पूर्वसर्गान्ते सीता ‘तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च’ इति उक्त्वा तूष्णीम् अभवत्। तत् श्रुत्वा रावणः संरब्धः सन् ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा परुषं वचः प्रत्युवाच। अधुना तस्य परिव्राजकवेषः वस्तुतः त्यक्तः — यत् पूर्वं विनयेन आवृतम् आसीत्, तत् अधुना दर्पेण प्रकाश्यते। ‘वरवर्णिनि, अहं वैश्रवणस्य सापत्नः भ्राता; मम नाम रावणः, दशग्रीवः प्रतापवान्; ते भद्रं भवतु’ इति सः आत्मानं कथयति। ततः सः स्वस्य त्रासकत्वं वर्णयति — ‘गन्धर्वैः सह देवाः, पिशाचाः, पतगाः, उरगाः च मृत्योः इव प्रजाः, तथा सदा भीताः सन्तः यस्मात् विद्रवन्ति; येन च कारणान्तरे वैमात्रः भ्राता वैश्रवणः द्वन्द्वयुद्धे आसादितः, क्रोधात् विक्रम्य च रणे निर्जितः; यस्मात् भयार्तः सन् सः ऋद्धिमत् स्वम् अधिष्ठानं परित्यज्य पर्वतश्रेष्ठं कैलासम् अध्यास्ते — सः एव अहम्।’ भ्रातुः पराजयः एव तस्य प्रथमं प्रमाणम्; कुलगौरवं तु सः स्वस्य एव कीर्तये उपयुङ्क्ते। ‘ललाटे भ्रुकुटिं कृत्वा’ इति एकेन एव चित्रेण कविः तस्य परिवर्तनं दर्शयति — यः पूर्वं ‘प्रश्रितं वाक्यम्’ उक्तवान्, सः एव अधुना भ्रूभङ्गेन भाषते। वेषः तु अद्यापि परिव्राजकस्य, वाणी तु राक्षसराजस्य; एतत् एव विरोधम् आश्रित्य कविः तस्य आन्तरं रूपम् उद्घाटयति।

‘तस्य यत् पुष्पकं नाम कामगं शुभं विमानम्, तत् मया वीर्यात् आवर्जितम्; भद्रे, तेन एव अहं विहायसं यामि। मैथिलि, संजातरोषस्य मम मुखं दृष्ट्वा एव शक्रपुरोगमाः सुराः परित्रस्ताः सन्तः विद्रवन्ति। यत्र अहं तिष्ठामि, तत्र मारुतः शङ्कितः सन् वाति; तीव्रांशुः सूर्यः अपि भयात् दिवि शिशिरांशुः इव संपद्यते। यत्र अहं तिष्ठामि चरामि च, तत्र तरवः निष्कम्पपत्राः भवन्ति, नद्यः च स्तिमितोदकाः।’ एतैः त्रिभिः श्लोकैः सः प्रकृतेः स्तम्भम् एव स्वस्य लक्षणं वदति — यत् षट्चत्वारिंशे सर्गे कविना दुर्निमित्तरूपेण वर्णितम्, तत् एव अधुना सः श्लाघारूपेण उच्चारयति। ततः सः पुरीं वर्णयति — ‘समुद्रस्य पारे लङ्का नाम मम शुभा पुरी, घोरैः राक्षसैः सम्पूर्णा, इन्द्रस्य अमरावती इव। पाण्डुरेण प्राकारेण परिक्षिप्ता सा विराजते; हेमकक्ष्या, वैदूर्यमयतोरणा, रम्या च सा।’ अमरावत्या सह उपमा तु सूचिका — यः इन्द्रेण सह स्पर्धते, सः एव अग्रे रामेण निहन्यते। पुष्पकस्य उल्लेखः अपि स्मर्तव्यः; तत् एव विमानं पुनः युद्धकाण्डे रामस्य अयोध्यागमनाय उपयुज्यते, अतः अत्र कविः दूरं फलम् अपि सूचयति इव। ‘वीर्यात् आवर्जितम्’ इति पदेन सः चौर्यम् अपि पराक्रमरूपेण वदति।

‘सा पुरी हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संबाधा, तूर्यनादेन विनादिता, सर्वकामफलैः वृक्षैः संकुलानाम् उद्यानानां च भूषिता। हे सीते, राजपुत्रि, तत्र त्वं मया सह वस; मनस्विनि, तदा त्वं मानुषीणां नारीणां स्मरणम् अपि न करिष्यसि। वरवर्णिनि, दिव्यान् मानुषान् च भोगान् भुञ्जाना त्वं गतायुषः मानुषस्य रामस्य न स्मरिष्यसि।’ ततः सः रामम् एव निन्दितुम् आरभते — ‘राजा दशरथः प्रियं पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा मन्दवीर्यं ज्येष्ठं सुतं वनं प्रस्थापितवान्। विशालाक्षि, तेन भ्रष्टराज्येन गतचेतसा तपस्विना तापसेन रामेण त्वं किं करिष्यसि?’ इति। एषा निन्दा तु तस्य पूर्वस्य वाक्यस्य विरुद्धा — यः ‘मम अङ्गुल्या समः अपि न’ इति वक्ष्यति, सः एव तं भयहेतुं मन्यते; अतः निन्दायाः मूलं भयम् एव इति ज्ञायते। ‘गतायुषः मानुषस्य रामस्य’ इति पदत्रयेण सः रामं त्रिधा लघूकरोति — आयुः क्षीणम्, जातिः मानुषी, दशा च वनवासिनः। सीता तु एतत् सर्वं श्रुत्वा अपि न किमपि वदति; तस्याः मौनम् अग्रिमे प्रत्याख्याने एव भिद्यते। ‘मा स्मर’ इति यत् सः इच्छति, तत् एव तस्याः एकं निधानम्।

‘स्वयम् आगतं राक्षसभर्तारं रक्ष, तं कामय; मन्मथशरैः आविष्टं मां प्रत्याख्यातुं त्वं न अर्हसि। भीरु, मां प्रत्याख्याय त्वं पश्चात्तापं गमिष्यसि — यथा चरणेन अभिहत्य पुरूरवसं त्यक्तवती उर्वशी पश्चात् अतप्यत। वरवर्णिनि, युद्धे सः मानुषः रामः मम अङ्गुल्या अपि समः न; तव भाग्येन एव अहं संप्राप्तः; मां भजस्व।’ त्रिषु एव श्लोकेषु तस्य वचनं प्रार्थनातः आज्ञां प्रति गच्छति — प्रथमं ‘रक्ष’ इति याचनम्, ततः पश्चात्तापभयदर्शनम्, अन्ते च ‘तव भाग्येन’ इति स्वस्य एव उत्कर्षकथनम्। उर्वशीपुरूरवसोः उपमा अपि विपरीता — तत्र हि नारी त्यक्तवती, इह तु सः एव त्यक्तुम् इच्छन्तीं भर्त्सयति। ‘रक्ष’ इति क्रियापदं तु विचित्रम् — यः रक्षसां भर्ता, सः एव रक्षणं याचते; कविः अत्र शब्दश्लेषेण तस्य दैन्यं दर्शयति। तस्य सर्वं भाषणम् अन्ते एकस्मिन् एव पदे ‘भजस्व’ इति निबध्यते।

