रावणेन विनिहतं गृध्रराजं निरीक्ष्य ताराधिपमुखी सीता सुदुःखिता विललाप। ‘निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनीनां स्वरः दर्शनं च — एतानि मनुष्याणां सुखदुःखेषु अवश्यं परिदृश्यन्ते; तथापि, हे राम, आत्मनः महत् व्यसनं त्वं नूनं न जानासि। हे काकुत्स्थ, मदर्थे एव एते मृगपक्षिणः धावन्ति, अशुभं सूचयन्तः। अयं तु कृपया मां त्रातुम् इह संगतः; मम अभाग्यात् एव विहंगमः विनिहतः सन् भूमौ शेते।’ अत्र सीतायाः शोकः आत्मनिन्दारूपेण परिणमति — न रावणं दूषयति, न दैवम्, अपि तु स्वस्य अभाग्यम् एव कारणं मन्यते; एषा साध्वीनां प्रकृतिः। ‘ताराधिपमुखी’ इति विशेषणं विरोधालङ्कारं जनयति — चन्द्रमुखी सा अश्रुपूर्णा। शकुनशास्त्रस्य उल्लेखेन कविः सूचयति — निमित्तानि सर्वदा भवन्ति, किन्तु तानि ज्ञातुं शक्तः एव रक्षितुं शक्नोति; रामः तु दूरे मृगम् अनुधावन् आसीत्। ‘विनिहतम्’ इति पदं द्विः इव ध्वनति — जटायोः शरीरं हतम्, सीतायाः आशा अपि हता। द्वितीये श्लोके शकुनशास्त्रस्य पञ्च अङ्गानि गणितानि — निमित्तम्, लक्षणम्, स्वप्नः, शकुनिस्वरः, दर्शनं च; एतेन कविः लौकिकं विश्वासम् एव आश्रित्य करुणां वर्धयति। ‘मदर्थे मृगपक्षिणः धावन्ति’ इति वाक्ये सीता स्वयम् एव अपशकुनानां हेतुः इति भावयति — आत्मनिन्दायाः पराकाष्ठा। ‘कृपया … संगतः’ इति पदाभ्यां जटायोः मरणं न युद्धफलम्, अपि तु दयायाः फलम् इति स्थापितम्; अतः सीतायाः शोकः कृतज्ञतामिश्रः। एषा एव भावभङ्गिः अग्रे रामस्य समक्षे जटायोः महत्त्वं स्थापयति। अत्र ‘राम’ इति सम्बोधनं दूरस्थं प्रति — सा तं पश्यति इव वदति; विरहे अपि सम्भाषणम् एव आश्रयः। चतुर्थे श्लोके ‘शेते’ इति वर्तमानकालेन जटायोः दशा साक्षात् इव दर्शिता, न तु कथनमात्रेण।

‘हे काकुत्स्थ, हे लक्ष्मण, मां त्राहि’ इति वराङ्गना सुसंत्रस्ता समाक्रन्दत् — यथा समीपस्थाः शृणुयुः। क्लिष्टमाल्याभरणाम् अनाथवत् विलपन्तीं वैदेहीं राक्षसाधिपः रावणः अभ्यधावत। लताम् इव महाद्रुमान् आलिङ्गन्तीं वेष्टमानां तां ‘मुञ्च मुञ्च’ इति बहुशः वदन्तीं सः प्राप। ‘राम राम’ इति क्रोशन्तीं रामेण रहितां वने अन्तकसंनिभः सः स्वस्य एव जीवितान्ताय केशेषु जग्राह। वैदेह्यां प्रधर्षितायां सचराचरं जगत् सर्वम् अमर्यादम् अन्धेन तमसा संवृतं बभूव। तत्र मारुतः न वाति, दिवाकरः निष्प्रभः अभूत्। परामृष्टां सीतां दिव्येन चक्षुषा दृष्ट्वा श्रीमान् पितामहः ‘कृतं कार्यम्’ इति व्याजहार। दण्डकारण्यवासिनः परमर्षयः तां दृष्ट्वा प्रहृष्टाः व्यथिताः च आसन् — रावणस्य विनाशः यदृच्छया प्राप्तः इति बुद्ध्वा हर्षः, सीतायाः दशां दृष्ट्वा च व्यथा। अत्र ब्रह्मणः ‘कृतं कार्यम्’ इति वचनं सर्वस्याः कथायाः कीलकम् — सीताहरणम् एव रावणवधस्य निमित्तम्। ‘यथान्तिके’ इति पदेन सीतायाः आशा सूचिता — कोऽपि समीपस्थः शृणुयात् इति; किन्तु कोऽपि नास्ति। लतोपमा (‘लताम् इव वेष्टन्तीम्’) अतीव करुणा — लता वृक्षम् आश्रित्य एव जीवति; सीता अपि वृक्षान् एव आश्रयति, यतः पतिः दूरे। ‘जीवितान्ताय केशेषु जग्राह’ इति पदेषु कविः कर्मणः फलम् एव तत्क्षणे उद्घोषयति — केशाकर्षणम् एव रावणस्य मृत्युपत्रम्। नवमे श्लोके ‘सचराचरं जगत्’ इति समग्रविश्वस्य विकारः वर्णितः — एकस्याः साध्व्याः धर्षणेन सर्वा मर्यादा नश्यति इति भावः। ब्रह्मणः वचनम् अपि अत्र एव, येन पाठकः जानाति — एषः अनर्थः वस्तुतः महतः अर्थस्य आरम्भः। दशमे श्लोके वायोः स्तम्भनं सूर्यस्य च निष्प्रभत्वम् — द्वौ महाभूतसाक्षिणौ; एतेन कविः सूचयति यत् अधर्मः प्रकृतिम् अपि विकारयति। ‘प्रहृष्टाः व्यथिताः च’ इति विरुद्धयोः भावयोः युगपत् सन्निधिः ऋषीणां विवेकम् एव प्रकटयति।

‘राम राम, लक्ष्मण’ इति रुदतीं तां राक्षसेश्वरः आदाय आकाशं जगाम। तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी राजपुत्री विद्युत् सौदामनी इव रराज। तस्याः उद्धूतेन पीतेन वस्त्रेण रावणः अग्निना दीप्तः गिरिः इव अधिकं परिबभ्राज। परमकल्याण्याः वैदेह्याः ताम्राणि सुरभीणि पद्मपत्राणि रावणम् अभ्यकीर्यन्त। आकाशे उद्धूतं तस्याः कनकप्रभं कौशेयम् आदित्यरागेण आतपे ताम्रम् अभ्रम् इव बभौ। तस्याः तत् विमलं वक्त्रं रावणाङ्कगं सत् रामं विना न रराज — नालं विना पङ्कजम् इव। नीलं जलदं भित्त्वा उदितः चन्द्रः इव तत् अभवत् — सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभम् अव्रणं शुक्लैः सुविमलैः प्रभावद्भिः दन्तैः अलङ्कृतं सुनयनं च। अत्र कविः उपमानानि आकाशात् एव गृह्णाति — विद्युत्, मेघः, चन्द्रः, ताम्रम् अभ्रम् — यतः दृश्यम् अपि आकाशे एव प्रवर्तते; एषा उपमानसंगतिः वर्णनस्य सौन्दर्यं वर्धयति। अत्र वर्णनं शुद्धम् औपम्यमयम्। सीतायाः पीतवस्त्रं रावणस्य नीलशरीरं च — एतयोः वर्णविरोधः एव सर्वासाम् उपमानां मूलम्: विद्युत् मेघे, काञ्चनी काञ्ची नीलगजे, कनकप्रभं कौशेयं ताम्रम् अभ्रम् इव। ‘गिरिर्दीप्त इवाग्निना’ इति उपमया रावणः अपि शोभते इति उक्तम् — किन्तु सा शोभा परकीया, आहृता; अग्निना दीप्तः गिरिः शोभते, तथापि सः दह्यते एव। ‘विनालम् इव पङ्कजम्’ इति उपमा तु सर्वत्र प्रसिद्धा — पङ्कजं नालात् च्युतं सत् शोभां न लभते; तथा सीता रामात् वियुक्ता। एतेन कविः सूचयति — सौन्दर्यं सम्बन्धे एव तिष्ठति, न केवले रूपे। ‘तप्ताभरणवर्णाङ्गी’ इति प्रथमं विशेषणम् एव वर्णनस्य सुरं स्थापयति — अङ्गानि एव तप्तसुवर्णवर्णानि। ‘पद्मपत्राणि अभ्यकीर्यन्त’ इति श्लोके सीतायाः अलङ्कारात् पतन्ति पुष्पाणि रावणम् एव आच्छादयन्ति — हर्तुः उपरि हृतायाः शोभा।

रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनं सुनासं चारुताम्रोष्ठं हाटकप्रभं तस्याः वदनं राक्षसेन्द्रेण समाधूतम् अपि रामं विना दिवा उदितः चन्द्रः इव न शुशुभे। हेमवर्णा मैथिली नीलाङ्गं राक्षसाधिपम् आश्रिता काञ्चनी काञ्ची नीलं गजम् इव शुशुभे। पद्मपीता हेमाभा जनकात्मजा तप्तभूषणा सती रावणं विद्युत् घनम् इव आविश्य शुशुभे। वैदेह्याः भूषणघोषेण सः राक्षसेश्वरः सघोषः विमलः नीलः तोयदः इव बभूव। ह्रियमाणायाः सीतायाः उत्तमाङ्गात् च्युता पुष्पवृष्टिः समन्ततः धरणीतले पपात; सा एव पुष्पवृष्टिः रावणवेगेन समाधूता पुनः दशग्रीवम् एव अभ्यवर्तत — मेरुं नगम् इव विमला नक्षत्रमाला। वैदेह्याः चरणात् रत्नभूषितं नूपुरं भ्रष्टं विद्युन्मण्डलसंकाशं धरणीतले पपात। तरुप्रवालरक्ता वैदेही नीलाङ्गं राक्षसेश्वरं काञ्चनी कक्ष्या गजम् इव प्रशोभयत्। अत्र सीतायाः शोभा वर्णिता, किन्तु सर्वत्र ‘रामं विना न शुशुभे’ इति ध्वनिः अनुवर्तते। ‘शुशुभे न विना रामम्’ इति ध्रुवपदम् इव पुनःपुनः आवर्तते — विंशे द्वाविंशे च श्लोके; एतेन कविः वर्णनस्य मध्ये एव विरहम् एव मुख्यम् इति स्थापयति। पुष्पवृष्टेः वर्णनं द्विधा — प्रथमं भूमौ पतनम्, ततः वायुना उत्क्षिप्य पुनः रावणे एव पतनम्; एतेन रावणस्य वेगः च सीतायाः अलङ्कारभङ्गः च उभयं सूचितम्। नूपुरस्य पतनम् अग्रिमकथायाः बीजम् — एतानि एव चिह्नानि पश्चात् रामेण दृश्यन्ते, तैः एव च मार्गः ज्ञायते। ‘नक्षत्रमाला मेरुम् इव’ इति उपमा रावणस्य महत्त्वं स्वीकरोति, किन्तु ‘नगम्’ इति पदेन अचलता अपि सूचिता — यः न चलति, सः पततेव। ‘घोषेण … सघोषः तोयदः’ इति श्लोके शब्दसाम्यम् एव उपमायाः मूलम् — भूषणानां झणत्कारः मेघगर्जनम् इव। सप्तविंशे श्लोके ‘पुनरेव’ इति पदेन पुष्पाणाम् आवर्तनम्, तेन च रावणस्य गतेः वेगः च सूचितः।

स्वतेजसा आकाशे दीप्यमानां महोल्काम् इव तां सीतां वैश्रवणानुजः आकाशम् आविश्य जहार। तस्याः तानि अग्निवर्णानि भूषणानि सघोषाणि सन्ति महीतले अवशीर्यन्त — अम्बरात् क्षीणाः ताराः इव। स्तनान्तरात् भ्रष्टः ताराधिपद्युतिः हारः वैदेह्याः निपतन् गगनात् च्युता गङ्गा इव बभौ। उत्पातवाताभिरताः नानाद्विजगणायुताः विधूताग्राः पादपाः ‘मा भैः’ इति व्याजह्रुः इव। ध्वस्तकमलाः त्रस्तमीनजलेचराः नलिन्यः गतोत्साहां मैथिलीं सखीम् इव शोचन्ति स्म। समन्तात् अभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः रोषात् सीतायाः छायाम् अनुगच्छन्तः अन्वधावन्। जलप्रपातास्रमुखाः उच्छ्रितबाहुभिः शृङ्गैः पर्वताः सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्ति इव। अत्र सर्वा प्रकृतिः एव शोकं वहति — वृक्षाः सान्त्वयन्ति, पुष्करिण्यः शोचन्ति, पशवः अनुधावन्ति, पर्वताः क्रन्दन्ति; एषा प्रसिद्धा ‘समासोक्तिः’ अलङ्कारपरम्परा वाल्मीकेः विशेषः। ‘महोल्का’ इति उपमा द्व्यर्था — तेजस्विनी, किन्तु उल्का पतनशीला अपि; अतः शुभाशुभयोः मिश्रणम्। आभरणानां पतनम् ‘क्षीणाः ताराः इव’ इति उपमया वर्णितम् — आकाशात् पतन्तः अलङ्काराः एव ताराः। हारस्य पतने ‘गङ्गा इव गगनच्युता’ इति उपमा भागीरथ्याः अवतरणं स्मारयति। ततः प्रकृतेः चत्वारः वर्गाः क्रमेण शोकं वहन्ति — स्थावराः (पादपाः), जलाशयाः (नलिन्यः), जङ्गमाः (सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः), अचलाः (पर्वताः)। ‘मा भैः’ इति वृक्षाणां वचनम् उत्प्रेक्षामात्रम्, तथापि तेन सीतायाः एकाकित्वं तीव्रतरं भाति — अचेतनाः सान्त्वयन्ति, चेतनाः तु न सन्ति। ‘रोषात् अन्वधावन्’ इति पदाभ्यां पशवः अपि क्रुद्धाः इति उक्तम् — तेषां रोषः मानुषाणाम् अभावम् एव सूचयति। ‘विक्रोशन्ति इव’ इति उत्प्रेक्षा पर्वतेषु — निर्झराः अश्रूणि, शृङ्गाणि बाहवः; एषा च रूपकमिश्रा उत्प्रेक्षा वाल्मीकेः प्रिया।

