യം ഭാവിക്കുന്ന നിന്റെ ഈ കർമം അതിക്രൂരവും അധർമിഷ്ഠവുമാണെന്നു പറയും.’ ഒടുവിൽ അവൾ സ്വയം ധിക്കാരം ചൊരിയുന്നു — ‘മുൻപ് നീ പറഞ്ഞ ശൗര്യത്തിനും സത്ത്വത്തിനും ധിക്ക്; കുലത്തിനു നിന്ദ വരുത്തുന്ന ഇങ്ങനെയുള്ള നിന്റെ ചാരിത്രത്തിനും ധിക്ക്.’ ഇവിടെ സീതയുടെ വാക്ക് പരിഹാസത്തിൽനിന്നു നിന്ദയിലേക്കും നിന്ദയിൽനിന്നു ധിക്കാരത്തിലേക്കും ക്രമമായി നീങ്ങുന്നു. ‘വിശ്രാവ്യ നാമധേയം’ (പേരു വിളിച്ചുപറഞ്ഞ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ വീരധർമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വീരൻ സ്വന്തം പേരു ഘോഷിച്ചിട്ടാണ് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്; രാവണനാകട്ടെ ഒളിച്ചാണ് വന്നത്. ‘ആളൊഴിഞ്ഞിടത്ത്, അന്യന്റേത്’ എന്ന രണ്ടു ദോഷങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് — വിജനതയും അന്യസ്വത്തിന്റെ അപഹരണവും.

പിന്നെ സീത അവന്റെ പലായനത്തെത്തന്നെ പരിഹസിക്കുന്നു — ‘ഇങ്ങനെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന നിനക്ക് എന്തു ചെയ്യാനാകും? ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും നിൽക്കൂ; ജീവനോടെ നീ തിരിച്ചുപോകുകയില്ല.’ അവൾ കാരണവും പറയുന്നു — ‘ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലെത്തിയാൽ സൈന്യത്തോടുകൂടിയാലും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല. വനത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സ്പർശം പക്ഷിക്കെന്നപോലെ, അവരുടെ ശരസ്പർശം ഒരുവിധത്തിലും സഹിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘നിനക്കു പഥ്യമായത് നന്നായി ചെയ്ത് എന്നെ വിട്ടയയ്ക്കൂ; എന്നെ ധർഷിച്ചതിനാൽ ക്രുദ്ധനായ എന്റെ ഭർത്താവ് സഹോദരനോടൊപ്പം നിന്റെ വിനാശത്തിനായിത്തന്നെ ശ്രമിക്കും — നീ എന്നെ വിട്ടയച്ചില്ലെങ്കിൽ.’ ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തിന്റെ ദിശ — ഭയം കാണിക്കൽ, പിന്നെ മോചനപ്രാർഥന. എന്നാൽ പ്രാർഥനയും ആക്ഷേപം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചതാണ് — ‘നിനക്കു പഥ്യമായത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മോചനം അവനുതന്നെയാണ് ഹിതകരം, അവളോടുള്ള അനുഗ്രഹമല്ല എന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പക്ഷിയുടെ അഗ്നിസ്പർശോപമയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സ്പർശമാത്രംകൊണ്ടുതന്നെ നാശം, യുദ്ധംകൊണ്ടല്ല.

സീത വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘ഏതു ശ്രമംകൊണ്ടാണോ നീ ബലമായി എന്നെ അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, നീചാ, നിന്റെ ആ ശ്രമം നിരർഥകമായിത്തന്നെ തീരും.’ പിന്നെ അവൾ തന്റെ നിശ്ചയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ദേവതുല്യനായ ആ ഭർത്താവിനെ കാണാതെ ശത്രുവിന്റെ വശത്തായ എനിക്ക് ഏറെക്കാലം പ്രാണൻ നിലനിർത്താൻ ആഗ്രഹമില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ അവന്റെ അവസ്ഥയെ കാലധർമംകൊണ്ടു വിശദീകരിക്കുന്നു — ‘നീ നിശ്ചയമായും നിനക്കു ശ്രേയസ്സോ പഥ്യമോ നോക്കുന്നില്ല; മൃത്യുകാലത്ത് മർത്ത്യൻ വിപരീതമായവ സേവിക്കുന്നതുപോലെ നീയും ആചരിക്കുന്നു. മരിക്കാൻ പോകുന്നവർക്കെല്ലാം പഥ്യമായത് രുചിക്കുന്നില്ല.’ ഈ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ് — രാവണന്റെ കർമമെല്ലാം കാലപ്രേരിതമാണ്, സ്വതന്ത്രമല്ല എന്ന് സീത നിശ്ചയിക്കുന്നു. അതിലൂടെ അവളുടെ വാക്ക് ശാപത്തിൽനിന്നു ഭാവിപ്രവചനത്തിലേക്കു പരിണമിക്കുന്നു. ‘ശത്രുവിന്റെ വശത്തായവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ സ്വന്തം പ്രാണത്യാഗത്തിനുള്ള സന്നദ്ധതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇതുതന്നെ തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.

