हर्तुम् इच्छुना रावणेन परिव्राजकरूपेण एवं पृष्टा वैदेही स्वयम् एव आत्मानं शशंस। किन्तु तस्याः पूर्वं क्षणमात्रं विचारः अपि वर्णितः — ‘एषः ब्राह्मणः अतिथिः च; अनुक्तः सन् मां शपेत’ इति मुहूर्तं ध्यात्वा एव सा वचनम् अब्रवीत्। अतः तस्याः कथनं न प्रगल्भ्यात्, अपि तु शापभयात् धर्मभयात् च प्रवृत्तम्; कविः एतेन तस्याः निर्दोषतां पूर्वम् एव स्थापयति। ‘अहं महात्मनः मैथिलस्य जनकस्य दुहिता; मम नाम सीता; ते भद्रं भवतु; रामस्य प्रिया महिषी अहम्’ इति सा आत्मानं परिचाययति। ‘द्वादश समाः इक्ष्वाकूणां निवेशने उषित्वा मानुषान् भोगान् भुञ्जाना सर्वकामसमृद्धिनी अहम् आसम्’ इति च स्वस्य पूर्वं सुखम् आवेदयति। एषा एव कथा अग्रे क्रमेण वनवासपर्यन्तं गमिष्यति। ‘द्वादश समाः’ इति वचनम् अपि स्मर्तव्यम् — समीक्षितसंस्करणे तत्र ‘संवत्सरम्’ इति एकवर्षम् एव उक्तम्; मुद्रणं तु द्वादश वर्षाणि वदति, हिन्दीभाष्यं च ‘विवाहात् परं द्वादश वर्षाणि यावत्’ इति तत् एव अनुसरति। अतः अत्र मुद्रितपाठः एव रक्षितः।

‘तत्र त्रयोदशे वर्षे प्रभुः राजा राजमन्त्रिभिः समेतः सन् रामम् अभिषेचयितुम् अमन्त्रयत। तस्मिन् राघवस्य अभिषेचने संभ्रियमाणे सति मम आर्या कैकेयी नाम भर्तारं वरं याचते। सुकृतेन मम श्वशुरं परिगृह्य सा द्वौ वरौ सत्यसंधं नृपोत्तमं भर्तारम् अयाचत — मम पत्युः प्रव्राजनं भरतस्य च अभिषेचनम्। ‘अद्य न भोक्ष्ये, न च स्वप्स्ये, न पास्ये कदाचन; रामः यदि अभिषिच्यते, एषः एव मम जीवितस्य अन्तः’ इति सा उक्तवती। एवं ब्रुवाणां कैकेयीं मम श्वशुरः सः पार्थिवः अर्थैः अन्वर्थैः अयाचत, सा तु तां याचनां न चकार।’ अत्र सीता कथाम् अत्यन्तसंक्षेपेण वदति — अयोध्याकाण्डस्य सर्वः विस्तारः अत्र षड्भिः श्लोकैः सङ्गृहीतः। दशरथस्य याचना, कैकेय्याः निरोधः, उभयोः च दृढता — त्रयम् अपि एकैकेन पदेन एव सूचितम्। ‘सुकृतेन परिगृह्य’ इति पदद्वयेन कविः कैकेय्याः उपायं स्पष्टयति — न बलेन, अपि तु राज्ञः स्वस्य एव पुण्यस्य शपथेन सा तं बद्धवती। ‘मम आर्या’ इति च सीता तां श्वश्रूं गौरवपदेन एव निर्दिशति; निन्दायाः एकम् अपि पदं तस्याः मुखात् न निर्गच्छति। एषा एव सीतायाः शीलस्य परीक्षा — शत्रोः पुरतः अपि सा कुलस्य अपवादं न वदति। ‘राजाऽमन्त्रयत’ इति पदं मुद्रणे अवग्रहेण सह लिखितम्; तत्र ‘राजा’ इत्यस्य आकारः ‘अमन्त्रयत’ इत्यस्य अकारेण सह मिलितः, अवग्रहः च तं लोपं सूचयति।

‘मम भर्ता महातेजाः वयसा पञ्चविंशकः; मम तु जन्मनः आरभ्य अष्टादश वर्षाणि गण्यन्ते। सः लोके ‘रामः’ इति प्रथितः — सत्यवान्, शीलवान्, शुचिः, विशालाक्षः, महाबाहुः, सर्वभूतानां हिते रतः। महाराजः पिता दशरथः तु स्वयं कामार्तः सन् कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं न अभ्यषेचयत्। अभिषेकाय पितुः समीपम् आगतं मम भर्तारं कैकेयी द्रुतं वचः उवाच — ‘राघव, तव पित्रा समाज्ञप्तं मम इदं वचनं शृणु। इदम् अकण्टकं राज्यं भरताय प्रदातव्यम्; त्वया तु नव पञ्च च वर्षाणि वने वस्तव्यम्। काकुत्स्थ, प्रव्रज, पितरम् अनृतात् मोचय’ इति। अकुतोभयः रामः ‘तथा’ इति तां कैकेयीम् उवाच, तत् वचः श्रुत्वा च दृढव्रतः मम भर्ता तस्याः वचनम् अकरोत्। ‘दद्यात्, न प्रतिगृह्णीयात्; सत्यं ब्रूयात्, न च अनृतम्’ — इदम् एव तस्य व्रतम्।’ अत्र सीता पत्युः गुणान् न प्रशंसार्थं वदति, अपि तु तस्य अभिषेकयोग्यताम् एव प्रमाणयति; तेन कैकेय्याः कर्म अधिकतरं निन्द्यं जायते। ‘वयसा पञ्चविंशकः’ इति ‘अष्टादश हि वर्षाणि’ इति च वचने वुल्गेटस्य विशेषौ; समीक्षितसंस्करणे द्वितीयं न विद्यते। एताभ्यां रामसीतयोः वयः स्पष्टं गण्यते, यत् अन्यत्र क्वचित् एव लभ्यते। ‘दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्’ इति अर्धश्लोकः तु रामस्य सम्पूर्णं चरित्रम् एकस्मिन् एव पङ्क्तौ सङ्गृह्णाति। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति गणना अपि ध्यातव्या — चतुर्दश वर्षाणि इति साक्षात् न उक्तम्, अपि तु विभज्य गणितम्; एषा एव तत्कालिकी शैली। ‘पितरम् अनृतात् मोचय’ इति कैकेय्याः वचने तु धर्मस्य आवरणम् — निर्वासनम् अपि पितृसत्यरक्षणम् इति नाम्ना कथ्यते।