ह्रियमाणां वैदेहीं दृष्ट्वा श्रीमान् दिवाकरः दीनः प्रविध्वस्तप्रभः पाण्डुरमण्डलः च आसीत्। ‘यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां रावणः हरति, तत्र धर्मः नास्ति, सत्यं कुतः, न आर्जवं न आनृशंस्यम्’ — इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन्; वित्रस्तकाः दीनमुखाः मृगपोतकाः च रुरुदुः। भयात् इव विलक्षणैः नयनैः पुनःपुनः उद्वीक्ष्य वनदेवताः सुप्रवेपितगात्राः बभूवुः। दृढं विक्रोशन्तीं तथा दुःखं गतां सीतां दृष्ट्वा — ‘लक्ष्मण, राम’ इति मधुरस्वरां क्रोशन्तीं बहुशः धरणीतलम् अवेक्षमाणां वैदेहीम् आकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकां च तां मनस्विनीं दशग्रीवः आत्मनः एव विनाशाय जहार। ततः चारुदती शुचिस्मिता बन्धुजनेन विनाकृता राघवलक्ष्मणौ उभौ अपश्यती मैथिली विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता च आसीत् — एतेन वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः समाप्यते। ‘आत्मविनाशाय’ इति पदेन कविः अन्ते अपि फलं सूचयति। सूर्यस्य ग्लानिः लोकस्य साक्ष्यम् इव — यः सर्वं पश्यति, सः अपि इदं द्रष्टुं न शक्नोति। ‘नास्ति धर्मः’ इति भूतानां वचनं सर्गस्य केन्द्रीयः प्रश्नः; अस्य उत्तरं तु समग्रं रामायणम् एव ददाति — धर्मः विलम्बते, न तु नश्यति। ‘वित्रस्तकाः दीनमुखाः मृगपोतकाः’ इति पदैः कविः बालमृगाणां रोदनम् एव चित्रयति, तेन च करुणा शिखरं गच्छति। अन्तिमे षट्पादे श्लोके ‘आत्मविनाशाय’ इति पदं पुनः स्मारयति — यत् रावणः लाभम् इति मन्यते, तत् एव तस्य नाशः। अन्तिमः वंशस्थवृत्तः श्लोकः तु केवलं सीतायाः दशाम् एव चित्रयति — बन्धुहीना, पतिदर्शनहीना, विवर्णवक्त्रा; एतेन विषादेन सर्गः समाप्यते। एकचत्वारिंशे श्लोके वनदेवतानां कम्पनं वर्णितम् — याः पूर्वसर्गे पलायिताः, ताः इदानीं केवलं पश्यन्ति एव।

రావణునిచే నేలకూలిన గృధ్రరాజును చూసి చంద్రముఖి అయిన సీత మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించింది. ‘నిమిత్తాలూ, లక్షణాలూ, స్వప్నాలూ, పక్షుల స్వరమూ దర్శనమూ — ఇవి మనుష్యుల సుఖదుఃఖాలలో తప్పక కనిపిస్తాయి; అయినా, ఓ రామా, నీకు వచ్చిన మహావిపత్తును నువ్వు నిశ్చయంగా తెలుసుకోవడం లేదు. ఓ కాకుత్స్థా, నా కోసమే ఈ మృగపక్షులు అశుభాన్ని సూచిస్తూ పరుగెత్తుతున్నాయి. ఇతడైతే దయతో నన్ను రక్షించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాడు; నా దురదృష్టం వల్లనే ఈ పక్షి హతుడై నేలపై పడి ఉన్నాడు.’ ఇక్కడ సీత శోకం ఆత్మనిందగా పరిణమిస్తుంది — ఆమె రావణుణ్ణి దూషించదు, దైవాన్నీ దూషించదు, తన దురదృష్టాన్నే కారణంగా భావిస్తుంది; ఇది సాధ్వీమణుల స్వభావం. ‘తారాధిపముఖీ’ (చంద్రముఖి) అనే విశేషణం విరోధాలంకారాన్ని పుట్టిస్తుంది — చంద్రముఖి అయిన ఆమె కన్నీళ్ళతో నిండి ఉంది. శకునశాస్త్రాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — నిమిత్తాలు ఎల్లప్పుడూ కలుగుతాయి, కానీ వాటిని తెలుసుకోగలవాడే రక్షించగలడు; రాముడు మాత్రం దూరంలో మృగాన్ని వెంబడిస్తున్నాడు. ‘వినిహతమ్’ (నేలకూలినవాడు) అనే పదం రెండు విధాలుగా ధ్వనిస్తుంది — జటాయువు శరీరం హతమైంది, సీత ఆశ కూడా హతమైంది. రెండవ శ్లోకంలో శకునశాస్త్రంలోని ఐదు అంగాలు లెక్కించబడ్డాయి — నిమిత్తం, లక్షణం, స్వప్నం, పక్షిస్వరం, దర్శనం; దీనితో కవి లౌకిక విశ్వాసాన్నే ఆశ్రయించి కరుణను పెంచుతాడు. ‘నా కోసమే మృగపక్షులు పరుగెత్తుతున్నాయి’ అనే వాక్యంలో సీత తానే అపశకునాలకు కారణమని భావిస్తుంది — ఆత్మనిందకు పరాకాష్ఠ. ‘కృపయా … సంగతః’ (దయతో … వచ్చాడు) అనే పదాలతో జటాయువు మరణం యుద్ధఫలం కాదు, దయకు ఫలం అని స్థాపించబడింది; కనుక సీత శోకం కృతజ్ఞతతో కలిసినది. ఈ భావభంగిమయే ముందు రాముని సమక్షంలో జటాయువు గొప్పతనాన్ని స్థాపిస్తుంది. ఇక్కడ ‘రామా’ అనే సంబోధన దూరంలో ఉన్నవానిని ఉద్దేశించినది — ఆయనను చూస్తున్నట్లే ఆమె మాట్లాడుతుంది; విరహంలో కూడా సంభాషణే ఆశ్రయం. నాలుగవ శ్లోకంలో ‘శేతే’ (పడి ఉన్నాడు) అనే వర్తమానకాలంతో జటాయువు దశ కేవలం చెప్పబడడం కాదు, కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపబడింది.

‘ఓ కాకుత్స్థా, ఓ లక్ష్మణా, నన్ను రక్షించండి’ అని ఆ సుందరి మిక్కిలి భయంతో, దగ్గరలో ఉన్నవారు వినేటట్లు ఆక్రందించింది. వాడిపోయిన పూలమాలలూ ఆభరణాలూ గల, అనాథలా విలపిస్తున్న వైదేహి వైపు రాక్షసాధిపతి రావణుడు పరుగెత్తాడు. లతలా మహావృక్షాలను కౌగిలించుకొని పెనవేసుకుంటూ ‘వదులు వదులు’ అని పదే పదే అంటున్న ఆమెను అతడు చేరుకున్నాడు. అడవిలో రాముడు లేకుండా ‘రామా రామా’ అని అరుస్తున్న ఆమెను, యముని వంటి అతడు తన జీవితాంతం కోసమే జుట్టు పట్టి పట్టుకున్నాడు. వైదేహి అవమానించబడగానే చరాచరాలతో కూడిన జగత్తంతా మర్యాద తప్పి, గాఢమైన చీకటితో కప్పబడింది. అక్కడ వాయువు వీయలేదు, సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు. పట్టుబడిన సీతను దివ్యదృష్టితో చూసి శ్రీమంతుడైన పితామహుడు ‘కార్యం నెరవేరింది’ అని పలికాడు. దండకారణ్యంలో నివసించే పరమర్షులు ఆమెను చూసి సంతోషించారు, బాధపడ్డారు కూడా — రావణుని వినాశం తనంతట తానే వచ్చిందని గ్రహించి సంతోషం, సీత దశను చూసి బాధ. ఇక్కడ బ్రహ్మదేవుని ‘కృతం కార్యమ్’ (కార్యం నెరవేరింది) అనే మాట కథ అంతటికీ కీలకం — సీతాపహరణమే రావణవధకు నిమిత్తం. ‘యథాంతికే’ (దగ్గరలో ఉన్నవారు వినేటట్లు) అనే పదంతో సీత ఆశ సూచించబడింది — దగ్గరలో ఎవరైనా వింటారేమో అని; కానీ ఎవరూ లేరు. లత ఉపమ (‘లతామ్ ఇవ వేష్టంతీమ్’ — లతలా పెనవేసుకుంటున్న) అత్యంత కరుణాజనకమైనది — లత చెట్టును ఆశ్రయించే బ్రతుకుతుంది; సీత కూడా చెట్లనే ఆశ్రయిస్తుంది, ఎందుకంటే భర్త దూరంలో ఉన్నాడు. ‘జీవితాంతాయ కేశేషు జగ్రాహ’ (జీవితాంతం కోసం జుట్టు పట్టుకున్నాడు) అనే పదాలలో కవి కర్మఫలాన్ని ఆ క్షణంలోనే ప్రకటిస్తాడు — జుట్టు పట్టి లాగడమే రావణుని మరణశాసనం. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సచరాచరం జగత్’ (చరాచరాలతో కూడిన జగత్తు) అని సమస్త విశ్వపు వికారం వర్ణించబడింది — ఒక్క సాధ్వికి జరిగిన అవమానంతో సర్వమర్యాదా నశిస్తుందని భావం. బ్రహ్మ మాట కూడా ఇక్కడే ఉంది, దానివల్ల పాఠకునికి తెలుస్తుంది — ఈ అనర్థం వాస్తవానికి మహత్తరమైన ప్రయోజనానికి ఆరంభం. పదవ శ్లోకంలో వాయువు స్తంభించడం, సూర్యుడు కాంతిహీనుడు కావడం — ఇద్దరు మహాభూత సాక్షులు; దీనితో అధర్మం ప్రకృతిని కూడా వికృతం చేస్తుందని కవి సూచిస్తాడు. ‘ప్రహృష్టాః వ్యథితాః చ’ (సంతోషించారు, బాధపడ్డారు కూడా) అని విరుద్ధమైన రెండు భావాలు ఒకేసారి ఉండడం ఋషుల వివేకాన్నే ప్రకటిస్తుంది.

‘రామా రామా, లక్ష్మణా’ అని రోదిస్తున్న ఆమెను తీసుకొని రాక్షసేశ్వరుడు ఆకాశానికి ఎగిరాడు. కాచిన బంగారు ఆభరణాల రంగు గల అవయవాలతో, పసుపు పట్టువస్త్రం ధరించిన ఆ రాజపుత్రి సౌదామని అనే మెరుపులా ప్రకాశించింది. ఆమె రెపరెపలాడుతున్న పసుపు వస్త్రంతో రావణుడు అగ్నితో మండుతున్న పర్వతంలా మరింత ప్రకాశించాడు. పరమకల్యాణి అయిన వైదేహి యొక్క ఎర్రని, సువాసనగల పద్మదళాలు రావణునిపై వెదజల్లబడ్డాయి. ఆకాశంలో రెపరెపలాడుతున్న ఆమె బంగారు కాంతి గల పట్టువస్త్రం ఎండలో సూర్యుని ఎరుపు సోకిన ఎర్రని మేఘంలా ప్రకాశించింది. రావణుని ఒడిలో ఉన్న ఆమె నిర్మలమైన ముఖం రాముడు లేకుండా — తూడు లేని పద్మంలా — ప్రకాశించలేదు. అందమైన నుదురూ, అందమైన కేశాంతాలూ, పద్మగర్భం వంటి కాంతీ, మచ్చ లేనితనమూ, తెల్లని నిర్మలమైన మెరిసే దంతాలతో అలంకారమూ, అందమైన కన్నులూ గల ఆ ముఖం నల్లని మేఘాన్ని చీల్చుకొని ఉదయించిన చంద్రునిలా అయింది. ఇక్కడ కవి ఉపమానాలను ఆకాశం నుండే తీసుకుంటాడు — మెరుపు, మేఘం, చంద్రుడు, ఎర్రని మేఘం — ఎందుకంటే దృశ్యం కూడా ఆకాశంలోనే జరుగుతోంది; ఈ ఉపమాన సంగతి వర్ణన సౌందర్యాన్ని పెంచుతుంది. ఇక్కడ వర్ణన పూర్తిగా ఉపమామయం. సీత పసుపు వస్త్రమూ రావణుని నల్లని శరీరమూ — ఈ రెండింటి వర్ణవిరోధమే ఉపమానాలన్నిటికీ మూలం: మేఘంలో మెరుపు, నల్లని ఏనుగుపై బంగారు ఒడ్డాణం, ఎర్రని మేఘంలా బంగారు కాంతి గల పట్టువస్త్రం. ‘గిరిర్దీప్త ఇవాగ్నినా’ (అగ్నితో మండుతున్న పర్వతంలా) అనే ఉపమతో రావణుడు కూడా ప్రకాశిస్తున్నాడని చెప్పబడింది — కానీ ఆ శోభ పరాయిది, తెచ్చుకున్నది; అగ్నితో మండే పర్వతం ప్రకాశిస్తుంది, అయినా అది కాలిపోతూనే ఉంటుంది. ‘వినాలమ్ ఇవ పంకజమ్’ (తూడు లేని పద్మంలా) అనే ఉపమ సర్వత్ర ప్రసిద్ధమైనది — తూడు నుండి విడిపోయిన పద్మం శోభను పొందదు; అలాగే రాముని నుండి వేరైన సీత. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — సౌందర్యం సంబంధంలోనే నిలుస్తుంది, కేవలం రూపంలో కాదు. ‘తప్తాభరణవర్ణాంగీ’ (కాచిన బంగారు ఆభరణాల రంగు గల అవయవాలు గలది) అనే మొదటి విశేషణమే వర్ణనకు శ్రుతిని స్థాపిస్తుంది — అవయవాలే కాచిన బంగారు రంగులో ఉన్నాయి. ‘పద్మపత్రాణి అభ్యకీర్యంత’ (పద్మదళాలు వెదజల్లబడ్డాయి) అనే శ్లోకంలో సీత అలంకారం నుండి రాలుతున్న పూవులు రావణుణ్ణే కప్పివేస్తాయి — అపహరించేవానిపై అపహరించబడిన ఆమె శోభ.

