पूर्वस्मिन् सर्गे सीता रावणं धर्मेण भर्त्सितवती — ‘रामस्य पत्नी अहम्, अन्यं न कामये’ इति। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा प्रतापवान् दशग्रीवः हस्ते हस्तं समाहत्य महत् वपुः चकार — क्रोधस्य प्रथमं चिह्नम् एतत्। वाक्यकोविदः सः पुनः मैथिलीम् आह — ‘उन्मत्तया त्वया मम वीर्यपराक्रमौ न श्रुतौ इति मन्ये।’ ततः आत्मश्लाघा आरभते — ‘अम्बरे स्थितः सन् भुजाभ्यां मेदिनीम् उद्वहेयम्, समुद्रम् आपिबेयम्, रणे स्थितः मृत्युम् अपि हन्याम्, तीक्ष्णैः शरैः अर्कं तुद्याम्, महीतलं विभिन्द्याम्। हे उन्मत्ते, कामरूपिणं मां पश्य।’ अत्र द्रष्टव्यम् — यः पूर्वं परिव्राजकवेषेण शान्तवाक्यानि उक्तवान्, सः इदानीं बलप्रदर्शनम् एव शरणं गच्छति। धर्मवचनैः पराजितः कामी बलम् एव प्रमाणं मन्यते इति कविः सूचयति। ‘उन्मत्तया’ इति पदेन सः सीतायाः धर्मनिष्ठाम् एव उन्मादं वदति — दोषदृष्टेः विपर्यासः एषः। ‘हस्ते हस्तं समाहत्य’ इति क्रिया लोकेऽपि क्रोधस्य आव्हानस्य च चिह्नम्; तदनन्तरं वपुर्वर्धनम् इति द्वितीयं चिह्नम्। ‘उद्वहेयम्’, ‘आपिबेयम्’, ‘हन्याम्’, ‘तुद्याम्’, ‘विभिन्द्याम्’ इति पञ्च विधिलिङ्रूपाणि एकत्र गुम्फितानि — शक्यता एव वर्ण्यते, न कृतं कर्म; अतः एषा श्लाघा कल्पनामात्रा इति सूक्ष्मदृष्ट्या ज्ञायते। पृथिवी, समुद्रः, मृत्युः, सूर्यः, महीतलम् इति पञ्च महान्ति वस्तूनि उपमानत्वेन गृहीतानि — यावत् महत् वस्तु तावत् महती आत्मश्लाघा।

एवम् उक्तवतः रावणस्य नेत्रे शिखिप्रभे हरिपर्यन्ते रक्ते च बभूवतुः — क्रोधः नयनयोः एव प्रथमं प्रकाशते। सद्यः सौम्यं रूपं परित्यज्य सः तीक्ष्णं कालरूपाभं स्वकीयं रूपं भेजे। संरक्तनयनः, तप्तकाञ्चनभूषणः, महता क्रोधेन आविष्टः, नीलजीमूतसंनिभः, दशास्यः, विंशतिभुजः — एवं सः क्षणदाचरः बभूव। परिव्राजकच्छद्म विहाय महाकायः राक्षसाधिपः स्वकं रूपं प्रतिपेदे। रक्ताम्बरधरः सन् सः स्त्रीरत्नं मैथिलीं प्रेक्ष्य अतिष्ठत्। अत्र वर्णनस्य क्रमः मननीयः — प्रथमं नेत्रे, ततः रूपम्, ततः आभरणानि, अन्ते दशमुखानि विंशतिभुजाः च। छद्मवेषस्य त्यागः एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्; यावत् वञ्चनया कार्यं सिध्येत् तावत् एव कपटः, तदनन्तरं बलात्कारः इति राक्षसनीतिः। ‘तप्तकाञ्चनभूषणः’ इति शोभा, ‘नीलजीमूतसंनिभः’ इति भयङ्करता — उभयम् एकत्र इति रावणस्य स्वभावः एव। ‘सद्यः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — क्षणमात्रेण वेषपरिवर्तनम्, इति कामरूपित्वस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। यत् सः चतुर्थे श्लोके उक्तवान् ‘कामरूपिणं मां पश्य’ इति, तत् एव अत्र क्रियया दर्शितम्। ‘स्त्रीरत्नम्’ इति पदेन रावणस्य दृष्टिः सूचिता — तस्य दृष्टौ सीता रत्नम् एव, हरणीयं वस्तु, न तु पूज्या साध्वी। एतेन अग्रिमश्लोकेषु प्रलोभनवचनानां भूमिका सिद्ध्यति। दशमुखानि विंशतिभुजाः च इति संख्या अपि अर्थवती — एकः पुरुषः दशधा भिन्नचित्तः इति टीकाकाराः व्याचक्षते।

असितकेशान्तां भास्करप्रभाम् इव वसनाभरणोपेतां मैथिलीं दृष्ट्वा रावणः अब्रवीत् — ‘त्रिषु लोकेषु विख्यातं भर्तारम् इच्छसि चेत् माम् आश्रय, हे वरारोहे; अहं तव सदृशः पतिः। चिराय मां भजस्व; अहं श्लाघ्यः; क्वचिदपि तव विप्रियं न करिष्ये। मानुषः भावः त्यज्यताम्, मयि भावः प्रणीयताम्।’ ततः रामनिन्दाम् आरभते — ‘राज्यात् च्युतः, असिद्धार्थः, परिमितायुः रामः — कैः गुणैः त्वम् अनुरक्ता असि, हे मूढे पण्डितमानिनि? यः स्त्रियाः वचनात् राज्यं सुहृज्जनं च विहाय व्यालानुचरिते वने वसति, सः दुर्मतिः।’ अत्र रावणस्य तर्कः लौकिकः एव — ऐश्वर्यं यशः दीर्घायुः इति एतानि एव पतेः गुणाः इति सः मन्यते; रामस्य धर्मनिष्ठा तु तस्य दृष्टौ मौर्ख्यम्। ‘पण्डितमानिनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः विवेकम् एव उपहसति। धर्मदृष्टिः अर्थदृष्टिः च इति द्वयोः मार्गयोः विरोधः अत्र स्पष्टः। ‘मानुषः भावः त्यज्यताम्’ इति वचनेन सः मनुष्यत्वम् एव न्यूनं मन्यते, राक्षसैश्वर्यं च श्रेष्ठम्। किन्तु सीतायै मानुषः भावः एव धर्मः। ‘परिमितायुषम्’ इति विशेषणेन सः रामस्य मर्त्यत्वं स्मारयति, स्वस्य च वरबलेन दीर्घायुष्ट्वं सूचयति। ‘स्त्रियाः वचनात्’ इति निन्दायां स्वयम् एव स्त्रीकामेन प्रेरितः सन् अन्यं स्त्रीवशं वदति — इति महान् विरोधः; एषा विडम्बना कवेः अभिप्रेता।

एवं प्रियार्हां प्रियवादिनीं मैथिलीम् उक्त्वा सुदुष्टात्मा काममोहितः राक्षसः अभिगम्य सीतां जग्राह — बुधः खे रोहिणीम् इव। वामेन करेण मूर्धजेषु, दक्षिणेन ऊर्वोः — इति सः परिजग्राह। गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजं मृत्युसंकाशं तं दृष्ट्वा वनदेवताः भयार्ताः प्राद्रवन्। तदा मायामयः खरयुक्तः खरस्वनः हेमाङ्गः रावणस्य महारथः प्रत्यदृश्यत। परुषैः वाक्यैः ताम् अभितर्ज्य महास्वनः सः अङ्केन आदाय वैदेहीं रथम् आरोपयत्। गृहीता सा यशस्विनी अतिचुक्रोश — ‘राम!’ इति, दूरं गतं भर्तारम् उद्दिश्य। अकामां तां कामार्तः सः पन्नगेन्द्रवधूम् इव विचेष्टमानाम् आदाय उत्पपात। अत्र उपमा मननीया — ग्रहेण गृहीता रोहिणी, गरुडेन गृहीता नागवधूः — द्वयोः अपि उपमानयोः बलवतः दुर्बलायाः च सम्बन्धः एव सूचितः। वनदेवतानां पलायनेन रावणस्य भयङ्करता परोक्षतया वर्णिता। ‘प्रियार्हाम्’ इति विशेषणं करुणारसस्य बीजम् — या प्रियवचनानि एव अर्हति, सा परुषैः वाक्यैः तर्ज्यते। केशग्रहणम् ऊरुग्रहणं च इति द्वौ अपि स्पर्शौ शास्त्रे परदारधर्षणस्य परमं पापम् इति गण्येते। खरयुक्तः रथः इति विशेषणम् अपशकुनसूचकम् — अश्वैः न, गर्दभैः युक्तः रथः; तस्य ‘खरस्वनः’ इति स्वरः अपि अमङ्गलः। एतेन रावणस्य विनाशः अत्रैव सूचितः। ‘बुधः खे रोहिणीम् इव’ इति उपमायां ग्रहनक्षत्रयोः सम्बन्धः; टीकासु उक्तम् — यथा बुधः रोहिणीं स्पृशन् अपशकुनं जनयति, तथा रावणस्य स्पर्शः लोकस्य अनर्थाय।

राक्षसेन्द्रेण विहायसा ह्रियमाणा सा भृशं चुक्रोश — मत्ता इव, भ्रान्तचित्ता, आतुरा इव। ‘हे लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक, कामरूपिणा रक्षसा ह्रियमाणां मां न जानीषे! हे राघव, यः धर्महेतोः जीवितं सुखम् अर्थं च परित्यजसि, सः त्वम् अधर्मेण ह्रियमाणां मां न पश्यसि। ननु अविनीतानां विनेता त्वम्, हे परंतप; तर्हि एवंविधं पापं रावणं किमर्थं न शास्सि?’ ततः स्वयम् एव समाधानं करोति — ‘अविनीतस्य कर्मणः फलं सद्यः न दृश्यते; सस्यानां पाके इव अत्र कालः अपि अङ्गी भवति।’ ततः रावणं शपति — ‘कालोपहतचेतनः त्वम् एतत् कर्म कृतवान्; रामात् जीवितान्तकरं घोरं व्यसनम् आप्नुहि।’ अत्र सीतायाः शोकः क्रमेण परिणमति — प्रथमम् आक्रन्दनम्, ततः उपालम्भः, ततः धर्मविचारः, अन्ते शापः। ‘कालः अङ्गी भवति’ इति कृषिदृष्टान्तेन सा स्वयम् एव पत्योः विलम्बं समाधत्ते — भक्तिः एव तर्कं जनयति। प्रथमं सा लक्ष्मणम् आह्वयति, यतः सः एव आश्रमे रक्षकत्वेन स्थापितः आसीत्; ततः रामम्, यतः सः एव भर्ता शरणं च। ‘विनेतासि’ इति पदेन सा रामस्य राजधर्मम् एव स्मारयति — दुष्टनिग्रहः हि राज्ञः कर्तव्यम्। ‘सस्यानामिव पक्तये’ इति उपमया सा न केवलं पत्युः विलम्बं समाधत्ते, अपि तु रावणस्य विनाशः अवश्यम्भावी, केवलं कालम् अपेक्षते इति अपि सूचयति। ‘शाधि हि रावणम्’ इति आज्ञार्थेन सा दूरस्थम् अपि पतिम् आदिशति इव — विरहे अपि विश्वासः एव वचनं प्रवर्तयति।

‘हन्त, इदानीं कैकेयी बान्धवैः सह सकामा जाता — यतः धर्मकामस्य यशस्विनः धर्मपत्नी अहं ह्रियेयम्।’ ततः सा अचेतनानि अपि आमन्त्रयते — ‘हे जनस्थान, हे पुष्पिताः कर्णिकाराः, क्षिप्रं रामाय शंसध्वं — सीतां रावणः हरति। हे हंससारससंघुष्टे गोदावरि, तुभ्यं वन्दनम्; त्वम् अपि शीघ्रं रामाय कथय। अस्मिन् विविधपादपे वने यानि दैवतानि सन्ति, तेभ्यः नमस्करोमि; भर्तुः मां हृताम् इति शंसत। यानि कानिचित् विविधानि सत्त्वानि अत्र सन्ति, मृगपक्षिगणाः च — सर्वाणि शरणं यामि। “भर्तुः प्राणेभ्यः अपि गरीयसी प्रिया सीता विवशा हृता” इति शंसत। एवं विदित्वा महाबाहुः महाबलः रामः अमुत्र अपि पराक्रम्य माम् आनेष्यति — वैवस्वतेन हृताम् अपि।’ अत्र करुणा परमां काष्ठां प्राप्नोति — यदा मानुषः कोऽपि साहाय्याय नास्ति, तदा वृक्षाः नद्यः पशवः पक्षिणः च एव दूताः भवन्ति। अन्तिमे वाक्ये तु सीतायाः अविचलः विश्वासः प्रकाशते। ‘आमन्त्रये’ इति क्रिया सम्भाषणे प्रस्थाने च प्रयुज्यते — सीता जनस्थानात् प्रस्थिता इति अपि ध्वनति। कर्णिकाराः गोदावरी वनदेवताः मृगपक्षिणः च इति क्रमेण वृक्षाः, नदी, देवताः, प्राणिनः — सर्वं जनस्थानस्य जीवनम् एव दूतत्वेन प्रार्थितम्। ‘क्षिप्रं रामाय शंसध्वम्’ इति पदानि द्विः आवृत्तानि — ध्रुवपदम् इव; एतेन आर्तस्य पुनःपुनः आवृत्तिः स्वाभाविकी दर्शिता। अन्ते ‘आनेष्यति’ इति भविष्यत्कालः — सन्देहः न कोऽपि।