‘ब्राह्मण, एतत् रामस्य धृतम् अनुत्तमं व्रतम्। तस्य वैमात्रः भ्राता लक्ष्मणः नाम वीर्यवान्, पुरुषव्याघ्रः, समरे अरिहा, रामस्य सहायः। सः एव भ्राता ब्रह्मचारी दृढव्रतः सन् धनुष्पाणिः मया सह प्रव्रजन्तं तम् अन्वगच्छत्। जटी तापसरूपेण सः मया सह सहानुजः दण्डकारण्यं प्रविष्टः, धर्मनित्यः दृढव्रतः च। कैकेय्याः कृते वयं त्रयः राज्यात् प्रच्युताः सन्तः, द्विजश्रेष्ठ, ओजसा एव इदं गम्भीरं वनं विचरामः। मुहूर्तं समाश्वस; इह त्वया वस्तुं शक्यम्। मम भर्ता पुष्कलं वन्यं फलमूलम् आदाय, रुरून् गोधान् वराहान् च हत्वा बहु आमिषम् आनीय शीघ्रम् आगमिष्यति।’ अन्ते सा प्रतिप्रश्नं करोति — ‘सः त्वं नाम, गोत्रं, कुलं च तत्त्वतः आचक्ष्व; द्विज, एकः सन् दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि?’ इति। अतिथिसत्कारस्य अनन्तरं परिचयप्रश्नः — एषः एव शिष्टाचारः; किन्तु सः एव प्रश्नः रावणाय आत्मप्रकाशनस्य अवसरं ददाति। ‘ओजसा’ इति एकेन पदेन सा त्रयाणाम् अपि दशां वदति — न सैन्येन, न कोशेन, केवलेन आत्मबलेन एव ते वनं चरन्ति। ‘समाश्वस मुहूर्तं तु’ इति आतिथ्यवचनं च तस्याः शिष्टतायाः परमं प्रमाणम् — अपरिचितम् अपि सा विश्रामाय निमन्त्रयति। ‘रुरून् गोधान् वराहान्’ इति आमिषोल्लेखः तु तापसानाम् अपि वन्यभोजनस्य तत्कालिकं रूपं दर्शयति। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन सा सत्यम् एव अपेक्षते; रावणः तु अग्रे सत्यम् एव वदिष्यति — नाम, बलम्, कुलं च; किन्तु तत् सत्यम् एव तस्याः भयाय कल्पिष्यते। एवं शिष्टः प्रश्नः दुष्टम् उत्तरम् आकर्षति। ‘ब्रह्मचारी’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं तु वनवासस्य व्रतम् एव सूचयति — पत्नीं परित्यज्य सः भ्रातुः सेवायाम् एव स्थितः।

रामपत्न्यां सीतायाम् एवं ब्रुवत्यां महाबलः राक्षसाधिपः रावणः तीव्रम् उत्तरं प्रत्युवाच — ‘देवासुरमानुषैः सहिताः लोकाः येन वित्रासिताः, सीते, अहं सः रावणः नाम, रक्षसां गणानाम् ईश्वरः। काञ्चनवर्णाभां कौशेयवासिनीं त्वां दृष्ट्वा, अनिन्दिते, स्वकेषु दारेषु रतिं न अधिगच्छामि। इतस्ततः आहृतानां बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां सर्वासाम् एव त्वं मम अग्रमहिषी भव; ते भद्रं भवतु। समुद्रस्य मध्ये लङ्का नाम मम महापुरी, सागरेण परिक्षिप्ता, गिरिमूर्धनि निविष्टा। तत्र, सीते, मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि; भामिनि, अस्य वनवासस्य च न स्पृहयिष्यसि। यदि मम भार्या भवसि, सर्वाभरणभूषिताः पञ्च दासीसहस्राणि त्वां परिचरिष्यन्ति।’ एवं सः क्रमेण भयं, प्रशंसाम्, पदं, नगरीं, परिजनं च दर्शयति — चत्वारि प्रलोभनानि एकस्मिन् एव भाषणे। तस्य वचनस्य आरम्भः एव भयजनकः — ‘येन लोकाः वित्रासिताः’ इति; नामकथनात् पूर्वम् एव सः स्वस्य प्रभावं स्थापयति। ततः ‘स्वकेषु दारेषु रतिं न अधिगच्छामि’ इति वदन् सः स्वस्य एव अन्तःपुरं निन्दति, तेन च स्वस्य चापल्यं प्रकाशयति। ‘अग्रमहिषी भव’ इति पदेन तु सः तां पत्नीपदेन एव प्रलोभयति, न तु दासीत्वेन — एतत् एव तस्य दर्पस्य लक्षणम्। अन्ते लङ्कायाः वर्णनं, समुद्रपरिखा, गिरिशिखरम्, पञ्चसहस्राणि दास्यः — सर्वं तत् ऐश्वर्यप्रदर्शनम् एव। ‘सीते’ इति नाम्ना सम्बोधनम् अपि सूचकम् — सा स्वयम् एव पूर्वं नाम कथितवती, तत् एव अधुना तस्य हस्ते साधनं जातम्। ‘तीव्रम् उत्तरम्’ इति कविवचनेन ज्ञायते यत् विनयः तस्य तावत् एव आसीत् यावत् सीता न उक्तवती; परिचये लब्धे सति वेषः एव त्यक्तः इव।