ఏడుస్తూ, కన్నీళ్ళు తుడుచుకున్న, చంద్రునిలా చూడముచ్చటైన, అందమైన ముక్కు గల, అందమైన ఎర్రని పెదవులు గల, బంగారు కాంతి గల ఆమె ముఖం రాక్షసేంద్రుడు కుదిపివేస్తున్నా, రాముడు లేకుండా పగటిపూట ఉదయించిన చంద్రునిలా ప్రకాశించలేదు. బంగారు వన్నె గల మైథిలి నల్లని శరీరం గల రాక్షసాధిపతిని ఆశ్రయించి నల్లని ఏనుగుపై బంగారు ఒడ్డాణంలా ప్రకాశించింది. పద్మకేసరాల వంటి పసుపు రంగుతో, బంగారు కాంతితో, కాచిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన జనకుని కుమార్తె మేఘంలో ప్రవేశించిన మెరుపులా రావణుని ఆశ్రయించి ప్రకాశించింది. వైదేహి ఆభరణాల ధ్వనితో ఆ రాక్షసేశ్వరుడు గర్జిస్తున్న నిర్మలమైన నల్లని మేఘంలా అయ్యాడు. అపహరించబడుతున్న సీత శిరస్సు నుండి జారిన పూలవాన అన్నివైపులా నేలపై పడింది; అదే పూలవాన రావణుని వేగానికి ఎగిరి మళ్ళీ దశగ్రీవునిపైనే పడింది — మేరుపర్వతం చుట్టూ నిర్మలమైన నక్షత్రమాల తిరిగినట్లు. వైదేహి పాదం నుండి జారిన రత్నాలు పొదిగిన అందె మెరుపుల వలయంలా నేలపై పడింది. చిగురాకుల వంటి ఎరుపు గల వైదేహి నల్లని శరీరం గల రాక్షసేశ్వరుణ్ణి బంగారు నడికట్టు ఏనుగును అలంకరించినట్లు అలంకరించింది. ఇక్కడ సీత శోభ వర్ణించబడింది, కానీ అంతటా ‘రాముడు లేకుండా ప్రకాశించలేదు’ అనే ధ్వని కొనసాగుతుంది. ‘శుశుభే న వినా రామమ్’ (రాముడు లేకుండా ప్రకాశించలేదు) అనేది ధ్రువపదంలా మళ్ళీ మళ్ళీ — ఇరవయ్యవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలలో — ఆవృత్తమవుతుంది; దీనితో కవి వర్ణన మధ్యలోనే విరహమే ముఖ్యమని స్థాపిస్తాడు. పూలవాన వర్ణన రెండు విధాలు — మొదట నేలపై పడడం, తరువాత గాలికి ఎగిరి మళ్ళీ రావణునిపైనే పడడం; దీనితో రావణుని వేగమూ సీత అలంకారభంగమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి. అందె రాలిపడడం తరువాతి కథకు బీజం — ఈ చిహ్నాలే తరువాత రామునికి కనిపిస్తాయి, వాటితోనే దారి తెలుస్తుంది. ‘నక్షత్రమాలా మేరుమ్ ఇవ’ (మేరువు చుట్టూ నక్షత్రమాలలా) అనే ఉపమ రావణుని గొప్పతనాన్ని అంగీకరిస్తుంది, కానీ ‘నగమ్’ (కదలని పర్వతం) అనే పదంతో అచలత్వం కూడా సూచించబడింది — కదలనిది కూలిపోతుంది కూడా. ‘ఘోషేణ … సఘోషః తోయదః’ (ధ్వనితో … గర్జించే మేఘం) అనే శ్లోకంలో శబ్దసామ్యమే ఉపమకు మూలం — ఆభరణాల ఝణఝణ మేఘగర్జనలా. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘పునరేవ’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో పూవుల ఆవర్తనమూ, దానితో రావణుని గమనవేగమూ సూచించబడ్డాయి.

తన తేజస్సుతో ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తున్న మహోల్కలా ఉన్న ఆ సీతను వైశ్రవణుని తమ్ముడు ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి అపహరించాడు. ఆమె అగ్నివర్ణమైన ఆ ఆభరణాలు ధ్వని చేస్తూ ఆకాశం నుండి క్షీణించి రాలే నక్షత్రాలలా భూమిపై రాలిపడ్డాయి. వైదేహి స్తనాల మధ్య నుండి జారిన, చంద్రకాంతి గల హారం పడుతూ ఆకాశం నుండి జారిన గంగలా ప్రకాశించింది. ఉత్పాతవాయువులకు ఊగిపోతున్న, రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండిన, కొమ్మలు కదలుతున్న చెట్లు ‘భయపడకు’ అని పలుకుతున్నట్లున్నాయి. పద్మాలు ధ్వంసమై, చేపలూ జలచరాలూ భయపడిన కొలనులు ఉత్సాహం కోల్పోయిన మైథిలిని తమ సఖిని తలచి శోకించినట్లు శోకించాయి. అన్నివైపుల నుండి గుమిగూడిన సింహాలూ పులులూ మృగాలూ పక్షులూ రోషంతో సీత నీడను అనుసరిస్తూ వెంట పరుగెత్తాయి. జలపాతాలే కన్నీళ్ళుగా ముఖాలు గల పర్వతాలు ఎత్తిన చేతులవంటి శిఖరాలతో, సీత అపహరించబడుతుండగా ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి. ఇక్కడ ప్రకృతి అంతా శోకాన్ని మోస్తుంది — చెట్లు ఓదారుస్తాయి, కొలనులు శోకిస్తాయి, పశువులు వెంటపడతాయి, పర్వతాలు ఏడుస్తాయి; ఈ ప్రసిద్ధమైన ‘సమాసోక్తి’ అలంకార పరంపర వాల్మీకి ప్రత్యేకత. ‘మహోల్కా’ అనే ఉపమకు రెండు అర్థాలు — తేజస్వినిది, కానీ ఉల్క పడిపోయేది కూడా; కనుక శుభాశుభాల మిశ్రణం. ఆభరణాల పతనం ‘క్షీణించిన నక్షత్రాలలా’ అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది — ఆకాశం నుండి పడుతున్న అలంకారాలే నక్షత్రాలు. హారం పడడంలో ‘గగనం నుండి జారిన గంగలా’ అనే ఉపమ భాగీరథి అవతరణను గుర్తుచేస్తుంది. తరువాత ప్రకృతిలోని నాలుగు వర్గాలు క్రమంగా శోకాన్ని మోస్తాయి — స్థావరాలు (చెట్లు), జలాశయాలు (కొలనులు), జంగమాలు (సింహాలూ పులులూ మృగాలూ పక్షులూ), అచలాలు (పర్వతాలు). చెట్లు ‘భయపడకు’ అనడం కేవలం ఉత్ప్రేక్ష మాత్రమే, అయినా దానితో సీత ఒంటరితనం మరింత తీవ్రంగా కనిపిస్తుంది — అచేతనమైనవి ఓదారుస్తున్నాయి, చేతనులు మాత్రం లేరు. ‘రోషంతో వెంట పరుగెత్తాయి’ అనే పదాలతో పశువులు కూడా కోపించాయని చెప్పబడింది — వాటి రోషం మనుష్యులు లేకపోవడాన్నే సూచిస్తుంది. ‘విక్రోశంతి ఇవ’ (ఆక్రోశిస్తున్నట్లున్నాయి) అనే ఉత్ప్రేక్ష పర్వతాల విషయంలో — జలపాతాలు కన్నీళ్ళు, శిఖరాలు భుజాలు; రూపకంతో కలిసిన ఈ ఉత్ప్రేక్ష వాల్మీకికి ప్రియమైనది.

అపహరించబడుతున్న వైదేహిని చూసి శ్రీమంతుడైన సూర్యుడు దీనుడై, కాంతి ధ్వంసమై, మండలం పాలిపోయినవాడయ్యాడు. ‘ఎక్కడ రాముని భార్య వైదేహి సీతను రావణుడు అపహరిస్తున్నాడో, అక్కడ ధర్మం లేదు, సత్యం ఎక్కడిది, ఆర్జవం లేదు, దయ లేదు’ — అని ప్రాణులన్నీ గుంపులు గుంపులుగా పరిదేవనం చేశాయి; భయపడిన, దీనమైన ముఖాలు గల లేగ మృగాలు కూడా ఏడ్చాయి. భయంతో వలె మారిపోయిన కన్నులతో మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి చూస్తూ వనదేవతల శరీరాలు గడగడ వణికాయి. గట్టిగా ఆక్రోశిస్తున్న, అలా దుఃఖానికి లోనైన సీతను చూసి — ‘లక్ష్మణా, రామా’ అని మధురస్వరంతో అరుస్తూ, పదే పదే భూతలాన్ని చూస్తున్న, కేశాంతాలు చెదిరిన, తిలకం చెరిగిపోయిన ఆ మనస్విని వైదేహిని దశగ్రీవుడు తన వినాశం కోసమే అపహరించాడు. తరువాత అందమైన దంతాలూ నిర్మలమైన చిరునవ్వూ గల, బంధుజనానికి దూరమైన, రాఘవలక్ష్మణులిద్దరినీ చూడలేని మైథిలి ముఖం పాలిపోయి, భయభారంతో పీడించబడింది — ఈ వంశస్థవృత్త శ్లోకంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘ఆత్మవినాశాయ’ (తన వినాశం కోసం) అనే పదంతో కవి చివరలో కూడా ఫలాన్ని సూచిస్తాడు. సూర్యుని గ్లాని లోకానికి సాక్ష్యంలాంటిది — అన్నిటినీ చూసేవాడు కూడా దీనిని చూడలేకపోతున్నాడు. ‘నాస్తి ధర్మః’ (ధర్మం లేదు) అనే ప్రాణుల మాట ఈ సర్గకు కేంద్రప్రశ్న; దీనికి సమాధానం మాత్రం సమగ్ర రామాయణమే ఇస్తుంది — ధర్మం ఆలస్యమవుతుంది, కానీ నశించదు. ‘విత్రస్తకాః దీనముఖాః మృగపోతకాః’ (భయపడిన, దీనముఖాలు గల లేగ మృగాలు) అనే పదాలతో కవి పిల్లమృగాల రోదనాన్నే చిత్రిస్తాడు, దానితో కరుణ శిఖరానికి చేరుతుంది. చివరి ఆరు పాదాల శ్లోకంలో ‘ఆత్మవినాశాయ’ అనే పదం మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు దేనిని లాభమని భావిస్తున్నాడో, అదే అతని నాశనం. చివరి వంశస్థవృత్త శ్లోకం మాత్రం కేవలం సీత దశనే చిత్రిస్తుంది — బంధుహీనురాలు, భర్తను చూడలేనిది, ముఖం పాలిపోయినది; ఈ విషాదంతో సర్గ ముగుస్తుంది. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో వనదేవతల కంపనం వర్ణించబడింది — గత సర్గలో పారిపోయిన వారు ఇప్పుడు కేవలం చూస్తున్నారు.

ராவணனால் வீழ்த்தப்பட்ட கழுகரசனைக் கண்டு, நிலவு போன்ற முகமுடைய சீதை மிகுந்த துயருற்றுப் புலம்பினாள்: ‘நிமித்தம், உடல் அடையாளம், கனவு, பறவைகளின் குரலும் தோற்றமும் — இவை மனிதர்களின் இன்பதுன்பங்களில் நிச்சயம் தென்படுகின்றன; ஆயினும், ராமா, உமக்கு நேர்ந்திருக்கும் பெருந்துன்பத்தை நீர் நிச்சயம் அறியவில்லை. காகுத்ஸ்தா, எனக்காகவே இந்த மான்களும் பறவைகளும் தீங்கைச் சுட்டியவாறு ஓடுகின்றன. இவனோ இரக்கத்தால் என்னைக் காக்க இங்கு வந்தான்; என் துர்ப்பாக்கியத்தாலேயே இந்தப் பறவை வீழ்த்தப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கிறான்.’ இங்கே சீதையின் துயரம் தன்னைத்தானே பழிப்பதாக மாறுகிறது — அவள் ராவணனைக் குற்றம் சாட்டவில்லை, விதியையும் அல்ல, தன் துர்ப்பாக்கியத்தையே காரணமாகக் கருதுகிறாள்; இதுவே கற்புடைய பெண்களின் இயல்பு. ‘நிலவு போன்ற முகமுடையவள்’ என்ற அடைமொழி முரண் அணியை உண்டாக்குகிறது — நிலவுமுகம் உடையவள் கண்ணீரால் நிறைந்திருக்கிறாள். சகுன சாஸ்திரத்தைக் குறிப்பிடுவதன் மூலம் கவி சுட்டுகிறார் — நிமித்தங்கள் எப்போதும் தோன்றுகின்றன, ஆனால் அவற்றை அறியக்கூடியவனே காக்க முடியும்; ராமனோ தொலைவில் மானைத் துரத்திக்கொண்டிருந்தார். ‘வீழ்த்தப்பட்ட’ என்ற சொல் இருமுறை ஒலிப்பதுபோல் உள்ளது — ஜடாயுவின் உடல் வீழ்த்தப்பட்டது, சீதையின் நம்பிக்கையும் வீழ்த்தப்பட்டது. இரண்டாம் சுலோகத்தில் சகுன சாஸ்திரத்தின் ஐந்து உறுப்புகள் எண்ணப்படுகின்றன — நிமித்தம், உடல் அடையாளம், கனவு, பறவைக் குரல், தோற்றம்; இதனால் கவி உலக நம்பிக்கையையே சார்ந்து கருணையை வளர்க்கிறார். ‘எனக்காகவே மான்களும் பறவைகளும் ஓடுகின்றன’ என்ற வாக்கியத்தில் சீதை தானே கெட்ட சகுனங்களுக்குக் காரணம் என்று எண்ணுகிறாள் — தன்னைப் பழிப்பதன் உச்சம். ‘இரக்கத்தால் … வந்தான்’ என்ற சொற்களால் ஜடாயுவின் மரணம் போரின் விளைவு அல்ல, கருணையின் விளைவு என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது; ஆகவே சீதையின் துயரம் நன்றியுணர்வு கலந்தது. இந்த உணர்வுப் போக்கே பின்னால் ராமனின் முன்னிலையில் ஜடாயுவின் பெருமையை நிலைநாட்டுகிறது. இங்கே ‘ராமா’ என்ற விளி தொலைவிலுள்ளவரை நோக்கியது — அவரைப் பார்ப்பதுபோல் அவள் பேசுகிறாள்; பிரிவிலும் உரையாடலே புகலிடம். நான்காம் சுலோகத்தில் ‘கிடக்கிறான்’ என்ற நிகழ்காலத்தால் ஜடாயுவின் நிலை வெறும் கூற்றாக அல்லாமல் கண்முன் காட்சியாகக் காட்டப்படுகிறது.