एवम् उक्ता वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना सती रहिते स्थाने तं राक्षसाधिपं परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वदेवनमस्कृतं वैश्रवणं देवं भ्रातरं व्यपदिश्य त्वम् एवम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि कथम्? रावण, येषां त्वं कर्कशः दुर्बुद्धिः अजितेन्द्रियः च राजा, ते सर्वे राक्षसाः अवश्यं विनशिष्यन्ति। इन्द्रस्य भार्यां शचीम् अपहृत्य अपि जीवितुं शक्यम्; रामस्य तु भार्यां माम् आनीय कोऽपि स्वस्तिमान् न भवेत्। वज्रधरस्य अप्रतिरूपरूपां शचीं प्रधृष्य अपि कश्चित् पश्चात् चिरं जीवेत्; मादृशीं तु धर्षयित्वा, राक्षस, पीतामृतस्य अपि तव मोक्षः नास्ति।’ एवं सा द्विवारं शचीम् एव उपमानं करोति — देवराजस्य पत्न्याः अपि हरणं क्षम्यम् इव, रामपत्न्याः तु न; एतेन रामस्य महत्त्वं सा इन्द्रात् अपि अधिकं स्थापयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन गम्भीरतां वहति; ‘पीतामृतस्य अपि’ इति पदेन च अमृतम् अपि निष्फलम् इति उक्तम्। सीतायाः उत्तरे न कोऽपि विलापः, न याचना; केवलं धर्मः, नीतिः, परिणामः च। ‘अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः’ इति वचनं तु समग्रस्य युद्धकाण्डस्य बीजम् इव — यत् सा अत्र वदति, तत् एव अग्रे घटते।

గత సర్గ చివరలో సీత ‘తదంతరం దాశరథేస్తవైవ చ’ (దాశరథికీ నీకూ అంత తేడా) అని పలికి మౌనం వహించింది. అది విని రావణుడు ఆగ్రహించి, నుదుట కనుబొమలు ముడివేసి, కఠినంగా జవాబిచ్చాడు. ఇప్పుడు అతని పరివ్రాజక వేషం వాస్తవంలో విడిచిపెట్టబడింది — ఇంతకుముందు వినయంతో కప్పబడినది ఇప్పుడు దర్పంతో బయటపడుతుంది. ‘వరవర్ణినీ, నేను వైశ్రవణునికి సవతి సోదరుడను; నా పేరు రావణుడు, ప్రతాపవంతుడైన దశగ్రీవుడను; నీకు మేలు కలుగుగాక’ అని అతడు తనను గురించి చెప్పుకుంటాడు. తరువాత అతడు తాను ఎంత భయంకరుడో వర్ణిస్తాడు — ‘గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, పిశాచాలూ, పక్షులూ, సర్పాలూ మృత్యువుకు ప్రజలు భయపడినట్లు ఎల్లప్పుడూ భయపడుతూ ఎవరి నుండి పారిపోతారో; ఏదో ఒక కారణంగా సవతి సోదరుడైన వైశ్రవణుణ్ణి ద్వంద్వయుద్ధంలో ఎదుర్కొని, కోపంతో పరాక్రమించి రణంలో ఎవడు జయించాడో; ఎవరికి భయపడి అతడు తన సమృద్ధమైన నివాసాన్ని విడిచి పర్వతశ్రేష్ఠమైన కైలాసంపై నివసిస్తున్నాడో — ఆ నేనే.’ సోదరుని ఓటమే అతనికి మొదటి ప్రమాణం; కులగౌరవాన్ని మాత్రం అతడు తన కీర్తి కోసమే వాడుకుంటాడు. ‘లలాటే భ్రుకుటిం కృత్వా’ (నుదుట కనుబొమలు ముడివేసి) అనే ఒకే చిత్రంతో కవి అతని మార్పును చూపిస్తాడు — ఇంతకుముందు ‘ప్రశ్రితం వాక్యమ్’ (వినయపూర్వకమైన మాట) పలికినవాడే ఇప్పుడు కనుబొమల విరుపుతో మాట్లాడుతున్నాడు. వేషం ఇంకా పరివ్రాజకునిదే, కానీ వాక్కు రాక్షసరాజుది; ఈ విరోధాన్నే ఆశ్రయించి కవి అతని అంతరంగ రూపాన్ని బయటపెడతాడు.

‘అతనికి చెందిన, కోరిన చోటికి వెళ్ళే, శుభమైన పుష్పకమనే విమానాన్ని నేను పరాక్రమంతో వశపరుచుకున్నాను; భద్రా, దానితోనే నేను ఆకాశంలో సంచరిస్తాను. మైథిలీ, కోపం పుట్టిన నా ముఖాన్ని చూసిన మాత్రాన్నే ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు భయంతో పారిపోతారు. నేను ఎక్కడ ఉంటానో అక్కడ వాయువు సంశయిస్తూ వీస్తుంది; తీక్ష్ణమైన కిరణాలు గల సూర్యుడు కూడా భయంతో ఆకాశంలో చల్లని కిరణాలు గల చంద్రునిలా అయిపోతాడు. నేను ఎక్కడ నిలుస్తానో, ఎక్కడ సంచరిస్తానో అక్కడ చెట్ల ఆకులు కదలవు, నదుల నీరు స్తంభించిపోతుంది.’ ఈ మూడు శ్లోకాలతో అతడు ప్రకృతి స్తంభించిపోవడాన్నే తన లక్షణంగా చెప్పుకుంటాడు — నలభై ఆరవ సర్గలో కవి దేనిని దుర్నిమిత్తంగా వర్ణించాడో, దానినే ఇప్పుడు అతడు గొప్పగా చెప్పుకుంటాడు. తరువాత అతడు తన నగరాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘సముద్రానికి ఆవల లంక అనే నా శుభమైన నగరం ఉంది, ఘోరమైన రాక్షసులతో నిండి ఉంది, ఇంద్రుని అమరావతిలా ఉంది. తెల్లని ప్రాకారంతో చుట్టబడి అది ప్రకాశిస్తుంది; బంగారు అంతస్తులూ, వైడూర్యమయమైన తోరణాలూ గల రమ్యమైన నగరం అది.’ అమరావతితో ఉపమ సూచనప్రాయమే — ఇంద్రునితో పోటీపడేవాడే ముందు రామునిచే హతుడవుతాడు. పుష్పకం ప్రస్తావనను కూడా గుర్తుంచుకోవాలి; అదే విమానం మళ్ళీ యుద్ధకాండలో రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి రావడానికి ఉపయోగపడుతుంది, కనుక ఇక్కడ కవి దూరంలోని ఫలితాన్ని కూడా సూచిస్తున్నట్లుంది. ‘వీర్యాత్ ఆవర్జితమ్’ (పరాక్రమంతో వశపరుచుకున్నది) అనే పదంతో అతడు దొంగతనాన్ని కూడా పరాక్రమంగా చెప్పుకుంటాడు.