रावणेन एवम् उक्ता जनकात्मजा कुपिता सती तं राक्षसम् अनादृत्य अनवद्याङ्गी प्रत्युवाच। तस्याः उत्तरं चतुर्भिः श्लोकैः निबद्धम्, प्रत्येकं च ‘अहं राममनुव्रता’ इति एकेन एव पदेन समाप्यते — एषा आवृत्तिः एव तस्याः निष्ठायाः रूपम्। ‘महागिरिम् इव अकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिं, महोदधिम् इव अक्षोभ्यम् — अहं राममनुव्रता। सर्वलक्षणसंपन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलं सत्यसंधं महाभागम् — अहं राममनुव्रता। महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनं नृसिंहं सिंहसंकाशम् — अहं राममनुव्रता। पूर्णचन्द्राननं राजवत्सं जितेन्द्रियं पृथुकीर्तिं महाबाहुम् — अहं राममनुव्रता।’ ततः सा रावणम् एव उपमया निन्दति — ‘त्वं तु जम्बुकः सन् दुर्लभां सिंहीं माम् इह इच्छसि। आदित्यस्य प्रभा यथा, तथा अहं त्वया स्प्रष्टुं न शक्या।’ गिरिः, उदधिः, सिंहः, चन्द्रः — सर्वाणि उपमानानि महत्त्वस्य; जम्बुकः एकः एव क्षुद्रत्वस्य। ‘अनवद्याङ्गी’ इति विशेषणं कविः तस्याः उत्तरस्य पूर्वम् एव योजयति — या निन्दितुम् अशक्या, सा एव निन्दति। ‘अनादृत्य’ इति पदेन च ज्ञायते यत् सा तं प्रति न भाषते, अपि तु स्वस्य निष्ठाम् एव उच्चैः वदति; रावणः तत्र श्रोता मात्रम्, न तु सम्बोध्यः। चतुर्षु श्लोकेषु रामस्य वर्णनम् अपि क्रमिकम् — प्रथमे स्थैर्यम्, द्वितीये लक्षणानि, तृतीये पराक्रमः, चतुर्थे सौन्दर्यं कीर्तिश्च; एवं सा तं सर्वाङ्गीणं दर्शयति। ‘आदित्यस्य प्रभा यथा’ इति उपमया सा स्वं तेजोरूपं वदति — प्रभा दृश्यते, न तु गृह्यते; तथा सा अपि।

‘राक्षस, यः त्वं राघवस्य प्रियां भार्याम् इच्छसि, सः त्वं मन्दभाक् नूनं बहून् काञ्चनान् पादपान् पश्यसि’ — मृत्योः निकटे उपस्थितस्य दृश्यन्ते सुवर्णवृक्षाः इति लोकश्रुतिम् आश्रित्य सा तस्य विनाशं सूचयति। ततः सा असम्भवानां कर्मणां पङ्क्तिम् एव उपन्यस्यति — ‘क्षुधितस्य मृगशत्रोः तरस्विनः सिंहस्य, आशीविषस्य च वदनात् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि; पर्वतश्रेष्ठं मन्दरं पाणिना हर्तुम् इच्छसि; कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि; सूच्या अक्षि प्रमार्ष्टि, जिह्वया क्षुरं लेढि यः, सः त्वं राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुम् इच्छसि; कण्ठे शिलाम् अवसज्य समुद्रं तर्तुम् इच्छसि; सूर्याचन्द्रमसौ उभौ पाणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि; प्रज्वलितम् अग्निं दृष्ट्वा वस्त्रेण आहर्तुम् इच्छसि; अयोमुखानां शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि।’ सप्त अष्ट वा असम्भवानि कर्माणि एकेन एव ‘इच्छसि’ इति क्रियापदेन बद्धानि; पुनरुक्तिः एव अत्र अलङ्कारः। एतेषु उपमानेषु त्रीणि प्रकाराणि — मृत्युमुखात् किञ्चित् ग्रहणम् (सिंहः, सर्पः), अशक्यस्य भारस्य उद्धरणम् (मन्दरः, सूर्याचन्द्रमसौ), आत्महिंसा च (सूची, क्षुरः, अग्निः, शूलम्)। तेषु अन्तिमः प्रकारः एव प्रधानः — रावणस्य कर्म न केवलम् असाध्यम्, अपि तु आत्मघाति इति सीतायाः आशयः। ‘इच्छसि’ इति पदस्य नवकृत्वः आवृत्तिः श्रोतुः कर्णे एव आघातम् इव करोति; सीतायाः कोपः अत्र छन्दसा एव श्रूयते। कविः च एकम् अपि शापवचनं तस्याः मुखे न स्थापयति — केवलम् उपमाभिः एव सा तस्य मौर्ख्यं दर्शयति, तेन च तस्याः शीलं शुद्धम् एव तिष्ठति। ‘काञ्चनान् पादपान् पश्यसि’ इति तु मरणसूचकं निमित्तम्, यत् वाल्मीकिः अन्यत्र अपि प्रयुङ्क्ते।

ततः सा त्रिभिः वंशस्थवृत्तैः श्लोकैः भेदम् एव गणयति — ‘वने सिंहशृगालयोः, स्यन्दनिकासमुद्रयोः, सुराग्र्यसौवीरकयोः यत् अन्तरम्; काञ्चनसीसलोहयोः, चन्दनवारिपङ्कयोः, हस्तिबिडालयोः यत् अन्तरम्; वायसवैनतेययोः, मद्गुमयूरयोः, हंसकगृध्रयोः यत् अन्तरम् — तत् अन्तरं दाशरथेः तव च।’ नव युग्मानि, एकः एव निष्कर्षः; प्रत्येकं च श्लोकः ‘तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च’ इति समानेन चरणेन समाप्यते। ततः सा अन्तिमं वदति — ‘सहस्राक्षसमप्रभावे कार्मुकबाणपाणौ रामे स्थिते सति, त्वया हृता अपि अहं जरां न गमिष्ये — मक्षिकया अवगीर्णम् आज्यम् इव।’ इति अदुष्टभावा सा तं रजनीचरं सुदुष्टं वचनम् उक्त्वा गात्रप्रकम्पात् व्यथिता बभूव, वातोद्धता तन्वी कदली इव। तां वेपमानाम् उपलक्ष्य मृत्युसमप्रभावः रावणः भयकारणार्थम् एव स्वस्य कुलं बलं नाम कर्म च समाचचक्षे — अग्रिमस्य सर्गस्य एषा भूमिका। ‘न जरां गमिष्ये’ इति पदे तु गूढः अर्थः — मक्षिका घृतं गिलति, किन्तु तत् तस्याः मरणम् एव भवति; तथा रावणः मां हरेत्, किन्तु तेन सः एव नश्येत् इति। अन्तिमे श्लोके कविः तस्याः शरीरस्य कम्पं वर्णयति, न तु भयम् — रोषेण शोकेन च तन्वी कदली इव सा कम्पते; वचनं तु तस्याः अविचलम् एव आसीत्। एते त्रयः श्लोकाः सर्गस्य अन्ते वृत्तपरिवर्तनेन गतिं गम्भीरां कुर्वन्ति; अनुष्टुभः त्यक्त्वा वंशस्थम् आश्रित्य कविः सीतायाः वचनं शिखरं नयति। नवसु युग्मेषु द्वे पशुयुग्मे, चत्वारि जलपेयधातुपङ्कविषयाणि, त्रीणि च पक्षियुग्मानि — अन्तिमः श्लोकः सम्पूर्णः पक्षिविषयः।