‘காகுத்ஸ்தா, லக்ஷ்மணா, என்னைக் காப்பாற்றுங்கள்’ என்று அந்த அழகிய பெண் மிகவும் அஞ்சி அலறினாள் — அருகில் இருப்பவர்கள் கேட்கக்கூடும் என்பதுபோல. மாலைகளும் அணிகலன்களும் கசங்கி, அநாதைபோல் புலம்பிக்கொண்டிருந்த வைதேகியை நோக்கி ராக்ஷச அதிபதி ராவணன் பாய்ந்தான். கொடி பெருமரங்களைத் தழுவுவதுபோல் மரங்களைச் சுற்றிப் பற்றிக்கொண்டு ‘விடு, விடு’ என்று பலமுறை சொல்லிக்கொண்டிருந்த அவளை அவன் அடைந்தான். ‘ராமா, ராமா’ என்று கதறிக்கொண்டிருந்த, காட்டில் ராமனைப் பிரிந்திருந்த அவளை, யமனுக்கு ஒப்பான அவன் தன் சொந்த உயிரின் முடிவுக்காகவே கூந்தலைப் பற்றி இழுத்தான். வைதேகி அவமதிக்கப்பட்டபோது அசைவனவும் அசையாதனவுமான உலகம் முழுவதும் வரம்பிழந்து கும்மிருட்டால் சூழப்பட்டது. அங்கே காற்று வீசவில்லை, சூரியன் ஒளியிழந்தான். தீண்டப்பட்ட சீதையைத் தெய்வீகக் கண்ணால் கண்ட ஒளிமிக்க பிதாமகன் (பிரம்மா) ‘காரியம் நிறைவேறியது’ என்று சொன்னார். தண்டகாரண்யத்தில் வசித்த பெருமுனிவர்கள் அதைக் கண்டு மகிழ்ந்தனர், வருந்தினர் — ராவணனின் அழிவு தானாக வந்து சேர்ந்தது என்று உணர்ந்ததால் மகிழ்ச்சி, சீதையின் நிலையைக் கண்டதால் வருத்தம். இங்கே பிரம்மாவின் ‘காரியம் நிறைவேறியது’ என்ற சொல் முழுக் கதைக்குமான திறவுகோல் — சீதையைக் கவர்ந்ததே ராவண வதத்துக்குக் காரணம். ‘அருகில் இருப்பவர்கள் கேட்பதுபோல’ என்ற சொல்லால் சீதையின் நம்பிக்கை சுட்டப்படுகிறது — யாராவது அருகில் இருந்து கேட்கக்கூடும் என்று; ஆனால் யாருமில்லை. கொடி உவமை (‘கொடிபோல் சுற்றிப் பற்றிக்கொண்டு’) மிக உருக்கமானது — கொடி மரத்தைச் சார்ந்தே வாழ்கிறது; சீதையும் மரங்களையே சார்கிறாள், ஏனெனில் கணவர் தொலைவில். ‘உயிரின் முடிவுக்காகவே கூந்தலைப் பற்றினான்’ என்ற சொற்களில் கவி செயலின் விளைவை அக்கணமே அறிவிக்கிறார் — கூந்தலைப் பற்றியதே ராவணனின் மரண சாசனம். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் ‘அசைவனவும் அசையாதனவுமான உலகம்’ என்று முழுப் பிரபஞ்சத்தின் மாற்றம் வர்ணிக்கப்படுகிறது — ஒரு கற்புடையவள் அவமதிக்கப்பட்டதால் எல்லா வரம்புகளும் அழிகின்றன என்பது கருத்து. பிரம்மாவின் சொல்லும் இங்கேயே வருகிறது; இதனால் வாசகர் அறிகிறார் — இந்தக் கேடு உண்மையில் ஒரு பெரும் நன்மையின் தொடக்கம். பத்தாம் சுலோகத்தில் காற்று நின்றுபோதலும் சூரியன் ஒளியிழத்தலும் — இரண்டு மகாபூதங்கள் சாட்சிகள்; இதனால் அதர்மம் இயற்கையையும் திரிபடையச் செய்கிறது என்று கவி சுட்டுகிறார். ‘மகிழ்ந்தனர், வருந்தினர்’ என்ற முரண்பட்ட இரு உணர்வுகள் ஒரே நேரத்தில் இருப்பது முனிவர்களின் விவேகத்தையே வெளிப்படுத்துகிறது.

‘ராமா, ராமா, லக்ஷ்மணா’ என்று அழுதுகொண்டிருந்த அவளை ராக்ஷச அரசன் எடுத்துக்கொண்டு வானில் சென்றான். பழுக்கக் காய்ச்சிய அணிகலன்களின் நிறமுடைய அங்கங்களும், மஞ்சள் பட்டாடையும் உடைய அந்த அரசகுமாரி மின்னல் கொடிபோல் ஒளிர்ந்தாள். பறக்கும் அவளுடைய மஞ்சள் ஆடையால் ராவணன் நெருப்பால் ஒளிரும் மலைபோல் மேலும் பிரகாசித்தான். பரம மங்கலமான வைதேகியின் செந்நிறமான, நறுமணமுள்ள தாமரை இதழ்கள் ராவணன் மேல் சிதறி விழுந்தன. வானில் பறந்த அவளுடைய பொன்னொளிப் பட்டாடை வெயிலில் சூரியனின் செம்மையால் சிவந்த மேகம் போல் தோன்றியது. ராவணனின் மடியில் இருந்த அவளுடைய களங்கமற்ற முகம் ராமனின்றி ஒளிரவில்லை — தண்டின்றி இருக்கும் தாமரைபோல. கருநீல மேகத்தைப் பிளந்து எழுந்த சந்திரனைப் போல அது ஆனது — அழகிய நெற்றியும், அழகிய கூந்தல் முனைகளும், தாமரையின் உட்புறம் போன்ற நிறமும், களங்கமின்மையும், வெண்மையான, மிகத் தூய, ஒளிவீசும் பற்களும், அழகிய கண்களும் உடையது. இங்கே கவி உவமைகளை வானிலிருந்தே எடுக்கிறார் — மின்னல், மேகம், சந்திரன், சிவந்த மேகம் — ஏனெனில் காட்சியும் வானிலேயே நிகழ்கிறது; இந்த உவமைப் பொருத்தம் வர்ணனையின் அழகைக் கூட்டுகிறது. இங்கே வர்ணனை முற்றிலும் உவமை மயமானது. சீதையின் மஞ்சள் ஆடையும் ராவணனின் கருநீல உடலும் — இந்த நிற முரணே எல்லா உவமைகளுக்கும் வேர்: மேகத்தில் மின்னல், கருநீல யானை மேல் பொன் ஒட்டியாணம், சிவந்த மேகம் போன்ற பொன்னொளிப் பட்டு. ‘நெருப்பால் ஒளிரும் மலைபோல்’ என்ற உவமையால் ராவணனும் ஒளிர்கிறான் என்று சொல்லப்படுகிறது — ஆனால் அந்த ஒளி பிறருடையது, கவர்ந்து வரப்பட்டது; நெருப்பால் ஒளிரும் மலை அழகாகத் தெரிந்தாலும் அது எரிந்துகொண்டேதான் இருக்கிறது. ‘தண்டின்றி இருக்கும் தாமரைபோல’ என்ற உவமையோ எங்கும் பிரசித்தமானது — தண்டிலிருந்து பறிக்கப்பட்ட தாமரை அழகு பெறுவதில்லை; அதுபோல ராமனைப் பிரிந்த சீதையும். இதனால் கவி சுட்டுகிறார் — அழகு உறவிலேயே நிலைக்கிறது, வெறும் வடிவத்தில் அல்ல. ‘பழுக்கக் காய்ச்சிய அணிகலன்களின் நிறமுடைய அங்கங்கள்’ என்ற முதல் அடைமொழியே வர்ணனையின் சுருதியை நிறுவுகிறது — அங்கங்களே காய்ச்சிய பொன்னின் நிறமுடையவை. ‘தாமரை இதழ்கள் சிதறி விழுந்தன’ என்ற சுலோகத்தில் சீதையின் அலங்காரத்திலிருந்து விழும் மலர்கள் ராவணனையே மூடுகின்றன — கவர்ந்தவன் மேல் கவரப்பட்டவளின் அழகு.

அழுது, கண்ணீர் துடைக்கப்பட்ட, நிலவுபோல் காண இனிய, அழகிய மூக்கும் அழகிய செவ்விதழ்களும் உடைய, பொன்னொளி வீசும் அவளுடைய முகம் ராக்ஷச அரசனால் அலைக்கழிக்கப்பட்டாலும், ராமனின்றிப் பகலில் உதித்த சந்திரனைப் போல் ஒளிரவில்லை. பொன்னிறமான மைதிலி கருநீல உடலுடைய ராக்ஷச அதிபதியைச் சார்ந்திருந்தபோது, கருநீல யானை மேல் பொன் ஒட்டியாணம் போல் ஒளிர்ந்தாள். தாமரை மஞ்சள் நிறமுடைய, பொன்னொளி வீசும், காய்ச்சிய பொன் அணிகலன் பூண்ட ஜனகனின் மகள் ராவணனுள் புகுந்த மின்னல் மேகத்துள் புகுந்ததுபோல் ஒளிர்ந்தாள். வைதேகியின் அணிகலன்களின் ஒலியால் அந்த ராக்ஷச அரசன் முழங்கும் தூய கருநீல மேகம் போல் ஆனான். கவர்ந்து செல்லப்பட்ட சீதையின் தலையிலிருந்து உதிர்ந்த மலர் மழை நாற்புறமும் தரையில் விழுந்தது; அதே மலர் மழை ராவணனின் வேகத்தால் அலைக்கழிக்கப்பட்டு மீண்டும் தசக்ரீவனையே சூழ்ந்தது — மேரு மலையைத் தூய நட்சத்திர மாலை சூழ்வதுபோல. வைதேகியின் காலிலிருந்து நழுவிய, ரத்தினங்கள் பதித்த சிலம்பு மின்னல் வட்டம் போல் தரையில் விழுந்தது. மரத்தளிர் போல் சிவந்த வைதேகி கருநீல உடலுடைய ராக்ஷச அரசனை, பொன் கச்சை யானையை அழகுபடுத்துவதுபோல் அழகுபடுத்தினாள். இங்கே சீதையின் அழகு வர்ணிக்கப்படுகிறது, ஆனால் எங்கும் ‘ராமனின்றி ஒளிரவில்லை’ என்ற தொனி தொடர்கிறது. ‘ராமனின்றி ஒளிரவில்லை’ என்பது பல்லவி போல மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — இருபதாம், இருபத்திரண்டாம் சுலோகங்களில்; இதனால் கவி வர்ணனையின் நடுவிலும் பிரிவையே முதன்மையாக நிறுவுகிறார். மலர் மழையின் வர்ணனை இரு கட்டமானது — முதலில் தரையில் விழுதல், பிறகு காற்றால் தூக்கப்பட்டு மீண்டும் ராவணன் மேலேயே விழுதல்; இதனால் ராவணனின் வேகமும் சீதையின் அலங்காரம் சிதைவதும் இரண்டுமே சுட்டப்படுகின்றன. சிலம்பு விழுவது அடுத்து வரும் கதையின் விதை — இந்த அடையாளங்களையே பின்னால் ராமன் காண்கிறான், அவற்றாலேயே வழியும் அறியப்படுகிறது. ‘மேருவை நட்சத்திர மாலை சூழ்வதுபோல’ என்ற உவமை ராவணனின் பெருமையை ஒப்புக்கொள்கிறது; ஆனால் ‘மலை’ (நகம்) என்ற சொல்லால் அசையாத்தன்மையும் சுட்டப்படுகிறது — அசையாதது விழவே செய்யும். ‘ஒலியால் … முழங்கும் மேகம்’ என்ற சுலோகத்தில் ஒலி ஒற்றுமையே உவமையின் வேர் — அணிகலன்களின் கிலுகிலுப்பு மேக முழக்கம் போல. இருபத்தேழாம் சுலோகத்தில் ‘மீண்டும்’ என்ற சொல்லால் மலர்கள் திரும்பி வருவதும், அதனால் ராவணனின் போக்கின் வேகமும் சுட்டப்படுகின்றன.