‘ఆ నగరం ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రథాలతో క్రిక్కిరిసి ఉంటుంది, తూర్యనాదాలతో మారుమోగుతుంది, సమస్త కోరికలనూ ఫలించే వృక్షాలతో నిండిన ఉద్యానవనాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది. ఓ సీతా, రాజపుత్రీ, అక్కడ నువ్వు నాతో కలిసి నివసించు; మనస్వినీ, అప్పుడు నువ్వు మానవ స్త్రీలను కూడా తలచుకోవు. వరవర్ణినీ, దివ్యమైన, మానవమైన భోగాలను అనుభవిస్తూ, ఆయువు తీరిపోయిన మానవుడైన రాముని నువ్వు తలచుకోవు.’ తరువాత అతడు రామునే నిందించడం మొదలుపెడతాడు — ‘రాజైన దశరథుడు తన ప్రియమైన కుమారుణ్ణి రాజ్యంలో నిలిపి, మందవీర్యుడైన పెద్ద కొడుకును అడవికి పంపాడు. విశాలాక్షీ, రాజ్యం కోల్పోయి, బుద్ధి నశించిన, దీనుడైన ఆ తాపసుడు రామునితో నువ్వు ఏం చేస్తావు?’ ఈ నింద అతని ముందు మాటకే విరుద్ధం — ‘అతడు నా వ్రేలికి కూడా సమానుడు కాడు’ అని చెప్పబోయేవాడే అతనిని భయకారణంగా భావిస్తున్నాడు; కనుక ఈ నిందకు మూలం భయమే అని తెలుస్తుంది. ‘గతాయుషః మానుషస్య రామస్య’ (ఆయువు తీరిన మానవుడైన రాముని) అనే మూడు పదాలతో అతడు రాముని మూడు విధాలుగా తక్కువ చేస్తాడు — ఆయువు క్షీణించింది, జాతి మానవజాతి, దశ వనవాసిది. సీత మాత్రం ఇదంతా విన్నా ఏమీ మాట్లాడదు; ఆమె మౌనం తరువాతి తిరస్కారంలోనే భగ్నమవుతుంది. ‘మా స్మర’ (తలచుకోకు) అని అతడు దేనిని కోరుకుంటున్నాడో, అదే ఆమెకు ఏకైక నిధి.

‘తనంతట తానే వచ్చిన రాక్షసాధిపతిని కాపాడు, అతనిని కోరుకో; మన్మథుని బాణాలకు లోనైన నన్ను నువ్వు తిరస్కరించడం తగదు. భీరూ, నన్ను తిరస్కరించి నువ్వు తరువాత పశ్చాత్తాపపడతావు — పురూరవుణ్ణి కాలితో తన్ని విడిచిపెట్టిన ఊర్వశి తరువాత పరితపించినట్లు. వరవర్ణినీ, యుద్ధంలో ఆ మానవుడైన రాముడు నా వ్రేలికి కూడా సమానుడు కాడు; నీ అదృష్టం వల్లనే నేను వచ్చాను; నన్ను సేవించు.’ కేవలం మూడు శ్లోకాలలోనే అతని మాట ప్రార్థన నుండి ఆజ్ఞ వైపుకు సాగుతుంది — మొదట ‘రక్ష’ (కాపాడు) అనే యాచన, తరువాత పశ్చాత్తాపమనే భయాన్ని చూపడం, చివరకు ‘నీ అదృష్టం వల్ల’ అని తన గొప్పతనాన్నే చెప్పుకోవడం. ఊర్వశీ పురూరవుల ఉపమ కూడా విపరీతమైనదే — అక్కడ స్త్రీయే విడిచిపెట్టింది, ఇక్కడ మాత్రం తనను విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్న ఆమెను అతడే బెదిరిస్తున్నాడు. ‘రక్ష’ అనే క్రియాపదం విచిత్రమైనది — రాక్షసులకు అధిపతి అయినవాడే రక్షణను యాచిస్తున్నాడు; కవి ఇక్కడ శబ్దశ్లేషతో అతని దైన్యాన్ని చూపిస్తాడు. అతని ఉపన్యాసమంతా చివరకు ‘భజస్వ’ (నన్ను సేవించు) అనే ఒక్క పదంలో బంధించబడుతుంది.

ఇలా అనబడిన వైదేహి కోపించి, ఎర్రబడిన కన్నులతో, నిర్జనమైన ఆ చోట ఆ రాక్షసాధిపతితో కఠినంగా ఇలా అంది — ‘సకల దేవతలచే నమస్కరించబడే వైశ్రవణ దేవుణ్ణి సోదరునిగా చెప్పుకుంటూ, నువ్వు ఇలాంటి అశుభమైన పని ఎలా చేయాలనుకుంటున్నావు? రావణా, కఠినుడూ, దుర్బుద్ధీ, ఇంద్రియనిగ్రహం లేనివాడూ అయిన నువ్వు ఎవరికి రాజువో, ఆ రాక్షసులందరూ తప్పక నశిస్తారు. ఇంద్రుని భార్య శచిని అపహరించి కూడా బ్రతకవచ్చేమో; కానీ రాముని భార్యనైన నన్ను తీసుకుపోయి ఎవరూ క్షేమంగా ఉండలేరు. వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని సాటిలేని రూపం గల శచిని బలాత్కరించి కూడా ఎవరైనా తరువాత చిరకాలం జీవించవచ్చేమో; కానీ నా వంటిదానిని అవమానించి, రాక్షసా, అమృతం తాగినా నీకు విముక్తి లేదు.’ ఈ విధంగా ఆమె రెండుసార్లు శచినే ఉపమానంగా చేస్తుంది — దేవరాజు పత్నిని అపహరించడం కూడా క్షమించదగినదేమో, కానీ రామపత్నిని కాదు; దీనితో ఆమె రాముని గొప్పతనాన్ని ఇంద్రుని కంటే కూడా అధికంగా స్థాపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో గాంభీర్యాన్ని మోస్తుంది; ‘పీతామృతస్య అపి’ (అమృతం తాగినవానికి కూడా) అనే పదంతో అమృతం కూడా నిష్ఫలమేనని చెప్పబడింది. సీత జవాబులో విలాపం లేదు, యాచన లేదు; కేవలం ధర్మం, నీతి, పరిణామం మాత్రమే. ‘అవశ్యం వినశిష్యంతి సర్వే రావణ రాక్షసాః’ (రావణా, రాక్షసులందరూ తప్పక నశిస్తారు) అనే మాట సమగ్ర యుద్ధకాండకు బీజం వంటిది — ఆమె ఇక్కడ ఏమి చెబుతుందో, అదే ముందు జరుగుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சீதை ‘அதே வேறுபாடுதான் தசரத மைந்தனுக்கும் உனக்கும்’ என்று சொல்லி மௌனமானாள். அதைக் கேட்ட ராவணன் கொதிப்படைந்து, நெற்றியில் புருவத்தைச் சுளித்துக் கடுஞ்சொல்லால் பதில் சொன்னான். இப்போது அவனுடைய பரிவ்ராஜக வேடம் உண்மையில் கைவிடப்பட்டது — முன்பு பணிவால் மூடப்பட்டிருந்தது இப்போது செருக்கால் வெளிப்படுகிறது. ‘அழகிய நிறம் உடையவளே, நான் வைஶ்ரவணனின் மாற்றாந்தாய் மகனான சகோதரன்; என் பெயர் ராவணன், ஆற்றல் மிக்க தசக்ரீவன்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று அவன் தன்னைப் பற்றிச் சொல்கிறான். பிறகு அவன் தான் அச்சுறுத்துபவன் என்பதை வர்ணிக்கிறான்: ‘கந்தர்வர்களுடன் தேவர்களும், பிசாசங்களும், பறவைகளும், நாகங்களும் மரணத்துக்கு உயிர்கள் அஞ்சுவதுபோல் எப்போதும் அஞ்சி எவனிடமிருந்து ஓடுகின்றனரோ; வேறொரு காரணத்தால் மாற்றாந்தாய் மகனான சகோதரன் வைஶ்ரவணனை எவன் நேருக்கு நேர் போரில் எதிர்கொண்டு, சினத்தால் வீரம் காட்டிப் போரில் வென்றானோ; எவனுக்கு அஞ்சித் துயருற்று அவன் தன் செல்வச் செழிப்புள்ள இருப்பிடத்தை விட்டு மலைகளில் சிறந்த கைலாசத்தில் வசிக்கிறானோ — அவனே நான்.’ சகோதரனின் தோல்வியே அவனுடைய முதல் சான்று; குலப் பெருமையையோ அவன் தன் சொந்தப் புகழுக்கே பயன்படுத்துகிறான். ‘நெற்றியில் புருவத்தைச் சுளித்து’ என்ற ஒரே சித்திரத்தால் கவி அவனுடைய மாற்றத்தைக் காட்டுகிறார் — முன்பு ‘பணிவான சொல்’ பேசியவனே இப்போது புருவச் சுளிப்புடன் பேசுகிறான். வேடமோ இன்னும் பரிவ்ராஜகனுடையது, குரலோ ராக்ஷச அரசனுடையது; இந்த முரணையே சார்ந்து கவி அவனுடைய உள் உருவத்தைத் திறந்து காட்டுகிறார்.