సీతను అపహరించాలని కోరుకుంటున్న రావణుడు పరివ్రాజకుని రూపంలో ఇలా అడగగా, వైదేహి తనంతట తానే తన గురించి చెప్పుకుంది. అయితే అంతకు ముందు ఆమె క్షణకాలం ఆలోచించడం కూడా వర్ణించబడింది — ‘ఇతడు బ్రాహ్మణుడు, పైగా అతిథి; జవాబు చెప్పకపోతే నన్ను శపిస్తాడేమో’ అని ముహూర్తకాలం ఆలోచించిన తరువాతనే ఆమె మాట్లాడింది. కనుక ఆమె మాటలు చొరవ వల్ల కాదు, శాపభయంతోనూ ధర్మభయంతోనూ పుట్టినవి; దీని ద్వారా కవి ఆమె నిర్దోషత్వాన్ని ముందుగానే స్థాపిస్తాడు. ‘నేను మహాత్ముడైన మిథిలాధిపతి జనకుని కుమార్తెను; నా పేరు సీత; నీకు మేలు కలుగుగాక; నేను రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషిని’ అని ఆమె తనను పరిచయం చేసుకుంటుంది. ‘పన్నెండు సంవత్సరాలు ఇక్ష్వాకుల గృహంలో నివసించి, మానవ భోగాలను అనుభవిస్తూ, సమస్త కోరికలూ తీరినదానిగా ఉన్నాను’ అని తన పూర్వపు సుఖాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది. ఈ కథే ముందుకు క్రమంగా వనవాసం దాకా సాగుతుంది. ‘ద్వాదశ సమాః’ (పన్నెండు సంవత్సరాలు) అనే మాటను కూడా గుర్తుంచుకోవాలి — సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘సంవత్సరమ్’ అని ఒక్క సంవత్సరమే చెప్పబడింది; ముద్రిత ప్రతి మాత్రం పన్నెండు సంవత్సరాలని చెబుతుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వివాహం తరువాత పన్నెండు సంవత్సరాల వరకు’ అని అదే అనుసరిస్తుంది. కనుక ఇక్కడ ముద్రిత పాఠాన్నే నిలుపుకున్నాము.

‘అక్కడ పదమూడవ సంవత్సరంలో ప్రభువైన రాజు రాజమంత్రులతో కలిసి రామునికి పట్టాభిషేకం చేయాలని ఆలోచించాడు. రాఘవుని ఆ అభిషేకానికి సన్నాహాలు జరుగుతుండగా, నా అత్తగారైన కైకేయి అనే ఆమె తన భర్తను వరం అడుగుతుంది. పుణ్యంపై ఒట్టుతో నా మామగారిని కట్టిపడేసి, సత్యసంధుడూ రాజశ్రేష్ఠుడూ అయిన తన భర్తను ఆమె రెండు వరాలు అడిగింది — నా భర్తను వనానికి పంపడం, భరతునికి పట్టాభిషేకం. ‘ఈ రోజు నుండి నేను తినను, నిద్రపోను, ఎప్పుడూ ఏమీ తాగను; రామునికి అభిషేకం జరిగితే అదే నా జీవితానికి అంతం’ అని ఆమె పలికింది. ఇలా మాట్లాడుతున్న కైకేయిని నా మామగారైన ఆ రాజు అర్థవంతమైన కానుకలెన్నో ఇస్తానని వేడుకున్నాడు, కానీ ఆమె ఆ వేడుకోలును మన్నించలేదు.’ ఇక్కడ సీత కథను అత్యంత సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది — అయోధ్యాకాండ విస్తారమంతా ఇక్కడ ఆరు శ్లోకాలలో సంగ్రహించబడింది. దశరథుని వేడుకోలు, కైకేయి నిరాకరణ, ఇద్దరి పట్టుదల — మూడూ ఒక్కొక్క పదంతోనే సూచించబడ్డాయి. ‘సుకృతేన పరిగృహ్య’ (పుణ్యంతో కట్టిపడేసి) అనే రెండు పదాలతో కవి కైకేయి ఉపాయాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — బలంతో కాదు, రాజు స్వంత పుణ్యంపై చేయించిన ఒట్టుతోనే ఆమె అతనిని బంధించింది. ‘మమ ఆర్యా’ (నా పూజ్యురాలు) అని సీత ఆ అత్తగారిని గౌరవపదంతోనే పేర్కొంటుంది; నిందకు సంబంధించిన ఒక్క మాట కూడా ఆమె నోటి నుండి రాదు. ఇదే సీత శీలానికి పరీక్ష — శత్రువు ఎదుట కూడా ఆమె తన కులానికి అపవాదు తెచ్చే మాట పలకదు. ‘రాజాఽమంత్రయత’ అనే పదం ముద్రణలో అవగ్రహంతో రాయబడింది; అక్కడ ‘రాజా’ లోని ఆకారం ‘అమంత్రయత’ లోని అకారంతో కలిసిపోయింది, ఆ లోపాన్ని అవగ్రహం సూచిస్తుంది.