एवं करुणाः वाचः विलपन्ती सुदुःखिता आयतलोचना सा वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्श। तम् उद्वीक्ष्य रावणस्य वशं गता सुश्रोणी भयपरा दुःखोपहतया गिरा समाक्रन्दत् — ‘हे आर्य जटायो, पश्य! अनेन पापकर्मणा राक्षसेन्द्रेण अकरुणम् अनाथवत् अहं ह्रियमाणा। किन्तु एषः क्रूरः निशाचरः त्वया वारयितुं न शक्यः — सत्त्ववान् जितकाशी सायुधः दुर्मतिः च अयम्। अतः रामाय यथातत्त्वं मम हरणं कथय, लक्ष्मणाय च तत् सर्वम् अशेषतः आख्यातव्यम्।’ अत्र सीतायाः विवेकः प्रशंसनीयः — सा वृद्धं गृध्रं युद्धाय न प्रेरयति, अपि तु दौत्याय एव नियुङ्क्ते; शत्रोः बलं च स्वयम् एव स्वीकरोति। तथापि जटायुः युद्धम् एव वृणोति इति अग्रिमे सर्गे दृश्यते। ‘अनाथवत्’ इति पदेन सनाथा अपि सती तत्क्षणे अनाथा इति करुणा व्यज्यते; एतेन सर्गः समाप्यते। ‘वनस्पतिगतम्’ इति पदेन जटायोः स्थानं सूचितम् — वृद्धः सः वृक्षे एव सुप्तः आसीत्, इति अग्रिमसर्गे स्पष्टम्। सीता तम् आर्य इति सम्बोधयति — पक्षिणम् अपि गौरवेण, यतः सः दशरथस्य सखा। ‘अकरुणम्’ इति क्रियाविशेषणेन हरणस्य निर्दयता सूचिता। अन्तिमौ श्लोकौ दौत्यनिर्देशरूपौ — एतौ एव अग्रिमसर्गयोः बीजम्, यतः जटायुः प्रथमं वचनेन ततः युद्धेन च रावणं प्रतिरुणद्धि। तथा च ‘यथातत्त्वम्’ इति पदेन सा अलङ्कारं विना यथादृष्टं निवेदनम् एव प्रार्थयते।

గత సర్గలో సీత రావణుణ్ణి ధర్మంతో గద్దించింది — ‘నేను రాముని పత్నిని, ఇంకొకరిని కోరను’ అని. ఆమె ఆ మాట విని ప్రతాపవంతుడైన దశగ్రీవుడు చేతితో చేతిని చరిచి, మహాకాయాన్ని ధరించాడు — ఇది కోపానికి మొదటి చిహ్నం. మాటలలో నేర్పరి అయిన అతడు మళ్ళీ మైథిలితో అన్నాడు — ‘ఉన్మత్తురాలవైన నువ్వు నా వీర్యపరాక్రమాల గురించి వినలేదనుకుంటాను.’ తరువాత ఆత్మశ్లాఘ మొదలవుతుంది — ‘ఆకాశంలో నిలిచి భుజాలతో భూమిని ఎత్తగలను, సముద్రాన్ని తాగివేయగలను, రణంలో నిలిచి మృత్యువును కూడా చంపగలను, పదునైన బాణాలతో సూర్యుణ్ణి గుచ్చగలను, భూతలాన్ని చీల్చగలను. ఓ ఉన్మత్తురాలా, కోరిన రూపం ధరించగల నన్ను చూడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి — ఇంతకుముందు పరివ్రాజక వేషంలో శాంతవచనాలు పలికినవాడే ఇప్పుడు బలప్రదర్శననే శరణుజొచ్చుతున్నాడు. ధర్మవచనాలతో ఓడిపోయిన కాముకుడు బలాన్నే ప్రమాణంగా భావిస్తాడని కవి సూచిస్తాడు. ‘ఉన్మత్తయా’ (ఉన్మత్తురాలవైన) అనే పదంతో అతడు సీత ధర్మనిష్ఠనే ఉన్మాదమంటున్నాడు — ఇది దోషదృష్టి వల్ల కలిగిన తారుమారు. ‘హస్తే హస్తం సమాహత్య’ (చేతితో చేతిని చరిచి) అనే క్రియ లోకంలో కూడా కోపానికీ సవాలుకూ చిహ్నం; దాని తరువాత శరీరాన్ని పెంచడం రెండవ చిహ్నం. ‘ఉద్వహేయమ్’ (ఎత్తగలను), ‘ఆపిబేయమ్’ (తాగివేయగలను), ‘హన్యామ్’ (చంపగలను), ‘తుద్యామ్’ (గుచ్చగలను), ‘విభింద్యామ్’ (చీల్చగలను) అనే ఐదు విధిలింగ్ రూపాలు ఒకచోట గుదిగుచ్చబడ్డాయి — చేయగలిగే శక్తి మాత్రమే వర్ణించబడింది, చేసిన పని కాదు; కనుక ఈ శ్లాఘ కేవలం కల్పనే అని సూక్ష్మదృష్టితో తెలుస్తుంది. భూమి, సముద్రం, మృత్యువు, సూర్యుడు, భూతలం అనే ఐదు మహత్తర వస్తువులు ఉపమానాలుగా తీసుకోబడ్డాయి — వస్తువు ఎంత గొప్పదో ఆత్మశ్లాఘ అంత గొప్పది.

ఇలా అన్న రావణుని కన్నులు అగ్నిశిఖలా మెరుస్తూ, అంచులలో పచ్చని ఛాయతో, ఎర్రబడ్డాయి — కోపం మొదట కన్నులలోనే ప్రకాశిస్తుంది. వెంటనే సౌమ్యరూపాన్ని విడిచిపెట్టి అతడు తీక్ష్ణమైన, కాలుని రూపం వంటి తన స్వంత రూపాన్ని ధరించాడు. ఎర్రని కన్నులవాడై, కాచిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించి, మహాక్రోధంతో ఆవేశించబడి, నల్లని మేఘంలా, పది ముఖాలతో, ఇరవై భుజాలతో — ఆ నిశాచరుడు ఈ విధంగా అయ్యాడు. పరివ్రాజకుని కపటవేషాన్ని విడిచి, మహాకాయుడైన రాక్షసాధిపతి తన స్వరూపాన్ని పొందాడు. ఎర్రని వస్త్రాలు ధరించి అతడు స్త్రీరత్నమైన మైథిలిని చూస్తూ నిలిచాడు. ఇక్కడ వర్ణన క్రమాన్ని మననం చేయాలి — మొదట కన్నులు, తరువాత రూపం, తరువాత ఆభరణాలు, చివరకు పది ముఖాలూ ఇరవై భుజాలూ. కపటవేషాన్ని విడిచిపెట్టడమే ఈ సర్గకు కేంద్రం; మోసంతో పని జరిగేంత వరకే కపటం, ఆ తరువాత బలాత్కారం — ఇదే రాక్షసనీతి. ‘తప్తకాంచనభూషణః’ (కాచిన బంగారు ఆభరణాలు గలవాడు) అనేది శోభ, ‘నీలజీమూతసంనిభః’ (నల్లని మేఘం వంటివాడు) అనేది భయంకరత్వం — రెండూ ఒకచోట ఉండడమే రావణుని స్వభావం. ‘సద్యః’ (వెంటనే) అనే పదం ముఖ్యమైనది — క్షణమాత్రంలో వేషం మారడం అతని కామరూపిత్వానికి ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. అతడు నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కోరిన రూపం ధరించగల నన్ను చూడు’ అని ఏమి చెప్పాడో, అదే ఇక్కడ క్రియలో చూపబడింది. ‘స్త్రీరత్నమ్’ అనే పదంతో రావణుని దృష్టి సూచించబడింది — అతని దృష్టిలో సీత ఒక రత్నం మాత్రమే, అపహరించదగిన వస్తువు, పూజ్యురాలైన సాధ్వి కాదు. దీనితో తరువాతి శ్లోకాలలోని ప్రలోభవచనాలకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. పది ముఖాలూ ఇరవై భుజాలూ అనే సంఖ్య కూడా అర్థవంతమైనదే — ఒకే పురుషుడు పది విధాలుగా చీలిపోయిన మనస్సు గలవాడని వ్యాఖ్యాతలు వివరిస్తారు.

నల్లని కేశాంతాలు గల, సూర్యకాంతి వంటి, వస్త్రాభరణాలతో కూడిన మైథిలిని చూసి రావణుడు అన్నాడు — ‘మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన భర్తను నువ్వు కోరుకుంటే నన్ను ఆశ్రయించు, ఓ వరారోహా; నేను నీకు తగిన పతిని. చిరకాలం నన్ను సేవించు; నేను శ్లాఘనీయుణ్ణి; ఎప్పుడూ నీకు అప్రియం చేయను. మానవునిపై ఉన్న భావాన్ని విడిచిపెట్టు, నాపై మనస్సు నిలుపు.’ తరువాత రామనింద మొదలుపెడతాడు — ‘రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడైన, కోరిక నెరవేరని, పరిమితమైన ఆయువు గల రాముని ఏ గుణాల వల్ల నువ్వు అనురాగం పెంచుకున్నావు, ఓ తాను పండితురాలినని భావించే మూఢురాలా? స్త్రీ మాటను బట్టి రాజ్యాన్నీ మిత్రజనాన్నీ విడిచి క్రూరమృగాలు తిరిగే అడవిలో నివసించేవాడు దుర్బుద్ధి.’ ఇక్కడ రావణుని తర్కం లౌకికమైనదే — ఐశ్వర్యం, యశస్సు, దీర్ఘాయువు ఇవే భర్తకు గుణాలని అతడు భావిస్తాడు; రాముని ధర్మనిష్ఠ అతని దృష్టిలో మూర్ఖత్వం. ‘పండితమానిని’ (తాను పండితురాలినని భావించేదానా) అనే సంబోధనతో అతడు సీత వివేకాన్నే పరిహసిస్తాడు. ధర్మదృష్టి, అర్థదృష్టి అనే రెండు మార్గాల విరోధం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ‘మానవునిపై భావాన్ని విడిచిపెట్టు’ అనే మాటతో అతడు మనుష్యత్వాన్నే తక్కువగా, రాక్షసైశ్వర్యాన్ని శ్రేష్ఠంగా భావిస్తాడు. కానీ సీతకు మానవభావమే ధర్మం. ‘పరిమితాయుషమ్’ (పరిమితమైన ఆయువు గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతడు రాముని మర్త్యత్వాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, తనకు వరబలం వల్ల దీర్ఘాయువు ఉందని సూచిస్తాడు. ‘స్త్రీ మాటను బట్టి’ అని నిందించేటప్పుడు, స్వయంగా స్త్రీకామంతో ప్రేరేపించబడినవాడే ఇంకొకరిని స్త్రీవశుడంటున్నాడు — ఇది గొప్ప విరోధం; ఈ విడంబనను కవి ఉద్దేశపూర్వకంగానే చూపాడు.