தன் ஒளியால் வானில் ஒளிரும் பெரிய எரிநட்சத்திரம் போன்ற அந்தச் சீதையை வைஶ்ரவணனின் தம்பி வானில் புகுந்து கவர்ந்து சென்றான். நெருப்பின் நிறமுடைய அவளுடைய அந்த அணிகலன்கள் ஒலித்தவாறு தரையில் சிதறி விழுந்தன — வானிலிருந்து உதிர்ந்த நட்சத்திரங்கள் போல. மார்பகங்களுக்கு இடையிலிருந்து நழுவிய, சந்திரனின் ஒளியுடைய வைதேகியின் முத்துமாலை விழும்போது வானிலிருந்து இறங்கும் கங்கைபோல் தோன்றியது. உற்பாதக் காற்றால் அலைக்கழிக்கப்பட்ட, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்த, நுனிகள் அசைந்தாடும் மரங்கள் ‘அஞ்சாதே’ என்று சொல்வதுபோல் இருந்தன. தாமரைகள் சிதைந்து, மீன்களும் நீர்வாழ் உயிர்களும் அஞ்சிய தாமரைக் குளங்கள் ஊக்கமிழந்த மைதிலிக்காகத் தோழிக்காக வருந்துவதுபோல் வருந்தின. நாற்புறமிருந்தும் ஓடிவந்த சிங்கங்களும் புலிகளும் மான்களும் பறவைகளும் சினத்துடன் சீதையின் நிழலைப் பின்தொடர்ந்து ஓடின. அருவிகளையே கண்ணீர் முகமாகவும், உயர்ந்த சிகரங்களையே உயர்த்திய கைகளாகவும் கொண்ட மலைகள் சீதை கவர்ந்து செல்லப்படும்போது கதறுவதுபோல் இருந்தன. இங்கே இயற்கை முழுவதுமே துயரைச் சுமக்கிறது — மரங்கள் ஆறுதல் சொல்கின்றன, குளங்கள் வருந்துகின்றன, விலங்குகள் பின்தொடர்ந்து ஓடுகின்றன, மலைகள் கதறுகின்றன; இது வால்மீகிக்கே உரிய, பிரசித்தமான ‘சமாசோக்தி’ அணி மரபு. ‘பெரிய எரிநட்சத்திரம்’ என்ற உவமை இருபொருளுடையது — ஒளிமிக்கது, ஆனால் எரிநட்சத்திரம் விழக்கூடியதும் கூட; ஆகவே மங்கலமும் அமங்கலமும் கலந்தது. அணிகலன்கள் விழுவது ‘உதிர்ந்த நட்சத்திரங்கள் போல’ என்ற உவமையால் வர்ணிக்கப்படுகிறது — வானிலிருந்து விழும் அணிகலன்களே நட்சத்திரங்கள். முத்துமாலை விழுவதில் ‘வானிலிருந்து இறங்கும் கங்கைபோல்’ என்ற உவமை பாகீரதியின் இறக்கத்தை நினைவூட்டுகிறது. பிறகு இயற்கையின் நான்கு பிரிவுகள் வரிசையாகத் துயரைச் சுமக்கின்றன — நிலைத்திணை (மரங்கள்), நீர்நிலைகள் (குளங்கள்), இயங்குதிணை (சிங்கம், புலி, மான், பறவைகள்), அசையாதவை (மலைகள்). ‘அஞ்சாதே’ என்ற மரங்களின் சொல் வெறும் தற்குறிப்பேற்றமே; ஆயினும் அதனால் சீதையின் தனிமை மேலும் கூர்மையாகத் தெரிகிறது — உணர்வற்றவை ஆறுதல் சொல்கின்றன, உணர்வுள்ளவர்களோ இல்லை. ‘சினத்துடன் பின்தொடர்ந்து ஓடின’ என்ற சொற்களால் விலங்குகளும் சினந்தன என்று சொல்லப்படுகிறது — அவற்றின் சினம் மனிதர்கள் இல்லாததையே சுட்டுகிறது. மலைகளிடம் ‘கதறுவதுபோல்’ என்ற தற்குறிப்பேற்றம் — அருவிகள் கண்ணீர், சிகரங்கள் கைகள்; உருவகம் கலந்த இந்தத் தற்குறிப்பேற்றம் வால்மீகிக்கு விருப்பமானது.

கவர்ந்து செல்லப்படும் வைதேகியைக் கண்டு ஒளிமிக்க சூரியன் வாடி, ஒளி அழிந்து, வெளிறிய வட்டமுடையவனானான். ‘ராமனின் மனைவியான வைதேகி சீதையை ராவணன் எங்கே கவர்கிறானோ, அங்கே தர்மம் இல்லை, சத்தியம் எங்கிருந்து வரும், நேர்மையும் இல்லை, இரக்கமும் இல்லை’ — என்று எல்லா உயிர்களும் கூட்டம் கூட்டமாகப் புலம்பின; அஞ்சி நடுங்கிய, வாடிய முகமுடைய மான் குட்டிகளும் அழுதன. அச்சத்தால் போலும், பீதியடைந்த கண்களால் மீண்டும் மீண்டும் மேலே நோக்கி, வனதேவதைகள் உடல் மிகவும் நடுங்கின. உரக்கக் கதறிக்கொண்டிருந்த, அவ்வாறு துயரத்தில் ஆழ்ந்த சீதையை — ‘லக்ஷ்மணா, ராமா’ என்று இனிய குரலில் கதறியவளை, பலமுறை தரையை நோக்கியவளை, கூந்தல் முனைகள் கலைந்து, நெற்றித் திலகம் அழிந்திருந்த அந்த மன உறுதியுடைய வைதேகியை — தசக்ரீவன் தன் சொந்த அழிவுக்காகவே கவர்ந்து சென்றான். பிறகு அழகிய பற்களும் தூய புன்னகையும் உடைய, உறவினர்களைப் பிரிந்த, ராகவன் லக்ஷ்மணன் இருவரையும் காணாத மைதிலி நிறம் வெளுத்த முகத்துடன் அச்சப் பாரத்தால் வருந்தினாள் — இந்த வம்சஸ்த சந்தச் சுலோகத்துடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘தன் சொந்த அழிவுக்காக’ என்ற சொல்லால் கவி இறுதியிலும் விளைவைச் சுட்டுகிறார். சூரியனின் வாட்டம் உலகின் சாட்சிபோல் இருக்கிறது — எல்லாவற்றையும் காண்பவனும் இதைக் காணத் தாங்கவில்லை. ‘தர்மம் இல்லை’ என்ற உயிர்களின் சொல் சர்க்கத்தின் மையக் கேள்வி; அதற்கான பதிலை ராமாயணம் முழுவதுமே தருகிறது — தர்மம் தாமதிக்கிறது, அழிவதில்லை. ‘அஞ்சி நடுங்கிய, வாடிய முகமுடைய மான் குட்டிகள்’ என்ற சொற்களால் கவி இளம் மான்களின் அழுகையையே சித்திரிக்கிறார்; அதனால் கருணை உச்சத்தை அடைகிறது. ஆறு அடிகளைக் கொண்ட இறுதிச் சுலோகத்தில் ‘தன் அழிவுக்காக’ என்ற சொல் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — ராவணன் எதை லாபம் என்று கருதுகிறானோ, அதுவே அவனுடைய அழிவு. கடைசி வம்சஸ்த சுலோகமோ சீதையின் நிலையை மட்டுமே சித்திரிக்கிறது — உறவினர் இல்லாதவள், கணவரைக் காணாதவள், நிறம் வெளுத்த முகமுடையவள்; இந்தத் துயரத்துடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. நாற்பத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் வனதேவதைகளின் நடுக்கம் வர்ணிக்கப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கத்தில் ஓடிப்போனவர்கள் இப்போது பார்த்துக்கொண்டு மட்டுமே இருக்கின்றனர்.

ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಸೀತೆ ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಕನಸು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ — ಇವು ಮನುಷ್ಯರ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಆದರೂ, ರಾಮ, ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಮಹಾವಿಪತ್ತು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನನಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಶುಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿವೆ. ಇವನಾದರೋ ಕರುಣೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು; ನನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ಈ ಪಕ್ಷಿ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೈವವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಸಾಧ್ವಿಯರ ಸ್ವಭಾವ. ‘ತಾರಾಧಿಪಮುಖೀ’ (ಚಂದ್ರಮುಖಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದವಳು. ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಸದಾ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನು ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಿಸಬಲ್ಲನು; ರಾಮನಾದರೋ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮೃಗವನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದನು. ‘ವಿನಿಹತಮ್’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಸುವಂತಿದೆ — ಜಟಾಯುವಿನ ದೇಹ ಹತವಾಯಿತು, ಸೀತೆಯ ಆಸೆಯೂ ಹತವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದ ಐದು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ನಿಮಿತ್ತ, ಲಕ್ಷಣ, ಸ್ವಪ್ನ, ಪಕ್ಷಿಸ್ವರ, ದರ್ಶನ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಲೌಕಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಓಡುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತಾನೇ ಅಪಶಕುನಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ‘ಕೃಪಯಾ … ಸಂಗತಃ’ (ಕರುಣೆಯಿಂದ … ಬಂದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಮರಣ ಯುದ್ಧದ ಫಲವಲ್ಲ, ದಯೆಯ ಫಲ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಬೆರೆತಿದೆ. ಈ ಭಾವಭಂಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ದೂರದಲ್ಲಿರುವವನನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿದುದು — ಅವನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ಅವಳು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ; ವಿರಹದಲ್ಲೂ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಆಶ್ರಯ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೇತೇ’ (ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಹೇಳದೆ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಇರುವಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಹೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ’ ಎಂದು ಆ ವರಾಂಗನೆ ಅತಿ ಭಯಗೊಂಡು, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವರು ಕೇಳುವರೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೂಗಿದಳು. ಮಾಲೆ-ಆಭರಣಗಳು ಕೆದರಿ ಅನಾಥಳಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯತ್ತ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ನುಗ್ಗಿದನು. ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ, ‘ಬಿಡು, ಬಿಡು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ತಲುಪಿದನು. ‘ರಾಮಾ, ರಾಮಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ವನದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಕಿನಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಯಮನಂತಿದ್ದ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೂದಲು ಹಿಡಿದು ಎಳೆದನು. ವೈದೇಹಿ ಅವಮಾನಿತಳಾದಾಗ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟು ಕಗ್ಗತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಮುಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು’ ಎಂದು ನುಡಿದನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು — ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ದೈವವಶಾತ್ ಸನ್ನಿಹಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹರ್ಷ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮಸ್ತ ಕಥೆಯ ಕೀಲಿಕೈ — ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ರಾವಣವಧೆಗೆ ನಿಮಿತ್ತ. ‘ಯಥಾಂತಿಕೇ’ (ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವರು ಕೇಳುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆಸೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕೇಳಿಯಾರು ಎಂದು; ಆದರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಬಳ್ಳಿಯ ಉಪಮೆ (‘ಲತಾಮ್ ಇವ ವೇಷ್ಟಂತೀಮ್’ — ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವಳನ್ನು) ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಬಳ್ಳಿ ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯೂ ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜೀವಿತಾಂತಾಯ ಕೇಶೇಷು ಜಗ್ರಾಹ’ (ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೂದಲು ಹಿಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೃತ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದುದೇ ರಾವಣನ ಮರಣಪತ್ರ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಚರಾಚರಂ ಜಗತ್’ (ಚರಾಚರಸಹಿತ ಜಗತ್ತು) ಎಂದು ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ವದ ವಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಸಾಧ್ವಿಯ ಅವಮಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಅನರ್ಥ ವಸ್ತುತಃ ಮಹತ್ತಾದ ಅರ್ಥದ ಆರಂಭ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಸ್ತಂಭನ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ — ಎರಡು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅಧರ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾಃ ವ್ಯಥಿತಾಶ್ಚ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು) ಎಂದು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಋಷಿಗಳ ವಿವೇಕವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮಾ, ರಾಮಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ’ ಎಂದು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಹಳದಿ ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯುಟ್ಟ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುವ ಸೌದಾಮಿನಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆದಳು. ಗಾಳಿಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ರಾವಣನು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೊಳೆದನು. ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯ ಕೆಂಪಾದ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಕಮಲದಳಗಳು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಚೆಲ್ಲಿದವು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕೆಂಪಿನಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ರಾವಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಅವಳ ಆ ನಿರ್ಮಲ ಮುಖ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ — ದಂಟಿಲ್ಲದ ಕಮಲದಂತೆ. ಸುಂದರ ಹಣೆಯ, ಸುಂದರ ಕೂದಲಂಚಿನ, ಕಮಲದ ಒಳಭಾಗದಂತಹ ಕಾಂತಿಯ, ಕಲೆಯಿಲ್ಲದ, ಬಿಳಿಯ ಅತಿನಿರ್ಮಲ ಹೊಳೆಯುವ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಆ ಮುಖ ಕಪ್ಪು ಮೋಡವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಮಿಂಚು, ಮೋಡ, ಚಂದ್ರ, ಕೆಂಪು ಮೋಡ — ಏಕೆಂದರೆ ದೃಶ್ಯವೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ಈ ಉಪಮಾನಸಂಗತಿ ವರ್ಣನೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಶುದ್ಧ ಉಪಮಾಮಯ. ಸೀತೆಯ ಹಳದಿ ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಕಪ್ಪು ದೇಹ — ಇವುಗಳ ಬಣ್ಣದ ವಿರೋಧವೇ ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳ ಮೂಲ: ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು, ಕಪ್ಪು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಒಡ್ಯಾಣ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಕೆಂಪು ಮೋಡದಂತೆ. ‘ಗಿರಿರ್ದೀಪ್ತ ಇವಾಗ್ನಿನಾ’ (ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದರೆ ಆ ಶೋಭೆ ಪರರದು, ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದುದು; ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪರ್ವತ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಸುಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ‘ವಿನಾಲಮ್ ಇವ ಪಂಕಜಮ್’ (ದಂಟಿಲ್ಲದ ಕಮಲದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಾದರೋ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ದಂಟಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ಕಮಲ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಸೌಂದರ್ಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಕೇವಲ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ತಪ್ತಾಭರಣವರ್ಣಾಂಗೀ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣವೇ ವರ್ಣನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂಗಗಳೇ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವು. ‘ಪದ್ಮಪತ್ರಾಣಿ ಅಭ್ಯಕೀರ್ಯಂತ’ (ಕಮಲದಳಗಳು ಚೆಲ್ಲಿದವು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಉದುರುವ ಹೂವುಗಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಮುಚ್ಚುತ್ತವೆ — ಅಪಹರಿಸುವವನ ಮೇಲೆ ಅಪಹೃತಳ ಶೋಭೆ.