‘మహాతేజస్వి అయిన నా భర్త వయస్సు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు; నాకు పుట్టినప్పటి నుండి పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు లెక్కకు వస్తాయి. ఆయన లోకంలో ‘రాముడు’ అని ప్రసిద్ధుడు — సత్యవంతుడు, శీలవంతుడు, పవిత్రుడు, విశాలమైన కన్నులవాడు, మహాబాహువు, సమస్త ప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడు. మహారాజైన తండ్రి దశరథుడు మాత్రం స్వయంగా కామపీడితుడై, కైకేయికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆ రామునికి పట్టాభిషేకం చేయలేదు. అభిషేకం కోసం తండ్రి దగ్గరకు వచ్చిన నా భర్తతో కైకేయి వెంటనే ఇలా అంది — ‘రాఘవా, నీ తండ్రి ఆజ్ఞాపించిన ఈ నా మాట విను. ఈ నిష్కంటకమైన రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇవ్వాలి; నువ్వు మాత్రం తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు వనంలో నివసించాలి. కాకుత్స్థా, వనానికి వెళ్ళు, నీ తండ్రిని అసత్యం నుండి విడిపించు.’ దేని నుండీ భయం లేని రాముడు ఆ కైకేయితో ‘అలాగే’ అన్నాడు; ఆ మాట విని దృఢవ్రతుడైన నా భర్త ఆమె మాటను నెరవేర్చాడు. ‘ఇవ్వాలి, పుచ్చుకోకూడదు; సత్యమే చెప్పాలి, అసత్యం చెప్పకూడదు’ — ఇదే ఆయన వ్రతం.’ ఇక్కడ సీత భర్త గుణాలను ప్రశంస కోసం చెప్పడం లేదు; ఆయన అభిషేకానికి తగినవాడని నిరూపించడానికే చెబుతోంది; దాని వల్ల కైకేయి చేసిన పని మరింత నిందనీయమవుతుంది. ‘వయసా పంచవింశకః’ (వయస్సులో ఇరవై ఐదేళ్ళవాడు), ‘అష్టాదశ హి వర్షాణి’ (పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు) అనే మాటలు వల్గేట్ ప్రత్యేకతలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవది లేదు. వీటివల్ల రామసీతల వయస్సు స్పష్టంగా లెక్కించవచ్చు, ఇది ఇతర చోట్ల అరుదుగానే లభిస్తుంది. ‘దద్యాన్న ప్రతిగృహ్ణీయాత్’ (ఇవ్వాలి, పుచ్చుకోకూడదు) అనే అర్ధశ్లోకం మాత్రం రాముని సంపూర్ణ చరిత్రను ఒక్క పంక్తిలోనే సంగ్రహిస్తుంది. ‘నవ వర్షాణి పంచ చ’ (తొమ్మిదీ ఐదూ సంవత్సరాలు) అనే లెక్కను కూడా గమనించాలి — పద్నాలుగు సంవత్సరాలని నేరుగా చెప్పలేదు, విడదీసి లెక్కించారు; ఇదే ఆనాటి శైలి. ‘పితరమ్ అనృతాత్ మోచయ’ (తండ్రిని అసత్యం నుండి విడిపించు) అనే కైకేయి మాటలో ధర్మపు ముసుగు ఉంది — వనవాసానికి పంపడాన్ని కూడా తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడం అనే పేరుతో చెబుతుంది.

‘బ్రాహ్మణా, ఇదే రాముడు ధరించిన సర్వోత్తమమైన వ్రతం. ఆయనకు సవతి తల్లి కుమారుడైన లక్ష్మణుడనే తమ్ముడున్నాడు — వీర్యవంతుడు, పురుషవ్యాఘ్రం, యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించేవాడు, రామునికి సహాయకుడు. ఆ తమ్ముడే బ్రహ్మచారియై, దృఢవ్రతుడై, చేతిలో ధనుస్సు పట్టుకొని, నాతో కలిసి వనానికి బయలుదేరిన ఆయనను అనుసరించాడు. జటలు ధరించి తాపసరూపంతో ఆయన తమ్మునితోనూ నాతోనూ కలిసి దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు — నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచేవాడు, దృఢవ్రతుడు. కైకేయి కారణంగా మేము ముగ్గురమూ రాజ్యం నుండి భ్రష్టులమై, ద్విజశ్రేష్ఠా, మా స్వశక్తితోనే ఈ గంభీరమైన వనంలో సంచరిస్తున్నాము. ముహూర్తకాలం విశ్రమించు; ఇక్కడ నువ్వు ఉండవచ్చు. నా భర్త పుష్కలంగా అడవి పండ్లనూ దుంపలనూ తీసుకొని, రురుమృగాలనూ ఉడుములనూ అడవిపందులనూ చంపి, సమృద్ధిగా మాంసం తెచ్చుకొని త్వరలోనే వస్తాడు.’ చివరలో ఆమె తిరిగి ప్రశ్నిస్తుంది — ‘నువ్వు నీ పేరు, గోత్రం, కులం యథార్థంగా చెప్పు; ద్విజా, ఒంటరిగా దండకారణ్యంలో ఎందుకు సంచరిస్తున్నావు?’ అతిథి సత్కారం తరువాత పరిచయ ప్రశ్న — ఇదే శిష్టాచారం; కానీ ఆ ప్రశ్నే రావణునికి తనను తాను బయటపెట్టుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. ‘ఓజసా’ (స్వశక్తితో) అనే ఒక్క పదంతో ఆమె ముగ్గురి దశనూ చెబుతుంది — సైన్యంతో కాదు, కోశంతో కాదు, కేవలం తమ ఆత్మబలంతోనే వారు వనంలో తిరుగుతున్నారు. ‘సమాశ్వస ముహూర్తం తు’ (ముహూర్తకాలం విశ్రమించు) అనే ఆతిథ్య వాక్యం ఆమె శిష్టతకు పరమ ప్రమాణం — అపరిచితుణ్ణి కూడా ఆమె విశ్రాంతికి ఆహ్వానిస్తుంది. ‘రురూన్ గోధాన్ వరాహాన్’ (రురుమృగాలు, ఉడుములు, అడవిపందులు) అనే మాంస ప్రస్తావన తాపసులకు కూడా ఆనాటి వన్యభోజనం ఎలా ఉండేదో చూపిస్తుంది. ‘తత్త్వతః’ (యథార్థంగా) అనే పదంతో ఆమె సత్యాన్నే ఆశిస్తుంది; రావణుడు ముందు సత్యమే చెబుతాడు — పేరు, బలం, కులం; కానీ ఆ సత్యమే ఆమెకు భయం కలిగిస్తుంది. ఈ విధంగా శిష్టమైన ప్రశ్న దుష్టమైన జవాబును రప్పిస్తుంది. లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన ‘బ్రహ్మచారీ’ అనే విశేషణం వనవాస వ్రతాన్నే సూచిస్తుంది — భార్యను విడిచి అతడు అన్న సేవలోనే నిలిచాడు.