ప్రియవచనాలకే అర్హురాలూ, ప్రియంగా మాట్లాడేదీ అయిన మైథిలితో ఇలా పలికి, అతి దుష్టాత్ముడూ కామమోహితుడూ అయిన ఆ రాక్షసుడు దగ్గరకు వెళ్ళి సీతను పట్టుకున్నాడు — ఆకాశంలో బుధుడు రోహిణిని పట్టుకున్నట్లు. ఎడమచేతితో జుట్టును, కుడిచేతితో తొడలను — ఈ విధంగా అతడు ఆమెను పట్టుకున్నాడు. పర్వతశిఖరం వంటివాడూ, పదునైన కోరలవాడూ, మహాభుజుడూ, మృత్యువు వంటివాడూ అయిన అతనిని చూసి వనదేవతలు భయంతో పారిపోయారు. అప్పుడు మాయామయమైన, గాడిదలు కట్టిన, కర్కశమైన ధ్వని చేసే, బంగారు అంగాలు గల రావణుని మహారథం కనిపించింది. కఠినమైన మాటలతో ఆమెను బెదిరిస్తూ, బిగ్గరగా గర్జిస్తూ అతడు వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకొని రథం ఎక్కించాడు. పట్టుబడిన ఆ యశస్విని దూరంగా వెళ్ళిన భర్తను ఉద్దేశించి ‘రామా!’ అని బిగ్గరగా అరిచింది. ఇష్టం లేని, సర్పరాజు భార్యలా గిలగిలలాడుతున్న ఆమెను కామార్తుడైన అతడు తీసుకొని పైకి ఎగిరాడు. ఇక్కడ ఉపమను మననం చేయాలి — గ్రహం పట్టుకున్న రోహిణి, గరుడుడు పట్టుకున్న నాగవధువు — రెండు ఉపమానాలలోనూ బలవంతునికీ దుర్బలురాలికీ ఉన్న సంబంధమే సూచించబడింది. వనదేవతలు పారిపోవడం ద్వారా రావణుని భయంకరత్వం పరోక్షంగా వర్ణించబడింది. ‘ప్రియార్హామ్’ (ప్రియవచనాలకు అర్హురాలు) అనే విశేషణం కరుణరసానికి బీజం — ప్రియవచనాలకే అర్హురాలైన ఆమె కఠినవాక్యాలతో బెదిరించబడుతోంది. జుట్టును పట్టుకోవడం, తొడలను పట్టుకోవడం — ఈ రెండు స్పర్శలూ శాస్త్రంలో పరస్త్రీని అవమానించడంలో పరమపాపంగా గణించబడతాయి. గాడిదలు కట్టిన రథం అనే విశేషణం అపశకున సూచకం — గుర్రాలతో కాదు, గాడిదలతో కట్టిన రథం; దాని ‘ఖరస్వనః’ (కర్కశ ధ్వని) కూడా అమంగళమే. దీనితో రావణుని వినాశం ఇక్కడే సూచించబడింది. ‘బుధః ఖే రోహిణీమ్ ఇవ’ (ఆకాశంలో బుధుడు రోహిణిని పట్టుకున్నట్లు) అనే ఉపమలో గ్రహనక్షత్రాల సంబంధం ఉంది; వ్యాఖ్యానాలలో చెప్పినట్లు — బుధుడు రోహిణిని తాకితే అపశకునం కలిగినట్లే, రావణుని స్పర్శ లోకానికి అనర్థం కలిగిస్తుంది.

రాక్షసేంద్రుడు ఆకాశమార్గంలో అపహరించుకుపోతుండగా ఆమె మత్తెక్కినదానిలా, మతి భ్రమించినదానిలా, ఆతురురాలిలా బిగ్గరగా ఆక్రందించింది. ‘ఓ లక్ష్మణా, మహాబాహూ, గురువుల మనస్సును ప్రసన్నం చేసేవాడా, కామరూపి అయిన రాక్షసుడు నన్ను అపహరిస్తుంటే నీకు తెలియడం లేదా! ఓ రాఘవా, ధర్మం కోసం జీవితాన్నీ సుఖాన్నీ సంపదనూ విడిచిపెట్టిన నువ్వు, అధర్మంగా అపహరించబడుతున్న నన్ను చూడడం లేదా! ఓ పరంతపా, నువ్వు దుర్వినీతులను శిక్షించేవాడివి కదా; మరి ఇలాంటి పాపాత్ముడైన రావణుణ్ణి ఎందుకు శిక్షించడం లేదు?’ తరువాత ఆమె తానే సమాధానం చెప్పుకుంటుంది — ‘దుర్వినీతమైన కర్మకు ఫలం వెంటనే కనిపించదు; పంటలు పండడానికి లాగే ఇక్కడ కూడా కాలమే ప్రధానకారణమవుతుంది.’ తరువాత రావణుణ్ణి శపిస్తుంది — ‘కాలం చేత బుద్ధి నశించినవాడవై నువ్వు ఈ పని చేశావు; రాముని నుండి నీ జీవితాన్ని అంతం చేసే ఘోరమైన విపత్తును పొందు.’ ఇక్కడ సీత శోకం క్రమంగా పరిణమిస్తుంది — మొదట ఆక్రందనం, తరువాత నిష్ఠూరం, తరువాత ధర్మవిచారం, చివరకు శాపం. ‘కాలమే ప్రధానకారణమవుతుంది’ అని వ్యవసాయ దృష్టాంతంతో ఆమె తానే భర్త ఆలస్యానికి సమాధానం చెప్పుకుంటుంది — భక్తియే తర్కాన్ని పుట్టిస్తుంది. మొదట ఆమె లక్ష్మణుణ్ణి పిలుస్తుంది, ఎందుకంటే అతడే ఆశ్రమంలో రక్షకునిగా ఉంచబడ్డాడు; తరువాత రాముణ్ణి, ఎందుకంటే ఆయనే భర్త, శరణ్యుడు. ‘వినేతాసి’ (శిక్షించేవాడివి) అనే పదంతో ఆమె రాముని రాజధర్మాన్నే గుర్తుచేస్తుంది — దుష్టనిగ్రహం రాజు కర్తవ్యం కదా. ‘సస్యానామివ పక్తయే’ (పంటలు పండడానికి లాగే) అనే ఉపమతో ఆమె భర్త ఆలస్యానికి సమాధానం చెప్పుకోవడమే కాదు, రావణుని వినాశం తప్పనిసరి, కేవలం కాలం కోసం ఎదురుచూస్తోంది అని కూడా సూచిస్తుంది. ‘శాధి హి రావణమ్’ (రావణుణ్ణి శిక్షించు) అనే ఆజ్ఞార్థంతో ఆమె దూరంలో ఉన్న భర్తను కూడా ఆదేశిస్తున్నట్లుంది — విరహంలో కూడా విశ్వాసమే మాటను నడిపిస్తుంది.

‘అయ్యో, ఇప్పుడు కైకేయి తన బంధువులతో కలిసి కోరిక తీరినదయింది — ఎందుకంటే ధర్మాన్ని కోరే యశస్వి అయిన రాముని ధర్మపత్నినైన నేను అపహరించబడుతున్నాను.’ తరువాత ఆమె అచేతనమైనవాటిని కూడా సంబోధిస్తుంది — ‘ఓ జనస్థానమా, ఓ పూచిన కర్ణికార వృక్షాలారా, త్వరగా రామునికి చెప్పండి — సీతను రావణుడు అపహరిస్తున్నాడని. హంసలూ సారసపక్షులూ కూసే ఓ గోదావరీ, నీకు నమస్కారం; నువ్వు కూడా త్వరగా రామునికి చెప్పు. వివిధ వృక్షాలు గల ఈ వనంలో ఏయే దేవతలు ఉన్నారో వారికి నమస్కరిస్తున్నాను; నన్ను అపహరించారని నా భర్తకు చెప్పండి. ఇక్కడ ఏయే రకరకాల ప్రాణులు ఉన్నాయో, మృగాలూ పక్షుల గుంపులూ — అన్నిటినీ శరణు వేడుతున్నాను. “భర్తకు ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన సీత నిస్సహాయురాలై అపహరించబడింది” అని చెప్పండి. ఇది తెలుసుకొని మహాబాహువూ మహాబలుడూ అయిన రాముడు పరలోకంలోనైనా పరాక్రమించి నన్ను తీసుకువస్తాడు — యముడు అపహరించినా సరే.’ ఇక్కడ కరుణ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — సహాయానికి ఏ మనిషీ లేనప్పుడు చెట్లూ నదులూ పశువులూ పక్షులూ దూతలవుతాయి. చివరి వాక్యంలో మాత్రం సీత అచంచల విశ్వాసం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ఆమంత్రయే’ అనే క్రియ సంబోధనలోనూ వీడ్కోలులోనూ ప్రయోగించబడుతుంది — సీత జనస్థానం నుండి బయలుదేరుతోందని కూడా ఇది ధ్వనిస్తుంది. కర్ణికారాలు, గోదావరి, వనదేవతలు, మృగపక్షులు — ఈ క్రమంలో వృక్షాలు, నది, దేవతలు, ప్రాణులు — జనస్థానపు జీవమంతా దూతగా ఉండమని ప్రార్థించబడింది. ‘క్షిప్రం రామాయ శంసధ్వమ్’ (త్వరగా రామునికి చెప్పండి) అనే పదాలు ధ్రువపదంలా రెండుసార్లు ఆవృత్తమయ్యాయి; దీనితో ఆర్తులు మళ్ళీ మళ్ళీ అదే మాట అనడం సహజమని చూపబడింది. చివరలో ‘ఆనేష్యతి’ (తీసుకువస్తాడు) అనే భవిష్యత్కాలం — ఏ సందేహమూ లేదు.

ఇలా కరుణాజనకమైన మాటలతో విలపిస్తూ, మిక్కిలి దుఃఖించిన, విశాలమైన కన్నులు గల ఆమె చెట్టుపై ఉన్న గద్దను చూసింది. అతనిని చూసి, రావణుని వశమైన, అందమైన కటిప్రదేశం గల ఆమె భయవిహ్వలయై, దుఃఖంతో గద్గదమైన గొంతుతో ఆక్రందించింది — ‘ఓ ఆర్యా జటాయూ, చూడు! పాపకర్ముడైన ఈ రాక్షసేంద్రుడు నన్ను అనాథలా నిర్దయగా అపహరిస్తున్నాడు. కానీ ఈ క్రూరుడైన నిశాచరుణ్ణి నువ్వు అడ్డుకోలేవు — ఇతడు బలవంతుడు, విజయగర్వం గలవాడు, ఆయుధధారి, దుర్బుద్ధి. కనుక నా అపహరణను యథార్థంగా రామునికి చెప్పు, లక్ష్మణునికి కూడా అదంతా ఏమీ మిగల్చకుండా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ సీత వివేకం ప్రశంసనీయం — ఆమె వృద్ధుడైన గద్దను యుద్ధానికి ప్రేరేపించదు, దౌత్యానికే నియమిస్తుంది; శత్రువు బలాన్ని కూడా తానే అంగీకరిస్తుంది. అయినా జటాయువు యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడని తరువాతి సర్గలో కనిపిస్తుంది. ‘అనాథవత్’ (అనాథలా) అనే పదంతో — సనాథ అయినప్పటికీ ఆ క్షణంలో అనాథ అనే కరుణ వ్యక్తమవుతుంది; దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘వనస్పతిగతమ్’ (చెట్టుపై ఉన్న) అనే పదంతో జటాయువు స్థానం సూచించబడింది — వృద్ధుడైన అతడు చెట్టుపైనే నిద్రిస్తున్నాడని తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది. సీత అతనిని ‘ఆర్యా’ అని సంబోధిస్తుంది — పక్షినైనా గౌరవంతో, ఎందుకంటే అతడు దశరథుని మిత్రుడు. ‘అకరుణమ్’ (నిర్దయగా) అనే క్రియావిశేషణంతో అపహరణలోని నిర్దయత సూచించబడింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దౌత్య నిర్దేశరూపమైనవి — ఇవే తరువాతి రెండు సర్గలకు బీజం, ఎందుకంటే జటాయువు మొదట మాటతో, తరువాత యుద్ధంతో రావణుణ్ణి అడ్డుకుంటాడు. అంతేకాక ‘యథాతత్త్వమ్’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో ఆమె అలంకారం లేకుండా చూసినది చూసినట్లుగా చెప్పమనే ప్రార్థిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை ராவணனைத் தர்மத்தின் பெயரால் கண்டித்தாள் — ‘நான் ராமனின் மனைவி, வேறொருவனை விரும்பமாட்டேன்’ என்று. அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஆற்றல் மிக்க தசக்ரீவன் கையோடு கையைத் தட்டிக்கொண்டு தன் உடலைப் பெரிதாக்கினான் — இதுவே சினத்தின் முதல் அடையாளம். பேச்சில் வல்லவனான அவன் மீண்டும் மைதிலியிடம் சொன்னான்: ‘பித்துப் பிடித்த நீ என் வீரத்தையும் பராக்கிரமத்தையும் கேள்விப்படவில்லை என்று நினைக்கிறேன்.’ பிறகு தற்புகழ்ச்சி தொடங்குகிறது: ‘வானில் நின்றபடியே என் தோள்களால் பூமியைத் தூக்குவேன், கடலைக் குடித்துவிடுவேன், போரில் நின்று மரணத்தையும் கொல்வேன், கூரிய அம்புகளால் சூரியனைத் துளைப்பேன், பூமியைப் பிளப்பேன். பித்துப் பிடித்தவளே, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் என்னைப் பார்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — முன்பு பரிவ்ராஜக வேடத்தில் அமைதியான சொற்களைப் பேசியவன் இப்போது வலிமைக் காட்சியையே புகலிடமாகக் கொள்கிறான். தர்மச் சொற்களால் தோற்ற காமுகன் வலிமையையே சான்றாகக் கருதுகிறான் என்று கவி சுட்டுகிறார். ‘பித்துப் பிடித்தவளே’ என்ற சொல்லால் அவன் சீதையின் தர்ம நிலைப்பாட்டையே பைத்தியம் என்கிறான் — குற்றம் காணும் பார்வையின் தலைகீழ் இது. ‘கையோடு கையைத் தட்டுதல்’ என்ற செயல் உலகிலும் சினத்துக்கும் அறைகூவலுக்கும் அடையாளம்; அதன்பின் உடலைப் பெரிதாக்குதல் இரண்டாவது அடையாளம். ‘தூக்குவேன்’, ‘குடிப்பேன்’, ‘கொல்வேன்’, ‘துளைப்பேன்’, ‘பிளப்பேன்’ என்ற ஐந்து வினைகளும் சம்ஸ்கிருதத்தில் ‘விதிலிங்’ (இயலுமை காட்டும்) வடிவில் ஒன்றாகக் கோக்கப்பட்டுள்ளன — செய்யக்கூடியது மட்டுமே வர்ணிக்கப்படுகிறது, செய்த செயல் அல்ல; ஆகவே இந்தத் தற்புகழ்ச்சி வெறும் கற்பனையே என்பது நுட்பமாகப் பார்த்தால் தெரியும். பூமி, கடல், மரணம், சூரியன், நிலப்பரப்பு என்ற ஐந்து பெரும் பொருள்கள் உவமைகளாக எடுக்கப்பட்டுள்ளன — பொருள் எவ்வளவு பெரிதோ, தற்புகழ்ச்சியும் அவ்வளவு பெரிது.