ಅತ್ತು ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿಕೊಂಡ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನವಾದ, ಸುಂದರ ಮೂಗಿನ, ಸುಂದರ ಕೆಂದುಟಿಗಳ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ಅವಳ ಮುಖ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಮೈಥಿಲಿ ಕಪ್ಪು ಮೈಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಪ್ಪು ಆನೆಯ ಮೇಲಿನ ಚಿನ್ನದ ಒಡ್ಯಾಣದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಕಮಲದಂತೆ ಹಳದಿಯಾದ, ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ, ಕಾಯಿಸಿದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಜನಕನ ಮಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ವೈದೇಹಿಯ ಆಭರಣಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಗುಡುಗುವ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಾದನು. ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ತಲೆಯಿಂದ ಉದುರಿದ ಹೂವಿನ ಮಳೆ ಸುತ್ತಲೂ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಅದೇ ಹೂವಿನ ಮಳೆ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನೇ ಸುತ್ತುವರಿಯಿತು — ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ನಿರ್ಮಲವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆ ಸುತ್ತುವಂತೆ. ವೈದೇಹಿಯ ಕಾಲಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ರತ್ನಖಚಿತ ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆ ಮಿಂಚಿನ ಮಂಡಲದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಮರದ ಚಿಗುರಿನಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ವೈದೇಹಿ ಕಪ್ಪು ಮೈಯ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಹೊಟ್ಟೆಪಟ್ಟಿ ಆನೆಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ‘ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶುಶುಭೇ ನ ವಿನಾ ರಾಮಮ್’ (ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವರ್ಣನೆಯ ನಡುವೆಯೇ ವಿರಹವೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೂವಿನ ಮಳೆಯ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದು, ಅನಂತರ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುವುದು; ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ವೇಗವೂ ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರಭಂಗವೂ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆಯ ಪತನ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಇವೇ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ದಾರಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ನಕ್ಷತ್ರಮಾಲೆ ಮೇರುವನ್ನು ಸುತ್ತುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ‘ನಗಮ್’ (ಅಚಲವಾದುದು, ಪರ್ವತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಚಲತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಯಾವುದು ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಉರುಳುವುದೇ. ‘ಘೋಷೇಣ … ಸಘೋಷಃ ತೋಯದಃ’ (ಘೋಷದಿಂದ … ಗುಡುಗುವ ಮೋಡ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯವೇ ಉಪಮೆಯ ಮೂಲ — ಆಭರಣಗಳ ಝಣಝಣ ಮೋಡದ ಗುಡುಗಿನಂತೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರೇವ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೂವುಗಳು ಮರಳಿ ಬರುವುದೂ, ಅದರಿಂದ ರಾವಣನ ಗತಿಯ ವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯಂತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮನು ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅವಳ ಆ ಬೆಂಕಿಯ ಬಣ್ಣದ ಆಭರಣಗಳು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಉದುರಿದವು — ಆಕಾಶದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ. ಸ್ತನಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಜಾರಿದ, ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯ ವೈದೇಹಿಯ ಹಾರ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾ ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿಯುವ ಗಂಗೆಯಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಉತ್ಪಾತದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತುದಿಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮರಗಳು ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಕಮಲಗಳು ಬಾಡಿದ, ಮೀನು-ಜಲಚರಗಳು ಭಯಗೊಂಡ ಕೊಳಗಳು ಉತ್ಸಾಹ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಮೈಥಿಲಿಗಾಗಿ ಸಖಿಗಾಗಿ ಎಂಬಂತೆ ಶೋಕಿಸಿದವು. ಸುತ್ತಲಿನಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು ರೋಷದಿಂದ ಸೀತೆಯ ನೆರಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಓಡಿದವು. ಜಲಪಾತಗಳೇ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುವ ಮುಖಗಳಾಗಿ, ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಭುಜಗಳಂತಹ ಶಿಖರಗಳೊಡನೆ ಪರ್ವತಗಳು ಸೀತೆ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದವು. ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಮರಗಳು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಕೊಳಗಳು ಶೋಕಿಸುತ್ತವೆ, ಪಶುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ, ಪರ್ವತಗಳು ಗೋಳಿಡುತ್ತವೆ; ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ‘ಸಮಾಸೋಕ್ತಿ’ ಅಲಂಕಾರಪರಂಪರೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶೇಷ. ‘ಮಹೋಲ್ಕಾ’ (ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ದ್ವ್ಯರ್ಥದ್ದು — ತೇಜಸ್ವಿನಿ, ಆದರೆ ಉಲ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಸ್ವಭಾವದ್ದೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಾಶುಭಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಆಭರಣಗಳ ಪತನವನ್ನು ‘ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಅಲಂಕಾರಗಳೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಹಾರದ ಪತನದಲ್ಲಿ ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ಇಳಿದ ಗಂಗೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಅವತರಣವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶೋಕವನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ — ಸ್ಥಾವರಗಳು (ಮರಗಳು), ಜಲಾಶಯಗಳು (ಕೊಳಗಳು), ಜಂಗಮಗಳು (ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಮೃಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳು), ಅಚಲಗಳು (ಪರ್ವತಗಳು). ‘ಹೆದರಬೇಡ’ ಎಂಬ ಮರಗಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಆದರೂ ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಚೇತನಗಳು ಸಾಂತ್ವನ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಚೇತನರಾದರೋ ಇಲ್ಲ. ‘ರೋಷಾತ್ ಅನ್ವಧಾವನ್’ (ರೋಷದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಓಡಿದವು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಪಶುಗಳೂ ಕ್ರುದ್ಧವಾದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವುಗಳ ರೋಷ ಮನುಷ್ಯರ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಕ್ರೋಶಂತಿ ಇವ’ (ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ — ಜಲಪಾತಗಳು ಕಣ್ಣೀರು, ಶಿಖರಗಳು ಭುಜಗಳು; ಈ ರೂಪಕಮಿಶ್ರ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು.

ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ದೀನನಾಗಿ, ಕಾಂತಿ ನಾಶವಾಗಿ, ಬಿಳುಚಿಕೊಂಡ ಮಂಡಲವುಳ್ಳವನಾದನು. ‘ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಎಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಸತ್ಯ ಎಲ್ಲಿಂದ, ಋಜುತ್ವವಿಲ್ಲ, ದಯೆಯಿಲ್ಲ’ — ಎಂದು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಗೋಳಾಡಿದವು; ಭಯಗೊಂಡ, ದೀನಮುಖದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳೂ ಅತ್ತವು. ಭಯದಿಂದೆಂಬಂತೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮೇಲೆ ನೋಡುತ್ತಾ ವನದೇವತೆಗಳು ಮೈಯೆಲ್ಲ ನಡುಗುವಂತಾದರು. ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಹಾಗೆ ದುಃಖಕ್ಕೀಡಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ರಾಮಾ’ ಎಂದು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಾ, ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ನೆಲದತ್ತ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ಕೂದಲಂಚುಗಳು ಕೆದರಿದ, ಹಣೆಯ ತಿಲಕ ಅಳಿಸಿಹೋದ ಆ ಮನಸ್ವಿನಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು — ದಶಗ್ರೀವನು ತನ್ನದೇ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸುಂದರ ಹಲ್ಲುಗಳ, ಶುಚಿಯಾದ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ, ಬಂಧುಜನರಿಂದ ಅಗಲಿದ, ರಾಘವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಾಣದ ಮೈಥಿಲಿ ಮುಖ ಬಿಳುಚಿಕೊಂಡು ಭಯದ ಭಾರದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದಳು — ಈ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ (ತನ್ನದೇ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಗ್ಲಾನಿ ಲೋಕದ ಸಾಕ್ಷ್ಯದಂತೆ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಾಣುವವನೂ ಇದನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ‘ನಾಸ್ತಿ ಧರ್ಮಃ’ (ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಭೂತಗಳ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣವೇ ಕೊಡುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮ ತಡವಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿತ್ರಸ್ತಕಾಃ ದೀನಮುಖಾಃ ಮೃಗಪೋತಕಾಃ’ (ಭಯಗೊಂಡ, ದೀನಮುಖದ ಮರಿಜಿಂಕೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮರಿಮೃಗಗಳ ಅಳುವನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕರುಣೆ ಶಿಖರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮವಿನಾಶಾಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಯಾವುದನ್ನು ಲಾಭವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಅವನ ನಾಶ. ಕೊನೆಯ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ — ಬಂಧುಹೀನೆ, ಪತಿದರ್ಶನಹೀನೆ, ಬಿಳುಚಿದ ಮುಖದವಳು; ಈ ವಿಷಾದದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವನದೇವತೆಗಳ ಕಂಪನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವರು ಈಗ ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

രാവണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഗൃധ്രരാജനെ നോക്കി ചന്ദ്രമുഖിയായ സീത അതിദുഃഖിതയായി വിലപിച്ചു. ‘നിമിത്തങ്ങൾ, ലക്ഷണങ്ങൾ, സ്വപ്നം, പക്ഷികളുടെ സ്വരവും ദർശനവും — ഇവ മനുഷ്യരുടെ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ നിശ്ചയമായും കാണപ്പെടുന്നു; എന്നിട്ടും, ഹേ രാമാ, അങ്ങേക്കു വന്ന വലിയ വിപത്ത് അങ്ങ് തീർച്ചയായും അറിയുന്നില്ല. ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, എനിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഈ മൃഗപക്ഷികൾ അശുഭം സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഓടുന്നത്. ഇവനാകട്ടെ കൃപകൊണ്ട് എന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ഇവിടെ വന്നു; എന്റെ നിർഭാഗ്യംകൊണ്ടുതന്നെ ഈ പക്ഷി കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു കിടക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ആത്മനിന്ദയായി പരിണമിക്കുന്നു — അവൾ രാവണനെയോ ദൈവത്തെയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, സ്വന്തം നിർഭാഗ്യത്തെത്തന്നെ കാരണമായി കരുതുന്നു; ഇതാണ് സാധ്വികളുടെ പ്രകൃതി. ‘താരാധിപമുഖി’ (ചന്ദ്രമുഖി) എന്ന വിശേഷണം വിരോധാലങ്കാരം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ചന്ദ്രമുഖിയായ അവൾ കണ്ണീരിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ശകുനശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരാമർശത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നിമിത്തങ്ങൾ എപ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു, എന്നാൽ അവയെ അറിയാൻ കഴിയുന്നവനു മാത്രമേ രക്ഷിക്കാനാവൂ; രാമനാകട്ടെ ദൂരെ മാനിനെ പിന്തുടരുകയായിരുന്നു. ‘വിനിഹതം’ (കൊല്ലപ്പെട്ട) എന്ന പദം ഇരട്ടിയായി ധ്വനിക്കുന്നതുപോലെ — ജടായുവിന്റെ ശരീരം ഹനിക്കപ്പെട്ടു, സീതയുടെ ആശയും ഹനിക്കപ്പെട്ടു. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ശകുനശാസ്ത്രത്തിന്റെ അഞ്ച് അംഗങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — നിമിത്തം, ലക്ഷണം, സ്വപ്നം, പക്ഷിസ്വരം, ദർശനം; ഇതിലൂടെ കവി ലൗകികവിശ്വാസത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ച് കരുണ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘എനിക്കുവേണ്ടി മൃഗപക്ഷികൾ ഓടുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തിൽ സീത സ്വയംതന്നെ അപശകുനങ്ങളുടെ ഹേതുവാണെന്നു ഭാവിക്കുന്നു — ആത്മനിന്ദയുടെ പരമകാഷ്ഠ. ‘കൃപകൊണ്ട് … വന്നു’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ ജടായുവിന്റെ മരണം യുദ്ധഫലമല്ല, ദയയുടെ ഫലമാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ സീതയുടെ ശോകം കൃതജ്ഞത കലർന്നതാണ്. ഈ ഭാവഭംഗിതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് രാമന്റെ മുൻപിൽ ജടായുവിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ‘രാമാ’ എന്ന സംബോധന ദൂരെയുള്ളവനോടാണ് — അദ്ദേഹത്തെ കാണുന്നതുപോലെ അവൾ സംസാരിക്കുന്നു; വിരഹത്തിലും സംഭാഷണംതന്നെയാണ് ആശ്രയം. നാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശേതേ’ (കിടക്കുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലത്തിലൂടെ ജടായുവിന്റെ അവസ്ഥ കേവലം പറയുകയല്ല, നേരിൽ കാണിക്കുന്നതുപോലെയാണ്.