రాముని భార్య అయిన సీత ఇలా మాట్లాడగా, మహాబలుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు తీవ్రమైన జవాబు ఇచ్చాడు — ‘దేవతలూ అసురులూ మానవులతో కూడిన లోకాలన్నీ ఎవరిని చూసి భయంతో వణికిపోయాయో, సీతా, ఆ రావణుడను నేనే, రాక్షసగణాలకు అధిపతిని. బంగారు కాంతితో మెరిసే, పట్టువస్త్రం ధరించిన నిన్ను చూసిన తరువాత, అనిందితా, నా స్వంత భార్యలపై నాకు ఆసక్తి కలగడం లేదు. అక్కడక్కడ నుండి తెచ్చిన అనేకమంది ఉత్తమ స్త్రీలందరికీ నువ్వు నా పట్టమహిషివి కా; నీకు మేలు కలుగుగాక. సముద్రం మధ్యలో లంక అనే నా మహానగరం ఉంది, సాగరం చుట్టూ ఆవరించి ఉంది, పర్వత శిఖరంపై నెలకొని ఉంది. అక్కడ, సీతా, నువ్వు నాతో కలిసి వనాలలో విహరిస్తావు; భామినీ, ఈ వనవాసాన్ని ఇక కోరుకోవు. నువ్వు నా భార్యవైతే, సర్వాభరణాలతో అలంకరించుకున్న ఐదువేల మంది దాసీలు నీకు సేవ చేస్తారు.’ ఈ విధంగా అతడు క్రమంగా భయాన్నీ, ప్రశంసనూ, పదవినీ, నగరాన్నీ, పరిజనాన్నీ చూపిస్తాడు — ఒకే ఉపన్యాసంలో నాలుగు ప్రలోభాలు. అతని మాటల ప్రారంభమే భయం కలిగించేది — ‘యేన లోకాః విత్రాసితాః’ (ఎవరిచే లోకాలు భయపెట్టబడ్డాయో); పేరు చెప్పకముందే అతడు తన ప్రభావాన్ని స్థాపిస్తాడు. తరువాత ‘నా స్వంత భార్యలపై ఆసక్తి కలగడం లేదు’ అని చెబుతూ అతడు తన అంతఃపురాన్నే నిందిస్తాడు, దాని ద్వారా తన చాపల్యాన్ని బయటపెట్టుకుంటాడు. ‘అగ్రమహిషీ భవ’ (పట్టమహిషివి కా) అనే మాటతో అతడు ఆమెను దాసీత్వంతో కాదు, భార్యాపదవితోనే ప్రలోభపెడతాడు — ఇదే అతని దర్పానికి లక్షణం. చివరలో లంక వర్ణన, సముద్రమనే అగడ్త, పర్వత శిఖరం, ఐదువేల దాసీలు — అదంతా ఐశ్వర్య ప్రదర్శనే. ‘సీతే’ అని పేరుతో సంబోధించడం కూడా సూచనప్రాయమే — ఆమె తానే ముందు తన పేరు చెప్పింది, అదే ఇప్పుడు అతని చేతిలో సాధనమైంది. ‘తీవ్రమైన జవాబు’ అనే కవి మాటను బట్టి తెలుస్తుంది — సీత తన గురించి చెప్పనంత వరకే అతనిలో వినయం ఉంది; పరిచయం లభించగానే వేషాన్నే విడిచిపెట్టినట్లయింది.

రావణుడు ఇలా అనగా, జనకుని కుమార్తె కోపించి, ఆ రాక్షసుణ్ణి లెక్కచేయకుండా, దోషరహితమైన అవయవాలు గల ఆమె ఇలా జవాబిచ్చింది. ఆమె జవాబు నాలుగు శ్లోకాలలో నిబద్ధమై ఉంది, ప్రతి శ్లోకమూ ‘అహం రామమనువ్రతా’ (నేను రాముని అనుసరించే వ్రతం గలదానను) అనే ఒకే మాటతో ముగుస్తుంది — ఈ ఆవృత్తియే ఆమె నిష్ఠకు రూపం. ‘మహాపర్వతంలా చలించనివాడూ, మహేంద్రునితో సమానుడూ, మహాసముద్రంలా క్షోభించనివాడూ అయిన పతిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. సర్వశుభలక్షణాలు కలవాడూ, మర్రిచెట్టులా విశాలమైన దేహపరిమాణం గలవాడూ, సత్యసంధుడూ, మహాభాగ్యశాలీ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. మహాబాహువూ, విశాలమైన వక్షస్సు గలవాడూ, సింహంలా విక్రమంతో నడిచేవాడూ, నరసింహుడూ, సింహసమానుడూ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, రాజకుమారుడూ, జితేంద్రియుడూ, విస్తారమైన కీర్తి గలవాడూ, మహాబాహువూ అయినవానిని — నేను రాముని అనుసరించేదానను.’ తరువాత ఆమె రావణుణ్ణే ఉపమతో నిందిస్తుంది — ‘నువ్వు నక్కవై ఉండి, దుర్లభమైన సింహి అయిన నన్ను ఇక్కడ కోరుకుంటున్నావు. సూర్యుని కాంతిని ఎలా తాకలేరో, అలాగే నన్ను నువ్వు తాకలేవు.’ పర్వతం, సముద్రం, సింహం, చంద్రుడు — ఉపమానాలన్నీ గొప్పతనానివి; నక్క ఒక్కటే అల్పత్వానిది. ‘అనవద్యాంగీ’ (దోషరహితమైన అవయవాలు గలది) అనే విశేషణాన్ని కవి ఆమె జవాబుకు ముందే జోడిస్తాడు — ఎవరిని నిందించడం అసాధ్యమో, ఆమెయే నిందిస్తోంది. ‘అనాదృత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదం వల్ల తెలుస్తుంది — ఆమె అతనిని ఉద్దేశించి మాట్లాడడం లేదు, తన నిష్ఠనే బిగ్గరగా ప్రకటిస్తోంది; అక్కడ రావణుడు కేవలం శ్రోత మాత్రమే, సంబోధించబడేవాడు కాదు. నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని వర్ణన కూడా క్రమబద్ధంగా ఉంది — మొదటిదానిలో స్థైర్యం, రెండవదానిలో లక్షణాలు, మూడవదానిలో పరాక్రమం, నాలుగవదానిలో సౌందర్యమూ కీర్తీ; ఈ విధంగా ఆమె ఆయనను సర్వాంగసంపూర్ణునిగా చూపిస్తుంది. ‘ఆదిత్యస్య ప్రభా యథా’ (సూర్యుని కాంతిలా) అనే ఉపమతో ఆమె తనను తేజోరూపంగా చెప్పుకుంటుంది — కాంతి కనిపిస్తుంది, కానీ పట్టుకోవడానికి అందదు; ఆమె కూడా అంతే.