இவ்வாறு பேசிய ராவணனின் கண்கள் நெருப்பின் ஒளி போலவும், ஓரங்களில் பழுப்பாகவும், சிவந்தும் ஆயின — சினம் முதலில் கண்களிலேயே வெளிப்படுகிறது. உடனே மென்மையான உருவத்தைக் கைவிட்டு, காலனைப் போன்ற கூர்மையான தன் சொந்த உருவத்தை அவன் மேற்கொண்டான். சிவந்த கண்கள், பழுக்கக் காய்ச்சிய பொன் அணிகலன்கள், பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டவன், கருநீல மேகம் போன்றவன், பத்து முகங்கள், இருபது கைகள் — இவ்வாறு அந்த இரவுலாவி ஆனான். பரிவ்ராஜக மாறுவேடத்தை விட்டுப் பேருடல் கொண்ட ராக்ஷச அதிபதி தன் சொந்த உருவத்தை அடைந்தான். சிவந்த ஆடை தரித்து, பெண்களுள் ரத்தினமான மைதிலியை நோக்கியபடி அவன் நின்றான். இங்கே வர்ணனையின் வரிசை சிந்திக்கத்தக்கது — முதலில் கண்கள், பிறகு உருவம், பிறகு அணிகலன்கள், இறுதியில் பத்து முகங்களும் இருபது கைகளும். மாறுவேடத்தைக் கைவிடுவதே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம்; ஏமாற்றால் காரியம் கைகூடும் வரை மட்டுமே வஞ்சனை, அதன்பின் பலாத்காரம் — இதுவே ராக்ஷச நீதி. ‘பழுக்கக் காய்ச்சிய பொன் அணிகலன்கள்’ என்பது அழகு, ‘கருநீல மேகம் போன்றவன்’ என்பது பயங்கரம் — இரண்டும் ஒன்றாக இருப்பதே ராவணனின் இயல்பு. ‘உடனே’ என்ற சொல் முக்கியமானது — கணநேரத்தில் வேட மாற்றம்; இது விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ஆற்றலுக்கு நேரடிச் சான்று. நான்காம் சுலோகத்தில் அவன் ‘விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் என்னைப் பார்’ என்று சொன்னதையே இங்கே செயலால் காட்டுகிறான். ‘பெண்களுள் ரத்தினம்’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் பார்வை சுட்டப்படுகிறது — அவன் பார்வையில் சீதை ஒரு ரத்தினம், கவர வேண்டிய பொருள்; போற்றத்தக்க கற்புடையவள் அல்லள். இதனால் அடுத்த சுலோகங்களில் வரும் ஆசைகாட்டும் சொற்களுக்கு அடித்தளம் அமைகிறது. பத்து முகங்கள், இருபது கைகள் என்ற எண்ணிக்கையும் பொருளுடையது — ஒரே மனிதன் பத்து விதமாகப் பிளவுபட்ட மனமுடையவன் என்று உரையாசிரியர்கள் விளக்குகின்றனர்.

கருமையான கூந்தல் முனைகளுடன், சூரியனின் ஒளி போன்றவளாக, ஆடை அணிகலன்கள் பூண்டிருந்த மைதிலியைக் கண்டு ராவணன் சொன்னான்: ‘மூவுலகிலும் புகழ்பெற்ற கணவனை நீ விரும்பினால் என்னை அடைக்கலமாகக் கொள், அழகிய இடை உடையவளே; நானே உனக்கு ஏற்ற கணவன். நெடுங்காலம் என்னை ஏற்றுக்கொள்; நான் போற்றத்தக்கவன்; ஒருபோதும் உனக்குப் பிடிக்காததைச் செய்யமாட்டேன். மனிதன் மேலுள்ள பற்றைக் கைவிடு; என் மேல் அன்பைச் செலுத்து.’ பிறகு ராமனைப் பழிக்கத் தொடங்குகிறான்: ‘ராஜ்யத்திலிருந்து நழுவியவன், நோக்கம் நிறைவேறாதவன், குறுகிய ஆயுள் உடையவன் ராமன் — எந்தக் குணங்களுக்காக நீ அவனிடம் பற்று வைத்திருக்கிறாய், அறிவாளி என்று தன்னை எண்ணும் மூடப்பெண்ணே? ஒரு பெண்ணின் சொல்லுக்காக ராஜ்யத்தையும் நண்பர்களையும் விட்டுக் கொடிய விலங்குகள் திரியும் காட்டில் வாழ்பவன் தீய புத்தியுடையவன்.’ இங்கே ராவணனின் வாதம் உலகியலானது மட்டுமே — செல்வம், புகழ், நீண்ட ஆயுள் — இவையே கணவனின் குணங்கள் என்று அவன் கருதுகிறான்; ராமனின் தர்மப் பற்றோ அவன் பார்வையில் மூடத்தனம். ‘அறிவாளி என்று தன்னை எண்ணுபவளே’ என்ற விளியால் அவன் சீதையின் விவேகத்தையே கேலி செய்கிறான். தர்மப் பார்வை, பொருள் பார்வை என்ற இரு வழிகளின் முரண் இங்கே தெளிவாகிறது. ‘மனிதன் மேலுள்ள பற்றைக் கைவிடு’ என்ற சொல்லால் அவன் மனிதத் தன்மையையே தாழ்ந்ததாகவும் ராக்ஷச செல்வத்தை மேலானதாகவும் கருதுகிறான். ஆனால் சீதைக்கு மனிதப் பற்றே தர்மம். ‘குறுகிய ஆயுள் உடையவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவன் ராமன் மரணத்துக்கு உட்பட்டவன் என்பதை நினைவூட்டுகிறான்; தான் வர பலத்தால் நீண்ட ஆயுள் பெற்றவன் என்பதையும் சுட்டுகிறான். ‘ஒரு பெண்ணின் சொல்லுக்காக’ என்று பழிக்கும்போது, தானே பெண்ணாசையால் தூண்டப்பட்டிருப்பவன் இன்னொருவனைப் பெண்ணுக்கு அடிமை என்கிறான் — இது பெரிய முரண்; இந்த நகைமுரணே கவியின் நோக்கம்.

அன்புச் சொற்களுக்கே தகுதியான, இனிமையாகப் பேசும் மைதிலியிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மிகத் தீய உள்ளமுடைய, காமத்தால் மயங்கிய அந்த ராக்ஷசன் நெருங்கிச் சென்று சீதையைப் பற்றினான் — வானில் புதன் ரோகிணியைப் பற்றுவதுபோல. இடக்கையால் கூந்தலையும் வலக்கையால் தொடைகளையும் — இவ்வாறு அவன் அவளைப் பற்றிக்கொண்டான். மலைச்சிகரம் போன்ற, கூரிய கோரைப்பற்களும் நீண்ட கைகளும் உடைய, மரணத்துக்கு ஒப்பான அவனைக் கண்டு வனதேவதைகள் அச்சத்தால் துன்புற்று ஓடின. அப்போது மாயையால் ஆன, கழுதைகள் பூட்டிய, கரகரத்த ஒலியுடைய, பொன்னாலான ராவணனின் பெருந்தேர் தோன்றியது. கடுஞ்சொற்களால் அவளை மிரட்டி, பேரொலி எழுப்பும் அவன் வைதேகியை மடியில் தூக்கித் தேரில் ஏற்றினான். பற்றப்பட்ட அந்தப் புகழ்மிக்கவள் தொலைவில் சென்றிருந்த கணவரை நோக்கி ‘ராமா!’ என்று பெருங்குரலில் அலறினாள். விரும்பாத அவளை, நாகராஜனின் மனைவிபோல் துடிக்கும் அவளை, காமத்தால் துன்புற்ற அவன் தூக்கிக்கொண்டு மேலே எழும்பினான். இங்கே உவமைகள் சிந்திக்கத்தக்கவை — கிரகத்தால் பற்றப்பட்ட ரோகிணி, கருடனால் பற்றப்பட்ட நாகப்பெண் — இரண்டு உவமைகளிலும் வலியவனுக்கும் மெலியவளுக்குமான உறவே சுட்டப்படுகிறது. வனதேவதைகள் ஓடியதன் மூலம் ராவணனின் பயங்கரம் மறைமுகமாக வர்ணிக்கப்படுகிறது. ‘அன்புச் சொற்களுக்கே தகுதியானவள்’ என்ற அடைமொழி கருணைச் சுவையின் விதை — இனிய சொற்களுக்கு மட்டுமே உரியவள் கடுஞ்சொற்களால் மிரட்டப்படுகிறாள். கூந்தலைப் பற்றுதல், தொடையைப் பற்றுதல் என்ற இரண்டு தீண்டல்களும் சாஸ்திரத்தில் பிறன்மனைவியை அவமதிப்பதன் உச்சப் பாவமாகக் கணக்கிடப்படுகின்றன. ‘கழுதைகள் பூட்டிய தேர்’ என்ற அடைமொழி கெட்ட சகுனத்தைச் சுட்டுகிறது — குதிரைகளால் அல்ல, கழுதைகளால் இழுக்கப்படும் தேர்; அதன் ‘கரகரத்த ஒலி’யும் அமங்கலமானது. இதனால் ராவணனின் அழிவு இங்கேயே சுட்டப்படுகிறது. ‘வானில் புதன் ரோகிணியைப் பற்றுவதுபோல’ என்ற உவமையில் கிரகத்துக்கும் நட்சத்திரத்துக்குமான உறவு உள்ளது; புதன் ரோகிணியைத் தொடும்போது கெட்ட சகுனம் உண்டாவதுபோல, ராவணனின் தீண்டல் உலகுக்குக் கேடாகும் என்று உரைகள் சொல்கின்றன.

ராக்ஷச அரசனால் வான்வழியே கவர்ந்து செல்லப்பட்ட அவள் மிகுந்து அலறினாள் — பித்துப் பிடித்தவள் போல, மனம் கலங்கியவளாக, துயருற்றவள் போல. ‘நீண்ட கைகளை உடைய லக்ஷ்மணா, பெரியவர்களின் உள்ளத்தை மகிழ்விப்பவனே, விரும்பிய உருவம் எடுக்கும் ராக்ஷசனால் கவர்ந்து செல்லப்படும் என்னை நீ அறியவில்லையே! ராகவா, தர்மத்துக்காக உயிரையும் இன்பத்தையும் செல்வத்தையும் துறப்பவரே, அதர்மத்தால் கவர்ந்து செல்லப்படும் என்னை நீர் காணவில்லையே. பகைவரை வாட்டுபவரே, நெறிதவறியவர்களை அடக்குபவர் நீர் அல்லவா; அப்படியானால் இப்படிப்பட்ட பாவியான ராவணனை ஏன் தண்டிக்கவில்லை?’ பிறகு அவளே சமாதானம் சொல்லிக்கொள்கிறாள்: ‘நெறிகெட்ட செயலின் பலன் உடனே தெரிவதில்லை; பயிர்கள் விளைவதற்குப்போல இங்கேயும் காலமே முதன்மையான கூறாகிறது.’ பிறகு ராவணனைச் சபிக்கிறாள்: ‘காலத்தால் அறிவு அழிந்த நீ இந்தச் செயலைச் செய்தாய்; ராமனிடமிருந்து உன் உயிரை முடிக்கும் கொடிய பேரிடரை அடைவாய்.’ இங்கே சீதையின் துயரம் படிப்படியாக மாறுகிறது — முதலில் அலறல், பிறகு குறைகூறல், பிறகு தர்ம ஆய்வு, இறுதியில் சாபம். ‘காலமே முதன்மையாகிறது’ என்ற வேளாண்மை உவமையால் அவள் தானே கணவரின் தாமதத்துக்குச் சமாதானம் சொல்கிறாள் — பக்தியே வாதத்தை உண்டாக்குகிறது. முதலில் அவள் லக்ஷ்மணனை அழைக்கிறாள், ஏனெனில் அவனே ஆசிரமத்தில் காவலனாக நிறுத்தப்பட்டிருந்தான்; பிறகு ராமனை, ஏனெனில் அவரே கணவரும் புகலிடமும். ‘அடக்குபவர்’ என்ற சொல்லால் அவள் ராமனின் அரச தர்மத்தையே நினைவூட்டுகிறாள் — தீயோரை அடக்குவது அரசனின் கடமை அல்லவா. ‘பயிர்கள் விளைவதற்குப்போல’ என்ற உவமையால் அவள் கணவரின் தாமதத்துக்குச் சமாதானம் சொல்வது மட்டுமல்ல, ராவணனின் அழிவு தவிர்க்க முடியாதது, காலத்தை மட்டுமே எதிர்பார்க்கிறது என்பதையும் சுட்டுகிறாள். ‘ராவணனைத் தண்டியுங்கள்’ என்ற ஏவல் வடிவால் அவள் தொலைவிலுள்ள கணவருக்கும் கட்டளையிடுவதுபோல் இருக்கிறது — பிரிவிலும் நம்பிக்கையே சொல்லைத் தூண்டுகிறது.