‘அவனுடைய புஷ்பகம் என்ற, விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லும் அழகிய விமானத்தை நான் வீரத்தால் கைப்பற்றினேன்; நல்லவளே, அதிலேயே நான் வானில் செல்கிறேன். மைதிலியே, சினம் எழுந்த என் முகத்தைக் கண்டதுமே இந்திரனை முன்னிட்ட தேவர்கள் அஞ்சி ஓடுகின்றனர். நான் நிற்கும் இடத்தில் காற்று தயங்கியபடியே வீசுகிறது; கடுங்கதிர் உடைய சூரியனும் அச்சத்தால் வானில் குளிர்கதிர் உடைய சந்திரனைப் போல் ஆகிவிடுகிறான். நான் நிற்கும், நடமாடும் இடத்தில் மரங்களின் இலைகள் அசைவதில்லை, நதிகளின் நீரும் அசையாமல் நிற்கிறது.’ இந்த மூன்று சுலோகங்களால் அவன் இயற்கையே உறைந்துபோவதைத் தன் அடையாளமாகச் சொல்கிறான் — நாற்பத்தாறாம் சர்க்கத்தில் கவியால் கெட்ட சகுனமாக வர்ணிக்கப்பட்டதையே இப்போது அவன் தற்புகழ்ச்சியாக முழங்குகிறான். பிறகு அவன் நகரத்தை வர்ணிக்கிறான்: ‘கடலுக்கு அப்பால் இலங்கை என்ற என் அழகிய நகரம் உள்ளது — கொடிய ராக்ஷசர்களால் நிறைந்தது, இந்திரனின் அமராவதியைப் போன்றது. வெண்மையான மதிலால் சூழப்பட்டு அது ஒளிர்கிறது; பொன்னாலான கூடங்களும் வைடூரியத் தோரணங்களும் உடைய அது மிக அழகானது.’ அமராவதியுடனான உவமையோ குறிப்புடையது — இந்திரனுடன் போட்டியிடுபவனே பின்னால் ராமனால் கொல்லப்படுவான். புஷ்பகத்தைப் பற்றிய குறிப்பையும் நினைவில் கொள்ள வேண்டும்; அதே விமானம் மீண்டும் யுத்த காண்டத்தில் ராமன் அயோத்திக்குத் திரும்பப் பயன்படுகிறது; ஆகவே இங்கே கவி தொலைவிலுள்ள பலனையும் சுட்டுவதுபோல் இருக்கிறது. ‘வீரத்தால் கைப்பற்றினேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் திருட்டையும் வீரச்செயலாகச் சொல்கிறான்.

‘அந்த நகரம் யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் தேர்களாலும் நெருக்கமானது, வாத்திய ஒலியால் முழங்குவது, எல்லா விருப்பங்களையும் கனியாகத் தரும் மரங்கள் நிறைந்த தோட்டங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது. சீதையே, அரசகுமாரியே, அங்கே நீ என்னுடன் வாழ்வாய்; மன உறுதி உடையவளே, அப்போது நீ மனிதப் பெண்களை நினைக்கவும் மாட்டாய். அழகிய நிறம் உடையவளே, தெய்வீகமான மனித இன்பங்களை அனுபவிக்கும் நீ, ஆயுள் தீர்ந்த மனிதனான ராமனை நினைக்கமாட்டாய்.’ பிறகு அவன் ராமனையே பழிக்கத் தொடங்குகிறான்: ‘அரசன் தசரதன் அன்புக்குரிய மகனை அரசில் அமர்த்தி, வலிமை குன்றிய மூத்த மகனைக் காட்டுக்கு அனுப்பினான். அகன்ற கண்களை உடையவளே, ராஜ்யத்தை இழந்த, அறிவு கலங்கிய, தவம் செய்யும் அந்தத் தவசி ராமனை வைத்துக்கொண்டு நீ என்ன செய்வாய்?’ இந்தப் பழிப்போ அவனுடைய பின்வரும் சொல்லுக்கு முரணானது — ‘என் விரலுக்கும் நிகரில்லை’ என்று சொல்லப்போகிறவனே அவனை அச்சத்துக்குக் காரணமாகக் கருதுகிறான்; ஆகவே பழிப்பின் வேர் அச்சமே என்பது தெரிகிறது. ‘ஆயுள் தீர்ந்த மனிதனான ராமன்’ என்ற மூன்று சொற்களால் அவன் ராமனை மூன்று வகையில் சிறுமைப்படுத்துகிறான் — ஆயுள் குறைந்தது, பிறப்பு மனிதப் பிறப்பு, நிலை காட்டுவாசியின் நிலை. சீதையோ இதையெல்லாம் கேட்டும் எதுவும் சொல்லவில்லை; அவளுடைய மௌனம் அடுத்து வரும் மறுப்பில்தான் உடைகிறது. ‘நினைக்காதே’ என்று அவன் எதை விரும்புகிறானோ, அதுவே அவளுடைய ஒரே செல்வம்.