പിന്നെ സീത അവന്റെ ഭാവിഗതി ദൃശ്യരൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — ‘കഴുത്തിൽ കാലപാശംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ ഞാൻ നിന്നെ ഇവിടെ കാണുന്നു. ഈ ഭയസ്ഥാനത്ത് നീ ഭയപ്പെടാത്തതിൽനിന്നു വ്യക്തമാകുന്നു, നീ സ്വർണവൃക്ഷങ്ങളെത്തന്നെ കാണുന്നുണ്ടെന്ന്.’ തുടർന്ന് അവൾ നരകത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ‘രക്തപ്രവാഹം ഒഴുക്കുന്ന ഘോരമായ വൈതരണീനദിയും ഭീകരമായ വാളിലക്കാടും നീ കാണുന്നു. ഉരുക്കിയ സ്വർണംപോലുള്ള പൂക്കളും ശ്രേഷ്ഠമായ വൈഡൂര്യംപോലുള്ള ഇലകളുമുള്ളതും മൂർച്ചയേറിയ ഇരുമ്പുമുള്ളുകൾ നിറഞ്ഞതുമായ ശാല്മലിയും നീ കാണും.’ ഇവിടെ കവി യമലോകത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ അടയാളങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു ചേർക്കുന്നു — വൈതരണി, അസിപത്രവനം, കൂടശാല്മലി. ‘സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ കാണുന്നു’ എന്നത് ഒരു ലോകോക്തിയാണ് — മരണാസന്നനായവൻ സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ കാണുന്നു എന്ന പ്രാചീനവിശ്വാസം; അതിലൂടെ സീത അവന്റെ അന്ത്യകാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ പറയുന്നു — ‘ആ മഹാത്മാവിനോട് ഇങ്ങനെയുള്ള അപരാധം ചെയ്തിട്ട് നീ ഏറെക്കാലം നിലനിൽക്കുകയില്ല.’ ഇതുതന്നെ അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ വിഷോപമയാൽ പൂർത്തിയാക്കപ്പെടുന്നു.

സീത ഉപമയിലൂടെ പറയുന്നു — ‘നിർദയനേ, വിഷം കുടിച്ചവനെപ്പോലെ നിനക്ക് ഏറെക്കാലം ജീവൻ നിലനിർത്താനാവില്ല; തടുക്കാനാവാത്ത കാലപാശത്താൽ നീ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ പിന്നെ അവൾ ചോദിക്കുന്നു — ‘എന്റെ മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിൽനിന്ന് എവിടെപ്പോയി നീ രക്ഷ നേടും? ഒരു കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട് സഹോദരനില്ലാതെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്ന, സർവാസ്ത്രകുശലനും ബലവാനുമായ ആ രാഘവൻ പ്രിയപത്നിയെ അപഹരിച്ച നിന്നെ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് എങ്ങനെ കൊല്ലാതിരിക്കും?’ ഇതും ഇതുപോലുള്ള മറ്റു പരുഷവാക്കുകളും രാവണന്റെ മടിയിലിരിക്കുന്ന വൈദേഹി ഭയവും ശോകവും ബാധിച്ച് ദയനീയമായി വിലപിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി ദൃശ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — അതീവ ആർത്തയും ഏറെ സംസാരിക്കുന്നവളും വിലാപപൂർവം ദയനീയയും പിടയുന്നവളും ഭയംകൊണ്ടു ശരീരം വിറയ്ക്കുന്നവളുമായ ആ തരുണിയായ രാജപുത്രിയെ ആ പാപി അപഹരിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അനുഷ്ടുപ്പിന്റെ ദ്രുതഗതിയിൽനിന്ന് വർണനാത്മകമായ വിശ്രാന്തിയിലേക്കു മാറ്റം ഉണ്ടാകുന്നു. ‘ഏറെ സംസാരിക്കുന്നവൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ പരുഷവാക്കുകളെല്ലാം വ്യർഥമായി — രാവണൻ കേൾക്കുന്നില്ല, പോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. സീതയുടെ ശരീരകമ്പനം അവളുടെ ഭയത്തിന്റെ അവസാനത്തെ അടയാളമാണ്.