‘ஐயோ, இப்போது கைகேயி தன் உறவினர்களுடன் விருப்பம் நிறைவேறியவள் ஆனாள் — ஏனெனில் தர்மத்தை விரும்பும் புகழ்மிக்கவரின் தர்மபத்தினியான நான் கவர்ந்து செல்லப்படுகிறேன்.’ பிறகு அவள் உயிரற்றவற்றையும் விளித்துப் பேசுகிறாள்: ‘ஜனஸ்தானமே, மலர்ந்த கர்ணிகார மரங்களே, சீதையை ராவணன் கவர்கிறான் என்று விரைவில் ராமனிடம் சொல்லுங்கள். அன்னங்களும் நாரைகளும் ஒலிக்கும் கோதாவரியே, உனக்கு வணக்கம்; நீயும் விரைவில் ராமனிடம் சொல். பலவகை மரங்கள் நிறைந்த இந்தக் காட்டில் உள்ள தெய்வங்களை வணங்குகிறேன்; நான் கவர்ந்து செல்லப்பட்டதைக் கணவரிடம் சொல்லுங்கள். இங்கே உள்ள பலவகை உயிரினங்கள் அனைத்தையும், மான் கூட்டங்களையும் பறவைக் கூட்டங்களையும் அடைக்கலமாக நாடுகிறேன். “கணவருக்கு உயிரைவிட மேலான அன்புக்குரிய சீதை வேறு வழியின்றிக் கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள்” என்று சொல்லுங்கள். இதை அறிந்தால், நீண்ட கைகளும் பெருவலிமையும் உடைய ராமன் மறுவுலகுக்கே சென்றாவது பராக்கிரமம் காட்டி என்னை மீட்டுக் கொண்டுவருவார் — யமனால் கவர்ந்து செல்லப்பட்டிருந்தாலும் கூட.’ இங்கே கருணை உச்ச எல்லையை அடைகிறது — உதவிக்கு எந்த மனிதனும் இல்லாதபோது மரங்களும் நதிகளும் விலங்குகளும் பறவைகளுமே தூதர்களாகின்றன. கடைசி வாக்கியத்திலோ சீதையின் அசையாத நம்பிக்கை ஒளிர்கிறது. ‘ஆமந்த்ரயே’ (விளிக்கிறேன்) என்ற வினை உரையாடலிலும் விடைபெறுதலிலும் பயன்படுகிறது — சீதை ஜனஸ்தானத்திலிருந்து விடைபெற்றுப் புறப்படுகிறாள் என்பதையும் இது தொனிக்கிறது. கர்ணிகாரங்கள், கோதாவரி, வனதேவதைகள், மான்களும் பறவைகளும் என்ற வரிசையில் மரங்கள், நதி, தெய்வங்கள், உயிரினங்கள் — ஜனஸ்தானத்தின் முழு வாழ்வுமே தூதாகச் செல்ல வேண்டப்படுகிறது. ‘விரைவில் ராமனிடம் சொல்லுங்கள்’ என்ற சொற்கள் இரண்டு முறை மீண்டும் வருகின்றன — பல்லவி போல; இதனால் துயருற்றவர் மீண்டும் மீண்டும் சொல்லும் இயல்பு காட்டப்படுகிறது. இறுதியில் ‘மீட்டுக் கொண்டுவருவார்’ என்ற எதிர்காலம் — எந்தச் சந்தேகமும் இல்லை.

இவ்வாறு கருணைச் சொற்களால் புலம்பிக்கொண்டிருந்த, மிகுந்த துயருற்ற, அகன்ற கண்களை உடைய அவள் ஒரு மரத்தின் மேல் இருந்த கழுகைக் கண்டாள். அவனை நோக்கி, ராவணனின் வசப்பட்டிருந்த அழகிய இடையுடையவள் அச்சம் மேலிட, துயரால் உடைந்த குரலில் அலறினாள்: ‘ஐயா ஜடாயுவே, பாருங்கள்! பாவச் செயல் புரியும் இந்த ராக்ஷச அரசனால் இரக்கமின்றி, அநாதைபோல் நான் கவர்ந்து செல்லப்படுகிறேன். ஆனால் இந்தக் கொடிய இரவுலாவியை உங்களால் தடுக்க முடியாது — இவன் வலிமை உடையவன், வெற்றிச் செருக்கு கொண்டவன், ஆயுதம் ஏந்தியவன், தீய புத்தியுடையவன். ஆகவே நான் கவர்ந்து செல்லப்பட்டதை உள்ளது உள்ளபடி ராமனிடம் சொல்லுங்கள்; லக்ஷ்மணனிடமும் அதையெல்லாம் முழுமையாகச் சொல்ல வேண்டும்.’ இங்கே சீதையின் விவேகம் போற்றத்தக்கது — அவள் முதிய கழுகைப் போருக்குத் தூண்டவில்லை, தூது செல்லவே பணிக்கிறாள்; பகைவனின் வலிமையையும் அவளே ஒப்புக்கொள்கிறாள். ஆயினும் ஜடாயு போரையே தேர்ந்தெடுக்கிறான் என்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் தெரிகிறது. ‘அநாதைபோல்’ என்ற சொல்லால், காப்பவர் உள்ளவளாக இருந்தும் அந்தக் கணத்தில் அவள் அநாதை ஆனாள் என்ற கருணை வெளிப்படுகிறது; இதனுடன் சர்க்கம் நிறைவடைகிறது. ‘மரத்தின் மேல் இருந்த’ என்ற சொல்லால் ஜடாயுவின் இருப்பிடம் சுட்டப்படுகிறது — முதியவனான அவன் மரத்திலேயே உறங்கிக்கொண்டிருந்தான் என்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் தெளிவாகிறது. சீதை அவனை ‘ஐயா’ (ஆர்ய) என்று விளிக்கிறாள் — ஒரு பறவையையும் மதிப்புடன், ஏனெனில் அவன் தசரதனின் நண்பன். ‘இரக்கமின்றி’ என்ற வினையடையால் கவர்தலின் கொடுமை சுட்டப்படுகிறது. கடைசி இரண்டு சுலோகங்களும் தூதுக் கட்டளையின் வடிவில் உள்ளன — இவையே அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களுக்கும் விதை, ஏனெனில் ஜடாயு முதலில் சொல்லாலும் பிறகு போராலும் ராவணனைத் தடுக்கிறான். மேலும் ‘உள்ளது உள்ளபடி’ என்ற சொல்லால் அவள் அலங்காரமின்றிக் கண்டதைக் கண்டபடியே தெரிவிக்க வேண்டுகிறாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾವಣನನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದ್ದಳು — ‘ನಾನು ರಾಮನ ಪತ್ನಿ, ಬೇರೆಯವನನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೈಗೆ ಕೈ ತಟ್ಟಿ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಮಹತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದನು — ಇದು ಕೋಪದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆ. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹುಚ್ಚಿಯಾದ ನೀನು ನನ್ನ ವೀರ್ಯ-ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಬಲ್ಲೆ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಡಬಲ್ಲೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಚುಚ್ಚಬಲ್ಲೆ, ಭೂತಲವನ್ನು ಸೀಳಬಲ್ಲೆ. ಹುಚ್ಚಿಯೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಮೊದಲು ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದವನು ಈಗ ಬಲಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸೋತ ಕಾಮುಕನು ಬಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉನ್ಮತ್ತಯಾ’ (ಹುಚ್ಚಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಉನ್ಮಾದವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯ ತಲೆಕೆಳಗು. ‘ಹಸ್ತೇ ಹಸ್ತಂ ಸಮಾಹತ್ಯ’ (ಕೈಗೆ ಕೈ ತಟ್ಟಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಕೋಪದ ಮತ್ತು ಸವಾಲಿನ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ಅನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು ಎರಡನೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉದ್ವಹೇಯಮ್’, ‘ಆಪಿಬೇಯಮ್’, ‘ಹನ್ಯಾಮ್’, ‘ತುದ್ಯಾಮ್’, ‘ವಿಭಿಂದ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ಐದು ವಿಧಿಲಿಙ್ ರೂಪಗಳನ್ನು (‘ಮಾಡಬಲ್ಲೆ’ ಎಂಬ ಸಂಭಾವ್ಯಾರ್ಥದ ರೂಪಗಳನ್ನು) ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ — ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮಾಡಿದ ಕೃತ್ಯವನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲಾಘನೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರ, ಮೃತ್ಯು, ಸೂರ್ಯ, ಭೂತಲ ಎಂಬ ಐದು ಮಹಾವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಪಮಾನಗಳಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ವಸ್ತು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದೋ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ರಾವಣನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಬೆಂಕಿಯ ಕಾಂತಿಯಂತೆ, ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಹಳದಿಯಾಗಿ, ಕೆಂಪಾದವು — ಕೋಪ ಮೊದಲು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂಡಲೇ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ, ಕಾಲನ ರೂಪದಂತಹ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು, ಮಹಾಕೋಪದ ಆವೇಶ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಹ ಮೈ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು — ಹೀಗೆ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಆದನು. ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ಕಪಟವೇಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾಕಾಯನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನವಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮ ಚಿಂತನೀಯ — ಮೊದಲು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಅನಂತರ ರೂಪ, ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು. ಕಪಟವೇಷದ ತ್ಯಾಗವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ವಂಚನೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಪಟ, ಅನಂತರ ಬಲಾತ್ಕಾರ — ಇದೇ ರಾಕ್ಷಸನೀತಿ. ‘ತಪ್ತಕಾಂಚನಭೂಷಣಃ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬುದು ಶೋಭೆ, ‘ನೀಲಜೀಮೂತಸಂನಿಭಃ’ (ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಹವನು) ಎಂಬುದು ಭಯಂಕರತೆ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗಿರುವುದೇ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವ. ‘ಸದ್ಯಃ’ (ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೇಷಪರಿವರ್ತನೆ; ಇದು ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಒಂದು ರತ್ನ ಮಾತ್ರ, ಅಪಹರಿಸಬೇಕಾದ ವಸ್ತು, ಪೂಜ್ಯಳಾದ ಸಾಧ್ವಿಯಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಯ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಹತ್ತು ಬಗೆಯಾಗಿ ಒಡೆದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಕಪ್ಪು ಕೂದಲಿನ ಅಂಚುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಖ್ಯಾತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ವರಾರೋಹೆಯೇ; ನಾನು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಪತಿ. ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು; ನಾನು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹನು; ಎಂದಿಗೂ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿನ ಭಾವವನ್ನು ತೊರೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವವನ್ನಿಡು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ, ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸದ, ಅಲ್ಪಾಯುಷಿಯಾದ ರಾಮನ ಯಾವ ಗುಣಗಳಿಗೆ ನೀನು ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿರುವೆ, ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಮೂಢಳೇ? ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನೂ ತೊರೆದು ಹಿಂಸ್ರಜಂತುಗಳು ಸಂಚರಿಸುವ ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತರ್ಕ ಲೌಕಿಕವಾದುದು ಮಾತ್ರ — ಐಶ್ವರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು ಇವೇ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಖತನ. ‘ಪಂಡಿತಮಾನಿನಿ’ (ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕವನ್ನೇ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದೃಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿನ ಭಾವವನ್ನು ತೊರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನೇ ಕೀಳೆಂದೂ ರಾಕ್ಷಸೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಮಾನುಷ ಭಾವವೇ ಧರ್ಮ. ‘ಪರಿಮಿತಾಯುಷಮ್’ (ಅಲ್ಪಾಯುಷಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಮರ್ತ್ಯತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ವರಬಲದಿಂದ ಬಂದ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುವಾಗ, ತಾನೇ ಸ್ತ್ರೀಕಾಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಸ್ತ್ರೀವಶನೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಹಾ ವಿರೋಧ; ಈ ವಿಡಂಬನೆ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು.