‘தானாகவே வந்திருக்கும் ராக்ஷசத் தலைவனான என்னைக் காப்பாற்று, என்னை விரும்பு; மன்மதனின் அம்புகளால் தாக்கப்பட்ட என்னை நீ மறுக்கலாகாது. அச்சம் கொண்டவளே, என்னை மறுத்தால் நீ பின்னால் வருந்துவாய் — காலால் உதைத்துப் புரூரவஸைக் கைவிட்ட ஊர்வசி பிறகு வருந்தியதுபோல. அழகிய நிறம் உடையவளே, போரில் அந்த மனிதன் ராமன் என் ஒரு விரலுக்கும் நிகரல்லன்; உன் நல்வினையாலேயே நான் வந்திருக்கிறேன்; என்னை ஏற்றுக்கொள்.’ மூன்றே சுலோகங்களில் அவன் சொல் வேண்டுதலிலிருந்து கட்டளையை நோக்கிச் செல்கிறது — முதலில் ‘காப்பாற்று’ என்ற இரந்து கேட்டல், பிறகு பின்னால் வருந்த நேரும் என்ற அச்சுறுத்தல், இறுதியில் ‘உன் நல்வினையால்’ என்ற தற்புகழ்ச்சி. ஊர்வசி புரூரவஸ் உவமையும் தலைகீழானது — அங்கே பெண் கைவிட்டாள்; இங்கேயோ தன்னைக் கைவிட விரும்புபவளை அவனே மிரட்டுகிறான். ‘காப்பாற்று’ (ரக்ஷ) என்ற வினைச்சொல்லோ விந்தையானது — ராக்ஷசர்களின் தலைவனே காப்பை இரக்கிறான்; கவி இங்கே சொல்லின் இருபொருளால் அவனுடைய எளிமையைக் காட்டுகிறார். அவனுடைய பேச்சு முழுவதும் இறுதியில் ‘என்னை ஏற்றுக்கொள்’ என்ற ஒரே சொல்லில் கட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி சினந்து, கண்கள் சிவக்க, தனிமையான அந்த இடத்தில் அந்த ராக்ஷச அதிபதியிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னாள்: ‘எல்லாத் தேவர்களாலும் வணங்கப்படும் வைஶ்ரவணனை உன் சகோதரன் என்று சொல்லிக்கொண்டு, இப்படிப்பட்ட தீய செயலைச் செய்ய எப்படி விரும்புகிறாய்? ராவணா, கடுமையான, தீய புத்தியுடைய, புலன்களை வெல்லாத நீ எவர்களுக்கு அரசனோ, அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் நிச்சயம் அழிவார்கள். இந்திரனின் மனைவி சசியைக் கவர்ந்தவனும் உயிர்வாழ முடியலாம்; ராமனின் மனைவியான என்னைக் கொண்டுசென்றவன் எவனும் நலமாக இருக்கமாட்டான். வஜ்ராயுதம் ஏந்தியவனின் ஒப்பற்ற அழகுடைய சசியைப் பலவந்தப்படுத்தியவனும் பிறகு நெடுநாள் வாழக்கூடும்; என்னைப் போன்றவளைப் பலவந்தப்படுத்தினால், ராக்ஷசா, அமுதம் பருகியிருந்தாலும் உனக்கு விடுதலை இல்லை.’ இவ்வாறு அவள் இரண்டு முறை சசியையே உவமையாக்குகிறாள் — தேவராஜனின் மனைவியைக் கவர்வதும் மன்னிக்கப்படக்கூடும் போலும், ராமனின் மனைவியைக் கவர்வது மன்னிக்கப்படாது; இதனால் அவள் ராமனின் பெருமையை இந்திரனுடையதைவிட மேலானதாக நிலைநாட்டுகிறாள். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி சந்தத்தில் கம்பீரத்தைச் சுமக்கிறது; ‘அமுதம் பருகியிருந்தாலும்’ என்ற சொல்லால் அமுதமும் பயனற்றது என்று சொல்லப்படுகிறது. சீதையின் பதிலில் எந்தப் புலம்பலும் இல்லை, எந்த வேண்டுதலும் இல்லை; தர்மம், நீதி, விளைவு — இவை மட்டுமே. ‘ராவணா, ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் நிச்சயம் அழிவார்கள்’ என்ற சொல்லோ யுத்த காண்டம் முழுவதற்கும் விதைபோல் இருக்கிறது — அவள் இங்கே சொல்வதுதான் பின்னால் நிகழ்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ‘ತದಂತರಂ ದಾಶರಥೇಸ್ತವೈವ ಚ’ (ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮೌನವಾದಳು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಕೆರಳಿ, ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಈಗ ಅವನ ಪರಿವ್ರಾಜಕವೇಷ ವಸ್ತುತಃ ಕಳಚಿಬಿದ್ದಿದೆ — ಮೊದಲು ವಿನಯದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದುದು ಈಗ ದರ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ನಾನು ವೈಶ್ರವಣನ (ಕುಬೇರನ) ಮಲಸಹೋದರ; ನನ್ನ ಹೆಸರು ರಾವಣ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಭಯೋತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿಶಾಚರೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳೂ, ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೆದರುವಂತೆ, ಸದಾ ಭಯಗೊಂಡು ಯಾರಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೋ; ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಲಸಹೋದರನಾದ ವೈಶ್ರವಣನನ್ನು ಯಾರು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದುರಿಸಿ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನೋ; ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ — ಅವನೇ ನಾನು.’ ಸಹೋದರನ ಪರಾಜಯವೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ; ಕುಲಗೌರವವನ್ನಾದರೋ ಅವನು ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಾಕ್ಯಮ್’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಆಡಿದವನೇ ಈಗ ಹುಬ್ಬು ಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ವೇಷವಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಪರಿವ್ರಾಜಕನದು, ಮಾತು ಮಾತ್ರ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನದು; ಈ ವಿರೋಧವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿ ಕವಿ ಅವನ ಒಳಗಿನ ರೂಪವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಅವನ ಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ, ಇಚ್ಛೆಬಂದೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವ ಶುಭವಾದ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಾನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡೆ; ಭದ್ರೆಯೇ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಕೋಪಗೊಂಡ ನನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಭಯಗೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತೇನೋ ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೀಸುತ್ತದೆ; ತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣನಾದ ಸೂರ್ಯನೂ ಭಯದಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೀತಕಿರಣನಂತೆ (ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಆಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೋ, ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೋ, ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಎಲೆಗಳು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನದಿಗಳ ನೀರು ಸ್ತಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಂಭನವನ್ನೇ ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅಪಶಕುನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನೇ ಈಗ ಅವನು ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಗರಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಶುಭವಾದ ನಗರಿಯಿದೆ, ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಅಂಗಳಗಳು ಚಿನ್ನದವು, ತೋರಣಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದವು, ಅದು ರಮಣೀಯವಾದುದು.’ ಅಮರಾವತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಾದರೋ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವವನೇ ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೂ ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಅದೇ ವಿಮಾನ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ದೂರದ ಫಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ. ‘ವೀರ್ಯಾತ್ ಆವರ್ಜಿತಮ್’ (ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಳ್ಳತನವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಆ ನಗರಿ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳ ಫಲವನ್ನೀಯುವ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಉದ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಸೀತೆ, ರಾಜಪುತ್ರಿಯೇ, ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸು; ಮನಸ್ವಿನಿಯೇ, ಆಗ ನೀನು ಮಾನವ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ದಿವ್ಯವೂ ಮಾನುಷವೂ ಆದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ನೆನೆಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಂದಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನೂ ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನೂ ದೀನನೂ ತಾಪಸನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನಿಂದ ನೀನು ಏನು ಮಾಡುವೆ?’ ಈ ನಿಂದೆಯಾದರೋ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಮಾತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ‘ಅವನು ನನ್ನ ಬೆರಳಿಗೂ ಸಮನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಿರುವವನೇ ಅವನನ್ನು ಭಯಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಂದೆಯ ಮೂಲ ಭಯವೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಗತಾಯುಷಃ ಮಾನುಷಸ್ಯ ರಾಮಸ್ಯ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ, ಜಾತಿ ಮಾನುಷವಾದುದು, ಸ್ಥಿತಿ ವನವಾಸಿಯದು. ಸೀತೆಯಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿಯೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಮೌನ ಮುಂದಿನ ತಿರಸ್ಕಾರದಲ್ಲೇ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದನ್ನು ಅವಳು ನೆನೆಯಬಾರದೆಂದು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಅವಳ ಏಕೈಕ ನಿಧಿ.