‘ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, ഹേ ലക്ഷ്മണാ, എന്നെ രക്ഷിക്കൂ’ എന്ന് അതീവ ഭയന്ന ആ സുന്ദരി നിലവിളിച്ചു — അടുത്തുള്ളവർ കേൾക്കട്ടെ എന്നപോലെ. വാടിയ മാലകളും ആഭരണങ്ങളുമായി അനാഥയെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന വൈദേഹിയുടെ നേരെ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പാഞ്ഞടുത്തു. വള്ളിയെന്നപോലെ വലിയ മരങ്ങളെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്നവളും ‘വിടൂ, വിടൂ’ എന്നു പലതവണ പറയുന്നവളുമായ അവളെ അവൻ പ്രാപിച്ചു. ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്നവളും വനത്തിൽ രാമനില്ലാത്തവളുമായ അവളെ അന്തകതുല്യനായ അവൻ സ്വന്തം ജീവിതാന്ത്യത്തിനായിത്തന്നെ മുടിയിൽ പിടിച്ചു. വൈദേഹി ധർഷിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ലോകം മുഴുവനും മര്യാദയറ്റ്, അന്ധമായ ഇരുളാൽ മൂടപ്പെട്ടു. അവിടെ കാറ്റ് വീശിയില്ല, സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി. ധർഷിക്കപ്പെട്ട സീതയെ ദിവ്യദൃഷ്ടികൊണ്ടു കണ്ട് ശ്രീമാനായ പിതാമഹൻ ‘കാര്യം നടന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ പരമർഷിമാർ അവളെ കണ്ട് ഹൃഷ്ടരും വ്യഥിതരുമായി — രാവണന്റെ വിനാശം യദൃച്ഛയാ വന്നുചേർന്നു എന്നറിഞ്ഞ് ഹർഷം, സീതയുടെ അവസ്ഥ കണ്ട് വ്യഥ. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ‘കാര്യം നടന്നു’ എന്ന വാക്ക് മുഴുവൻ കഥയുടെയും താക്കോലാണ് — സീതാപഹരണംതന്നെയാണ് രാവണവധത്തിന്റെ നിമിത്തം. ‘യഥാന്തികേ’ (അടുത്തുള്ളവർ കേൾക്കട്ടെ എന്നപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീതയുടെ ആശ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആരെങ്കിലും അടുത്തുനിന്നു കേട്ടേക്കാം എന്ന്; എന്നാൽ ആരുമില്ല. വള്ളിയുടെ ഉപമ (‘വള്ളിയെന്നപോലെ ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്നവൾ’) അതീവ കരുണമാണ് — വള്ളി വൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്; സീതയും വൃക്ഷങ്ങളെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു, കാരണം ഭർത്താവ് ദൂരെയാണ്. ‘ജീവിതാന്ത്യത്തിനായി മുടിയിൽ പിടിച്ചു’ എന്ന പദങ്ങളിൽ കവി കർമത്തിന്റെ ഫലം ആ നിമിഷംതന്നെ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — മുടി പിടിച്ചുവലിച്ചതുതന്നെയാണ് രാവണന്റെ മരണപത്രം. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ ലോകം’ എന്ന് സമഗ്രവിശ്വത്തിന്റെ വികാരം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു സാധ്വിയുടെ ധർഷണത്താൽ എല്ലാ മര്യാദയും നശിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കും ഇവിടെത്തന്നെയാണ്; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു — ഈ അനർഥം വാസ്തവത്തിൽ ഒരു മഹത്തായ അർഥത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ കാറ്റിന്റെ സ്തംഭനവും സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭത്വവും — രണ്ടു മഹാഭൂതസാക്ഷികൾ; അധർമം പ്രകൃതിയെപ്പോലും വികൃതമാക്കുന്നു എന്ന് കവി ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഹൃഷ്ടരും വ്യഥിതരും’ എന്ന വിരുദ്ധഭാവങ്ങളുടെ ഒരേസമയത്തുള്ള സാന്നിധ്യം ഋഷിമാരുടെ വിവേകംതന്നെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാമാ, രാമാ, ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു കരയുന്ന അവളെ എടുത്ത് രാക്ഷസേശ്വരൻ ആകാശത്തിലേക്കു പോയി. ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ നിറമുള്ള അംഗങ്ങളുള്ളവളും മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവളുമായ രാജപുത്രി സൗദാമനിയായ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. ഉയർന്നുപാറുന്ന അവളുടെ മഞ്ഞവസ്ത്രംകൊണ്ട് രാവണൻ അഗ്നിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പർവതംപോലെ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. പരമകല്യാണിയായ വൈദേഹിയുടെ ചുവന്ന സുഗന്ധമുള്ള താമരയിതളുകൾ രാവണന്റെമേൽ ചിതറിവീണു. ആകാശത്തിൽ ഉയർന്നുപാറുന്ന അവളുടെ സ്വർണപ്രഭയുള്ള പട്ടുവസ്ത്രം വെയിലിൽ സൂര്യരാഗത്താൽ ചുവന്ന മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചു. രാവണന്റെ മടിയിലിരിക്കുന്ന അവളുടെ ആ നിർമലമുഖം രാമനില്ലാതെ ശോഭിച്ചില്ല — തണ്ടില്ലാത്ത താമരപോലെ. കാർമേഘം പിളർന്ന് ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെയായിരുന്നു അത് — സുന്ദരമായ നെറ്റിയും ഭംഗിയുള്ള കേശാഗ്രങ്ങളുമുള്ളത്, താമരയുടെ ഉൾഭാഗംപോലെ ശോഭിക്കുന്നത്, കളങ്കമില്ലാത്തത്, വെളുത്ത് നിർമലമായി തിളങ്ങുന്ന പല്ലുകളാൽ അലങ്കൃതമായത്, സുന്ദരമായ കണ്ണുകളുള്ളത്. ഇവിടെ കവി ഉപമാനങ്ങൾ ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ എടുക്കുന്നു — മിന്നൽ, മേഘം, ചന്ദ്രൻ, ചുവന്ന മേഘം — കാരണം ദൃശ്യവും ആകാശത്തുതന്നെയാണ് നടക്കുന്നത്; ഈ ഉപമാനസംഗതി വർണനയുടെ സൗന്ദര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ വർണന ശുദ്ധമായും ഉപമാമയമാണ്. സീതയുടെ മഞ്ഞവസ്ത്രവും രാവണന്റെ നീലശരീരവും — ഈ വർണവിരോധംതന്നെയാണ് എല്ലാ ഉപമകളുടെയും മൂലം: മേഘത്തിൽ മിന്നൽ, നീലഗജത്തിൽ സ്വർണഅരഞ്ഞാണം, ചുവന്ന മേഘംപോലെ സ്വർണപ്രഭയുള്ള പട്ട്. ‘അഗ്നിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പർവതംപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാവണനും ശോഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു — എന്നാൽ ആ ശോഭ അന്യന്റേതാണ്, അപഹരിച്ചതാണ്; അഗ്നിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന പർവതം ശോഭിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും അത് ദഹിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ‘തണ്ടില്ലാത്ത താമരപോലെ’ എന്ന ഉപമയാകട്ടെ എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ് — തണ്ടിൽനിന്ന് അടർന്ന താമര ശോഭ നേടുന്നില്ല; അതുപോലെ രാമനിൽനിന്നു വേർപെട്ട സീതയും. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സൗന്ദര്യം ബന്ധത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്, കേവലം രൂപത്തിലല്ല. ‘ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളുടെ നിറമുള്ള അംഗങ്ങളുള്ളവൾ’ എന്ന ആദ്യവിശേഷണംതന്നെ വർണനയുടെ സ്വരം സ്ഥാപിക്കുന്നു — അംഗങ്ങൾതന്നെ ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവ. ‘താമരയിതളുകൾ ചിതറിവീണു’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ സീതയുടെ അലങ്കാരത്തിൽനിന്നു വീഴുന്ന പൂക്കൾ രാവണനെത്തന്നെ മൂടുന്നു — അപഹർത്താവിന്റെ മേൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളുടെ ശോഭ.

കരഞ്ഞതും കണ്ണീർ തുടച്ചതും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണാൻ പ്രിയമുള്ളതും ഭംഗിയുള്ള മൂക്കും മനോഹരമായ ചുവന്ന ചുണ്ടുകളുമുള്ളതും സ്വർണപ്രഭയുള്ളതുമായ അവളുടെ മുഖം, രാക്ഷസേന്ദ്രനാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടും, രാമനില്ലാതെ പകൽ ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചില്ല. സ്വർണവർണയായ മൈഥിലി നീലാംഗനായ രാക്ഷസാധിപനെ ആശ്രയിച്ച് നീലഗജത്തിലെ സ്വർണഅരഞ്ഞാണംപോലെ ശോഭിച്ചു. താമരയുടെ മഞ്ഞനിറമുള്ളവളും സ്വർണാഭയുള്ളവളും ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവളുമായ ജനകാത്മജ രാവണനിൽ പ്രവേശിച്ച് മേഘത്തിലെ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. വൈദേഹിയുടെ ആഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദത്താൽ ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗർജിക്കുന്ന നിർമലമായ നീലമേഘംപോലെയായി. അപഹരിക്കപ്പെടുന്ന സീതയുടെ ശിരസ്സിൽനിന്ന് അടർന്ന പുഷ്പവൃഷ്ടി എല്ലായിടത്തും ഭൂതലത്തിൽ വീണു; ആ പുഷ്പവൃഷ്ടിതന്നെ രാവണന്റെ വേഗത്താൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട് വീണ്ടും ദശഗ്രീവനെത്തന്നെ ചുറ്റി — മേരുപർവതത്തെ നിർമലമായ നക്ഷത്രമാലയെന്നപോലെ. വൈദേഹിയുടെ കാലിൽനിന്ന് രത്നങ്ങൾ പതിച്ച ചിലമ്പ് ഊർന്ന് മിന്നൽവലയംപോലെ ഭൂതലത്തിൽ വീണു. തളിരുപോലെ ചുവന്ന വൈദേഹി നീലാംഗനായ രാക്ഷസേശ്വരനെ, ആനയെ സ്വർണക്കച്ചയെന്നപോലെ, ശോഭിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ സീതയുടെ ശോഭ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ എല്ലായിടത്തും ‘രാമനില്ലാതെ ശോഭിച്ചില്ല’ എന്ന ധ്വനി പിന്തുടരുന്നു. ‘ശുശുഭേ ന വിനാ രാമം’ (രാമനില്ലാതെ ശോഭിച്ചില്ല) എന്നത് ഒരു ധ്രുവപദംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിലും ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലും; ഇതിലൂടെ കവി വർണനയുടെ മധ്യത്തിൽത്തന്നെ വിരഹമാണ് മുഖ്യം എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. പുഷ്പവൃഷ്ടിയുടെ വർണന രണ്ടുവിധത്തിലാണ് — ആദ്യം ഭൂമിയിൽ വീഴൽ, പിന്നെ കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട് വീണ്ടും രാവണന്റെമേൽത്തന്നെ വീഴൽ; ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ വേഗവും സീതയുടെ അലങ്കാരഭംഗവും — രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലമ്പിന്റെ പതനം തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ ബീജമാണ് — ഈ അടയാളങ്ങൾതന്നെയാണ് പിന്നീട് രാമൻ കാണുന്നത്, അവയിലൂടെയാണ് വഴി അറിയപ്പെടുന്നത്. ‘മേരുവിനെ നക്ഷത്രമാലയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘നഗം’ (ചലിക്കാത്തത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അചലതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ചലിക്കാത്തവൻ വീഴുകതന്നെ ചെയ്യും. ‘ശബ്ദത്താൽ … ഗർജിക്കുന്ന മേഘം’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ ശബ്ദസാമ്യംതന്നെയാണ് ഉപമയുടെ മൂലം — ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കം മേഘഗർജനംപോലെ. ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വീണ്ടും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പൂക്കളുടെ തിരിച്ചുവരവും അതിലൂടെ രാവണന്റെ ഗതിവേഗവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന മഹോൽക്കപോലെയുള്ള ആ സീതയെ വൈശ്രവണന്റെ അനുജൻ ആകാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് കൊണ്ടുപോയി. അവളുടെ അഗ്നിവർണമുള്ള ആ ആഭരണങ്ങൾ ശബ്ദത്തോടെ ഭൂതലത്തിൽ ചിതറിവീണു — ആകാശത്തുനിന്നു ക്ഷയിച്ചു വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ. സ്തനങ്ങൾക്കിടയിൽനിന്ന് ഊർന്നുവീണ, ചന്ദ്രദ്യുതിയുള്ള വൈദേഹിയുടെ ഹാരം വീഴുമ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്നു പതിക്കുന്ന ഗംഗയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉത്പാതവാതത്താൽ ഉലയുന്നവയും നാനാപക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുള്ളവയും തലപ്പുകൾ ആടുന്നവയുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ ‘ഭയപ്പെടരുത്’ എന്നു പറയുന്നതുപോലെ തോന്നി. താമരകൾ വാടിയവയും മത്സ്യങ്ങളും ജലജീവികളും ഭയന്നവയുമായ താമരപ്പൊയ്കകൾ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ട മൈഥിലിയെക്കുറിച്ച് ഒരു സഖിയെക്കുറിച്ചെന്നപോലെ ശോകിച്ചു. എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ഓടിയെത്തിയ സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും രോഷത്തോടെ സീതയുടെ നിഴലിനെ പിന്തുടർന്നു ഓടി. നീർച്ചാട്ടങ്ങളാകുന്ന കണ്ണീരണിഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ, ഉയർത്തിയ കൈകൾപോലുള്ള ശിഖരങ്ങളോടെ, പർവതങ്ങൾ സീത അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. ഇവിടെ പ്രകൃതി മുഴുവനും ശോകം വഹിക്കുന്നു — വൃക്ഷങ്ങൾ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, പൊയ്കകൾ ശോകിക്കുന്നു, മൃഗങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു, പർവതങ്ങൾ നിലവിളിക്കുന്നു; ഈ പ്രസിദ്ധമായ ‘സമാസോക്തി’ അലങ്കാരപരമ്പര വാല്മീകിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. ‘മഹോൽക്ക’ എന്ന ഉപമ ദ്വ്യർഥമാണ് — തേജസ്വിനി, എന്നാൽ ഉൽക്ക വീഴുന്നതുമാണ്; അതിനാൽ ശുഭാശുഭങ്ങളുടെ മിശ്രണം. ആഭരണങ്ങളുടെ പതനം ‘ക്ഷയിച്ച നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന അലങ്കാരങ്ങൾതന്നെ നക്ഷത്രങ്ങൾ. ഹാരത്തിന്റെ പതനത്തിൽ ‘ആകാശത്തുനിന്നു പതിക്കുന്ന ഗംഗയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഭാഗീരഥിയുടെ അവതരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രകൃതിയുടെ നാലു വർഗങ്ങൾ ക്രമമായി ശോകം വഹിക്കുന്നു — സ്ഥാവരങ്ങൾ (വൃക്ഷങ്ങൾ), ജലാശയങ്ങൾ (പൊയ്കകൾ), ജംഗമങ്ങൾ (സിംഹവ്യാഘ്രമൃഗപക്ഷികൾ), അചലങ്ങൾ (പർവതങ്ങൾ). ‘ഭയപ്പെടരുത്’ എന്ന വൃക്ഷങ്ങളുടെ വാക്ക് ഉത്പ്രേക്ഷമാത്രമാണ്; എന്നിട്ടും അതിലൂടെ സീതയുടെ ഏകാകിത്വം കൂടുതൽ തീവ്രമായി തോന്നുന്നു — അചേതനങ്ങൾ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, ചേതനർ ആരുമില്ല. ‘രോഷത്തോടെ പിന്തുടർന്നു ഓടി’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ മൃഗങ്ങൾപോലും ക്രുദ്ധരാണെന്നു പറയുന്നു — അവയുടെ രോഷം മനുഷ്യരുടെ അഭാവംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിലവിളിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ പർവതങ്ങളിൽ — നീർച്ചാട്ടങ്ങൾ കണ്ണീർ, ശിഖരങ്ങൾ കൈകൾ; രൂപകം കലർന്ന ഈ ഉത്പ്രേക്ഷ വാല്മീകിക്കു പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്.