ಪ್ರಿಯವಾದುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅತಿದುಷ್ಟಾತ್ಮನೂ ಕಾಮಮೋಹಿತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ. ಎಡಗೈಯಿಂದ ಕೂದಲನ್ನೂ ಬಲಗೈಯಿಂದ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ — ಹೀಗೆ ಅವನು ಹಿಡಿದನು. ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ, ಮಹಾಭುಜನಾದ, ಮೃತ್ಯುಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನದೇವತೆಗಳು ಭಯಾರ್ತರಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಆಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕರ್ಕಶ ಶಬ್ದದ, ಚಿನ್ನದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನ ಮಹಾರಥವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಿ, ಮಹಾಘೋಷದ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆತ್ತಿಕೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿದನು. ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಯಶಸ್ವಿನಿ ದೂರ ಹೋಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ‘ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿದಳು. ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದ, ನಾಗರಾಜನ ವಧುವಿನಂತೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಾಮಾರ್ತನಾದ ಅವನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಚಿಂತನೀಯ — ಗ್ರಹದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರೋಹಿಣಿ, ಗರುಡನಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾಗವಧು — ಎರಡೂ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗೂ ದುರ್ಬಲೆಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವನದೇವತೆಗಳ ಪಲಾಯನದಿಂದ ರಾವಣನ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಾರ್ಹಾಮ್’ (ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜ — ಯಾರು ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳಿಗೇ ಅರ್ಹಳೋ ಅವಳನ್ನು ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬೆದರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ತೊಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು — ಈ ಎರಡೂ ಸ್ಪರ್ಶಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ತ್ರೀಧರ್ಷಣದ ಪರಮ ಪಾಪವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಖರಯುಕ್ತಃ’ (ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ) ರಥ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಪಶಕುನಸೂಚಕ — ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಕತ್ತೆಗಳಿಂದ ಹೂಡಿದ ರಥ; ಅದರ ‘ಖರಸ್ವನಃ’ (ಕರ್ಕಶ ಶಬ್ದ) ಎಂಬ ಸ್ವರವೂ ಅಮಂಗಳಕರ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಬುಧಃ ಖೇ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಟೀಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಬುಧನು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು ಅಪಶಕುನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಂತೆ ರಾವಣನ ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅನರ್ಥಕಾರಿ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಿಂದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ಮತ್ತಳಂತೆ, ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಳಾಗಿ, ಆತುರಳಂತೆ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗಿಕೊಂಡಳು. ‘ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹಿರಿಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವವನೇ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲವೇ! ಹೇ ರಾಘವ, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ತೊರೆಯುವ ನೀನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪರಂತಪನೇ, ನೀನು ಅವಿನೀತರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ವಿನಯಕ್ಕೆ ತರುವವನಲ್ಲವೇ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಂತಹ ಪಾಪಿ ರಾವಣನನ್ನು ಏಕೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಅನಂತರ ಅವಳೇ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುರ್ನಡತೆಯ ಕೃತ್ಯದ ಫಲ ಕೂಡಲೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಬೆಳೆ ಮಾಗಲು ಕಾಲ ಬೇಕಾಗುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಲನಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟ ನೀನು ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ; ರಾಮನಿಂದ ಜೀವನವನ್ನೇ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೋಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಆಕ್ರಂದನ, ಅನಂತರ ಉಪಾಲಂಭ (ಆಕ್ಷೇಪ), ಅನಂತರ ಧರ್ಮವಿಚಾರ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಪ. ‘ಕಾಲವೇ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಗವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಕೃಷಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳೇ ಪತಿಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಭಕ್ತಿಯೇ ತರ್ಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಪತಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯ. ‘ವಿನೇತಾಸಿ’ (ದಂಡಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವವನು ನೀನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೇ. ‘ಸಸ್ಯಾನಾಮಿವ ಪಕ್ತಯೇ’ (ಬೆಳೆ ಮಾಗುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ಪತಿಯ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ರಾವಣನ ವಿನಾಶ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿ, ಕಾಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಶಾಧಿ ಹಿ ರಾವಣಮ್’ (ರಾವಣನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಳು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪತಿಗೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ — ವಿರಹದಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.

‘ಅಯ್ಯೋ, ಈಗ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದವಳಾದಳು — ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಯಶಸ್ವಿಯ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾದ ನಾನು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಚೇತನಗಳನ್ನೂ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೇ ಜನಸ್ಥಾನವೇ, ಹೇ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಣಿಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳೇ, ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ — ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಹಂಸ-ಸಾರಸಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗೋದಾವರಿಯೇ, ನಿನಗೆ ವಂದನೆ; ನೀನೂ ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳು. ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳುಳ್ಳ ಈ ವನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಅಪಹೃತಳಾದೆನೆಂದು ನನ್ನ ಪತಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿರುವ ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳು, ಮೃಗ-ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶರಣು ಬರುತ್ತೇನೆ. “ಪತಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು” ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಾಮನು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ನನ್ನನ್ನು ಮರಳಿ ತರುವನು — ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಇಲ್ಲದಾಗ ಮರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ದೂತರಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ವಿಶ್ವಾಸ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಮಂತ್ರಯೇ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಂಭಾಷಣೆಗೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುವುದಕ್ಕೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟಳು ಎಂಬುದೂ ಇದರಿಂದ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಣಿಕಾರಗಳು, ಗೋದಾವರಿ, ವನದೇವತೆಗಳು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವೃಕ್ಷಗಳು, ನದಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು — ಜನಸ್ಥಾನದ ಇಡೀ ಜೀವಜಗತ್ತನ್ನೇ ದೂತತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಮಾಯ ಶಂಸಧ್ವಮ್’ (ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿವೆ — ಪಲ್ಲವಿಯಂತೆ; ಇದರಿಂದ ಆರ್ತನ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆನೇಷ್ಯತಿ’ (ತರುವನು) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲ — ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿ ದುಃಖಿತಳಾದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಅವಳು ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಹದ್ದನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾವಣನ ವಶಳಾಗಿದ್ದ ಆ ಸುಶ್ರೋಣಿ ಭಯವಿಹ್ವಲಳಾಗಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದಳು — ‘ಆರ್ಯ ಜಟಾಯುವೇ, ನೋಡು! ಈ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ನಿರ್ದಯವಾಗಿ, ಅನಾಥಳಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಕ್ರೂರ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ತಡೆಯಲು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ — ಇವನು ಬಲಶಾಲಿ, ವಿಜಯದಿಂದ ಮೆರೆಯುವವನು, ಆಯುಧಧಾರಿ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಪಹರಣವನ್ನು ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿವೇಕ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ — ಅವಳು ವೃದ್ಧ ಹದ್ದನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದೂತಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನೂ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಜಟಾಯು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥವತ್’ (ಅನಾಥಳಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಸನಾಥೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅನಾಥೆ ಎಂಬ ಕರುಣೆ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ವನಸ್ಪತಿಗತಮ್’ (ಮರದ ಮೇಲಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ಥಳ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ಅವನು ಮರದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಅವನನ್ನು ‘ಆರ್ಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಕ್ಷಿಯನ್ನೂ ಗೌರವದಿಂದ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ದಶರಥನ ಸ್ನೇಹಿತ. ‘ಅಕರುಣಮ್’ (ನಿರ್ದಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಪಹರಣದ ನಿರ್ದಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೂತಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ದೇಶನದ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ — ಇವೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯು ಮೊದಲು ಮಾತಿನಿಂದ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಯಥಾತತ್ತ್ವಮ್’ (ಇದ್ದದ್ದು ಇದ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಅಲಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡಂತೆಯೇ ನಿವೇದಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ധർമംകൊണ്ട് രാവണനെ ശകാരിച്ചു — ‘ഞാൻ രാമന്റെ പത്നിയാണ്, മറ്റൊരാളെ ഞാൻ കാമിക്കുന്നില്ല’ എന്ന്. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് പ്രതാപവാനായ ദശഗ്രീവൻ കൈയിൽ കൈകൊട്ടി തന്റെ ശരീരം വലുതാക്കി — കോപത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അടയാളം ഇതാണ്. വാക്കുകളിൽ സമർഥനായ അവൻ വീണ്ടും മൈഥിലിയോടു പറഞ്ഞു — ‘ഭ്രാന്തുപിടിച്ച നീ എന്റെ വീര്യവും പരാക്രമവും കേട്ടിട്ടില്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ പിന്നെ ആത്മപ്രശംസ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘ആകാശത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കൈകൾകൊണ്ട് ഭൂമിയെ ഉയർത്താൻ എനിക്കു കഴിയും, സമുദ്രം കുടിച്ചുവറ്റിക്കാൻ കഴിയും, യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മൃത്യുവിനെപ്പോലും കൊല്ലാൻ കഴിയും, തീക്ഷ്ണബാണങ്ങൾകൊണ്ട് സൂര്യനെ പിളർക്കാൻ കഴിയും, ഭൂതലം പിളർക്കാൻ കഴിയും. ഹേ ഭ്രാന്തീ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന എന്നെ നോക്കൂ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — മുൻപ് പരിവ്രാജകവേഷത്തിൽ ശാന്തവാക്കുകൾ പറഞ്ഞവൻ ഇപ്പോൾ ബലപ്രദർശനത്തെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ധർമവാക്കുകളാൽ പരാജിതനായ കാമി ബലത്തെത്തന്നെ പ്രമാണമായി കരുതുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉന്മത്തയാ’ (ഭ്രാന്തുപിടിച്ചവളാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ സീതയുടെ ധർമനിഷ്ഠയെത്തന്നെ ഉന്മാദമെന്നു പറയുന്നു — ദോഷദൃഷ്ടിയുടെ വിപര്യാസമാണിത്. ‘കൈയിൽ കൈകൊട്ടി’ എന്ന ക്രിയ ലോകത്തിലും കോപത്തിന്റെയും വെല്ലുവിളിയുടെയും അടയാളമാണ്; അതിനുശേഷമുള്ള ശരീരവർധനം രണ്ടാമത്തെ അടയാളം. ‘ഉദ്വഹേയം’, ‘ആപിബേയം’, ‘ഹന്യാം’, ‘തുദ്യാം’, ‘വിഭിന്ദ്യാം’ എന്ന അഞ്ചു വിധിലിങ്രൂപങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു കോർത്തിരിക്കുന്നു — സാധ്യത മാത്രമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്, ചെയ്ത കർമമല്ല; അതിനാൽ ഈ ആത്മപ്രശംസ കല്പനമാത്രമാണെന്ന് സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിയിൽ അറിയാം. ഭൂമി, സമുദ്രം, മൃത്യു, സൂര്യൻ, ഭൂതലം എന്ന അഞ്ചു മഹദ്‌വസ്തുക്കൾ ഉപമാനങ്ങളായി എടുത്തിരിക്കുന്നു — വസ്തു എത്ര വലുതോ ആത്മപ്രശംസയും അത്ര വലുത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ രാവണന്റെ കണ്ണുകൾ അഗ്നിജ്വാലപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവയും മഞ്ഞച്ച അരികുകളുള്ളവയും ചുവന്നവയുമായി — കോപം ആദ്യം കണ്ണുകളിലാണ് തെളിയുന്നത്. ഉടൻതന്നെ സൗമ്യരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ തീക്ഷ്ണവും കാലനെപ്പോലെ തോന്നിക്കുന്നതുമായ സ്വന്തം രൂപം കൈക്കൊണ്ടു. ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, മഹാക്രോധത്താൽ ആവിഷ്ടനായി, കാർമേഘംപോലെ കറുത്ത്, പത്തു മുഖങ്ങളോടും ഇരുപതു കൈകളോടും കൂടി — അങ്ങനെ ആ രാത്രിഞ്ചരൻ ആയിത്തീർന്നു. പരിവ്രാജകവേഷമാകുന്ന കപടം ഉപേക്ഷിച്ച് മഹാകായനായ രാക്ഷസാധിപൻ സ്വന്തം രൂപം പ്രാപിച്ചു. ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച് സ്ത്രീരത്നമായ മൈഥിലിയെ നോക്കി അവൻ നിന്നു. ഇവിടെ വർണനയുടെ ക്രമം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ആദ്യം കണ്ണുകൾ, പിന്നെ രൂപം, പിന്നെ ആഭരണങ്ങൾ, ഒടുവിൽ പത്തു മുഖങ്ങളും ഇരുപതു കൈകളും. കപടവേഷത്തിന്റെ ഉപേക്ഷണംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം; വഞ്ചനകൊണ്ടു കാര്യം നടക്കുന്നിടത്തോളം കപടം, അതിനുശേഷം ബലാത്കാരം — ഇതാണ് രാക്ഷസനീതി. ‘ഉരുക്കിയ സ്വർണാഭരണങ്ങൾ’ ശോഭയെയും ‘കാർമേഘംപോലെ’ ഭയങ്കരതയെയും കാണിക്കുന്നു — ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് എന്നതാണ് രാവണന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ. ‘സദ്യഃ’ (ഉടൻ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ക്ഷണമാത്രംകൊണ്ടുള്ള വേഷമാറ്റം, ഇഷ്ടരൂപധാരിത്വത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ ‘ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന എന്നെ നോക്കൂ’ എന്നു പറഞ്ഞതുതന്നെ ഇവിടെ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ത്രീരത്നം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാവണന്റെ ദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ കണ്ണിൽ സീത ഒരു രത്നം മാത്രം, അപഹരിക്കേണ്ട വസ്തു, പൂജ്യയായ സാധ്വിയല്ല. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലെ പ്രലോഭനവാക്കുകൾക്കു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. പത്തു മുഖങ്ങളും ഇരുപതു കൈകളും എന്ന എണ്ണവും അർഥപൂർണമാണ് — ഒരേ പുരുഷൻ പത്തുവിധത്തിൽ ഭിന്നചിത്തനാണ് എന്ന് വ്യാഖ്യാതാക്കൾ വിശദീകരിക്കുന്നു.