‘ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಅವನನ್ನು ಬಯಸು; ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಭೀರುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ನೀನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವೆ — ಪುರೂರವನನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆದು ತೊರೆದ ಊರ್ವಶಿ ಆಮೇಲೆ ಪರಿತಪಿಸಿದಂತೆ. ವರವರ್ಣಿನಿಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನನ್ನ ಬೆರಳಿಗೂ ಸಮನಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸು.’ ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಮಾತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ‘ರಕ್ಷಿಸು’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆ, ಅನಂತರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಭಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ತನ್ನದೇ ಹಿರಿಮೆಯ ಕಥನ. ಊರ್ವಶಿ-ಪುರೂರವರ ಉಪಮೆಯೂ ತಲೆಕೆಳಗಾದುದು — ಅಲ್ಲಿ ನಾರಿಯೇ ತೊರೆದಳು, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುವವಳನ್ನು ಅವನೇ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಕ್ಷ’ (ರಕ್ಷಿಸು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ವಿಚಿತ್ರ — ರಾಕ್ಷಸರ ಒಡೆಯನೇ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಶ್ಲೇಷದಿಂದ ಅವನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಭಾಷಣವೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭಜಸ್ವ’ (ಭಜಿಸು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಆ ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಕಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತನಾದ ವೈಶ್ರವಣದೇವನನ್ನು ಸಹೋದರನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ನೀನು ಇಂತಹ ಅಶುಭಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆ? ರಾವಣ, ಕರ್ಕಶನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ನೀನು ಯಾರಿಗೆ ರಾಜನೋ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವರು. ಇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿ ಶಚಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಯೂ ಬದುಕಿರಬಹುದು; ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಯಾರೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರಲಾರರು. ವಜ್ರಧರನ ಅಪ್ರತಿಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ಶಚಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಿಯೂ ಯಾರಾದರೂ ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಬಹುದು; ನನ್ನಂಥವಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿನಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಶಚಿಯನ್ನೇ ಉಪಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೇವರಾಜನ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣವೂ ಕ್ಷಮ್ಯವೆನಿಸಬಹುದು, ರಾಮನ ಪತ್ನಿಯದು ಅಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ‘ಪೀತಾಮೃತಸ್ಯಾಪಿ’ (ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದವನಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಮೃತವೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸೀತೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಲಾಪವೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ಪರಿಣಾಮ. ‘ಅವಶ್ಯಂ ವಿನಶಿಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ ರಾವಣ ರಾಕ್ಷಸಾಃ’ (ರಾವಣ, ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಬೀಜದಂತಿದೆ — ಅವಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇ ಮುಂದೆ ಘಟಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ സീത ‘തദന്തരം ദാശരഥേസ്തവൈവ ച’ (ആ അന്തരമാണ് ദാശരഥിക്കും നിനക്കും തമ്മിൽ) എന്നു പറഞ്ഞ് മൗനമായി. അതു കേട്ട് രാവണൻ ക്ഷുഭിതനായി നെറ്റിയിൽ പുരികം ചുളിച്ച് പരുഷമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ അവന്റെ പരിവ്രാജകവേഷം വാസ്തവത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മുൻപ് വിനയംകൊണ്ടു മൂടിയിരുന്നത് ഇപ്പോൾ ദർപ്പത്താൽ വെളിപ്പെടുന്നു. ‘വരവർണിനീ, ഞാൻ വൈശ്രവണന്റെ സാപത്നസഹോദരനാണ്; എന്റെ പേര് രാവണൻ, പ്രതാപവാനായ ദശഗ്രീവൻ; നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ’ എന്ന് അവൻ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ ഭീകരത വർണിക്കുന്നു — ‘ഗന്ധർവന്മാരോടൊപ്പം ദേവന്മാരും പിശാചുക്കളും പക്ഷികളും നാഗങ്ങളും, മൃത്യുവിനെക്കണ്ട് പ്രജകളെന്നപോലെ, എപ്പോഴും ഭയന്ന് ആരിൽനിന്ന് ഓടിയകലുന്നുവോ; ഏതോ കാരണത്താൽ വൈമാത്രേയസഹോദരനായ വൈശ്രവണനെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ട്, ക്രോധത്തോടെ പരാക്രമം കാട്ടി യുദ്ധത്തിൽ ആര് ജയിച്ചുവോ; ആരെ ഭയന്ന് അവൻ ഐശ്വര്യപൂർണമായ സ്വന്തം ആസ്ഥാനം ഉപേക്ഷിച്ച് പർവതശ്രേഷ്ഠനായ കൈലാസത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ — അവൻതന്നെയാണ് ഞാൻ.’ സഹോദരന്റെ പരാജയംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഒന്നാമത്തെ തെളിവ്; കുലഗൗരവത്തെയാകട്ടെ അവൻ സ്വന്തം കീർത്തിക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. ‘നെറ്റിയിൽ പുരികം ചുളിച്ച്’ എന്ന ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ട് കവി അവന്റെ മാറ്റം കാണിക്കുന്നു — മുൻപ് ‘വിനീതമായ വാക്ക്’ പറഞ്ഞവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ പുരികംചുളിച്ചു സംസാരിക്കുന്നു. വേഷം ഇപ്പോഴും പരിവ്രാജകന്റേത്, വാക്കാകട്ടെ രാക്ഷസരാജന്റേത്; ഈ വൈരുധ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് കവി അവന്റെ ആന്തരരൂപം തുറന്നുകാട്ടുന്നത്.