അപഹരിക്കപ്പെടുന്ന വൈദേഹിയെ കണ്ട് ശ്രീമാനായ സൂര്യൻ ദീനനും പ്രഭ നശിച്ചവനും വിളറിയ മണ്ഡലമുള്ളവനുമായി. ‘രാമന്റെ വൈദേഹിയായ സീതയെ രാവണൻ അപഹരിക്കുന്നിടത്ത് ധർമമില്ല, പിന്നെ സത്യം എവിടെ, ആർജവമില്ല, ദയയുമില്ല’ — എന്ന് എല്ലാ ജീവികളും കൂട്ടംകൂട്ടമായി വിലപിച്ചു; ഭയന്ന് ദീനമുഖരായ മാൻകുട്ടികളും കരഞ്ഞു. ഭയംകൊണ്ടെന്നപോലെ മാറിയ ഭാവമുള്ള കണ്ണുകളോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുകളിലേക്കു നോക്കി വനദേവതകൾ ശരീരം വല്ലാതെ വിറയ്ക്കുന്നവരായി. ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നവളും അങ്ങനെ ദുഃഖത്തിലാണ്ടവളുമായ സീതയെ — ‘ലക്ഷ്മണാ, രാമാ’ എന്നു മധുരസ്വരത്തിൽ നിലവിളിക്കുന്നവളും പലതവണ ഭൂതലത്തിലേക്കു നോക്കുന്നവളും കേശാഗ്രങ്ങൾ അലങ്കോലമായവളും നെറ്റിയിലെ തിലകം മാഞ്ഞവളുമായ ആ മനസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെ — ദശഗ്രീവൻ സ്വന്തം വിനാശത്തിനായിത്തന്നെ അപഹരിച്ചു. പിന്നെ മനോഹരമായ പല്ലുകളും നിർമലമായ പുഞ്ചിരിയുമുള്ളവളും ബന്ധുജനങ്ങളിൽനിന്നു വേർപെട്ടവളും രാഘവലക്ഷ്മണന്മാരെ ഇരുവരെയും കാണാത്തവളുമായ മൈഥിലി വിവർണമുഖിയും ഭയഭാരത്താൽ പീഡിതയുമായി — ഈ വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘ആത്മവിനാശത്തിനായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവസാനത്തിലും ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ ഗ്ലാനി ലോകത്തിന്റെ സാക്ഷ്യംപോലെയാണ് — എല്ലാം കാണുന്നവനുപോലും ഇതു കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘ധർമമില്ല’ എന്ന ജീവികളുടെ വാക്ക് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രശ്നമാണ്; അതിന്റെ ഉത്തരമാകട്ടെ മുഴുവൻ രാമായണംതന്നെ നൽകുന്നു — ധർമം വൈകുന്നു, എന്നാൽ നശിക്കുന്നില്ല. ‘ഭയന്ന് ദീനമുഖരായ മാൻകുട്ടികൾ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി കുഞ്ഞുമാനുകളുടെ കരച്ചിൽതന്നെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കരുണ ശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. അവസാനത്തെ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആത്മവിനാശത്തിനായി’ എന്ന പദം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ ലാഭമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ അവന്റെ നാശം. അവസാനത്തെ വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകമാകട്ടെ സീതയുടെ അവസ്ഥ മാത്രം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ബന്ധുഹീന, ഭർത്തൃദർശനഹീന, വിവർണമുഖി; ഈ വിഷാദത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. നാല്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ വനദേവതകളുടെ വിറയൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയവർ ഇപ്പോൾ നോക്കിനിൽക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

Sītā, her face lovely as the moon, lord of the stars, looked at the king of the vultures lying struck down by Rāvaṇa, and in her deep grief she lamented. "Omens and signs, dreams, the cries of birds and the way they show themselves: these always appear to men in their joy and in their sorrow. And yet, Rāma, you surely do not know of the great disaster that has fallen on you. It is on my account, Kākutstha, that these beasts and birds are running about, foretelling evil. This bird came here out of pity, to save me, and it is through my ill fortune alone that he lies struck down on the ground." Her grief turned into self-reproach. She did not blame Rāvaṇa, nor fate, but only her own bad luck, as is the way of a faithful wife; and the moon-faced woman streaming with tears is itself a striking contrast. In counting the five parts of the lore of omens, portents, bodily signs, dreams, bird-cries and sightings, the poet leans on a common belief to deepen the pathos: the omens are always there, but only one who can read them can protect; and Rāma was far away, chasing the deer. The word "struck down" sounds twice over, for with Jaṭāyu's body Sītā's hope too was struck down. When she said the birds and beasts ran on her account, she was making herself the very cause of the ill omens, the height of self-blame. By saying that Jaṭāyu came "out of pity" she made his death the fruit not of a battle but of compassion, so her grief was mixed with gratitude, and this is what will later establish his greatness before Rāma. She called to Rāma as though he were in front of her; in separation, speaking to him was all she had to lean on. And she said the bird "lies" on the ground, in the present tense, so that his state stands before our eyes rather than being merely reported.

"Save me, Kākutstha! Save me, Lakṣmaṇa!" the lovely lady cried out in terror, as if someone near by might hear her; but there was no one near. Her garlands and ornaments crushed, she was lamenting like a woman with no protector when Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, rushed at her. She clung to the great trees and wound herself about them like a creeper, crying "Let me go, let me go!" again and again, but he reached her. A creeper lives by leaning on a tree, and Sītā leaned on the trees because her husband was far off. As she cried "Rāma, Rāma!" in the forest without Rāma, he, like Death himself, seized her by the hair, and by that act brought on the end of his own life: in the very moment of the deed the poet proclaims its fruit, and that grip on her hair was Rāvaṇa's death warrant. When Vaidehī was violated in this way, the whole world, with all that moves and all that does not, lost its bounds and was wrapped in blind darkness; the outrage to one faithful woman broke down all order. The wind stopped blowing there and the sun lost its light, two of the great elements standing witness, as though wrong done could disorder nature itself. Seeing with his divine eye that Sītā had been seized, the glorious Grandsire Brahmā said, "The thing is accomplished." That word is the linchpin of the whole story: the abduction of Sītā is the very cause of Rāvaṇa's death, and it tells the reader that this calamity is really the beginning of a great good. The great sages who lived in the Daṇḍaka forest saw her carried off and were at once glad and grieved: glad because they understood that Rāvaṇa's destruction had come of its own accord, grieved at the sight of Sītā's plight. That two opposite feelings could stand together in them shows their discernment.

Then the lord of the rākṣasas took her up as she wept, crying "Rāma, Rāma!" and "Lakṣmaṇa!", and rose into the sky. Her limbs had the colour of burnished gold ornaments and she wore yellow silk, and the princess shone like lightning flashing from Sudāman's peak. The first epithet sets the tone for the whole description: her very limbs were the colour of heated gold. With her yellow garment streaming above him, Rāvaṇa himself shone the more, like a mountain lit by fire; yet that splendour was borrowed, stolen, and a mountain ablaze is also burning. The fragrant, coppery lotus petals she wore were scattered down over Rāvaṇa, so that the beauty of the one carried off covered the one who carried her. Her silk, blown up in the air and golden in sheen, glowed in the sun's red light like a copper-coloured cloud in the sunshine. But her clear face, held in Rāvaṇa's lap in the sky, did not shine without Rāma, just as a lotus does not shine when it is torn from its stalk; beauty, the poet suggests, lives in a bond, not in form alone. It was like the moon rising after it has broken through a dark cloud: a face with a fine brow and lovely hair, bright as the heart of a lotus, without a blemish, adorned with white, flawless, shining teeth, and with beautiful eyes. The poet takes all his comparisons from the sky, lightning, cloud, moon and copper cloud, because the scene itself is played out in the sky, and this harmony of image and setting heightens its beauty. At the root of every one of them lies the contrast of colour between Sītā's yellow garment and Rāvaṇa's dark body.

Weeping, her tears wiped away, lovely as the moon, with a fine nose and charming coppery lips, glowing like gold, that fair face of hers, shaken by the lord of the rākṣasas, did not shine without Rāma, like the moon risen by day. Again and again, like a refrain, the poet returns to "she did not shine without Rāma," so that in the very midst of the description it is separation that rules. Golden Maithilī clinging to the dark-limbed rākṣasa lord was like a golden girth-band on a dark elephant. Janaka's daughter, yellow as a lotus and bright as gold in her burnished ornaments, shone against Rāvaṇa like lightning entering a cloud. With the jingling of her ornaments he became like a clear dark raincloud full of thunder; the likeness rests on sound, the tinkling of jewels becoming the rumble of the cloud. The shower of flowers that fell from Sītā's head as she was carried off scattered on every side and dropped to the earth, but whirled up again by Rāvaṇa's speed it came back upon Daśagrīva himself. This double movement, first falling and then being swept back, shows both the speed of his flight and the breaking of her adornment. The stream of blossoms settled on the younger brother of Vaiśravaṇa like a clear garland of stars on lofty Meru; the image grants Rāvaṇa his greatness, yet a mountain is also something fixed, and what cannot move must fall. A jewelled anklet slipped from Vaidehī's foot and fell to the ground, bright as a ring of lightning. That anklet is the seed of what comes next: these are the very tokens Rāma will later find, and by them the way will be known. And Vaidehī, red as the young shoots of trees, adorned the dark rākṣasa lord as a golden girth adorns an elephant.

Blazing in the sky with her own splendour like a great meteor, Sītā was borne away through the air by Vaiśravaṇa's younger brother. The image cuts both ways: a meteor is radiant, but it is also something that falls, so good and ill are mixed in it. Her ornaments, bright as fire, fell jangling to the earth like stars dropping spent from the sky, and the necklace that slipped from between her breasts, gleaming like the moon, looked as it fell like the Gaṅgā coming down from heaven. Then all of nature took up her grief, in four orders one after another. The trees, lashed by the winds of that evil hour and full of every kind of bird, shook their tops and seemed to be saying "Do not be afraid"; it is only the poet's fancy, but it makes her loneliness sharper still, for things without minds comforted her while no one with a mind was there. The lotus pools, their lotuses ruined and their fish and water creatures terrified, seemed to mourn for Maithilī as for a friend who had lost heart. Lions, tigers, deer and birds gathered from every side and ran in fury after Sītā's shadow; even the beasts were angry, and their anger shows only that no men were there. And the mountains, their waterfalls the tears streaming down their faces and their peaks raised like arms, seemed to cry aloud as Sītā was carried away. This giving of human feeling to the whole of nature, trees consoling, pools mourning, beasts pursuing, mountains wailing, is a mark of Vālmīki's art.

Seeing Vaidehī carried off, the glorious sun grew wan: his light was shattered and his disc turned pale, as though the one who sees everything could not bear to see this. "There is no dharma," all beings lamented, company by company, "and where then is truth, where is uprightness, where is mercy, when Rāvaṇa carries off Sītā, the wife of Rāma?" That cry is the central question of the sarga, and the whole Rāmāyaṇa is its answer: dharma may be delayed, but it is not destroyed. The fawns, frightened and piteous, wept aloud, and with the weeping of these young creatures the pathos reaches its height. The goddesses of the forest, who in the previous sarga had fled, now could only watch; again and again they looked up with eyes strange with fear, their bodies trembling violently. Sītā was crying out loudly, brought to such misery, calling "Lakṣmaṇa! Rāma!" in her sweet voice and gazing down at the earth again and again, her hair loose and the mark on her forehead rubbed away; and that spirited lady Daśagrīva carried off to his own destruction. Once more the poet names the end at the end: what Rāvaṇa thought his gain was his ruin. Then Maithilī, with her lovely teeth and pure smile, cut off from all her kin and able to see neither Rāghava nor Lakṣmaṇa, grew pale of face and was crushed under the weight of her fear. The sarga closes on her alone: without her family, without sight of her husband, her face drained of colour, it ends in sorrow.