കറുത്ത കേശാഗ്രങ്ങളുള്ളവളും സൂര്യപ്രഭപോലെ ശോഭിക്കുന്നവളും വസ്ത്രാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവളുമായ മൈഥിലിയെ കണ്ട് രാവണൻ പറഞ്ഞു — ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായ ഭർത്താവിനെ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ എന്നെ ആശ്രയിക്കൂ, ഹേ വരാരോഹേ; ഞാൻ നിനക്കു യോജിച്ച ഭർത്താവാണ്. ഏറെക്കാലം എന്നെ ഭജിക്കൂ; ഞാൻ ശ്ലാഘ്യനാണ്; ഒരിക്കലും നിനക്ക് അപ്രിയം ചെയ്യുകയില്ല. മനുഷ്യനിലുള്ള നിന്റെ ഭാവം ഉപേക്ഷിക്കൂ, എന്നിൽ ഭാവം ഉറപ്പിക്കൂ.’ പിന്നെ അവൻ രാമനിന്ദ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനും ലക്ഷ്യം നേടാത്തവനും പരിമിതായുസ്സുമായ രാമനിൽ ഏതു ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടാണ് നീ അനുരക്തയായിരിക്കുന്നത്, ഹേ പണ്ഡിതയെന്നു ഭാവിക്കുന്ന മൂഢേ? ഒരു സ്ത്രീയുടെ വാക്കുകേട്ട് രാജ്യവും സുഹൃജ്ജനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ വിഹരിക്കുന്ന വനത്തിൽ വസിക്കുന്നവൻ ദുർമതിയാണ്.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ യുക്തി കേവലം ലൗകികമാണ് — ഐശ്വര്യം, യശസ്സ്, ദീർഘായുസ്സ് — ഇവ മാത്രമാണ് ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു; രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയാകട്ടെ അവന്റെ കണ്ണിൽ മൗഢ്യമാണ്. ‘പണ്ഡിതമാനിനീ’ (പണ്ഡിതയെന്നു ഭാവിക്കുന്നവളേ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവൻ സീതയുടെ വിവേകത്തെത്തന്നെ പരിഹസിക്കുന്നു. ധർമദൃഷ്ടിയും അർഥദൃഷ്ടിയും എന്ന രണ്ടു മാർഗങ്ങളുടെ വിരോധം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘മനുഷ്യനിലുള്ള ഭാവം ഉപേക്ഷിക്കൂ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ മനുഷ്യത്വത്തെത്തന്നെ താഴ്ന്നതായും രാക്ഷസൈശ്വര്യത്തെ ശ്രേഷ്ഠമായും കരുതുന്നു. എന്നാൽ സീതയ്ക്ക് മനുഷ്യഭാവംതന്നെയാണ് ധർമം. ‘പരിമിതായുസ്സ്’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവൻ രാമന്റെ മർത്ത്യത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, വരബലംകൊണ്ടുള്ള തന്റെ ദീർഘായുസ്സു സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സ്ത്രീയുടെ വാക്കുകേട്ട്’ എന്ന നിന്ദയിൽ, സ്വയം സ്ത്രീകാമത്താൽ പ്രേരിതനായിരിക്കെ മറ്റൊരാളെ സ്ത്രീവശനെന്നു പറയുന്നു — ഇതൊരു വലിയ വൈരുധ്യമാണ്; ഈ വിഡംബനം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതുതന്നെ.

പ്രിയവാക്കുകൾക്ക് അർഹയും പ്രിയം പറയുന്നവളുമായ മൈഥിലിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അതിദുഷ്ടാത്മാവും കാമമോഹിതനുമായ രാക്ഷസൻ അടുത്തുചെന്ന് സീതയെ പിടിച്ചു — ആകാശത്തിൽ ബുധൻ രോഹിണിയെയെന്നപോലെ. ഇടതുകൈകൊണ്ട് മുടിയിലും വലതുകൈകൊണ്ട് തുടകളിലും — അങ്ങനെ അവൻ അവളെ പിടിച്ചെടുത്തു. പർവതശിഖരംപോലെയുള്ളവനും മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ളവനും മഹാബാഹുവും മൃത്യുസമാനനുമായ അവനെ കണ്ട് വനദേവതകൾ ഭയാർത്തരായി ഓടിപ്പോയി. അപ്പോൾ മായാമയവും കഴുതകളെ പൂട്ടിയതും കർക്കശശബ്ദമുള്ളതും സ്വർണാംഗങ്ങളുള്ളതുമായ രാവണന്റെ മഹാരഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പരുഷവാക്കുകളാൽ അവളെ ഭർത്സിച്ച്, ഉച്ചസ്വരമുള്ള അവൻ വൈദേഹിയെ മടിയിലെടുത്ത് രഥത്തിൽ കയറ്റി. പിടിക്കപ്പെട്ട ആ യശസ്വിനി ദൂരെപ്പോയ ഭർത്താവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ‘രാമാ!’ എന്ന് ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. ഇഷ്ടമില്ലാത്തവളും നാഗരാജവധുവിനെപ്പോലെ പിടയുന്നവളുമായ അവളെ എടുത്ത് കാമാർത്തനായ അവൻ മുകളിലേക്കു കുതിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ഗ്രഹം പിടിച്ച രോഹിണി, ഗരുഡൻ പിടിച്ച നാഗവധു — രണ്ട് ഉപമാനങ്ങളിലും ബലവാനും ദുർബലയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വനദേവതകളുടെ പലായനത്തിലൂടെ രാവണന്റെ ഭയങ്കരത പരോക്ഷമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രിയാർഹ’ (പ്രിയത്തിന് അർഹയായവൾ) എന്ന വിശേഷണം കരുണരസത്തിന്റെ ബീജമാണ് — പ്രിയവാക്കുകൾ മാത്രം അർഹിക്കുന്നവൾ പരുഷവാക്കുകളാൽ ഭർത്സിക്കപ്പെടുന്നു. മുടി പിടിക്കലും തുട പിടിക്കലും — ഈ രണ്ടു സ്പർശങ്ങളും ശാസ്ത്രത്തിൽ പരദാരധർഷണത്തിന്റെ പരമപാപമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു. കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം എന്ന വിശേഷണം അപശകുനസൂചകമാണ് — കുതിരകളല്ല, കഴുതകളെ പൂട്ടിയ രഥം; ‘കർക്കശശബ്ദമുള്ളത്’ എന്ന അതിന്റെ സ്വരവും അമംഗളമാണ്. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ വിനാശം ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആകാശത്തിൽ ബുധൻ രോഹിണിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളുടെ ബന്ധമുണ്ട്; വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ പറയുന്നു — ബുധൻ രോഹിണിയെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അപശകുനം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, രാവണന്റെ സ്പർശം ലോകത്തിന്റെ അനർഥത്തിനുള്ളതാണ്.

രാക്ഷസേന്ദ്രനാൽ ആകാശമാർഗമായി കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന അവൾ, മത്തയെപ്പോലെ, ഭ്രാന്തചിത്തയായി, ആതുരയെപ്പോലെ ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. ‘ഹേ ലക്ഷ്മണാ, മഹാബാഹോ, ഗുരുജനങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നവനേ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസൻ കൊണ്ടുപോകുന്ന എന്നെ നീ അറിയുന്നില്ലല്ലോ! ഹേ രാഘവാ, ധർമത്തിനുവേണ്ടി ജീവിതവും സുഖവും സമ്പത്തും ഉപേക്ഷിക്കുന്ന അങ്ങ് അധർമത്താൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന എന്നെ കാണുന്നില്ലല്ലോ. പരന്തപാ, അവിനീതരെ ശിക്ഷിച്ചു നേർവഴിക്കാക്കുന്നവനല്ലേ അങ്ങ്; പിന്നെ ഇങ്ങനെയുള്ള പാപിയായ രാവണനെ എന്തുകൊണ്ടു ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല?’ പിന്നെ അവൾതന്നെ സമാധാനം കണ്ടെത്തുന്നു — ‘ദുഷ്കർമത്തിന്റെ ഫലം ഉടൻ കാണപ്പെടുന്നില്ല; വിളകൾ പാകമാകുന്നതിലെന്നപോലെ ഇവിടെയും കാലം ഒരു ഘടകമാകുന്നു.’ പിന്നെ അവൾ രാവണനെ ശപിക്കുന്നു — ‘കാലത്താൽ ബുദ്ധി നശിച്ചവനായ നീ ഈ കർമം ചെയ്തു; രാമനിൽനിന്ന് ജീവിതം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഘോരമായ വിപത്ത് നീ പ്രാപിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ശോകം ക്രമമായി പരിണമിക്കുന്നു — ആദ്യം നിലവിളി, പിന്നെ ഉപാലംഭം, പിന്നെ ധർമവിചാരം, ഒടുവിൽ ശാപം. ‘കാലം ഒരു ഘടകമാകുന്നു’ എന്ന കൃഷിദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അവൾ സ്വയംതന്നെ ഭർത്താക്കന്മാരുടെ വൈകലിനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു — ഭക്തിതന്നെ യുക്തിയെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം അവൾ ലക്ഷ്മണനെ വിളിക്കുന്നു, കാരണം അവനെയാണ് ആശ്രമത്തിൽ രക്ഷകനായി നിർത്തിയിരുന്നത്; പിന്നെ രാമനെ, കാരണം അദ്ദേഹമാണ് ഭർത്താവും ശരണവും. ‘വിനേതാസി’ (ശിക്ഷിക്കുന്നവനാണ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ രാമന്റെ രാജധർമംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ദുഷ്ടനിഗ്രഹം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യമാണല്ലോ. ‘വിളകൾ പാകമാകുന്നതിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവൾ ഭർത്താവിന്റെ വൈകലിനെ സമാധാനിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, രാവണന്റെ വിനാശം അവശ്യംഭാവിയാണെന്നും അതു കാലം മാത്രമേ കാത്തിരിക്കുന്നുള്ളൂ എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശാധി ഹി രാവണം’ (രാവണനെ ശിക്ഷിക്കൂ) എന്ന ആജ്ഞാർഥത്തിലൂടെ അവൾ ദൂരെയുള്ള ഭർത്താവിനെപ്പോലും ആജ്ഞാപിക്കുന്നതുപോലെ — വിരഹത്തിലും വിശ്വാസമാണ് വാക്കിനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്.

‘കഷ്ടം, ഇപ്പോൾ കൈകേയി ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആഗ്രഹം നിറവേറിയവളായി — കാരണം ധർമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന യശസ്വിയുടെ ധർമപത്നിയായ ഞാൻ അപഹരിക്കപ്പെടുന്നു.’ പിന്നെ അവൾ അചേതനങ്ങളെപ്പോലും വിളിച്ച് യാത്ര ചോദിക്കുന്നു — ‘ഹേ ജനസ്ഥാനമേ, ഹേ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കർണികാരങ്ങളേ, വേഗം രാമനോടു പറയുവിൻ — സീതയെ രാവണൻ അപഹരിക്കുന്നു എന്ന്. അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന ഗോദാവരീ, നിനക്കു വന്ദനം; നീയും വേഗം രാമനോടു പറയൂ. വിവിധവൃക്ഷങ്ങളുള്ള ഈ വനത്തിലുള്ള ദേവതകളേ, നിങ്ങളെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; ഞാൻ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് ഭർത്താവിനോടു പറയുവിൻ. ഇവിടെയുള്ള വിവിധജീവികളേ, മൃഗപക്ഷിഗണങ്ങളേ — നിങ്ങളെയെല്ലാം ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. “ഭർത്താവിനു പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട സീത നിസ്സഹായയായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു” എന്നു പറയുവിൻ. ഇതറിഞ്ഞാൽ മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ രാമൻ പരലോകത്തുനിന്നുപോലും പരാക്രമം കാട്ടി എന്നെ തിരികെക്കൊണ്ടുവരും — വൈവസ്വതൻ (യമൻ) കൊണ്ടുപോയാൽപോലും.’ ഇവിടെ കരുണ പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നു — സഹായത്തിന് ഒരു മനുഷ്യനുമില്ലാത്തപ്പോൾ വൃക്ഷങ്ങളും നദികളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുംതന്നെ ദൂതന്മാരാകുന്നു. അവസാനവാക്യത്തിലാകട്ടെ സീതയുടെ അചഞ്ചലമായ വിശ്വാസം പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘ആമന്ത്രയേ’ എന്ന ക്രിയ സംഭാഷണത്തിലും യാത്ര ചോദിക്കുന്നതിലും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — സീത ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നും ധ്വനിക്കുന്നു. കർണികാരങ്ങൾ, ഗോദാവരി, വനദേവതകൾ, മൃഗപക്ഷികൾ എന്ന ക്രമത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ, നദി, ദേവതകൾ, ജീവികൾ — ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ ജീവിതം മുഴുവനും ദൂതരായിരിക്കാൻ പ്രാർഥിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വേഗം രാമനോടു പറയുവിൻ’ എന്ന പദങ്ങൾ രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു ധ്രുവപദംപോലെ; ആർത്തന്റെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ആവർത്തനം സ്വാഭാവികമാണെന്ന് ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ആനേഷ്യതി’ (കൊണ്ടുവരും) എന്ന ഭാവികാലം — ഒരു സന്ദേഹവുമില്ല.