In the previous sarga Rāvaṇa had struck down Jaṭāyu and seized Sītā by force; now, holding her in his lap, he sprang up into the sky. Seeing him rise, Maithilī, Janaka's daughter, was overcome with grief and utterly distraught, caught in a great terror. Her eyes red with anger and weeping, she cried piteously and yet turned on the grim-eyed lord of the rākṣasas. Her first charge was baseness: "Have you no shame at this deed, Rāvaṇa? You found me alone and unprotected, and you steal me away and run like a thief." Her second touched his cowardice: "Wicked soul, it was you, coward that you are, who by a trick, in the shape of a deer, drew my husband far away; that was the only way you had." Then she remembered Jaṭāyu: "And the one who rose to save me, this aged king of vultures, you have brought down as well, he who was the old friend of my father-in-law." So the poet shows her grief mixed with anger. She did not beg, nor merely weep; from her very first words she accused him. The charges mount one upon another, theft, cowardice, the killing of an old benefactor, and by recalling Jaṭāyu's friendship with Daśaratha she made Rāvaṇa's deed something close to an attack on her husband's family itself.

Next she mocked his prowess. "Your great valour is plain for all to see, vilest of rākṣasas! You did not proclaim your name and win me in battle; you took me like a thief." A hero announces his name and then fights, but Rāvaṇa had come in secret. "How can you not be ashamed of so despicable a deed, carrying off another man's wife, and that in a lonely place? So this is your heroism!" Two wrongs came together in it, the solitude he chose and the theft of what belonged to another. Then she told him what would follow: "Men in every world will speak of this contemptible deed of yours, and say it was a cruel and most unrighteous act by one who prides himself on his courage." Last she cursed him outright: "A curse on the courage and strength you boasted of before, and a curse on conduct like this, which brings disgrace on your whole line." Her words move step by step from mockery to censure, and from censure to open condemnation.

Then she jeered at his flight itself. "What can you hope to achieve, racing away like this? Stand still for just a moment, and you will not go back alive. Once you come within sight of those two princes you could not live another moment, not even with an army behind you. You could no more bear the touch of their arrows than a bird can bear the touch of a fire blazing in the forest." A mere touch would be enough to destroy him; there would be no battle. After the threat came counsel: "Do yourself a good turn and let me go. If you do not, my husband, enraged at this outrage to me, will set himself with his brother to destroy you." This is the drift of the middle of the sarga, a warning of danger followed by a demand for her release. Yet even the plea carried a sting, for by calling it his own good she made clear that setting her free would serve him, not grant her a favour.

"As for the resolve with which you mean to carry me off by force, wretch, it will come to nothing," she went on. And she declared her own resolve: "Without the sight of my husband, who is like the gods, I have no wish to keep my life for long in the power of an enemy." The thought of giving up her life rather than live in an enemy's hands will return again and again in the sargas that follow. Then she explained his state by the law of time and death: "Surely you do not see your own good, or what is wholesome for you. You behave like a mortal at the hour of death who turns to everything that harms him; to all who are about to die, what is good for them has no appeal." This likeness is the heart of the sarga. Sītā was sure that everything Rāvaṇa did was driven by his appointed end, not by his own free choice, and so her words turned from a curse into a prophecy.

She went on to paint the fate awaiting him as though she could see it. "I see you here already bound with the noose of Death about your neck. That you feel no fear in so dangerous a place makes it plain you are seeing the trees of gold." It was an old belief that a man close to death sees golden trees, and by it she marked his end. Then she showed him the sights of hell: "You are seeing the dreadful Vaitaraṇī, the river that runs with streams of blood, and the terrible forest whose leaves are swords. And you will see the śālmalī tree, with flowers like heated gold and leaves of finest beryl, bristling with sharp iron thorns." The poet here gathers together the well-known marks of Yama's realm: the Vaitaraṇī, the sword-leaf wood and the thorny śālmalī. "Having done such a wrong to that great-souled man," she said, "you will not last long." The next verse completes the thought with the likeness of poison.

"You will not be able to hold out for long, pitiless one, any more than a man who has drunk poison. You are bound by the noose of Death, which no one can ward off. Where can you go and find safety from my great-souled husband? He who, in the space of a single blink and without his brother, killed fourteen thousand rākṣasas, how could that strong Rāghava, skilled in every weapon, fail to strike you down with his sharp arrows, you who have carried off his beloved wife?" All this and much more that was harsh Vaidehī cried out, held in Rāvaṇa's lap, overwhelmed by fear and grief and lamenting piteously. And so the wicked one carried off the young princess, sorely afflicted, speaking on and on, weeping pitifully, writhing in his grasp, her limbs beginning to tremble with fear. With that the sarga ends, the quick narrative metre giving way in the last verse to a longer one that pauses on the scene. The poet's note that she "spoke much" shows that all her harsh words were in vain: Rāvaṇa did not listen, he only flew on, and the trembling of her body is the last sign of her terror.