‘రాక్షసా, రాఘవుని ప్రియమైన భార్యను కోరుకుంటున్న మందభాగ్యుడవైన నువ్వు నిశ్చయంగా అనేక బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు’ — మృత్యువుకు దగ్గరైనవానికి బంగారు వృక్షాలు కనిపిస్తాయనే లోకప్రసిద్ధిని ఆశ్రయించి ఆమె అతని వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత ఆమె అసంభవమైన పనుల వరుసనే ఉంచుతుంది — ‘ఆకలితో ఉన్న, మృగాలకు శత్రువైన, వేగవంతమైన సింహం నోటి నుండీ, విషసర్పం నోటి నుండీ కోరను లాగాలని కోరుకుంటున్నావు; పర్వతశ్రేష్ఠమైన మందరాన్ని చేతితో ఎత్తుకుపోవాలని కోరుకుంటున్నావు; కాలకూట విషాన్ని తాగి క్షేమంగా వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నావు; సూదితో కంటిని తుడుచుకునేవాడూ, నాలుకతో కత్తిని నాకేవాడూ ఎలాంటివాడో, అలాంటి నువ్వు రాఘవుని ప్రియమైన భార్యను పొందాలని కోరుకుంటున్నావు; మెడకు రాయి కట్టుకొని సముద్రాన్ని ఈదాలని కోరుకుంటున్నావు; సూర్యచంద్రులిద్దరినీ చేతులతో పట్టుకోవాలని కోరుకుంటున్నావు; మండుతున్న అగ్నిని చూసి వస్త్రంలో మూట కట్టుకోవాలని కోరుకుంటున్నావు; ఇనుప మొనలు గల శూలాల కొనలపై నడవాలని కోరుకుంటున్నావు.’ ఏడెనిమిది అసంభవ కార్యాలు ‘ఇచ్ఛసి’ (కోరుకుంటున్నావు) అనే ఒకే క్రియాపదంతో బంధించబడ్డాయి; ఇక్కడ పునరుక్తియే అలంకారం. ఈ ఉపమానాలలో మూడు రకాలున్నాయి — మృత్యుముఖం నుండి ఏదైనా లాగుకోవడం (సింహం, సర్పం), అసాధ్యమైన భారాన్ని ఎత్తడం (మందరం, సూర్యచంద్రులు), ఆత్మహింస (సూది, కత్తి, అగ్ని, శూలం). వాటిలో చివరి రకమే ప్రధానం — రావణుని పని అసాధ్యమైనదే కాదు, ఆత్మఘాతుకం కూడా అని సీత ఆశయం. ‘ఇచ్ఛసి’ అనే పదం తొమ్మిదిసార్లు ఆవృత్తం కావడం శ్రోత చెవిపై దెబ్బ కొట్టినట్లుంటుంది; సీత కోపం ఇక్కడ ఛందస్సులోనే వినిపిస్తుంది. కవి ఒక్క శాపవాక్యాన్ని కూడా ఆమె నోట పెట్టడు — కేవలం ఉపమలతోనే ఆమె అతని మూర్ఖత్వాన్ని చూపిస్తుంది, దాని వల్ల ఆమె శీలం శుద్ధంగానే నిలుస్తుంది. ‘కాంచనాన్ పాదపాన్ పశ్యసి’ (బంగారు చెట్లను చూస్తున్నావు) అనేది మరణాన్ని సూచించే నిమిత్తం, దీనిని వాల్మీకి ఇతర చోట్ల కూడా ప్రయోగిస్తాడు.

తరువాత ఆమె మూడు వంశస్థవృత్త శ్లోకాలలో భేదాన్నే లెక్కిస్తుంది — ‘వనంలో సింహానికీ నక్కకూ, చిన్న కాలువకూ సముద్రానికీ, శ్రేష్ఠమైన మద్యానికీ పుల్లటి గంజికీ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో; బంగారానికీ సీసం-ఇనుములకూ, చందనానికీ బురదనీటికీ, ఏనుగుకూ పిల్లికీ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో; కాకికీ గరుత్మంతునికీ, నీటికాకికీ నెమలికీ, హంసకూ గద్దకూ మధ్య ఎంత తేడా ఉందో — దాశరథికీ నీకూ మధ్య అంత తేడా ఉంది.’ తొమ్మిది జంటలు, ఒక్కటే నిష్కర్ష; ప్రతి శ్లోకమూ ‘తదంతరం దాశరథేస్తవైవ చ’ (దాశరథికీ నీకూ అంత తేడా) అనే ఒకే పాదంతో ముగుస్తుంది. తరువాత ఆమె చివరి మాట చెబుతుంది — ‘సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునితో సమానమైన ప్రభావం గలవాడూ, చేతిలో విల్లంబులు ధరించినవాడూ అయిన రాముడు ఉండగా, నువ్వు నన్ను అపహరించినా నేను నీకు జీర్ణం కాను — ఈగ మింగిన నెయ్యిలా.’ ఇలా దుష్టభావం లేని ఆమె ఆ నిశాచరునితో అతి కఠినమైన మాటలు పలికి, శరీరం వణకడంతో బాధపడింది — గాలికి ఊగే సన్నని అరటిచెట్టులా. వణుకుతున్న ఆమెను గమనించి, మృత్యువుతో సమానమైన ప్రభావం గల రావణుడు భయం కలిగించడానికే తన కులాన్నీ బలాన్నీ పేరునూ కర్మలనూ చెప్పుకొచ్చాడు — ఇది తరువాతి సర్గకు భూమిక. ‘న జరాం గమిష్యే’ (జీర్ణం కాను) అనే మాటలో గూఢార్థం ఉంది — ఈగ నెయ్యిని మింగుతుంది, కానీ అదే దానికి మరణమవుతుంది; అలాగే రావణుడు నన్ను అపహరించవచ్చు, కానీ దాని వల్ల అతడే నశిస్తాడు అని. చివరి శ్లోకంలో కవి ఆమె శరీరపు వణుకును వర్ణిస్తాడు, భయాన్ని కాదు — రోషంతోనూ శోకంతోనూ ఆమె సన్నని అరటిచెట్టులా వణుకుతుంది; ఆమె మాట మాత్రం చలించకుండానే ఉంది. సర్గ చివరలో ఈ మూడు శ్లోకాలు వృత్తం మారడం వల్ల గమనాన్ని గంభీరం చేస్తాయి; అనుష్టుప్పును విడిచి వంశస్థాన్ని ఆశ్రయించి కవి సీత మాటను శిఖరానికి చేరుస్తాడు. తొమ్మిది జంటలలో రెండు జంతువుల జంటలు, నాలుగు జలం-పానీయం-లోహం-పంకానికి సంబంధించినవి, మూడు పక్షుల జంటలు — చివరి శ్లోకం పూర్తిగా పక్షుల గురించే.