ഇങ്ങനെ കരുണമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അതിദുഃഖിതയും വിശാലാക്ഷിയുമായ അവൾ ഒരു വൃക്ഷത്തിലിരിക്കുന്ന കഴുകനെ കണ്ടു. അവനെ നോക്കി, രാവണന്റെ വശത്തായ ആ സുശ്രോണി ഭയാകുലയായി ദുഃഖംകൊണ്ടു തളർന്ന സ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചു — ‘ഹേ ആര്യ ജടായോ, നോക്കൂ! പാപകർമിയായ ഈ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ കരുണയില്ലാതെ, അനാഥയെപ്പോലെ എന്നെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. എന്നാൽ ക്രൂരനായ ഈ നിശാചരനെ തടയാൻ അങ്ങേക്കു കഴിയില്ല — ഇവൻ ബലവാനും വിജയഗർവിതനും ആയുധധാരിയും ദുർമതിയുമാണ്. അതിനാൽ എന്റെ അപഹരണം രാമനോട് ഉള്ളതുപോലെ പറയൂ; ലക്ഷ്മണനോടും അതെല്ലാം ഒന്നും വിടാതെ അറിയിക്കണം.’ ഇവിടെ സീതയുടെ വിവേകം പ്രശംസനീയമാണ് — വൃദ്ധനായ കഴുകനെ അവൾ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല, ദൂതകർമത്തിനു മാത്രമാണ് നിയോഗിക്കുന്നത്; ശത്രുവിന്റെ ബലം അവൾതന്നെ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നിട്ടും ജടായു യുദ്ധംതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു എന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ കാണാം. ‘അനാഥവത്’ (അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, സനാഥയായിരുന്നിട്ടും ആ നിമിഷം അവൾ അനാഥയാണ് എന്ന കരുണ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു; ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘വനസ്പതിഗതം’ (വൃക്ഷത്തിലിരിക്കുന്ന) എന്ന പദത്തിലൂടെ ജടായുവിന്റെ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വൃദ്ധനായ അവൻ വൃക്ഷത്തിൽത്തന്നെ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു എന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമാകും. സീത അവനെ ‘ആര്യ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — പക്ഷിയെപ്പോലും ഗൗരവത്തോടെ, കാരണം അവൻ ദശരഥന്റെ സഖാവാണ്. ‘അകരുണം’ (കരുണയില്ലാതെ) എന്ന ക്രിയാവിശേഷണത്തിലൂടെ അപഹരണത്തിന്റെ നിർദയത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദൂതനിർദേശരൂപമാണ് — ഇവതന്നെയാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ ബീജം; കാരണം ജടായു ആദ്യം വാക്കുകൊണ്ടും പിന്നെ യുദ്ധംകൊണ്ടും രാവണനെ തടയുന്നു. ‘യഥാതത്ത്വം’ (ഉള്ളതുപോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ അലങ്കാരമില്ലാതെ കണ്ടതുപോലെയുള്ള അറിയിപ്പുമാത്രം അപേക്ഷിക്കുന്നു.

In the last sarga Sītā had rebuked Rāvaṇa in the name of dharma: I am Rāma's wife, and I desire no other. Hearing her words, the mighty Daśagrīva struck one hand against the other and made his body enormous, the first signs of his fury. That master of words spoke again to Maithilī: "I think you are out of your senses and have never heard of my might and prowess." Then his boasting began. "Standing in the sky I could lift up the earth with my two arms; I could drink up the ocean; standing in battle I could kill Death himself; I could pierce the sun with sharp arrows and split the surface of the earth. Look at me, deluded woman, who can take any shape I please." Notice that the one who had spoken gentle words in a mendicant's dress now took refuge in a display of force: a lustful man beaten by words of dharma treats strength as the only proof. By calling her "out of your senses" he names her faithfulness madness, a complete inversion of judgement. Striking hand on hand is a common sign of rage and challenge, and swelling his body is the second. His five claims are all of what he could do, not of anything done, so to a careful eye the boast is only fancy. And he takes five vast things for his images, earth, ocean, death, sun and the ground itself; the greater the thing, the greater the boast.

As Rāvaṇa spoke, his eyes, bright as fire and tawny at the corners, turned red with rage; anger shows first in the eyes. In an instant he cast off that gentle shape and took on his own form, fierce and terrible as Death. Red-eyed, adorned with ornaments of burnished gold, possessed by a mighty anger, looking like a dark thundercloud, ten-faced and twenty-armed, so the night-rover stood revealed. Throwing off the mendicant's disguise, the huge lord of the rākṣasas took back his own shape, and clad in red garments he stood gazing at Maithilī, that jewel among women. The order of the description is worth noting: first the eyes, then the form, then the ornaments, and last the ten faces and twenty arms. The casting off of the disguise is the centre of this sarga: deceit lasts only as long as deceit will serve, and after that comes force; that is the rākṣasa way. Gold ornaments and a thundercloud's darkness, splendour and terror together, are Rāvaṇa's very nature. "In an instant" is significant, direct proof that he could change his shape at will; what he had said, "look at me, who can take any shape I please", he now showed in action. And "jewel among women" reveals how he saw her: to him Sītā was a jewel, a thing to be carried off, not a virtuous woman to be revered. So the ground is laid for the enticements that follow.

Seeing Maithilī, her dark hair framing her face, radiant as the sun, in her fine garments and ornaments, Rāvaṇa said, "If you want a husband renowned in all three worlds, fair-hipped lady, turn to me; I am a husband worthy of you. Love me for ever; I am a husband to be proud of, and I will never do anything to displease you, good lady. Give up your attachment to a mortal and set your heart on me." Then he began to belittle Rāma: "Fallen from his kingdom, his purpose unaccomplished, his life brief, what virtues of Rāma's make you so devoted to him, you foolish woman who think yourself wise? He left his kingdom and all his friends at a woman's word, and now the dull-witted man lives in a forest haunted by beasts of prey." Rāvaṇa's reasoning is purely worldly: power, fame and long life are to him the virtues of a husband, and Rāma's devotion to dharma looks like folly. Calling her one "who thinks herself wise" mocks her judgement. The clash between the way of dharma and the way of worldly gain is plain here. With "give up your attachment to a mortal" he treats humanity itself as lesser and rākṣasa glory as higher, yet for Sītā that human bond is her dharma. "His life brief" reminds her that Rāma is mortal and hints at Rāvaṇa's own long life won by his boon. And in blaming Rāma for obeying a woman, while he himself was driven by lust for a woman, lies a great irony that the poet intends.

Having spoken so to Maithilī, who deserved only kindness and spoke only kindly, that utterly wicked rākṣasa, maddened by desire, came close and seized Sītā, as the planet Budha seizes Rohiṇī in the sky. With his left hand he grasped the lotus-eyed Sītā by the hair, and with his right he caught her by the thighs. Seeing him, huge as a mountain peak, sharp-fanged, mighty-armed, like Death himself, the forest deities fled in terror. Then Rāvaṇa's great magical chariot appeared, golden-bodied, drawn by asses and harsh in its sound. Threatening her with harsh words, the loud-voiced rākṣasa took Vaidehī up in his arms and set her on the chariot. Seized by him, the glorious lady cried out aloud, "Rāma!", calling to her husband who had gone far off into the forest. She did not want him, but he was sick with desire, and taking her up as she writhed like the mate of a serpent king, Rāvaṇa rose into the air. The images repay thought: Rohiṇī seized by a planet, a serpent's mate seized as by Garuḍa; both speak of the strong laying hold of the weak. The flight of the forest deities describes Rāvaṇa's terror indirectly. "She who deserved only kindness" is the seed of pathos: she who merited gentle words is threatened with harsh ones. Seizing a woman by the hair and by the thighs are both counted in the sacred texts as the gravest sin of violating another's wife. A chariot drawn by asses rather than horses, with its harsh sound, is a sign of ill omen, and so Rāvaṇa's ruin is foretold here already. As the planet touching Rohiṇī portends evil, so Rāvaṇa's touch portends disaster for the world.

As the lord of the rākṣasas carried her through the sky, she screamed again and again, like a madwoman, her mind in turmoil, like one delirious with fever. "Ah, Lakṣmaṇa, mighty-armed one, who delight your elders' hearts, you do not know that I am being carried off by a rākṣasa who can take any shape! Rāghava, you who give up life, comfort and wealth for dharma's sake, you do not see me carried off against all dharma. Surely you are the one who disciplines the lawless, scorcher of foes; why do you not punish this wicked Rāvaṇa?" Then she answered herself: "But the fruit of a lawless deed is not seen at once; time plays its part, as in the ripening of crops." And she cursed Rāvaṇa: "You have done this with your mind destroyed by Time. May you meet at Rāma's hands the dreadful ruin that will end your life." Her grief passes through stages: first the cry, then the reproach, then reflection on dharma, and last the curse. With the image of the harvest she excuses her husband's delay herself; it is her devotion that gives rise to the reasoning. She calls Lakṣmaṇa first, because he had been left to guard the hermitage, and then Rāma, her husband and refuge. By calling Rāma the one who disciplines the lawless she reminds him of a king's duty, for punishing the wicked is a ruler's task. The ripening crop not only excuses the delay but hints that Rāvaṇa's destruction is certain and only waits for its time. And her "punish Rāvaṇa" is almost a command to her distant husband: even in separation, it is trust that speaks.

"Ah, now Kaikeyī and her kin have got their wish, for I, the lawful wife of that glorious lover of dharma, am being carried away." Then she called even on the things without life. "I call on Janasthāna and on the flowering karṇikāra trees: tell Rāma quickly that Rāvaṇa is carrying Sītā away. I bow to you, Godāvarī, ringing with geese and cranes: tell Rāma quickly that Rāvaṇa is carrying Sītā away. I bow to whatever deities dwell in this forest of many trees: tell my husband I have been stolen. To whatever creatures of every kind live here, and to the flocks of beasts and birds, I go for refuge. Tell him: 'Sītā, dearer to her husband than life, has been carried off helpless by Rāvaṇa.' Once he knows, that mighty-armed and mighty lord will come after me, even to the other world, and bring me back by force, even if it were Vaivasvata, Death himself, who had taken me." Here pathos reaches its height: when there is no human being to help, trees, rivers, beasts and birds become her messengers. Her last words show her unshaken trust. The verb she uses means both to call upon and to bid farewell, and so it also suggests she is taking leave of Janasthāna. Trees, river, deities and living creatures in turn: the whole life of Janasthāna is begged to carry her message. "Tell Rāma quickly" comes twice like a refrain, the natural repetition of one in anguish. And she ends with "he will bring me back", in the future tense, with no doubt at all.

Uttering such piteous words, lamenting in deep sorrow, the wide-eyed lady caught sight of a vulture perched in a tree. Looking up at him, the fair lady, now in Rāvaṇa's power, cried out in terror, her voice broken with grief: "Look, noble Jaṭāyus! This wicked lord of the rākṣasas is carrying me off pitilessly, as if I had no one to protect me. You cannot stop this cruel night-rover; he is strong, flushed with victory, armed, and evil-minded. But tell Rāma exactly how I was carried off, Jaṭāyus, and tell Lakṣmaṇa everything, leaving nothing out." Sītā's good sense deserves praise: she does not urge the old vulture to fight but gives him the task of messenger, and she herself acknowledges the enemy's strength. Yet, as the next sarga shows, Jaṭāyus chose to fight. "As if I had no one" conveys the pity of it: a woman with a protector was, in that moment, without one; and on that the sarga ends. The tree where he sat tells where Jaṭāyus was: the old bird had been sleeping in it, as the next sarga makes clear. Sītā calls him "noble", honouring even a bird, for he was Daśaratha's friend. "Pitilessly" marks the cruelty of the abduction. These last verses, giving him his errand, are the seed of the sargas that follow, in which Jaṭāyus first confronts Rāvaṇa with words and then with battle. And by "exactly" she asks for a plain account of what was seen, without embellishment.