‘അവന്റെ പുഷ്പകം എന്ന, ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന ശുഭവിമാനം ഞാൻ വീര്യംകൊണ്ടു കൈവശപ്പെടുത്തി; ഭദ്രേ, അതിലാണ് ഞാൻ ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്. മൈഥിലീ, രോഷം ജനിച്ച എന്റെ മുഖം കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഇന്ദ്രൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാർ പേടിച്ചോടുന്നു. ഞാൻ നിൽക്കുന്നിടത്ത് കാറ്റ് ശങ്കയോടെ വീശുന്നു; തീക്ഷ്ണരശ്മിയായ സൂര്യൻപോലും ഭയംകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ ശീതരശ്മിയെപ്പോലെ ആയിത്തീരുന്നു. ഞാൻ നിൽക്കുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് മരങ്ങളുടെ ഇലകൾ ഇളകാതാകുന്നു, നദികളുടെ ജലം നിശ്ചലമാകുന്നു.’ ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അവൻ പ്രകൃതിയുടെ സ്തംഭനംതന്നെ തന്റെ ലക്ഷണമായി പറയുന്നു — നാല്പത്താറാം സർഗത്തിൽ കവി ദുർനിമിത്തമായി വർണിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ അവൻ ആത്മപ്രശംസയായി ഉച്ചരിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ നഗരം വർണിക്കുന്നു — ‘സമുദ്രത്തിനക്കരെ ലങ്ക എന്ന എന്റെ ശുഭമായ നഗരി, ഘോരരാക്ഷസന്മാരാൽ നിറഞ്ഞത്, ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ. വെളുത്ത പ്രാകാരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അതു ശോഭിക്കുന്നു; സ്വർണമണ്ഡപങ്ങളും വൈഡൂര്യതോരണങ്ങളുമുള്ള രമ്യമായ നഗരി.’ അമരാവതിയോടുള്ള ഉപമയാകട്ടെ സൂചകമാണ് — ഇന്ദ്രനോടു മത്സരിക്കുന്നവൻതന്നെ മുന്നോട്ട് രാമനാൽ വധിക്കപ്പെടും. പുഷ്പകത്തിന്റെ പരാമർശവും ഓർക്കേണ്ടതാണ്; ആ വിമാനംതന്നെ വീണ്ടും യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ രാമന്റെ അയോധ്യാഗമനത്തിന് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇവിടെ കവി വിദൂരഫലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ‘വീര്യംകൊണ്ടു കൈവശപ്പെടുത്തി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ മോഷണത്തെപ്പോലും പരാക്രമമായി പറയുന്നു.

‘ആ നഗരി ആനകളാലും കുതിരകളാലും രഥങ്ങളാലും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതാണ്, വാദ്യനാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതാണ്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഉദ്യാനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമാണ്. ഹേ സീതേ, രാജപുത്രീ, അവിടെ നീ എന്നോടൊപ്പം വസിക്കൂ; മനസ്വിനീ, അപ്പോൾ മനുഷ്യസ്ത്രീകളെ നീ ഓർക്കുകപോലുമില്ല. വരവർണിനീ, ദിവ്യവും മാനുഷികവുമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്ന നീ ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ മനുഷ്യനായ രാമനെ ഓർക്കുകയില്ല.’ പിന്നെ അവൻ രാമനെത്തന്നെ നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു — ‘ദശരഥരാജാവ് പ്രിയപുത്രനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് മന്ദവീര്യനായ മൂത്തമകനെ വനത്തിലേക്കയച്ചു. വിശാലാക്ഷീ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട, ബുദ്ധികെട്ട, ദുഃഖിതനായ ആ താപസനായ രാമനെക്കൊണ്ട് നീ എന്തു ചെയ്യും?’ എന്ന്. ഈ നിന്ദയാകട്ടെ അവന്റെ പിന്നീടുള്ള വാക്കിനു വിരുദ്ധമാണ് — ‘എന്റെ വിരലിനുപോലും തുല്യനല്ല’ എന്നു പറയാൻപോകുന്നവൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ ഭയകാരണമായി കരുതുന്നു; അതിനാൽ നിന്ദയുടെ മൂലം ഭയംതന്നെയാണെന്ന് അറിയാം. ‘ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ മനുഷ്യനായ രാമൻ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ അവൻ രാമനെ മൂന്നുവിധത്തിൽ ലഘൂകരിക്കുന്നു — ആയുസ്സ് ക്ഷയിച്ചത്, ജാതി മാനുഷം, അവസ്ഥ വനവാസിയുടേത്. സീതയാകട്ടെ ഇതെല്ലാം കേട്ടിട്ടും ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അവളുടെ മൗനം അടുത്ത നിരസനത്തിൽ മാത്രമാണ് ഭേദിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ഓർക്കരുത്’ എന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അവളുടെ ഏക നിധി.

‘സ്വയം വന്നെത്തിയ രാക്ഷസരാജനെ രക്ഷിക്കൂ, അവനെ കാമിക്കൂ; മന്മഥബാണങ്ങൾ തറച്ച എന്നെ നിരസിക്കാൻ നിനക്കു യോഗ്യതയില്ല. ഭീരു, എന്നെ നിരസിച്ചാൽ നീ പിന്നീടു പശ്ചാത്തപിക്കും — പുരൂരവസ്സിനെ കാലുകൊണ്ടു തൊഴിച്ച് ഉപേക്ഷിച്ച ഉർവശി പിന്നീടു പരിതപിച്ചതുപോലെ. വരവർണിനീ, യുദ്ധത്തിൽ ആ മനുഷ്യനായ രാമൻ എന്റെ ഒരു വിരലിനുപോലും തുല്യനല്ല; നിന്റെ ഭാഗ്യംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ വന്നെത്തിയത്; എന്നെ ഭജിക്കൂ.’ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾക്കുള്ളിൽത്തന്നെ അവന്റെ വാക്ക് പ്രാർഥനയിൽനിന്ന് ആജ്ഞയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം ‘രക്ഷിക്കൂ’ എന്ന യാചന, പിന്നെ പശ്ചാത്താപഭയം കാട്ടൽ, ഒടുവിൽ ‘നിന്റെ ഭാഗ്യംകൊണ്ട്’ എന്ന സ്വന്തം ഉത്കർഷകഥനം. ഉർവശീപുരൂരവസ്സുകളുടെ ഉപമയും വിപരീതമാണ് — അവിടെ സ്ത്രീയാണ് ഉപേക്ഷിച്ചത്; ഇവിടെയാകട്ടെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളെ അവൻ ഭർത്സിക്കുന്നു. ‘രക്ഷ’ (രക്ഷിക്കൂ) എന്ന ക്രിയാപദം വിചിത്രമാണ് — രാക്ഷസരുടെ നാഥൻതന്നെ രക്ഷ യാചിക്കുന്നു; കവി ഇവിടെ ശബ്ദശ്ലേഷത്തിലൂടെ അവന്റെ ദൈന്യം കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ മുഴുവൻ പ്രസംഗവും ഒടുവിൽ ‘ഭജസ്വ’ (എന്നെ ഭജിക്കൂ) എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിൽ കെട്ടപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വൈദേഹി ക്രുദ്ധയായി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ആളൊഴിഞ്ഞ ആ സ്ഥലത്തുവച്ച് ആ രാക്ഷസാധിപനോടു പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘എല്ലാ ദേവന്മാരും നമസ്കരിക്കുന്ന വൈശ്രവണദേവനെ സഹോദരനായി പറഞ്ഞുകൊണ്ട് നീ എങ്ങനെ ഇങ്ങനെയുള്ള അശുഭകർമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? രാവണാ, കർക്കശനും ദുർബുദ്ധിയും അജിതേന്ദ്രിയനുമായ നീ ആരുടെ രാജാവാണോ, ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം നിശ്ചയമായും നശിക്കും. ഇന്ദ്രന്റെ ഭാര്യയായ ശചിയെ അപഹരിച്ചാൽപോലും ജീവിക്കാൻ കഴിഞ്ഞേക്കാം; എന്നാൽ രാമന്റെ ഭാര്യയായ എന്നെ കൊണ്ടുപോയാൽ ആരും സുഖമായിരിക്കില്ല. വജ്രധാരിയുടെ അതുല്യരൂപിണിയായ ശചിയെ ബലാൽ പിടിച്ചാൽപോലും ഒരുവൻ പിന്നെയും ഏറെക്കാലം ജീവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ എന്നെപ്പോലുള്ളവളെ അപമാനിച്ചാൽ, രാക്ഷസാ, അമൃതം കുടിച്ചവനാണെങ്കിലും നിനക്കു മോക്ഷമില്ല.’ ഇങ്ങനെ അവൾ രണ്ടുതവണ ശചിയെത്തന്നെ ഉപമാനമാക്കുന്നു — ദേവരാജപത്നിയുടെ അപഹരണംപോലും ക്ഷമിക്കപ്പെട്ടേക്കാം, രാമപത്നിയുടേതു പക്ഷേ ഇല്ല; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ മഹത്ത്വം അവൾ ഇന്ദ്രനെക്കാളും ഉയർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഗാംഭീര്യം വഹിക്കുന്നു; ‘അമൃതം കുടിച്ചവനാണെങ്കിലും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അമൃതംപോലും നിഷ്ഫലമാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ മറുപടിയിൽ ഒരു വിലാപവുമില്ല, യാചനയുമില്ല; ധർമവും നീതിയും പരിണാമവും മാത്രം. ‘രാവണാ, രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം നിശ്ചയമായും നശിക്കും’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ മുഴുവൻ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെയും ബീജംപോലെയാണ് — അവൾ ഇവിടെ പറയുന്നതുതന്നെ മുന്നോട്ട് സംഭവിക്കുന്നു.

At the end of the last sarga Sītā had fallen silent after declaring the gulf between Daśaratha's son and Rāvaṇa. Hearing her, Rāvaṇa flew into a rage, knit his brows and answered her harshly. Now he had really cast off his mendicant's guise: what had been veiled in humility was now laid bare in pride. "I am Vaiśravaṇa's half-brother, lady of lovely hue," he said; "my name is Rāvaṇa, the mighty ten-necked one, bless you. Gods and gandharvas, piśācas, birds and serpents always flee from me in terror, as creatures flee from death. On a certain occasion I met my half-brother Vaiśravaṇa in single combat, and in my anger and valour I defeated him in battle; and tormented by fear of me he abandoned his own rich seat and now lives on Kailāsa, best of mountains, he whose mounts are men. That is who I am." His brother's defeat is his first proof, and he uses his family's glory only for his own renown. With the single picture of his knitted brows the poet shows the change in him: the one who had spoken courteous words now spoke with a scowl. The dress was still a mendicant's, but the voice was the rākṣasa king's, and through that contrast the poet reveals his true nature.

"That fine chariot of his called Puṣpaka, which goes wherever one wishes, I won by my valour, good lady, and in it I travel through the sky. Maithilī, at the mere sight of my face when my anger is roused, the gods with Śakra at their head take fright and scatter. Where I stand, the wind blows warily, and the fierce-rayed sun in the sky turns cool-rayed out of fear. Wherever I stand or walk, the leaves of the trees stop stirring and the waters of the rivers grow still." In these three verses he names the stilling of nature as his own mark; what the poet described as an evil omen in the forty-sixth sarga, Rāvaṇa now proclaims as a boast. Then he described his city: "Beyond the sea is my fair city called Laṅkā, full of terrible rākṣasas, like Indra's Amarāvatī. It shines, ringed with a white rampart, a lovely city with courts of gold and gateways of beryl." The comparison with Amarāvatī is telling: the one who rivals Indra will before long be slain by Rāma. The mention of Puṣpaka is worth remembering, since that same chariot will carry Rāma back to Ayodhyā after the war, so the poet seems to hint at a far-off outcome. And with "won by my valour" he dresses up theft as heroism.

"It is crowded with elephants, horses and chariots, ringing with the sound of music, adorned with gardens thick with trees that yield every wish. Live there with me, Sītā, princess, and then, proud lady, you will not even remember the women of the human world. Enjoying pleasures both human and divine, lady of lovely hue, you will forget Rāma, a mortal whose days are done." Then he began to belittle Rāma: "King Daśaratha put his favourite son on the throne and sent his eldest, a man of feeble valour, off to the forest. What will you do, wide-eyed lady, with that Rāma, fallen from his kingdom, out of his wits, an ascetic living a life of penance?" This scorn contradicts what he says elsewhere: the one who will claim that Rāma is not worth one of his fingers still treats him as a cause for fear, so the root of the scorn is fear. With the three words "a mortal whose days are done" he diminishes Rāma three ways: his life nearly spent, his birth merely human, his state that of a forest-dweller. Sītā says nothing to all this; her silence is broken only in the refusal that follows. And the one thing he wants her to forget, Rāma, is the one treasure she has.

"Take the lord of the rākṣasas under your protection; love him who has come to you of his own accord. You should not reject one pierced by the love-god's arrows. If you reject me, timid one, you will regret it afterwards, as Urvaśī regretted it when she spurned Purūravas with her foot. In battle that mortal Rāma is not equal to one finger of mine, lady of lovely hue. It is your good fortune that I have come to you; accept me." In just three verses his speech moves from entreaty to command: first the plea "protect me", then the threat of regret, and last the self-glorifying "your good fortune". The story of Urvaśī and Purūravas fits the other way round: there it was the woman who left, while here he rebukes a woman for wishing to leave him. The word "protect" is strange in his mouth: the lord of the rākṣasas begs for protection, and the poet's wordplay shows his abjectness. All his speech is bound up at the last in the single word "accept me".

At these words Vaidehī grew angry, her eyes turned red, and there in that lonely place she spoke harshly to the lord of the rākṣasas. "How can you claim as your brother the god Vaiśravaṇa, honoured by all the gods, and yet wish to do such a vile thing? All the rākṣasas are sure to perish, Rāvaṇa, whose king you are, harsh, evil-minded and a slave to your senses. A man might carry off Śacī, Indra's wife, and still live, but no one could be safe who carried me off, Rāma's wife. One might live long even after violating Śacī, the incomparably beautiful wife of the wielder of the thunderbolt; but after outraging a woman like me, rākṣasa, there is no escape for you, not even if you had drunk the nectar of immortality." Twice she uses Śacī as her comparison: to carry off even the king of the gods' wife might be survived, but not to carry off Rāma's, and so she sets Rāma's greatness above Indra's. The last verse, in a weightier metre, carries the gravity of it, and "even if you had drunk nectar" says that immortality itself would not save him. In Sītā's answer there is no lament and no pleading, only dharma, sound judgement and consequence. Her words "all the rākṣasas are sure to perish" are like the seed of the whole Yuddha Kāṇḍa: what she says here is what will come to pass.