கவர்ந்து செல்ல விரும்பிய ராவணன் பரிவ்ராஜக வேடத்தில் இவ்வாறு கேட்டதும், வைதேகி தானே தன்னைப் பற்றிச் சொன்னாள். ஆனால் அதற்கு முன் அவள் ஒரு கணம் சிந்தித்ததும் வர்ணிக்கப்படுகிறது — ‘இவர் ஒரு பிராமணர், அதிதியும் கூட; பதில் சொல்லாவிட்டால் என்னைச் சபித்துவிடுவார்’ என்று ஒரு முகூர்த்த நேரம் எண்ணிய பிறகே அவள் பேசினாள். ஆகவே அவள் பேசியது துணிச்சலால் அல்ல, சாபத்துக்கும் தர்மத்துக்கும் அஞ்சியே; இதனால் கவி அவளுடைய குற்றமின்மையை முன்கூட்டியே நிலைநாட்டுகிறார். ‘நான் மகாத்மாவான மிதிலை அரசன் ஜனகனின் மகள்; என் பெயர் சீதை; உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் ராமனின் அன்புக்குரிய பட்டத்தரசி’ என்று அவள் தன்னை அறிமுகம் செய்கிறாள். ‘பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் இக்ஷ்வாகுகளின் அரண்மனையில் வாழ்ந்து, மனித இன்பங்களை அனுபவித்து, எல்லா விருப்பங்களும் நிறைவேறியவளாக இருந்தேன்’ என்று தன் முந்தைய இன்பத்தையும் தெரிவிக்கிறாள். இதே கதையே மேலே படிப்படியாக வனவாசம் வரை செல்லும். ‘பன்னிரண்டு ஆண்டுகள்’ என்ற சொல்லையும் நினைவில் கொள்ள வேண்டும் — திறனாய்வுப் பதிப்பில் அங்கே ‘ஓராண்டு’ என்றே உள்ளது; அச்சுப் பதிப்போ பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் என்கிறது, இந்தி உரையும் ‘திருமணத்துக்குப் பிறகு பன்னிரண்டு ஆண்டுகள் வரை’ என்று அதையே பின்பற்றுகிறது. ஆகவே இங்கே அச்சுப் பதிப்பின் பாடமே காக்கப்பட்டுள்ளது.

‘பிறகு பதின்மூன்றாம் ஆண்டில், தலைவரான அரசர் தம் அமைச்சர்களுடன் கூடி ராமனுக்கு முடிசூட்ட ஆலோசித்தார். ராகவனின் அந்த அபிஷேகத்துக்கு ஏற்பாடுகள் நடந்துகொண்டிருந்தபோது, என் மாமியாரான கைகேயி என்பவள் தன் கணவரிடம் வரம் கேட்டாள். என் மாமனாரை அவருடைய புண்ணியத்தின் மேல் ஆணையிட்டுக் கட்டி, சத்தியம் தவறாத அரசர்களில் சிறந்தவரான தன் கணவரிடம் அவள் இரண்டு வரங்கள் கேட்டாள் — என் கணவர் காட்டுக்குச் செல்வதும், பரதனுக்கு முடிசூட்டுவதும். “இன்று நான் உண்ணமாட்டேன், உறங்கமாட்டேன், ஒருபோதும் பருகமாட்டேன்; ராமனுக்கு முடிசூட்டப்பட்டால் அதுவே என் உயிரின் முடிவு” என்று அவள் சொன்னாள். இவ்வாறு பேசிய கைகேயியிடம் என் மாமனாரான அந்த மன்னர் பொருள்நிறைந்த சொற்களால் வேண்டினார்; அவளோ அந்த வேண்டுதலை ஏற்கவில்லை.’ இங்கே சீதை கதையை மிகச் சுருக்கமாகச் சொல்கிறாள் — அயோத்தியா காண்டத்தின் விரிவு முழுவதும் இங்கே ஆறு சுலோகங்களில் அடக்கப்பட்டுள்ளது. தசரதனின் வேண்டுதல், கைகேயியின் மறுப்பு, இருவரின் உறுதி — மூன்றும் ஒவ்வொரு சொல்லாலேயே சுட்டப்படுகின்றன. ‘புண்ணியத்தால் கட்டி’ என்ற இரண்டு சொற்களால் கவி கைகேயியின் உபாயத்தைத் தெளிவாக்குகிறார் — வலிமையால் அல்ல, அரசரின் சொந்தப் புண்ணியத்தின் மேல் ஆணையிட்டே அவள் அவரைக் கட்டினாள். ‘என் மாமியார்’ (ஆர்யா) என்ற மதிப்புச் சொல்லாலேயே சீதை அவளைக் குறிப்பிடுகிறாள்; பழிக்கும் ஒரு சொல்லும் அவள் வாயிலிருந்து வெளிவரவில்லை. இதுவே சீதையின் ஒழுக்கத்துக்கான சோதனை — பகைவன் முன்னிலையிலும் அவள் குலத்தின் பழியைச் சொல்வதில்லை. ‘ராஜா(அ)மந்த்ரயத’ என்ற சொல் அச்சுப் பதிப்பில் அவக்ரஹக் குறியுடன் எழுதப்பட்டுள்ளது; அங்கே ‘ராஜா’ என்பதன் ஆகாரம் ‘அமந்த்ரயத’ என்பதன் அகாரத்துடன் கலந்துவிட்டது, அவக்ரஹக் குறி அந்த அகாரம் மறைந்ததைக் காட்டுகிறது.

‘பெருந்தேஜஸ் உடைய என் கணவருக்கு வயது இருபத்தைந்து; எனக்கோ பிறந்தது முதல் பதினெட்டு ஆண்டுகள் எண்ணப்படுகின்றன. அவர் உலகில் “ராமன்” என்று புகழ்பெற்றவர் — சத்தியவான், ஒழுக்கமுடையவர், தூயவர், அகன்ற கண்களும் நீண்ட கைகளும் உடையவர், எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபாடு கொண்டவர். மகாராஜாவான தந்தை தசரதரோ ஆசையால் பீடிக்கப்பட்டு, கைகேயிக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டு அந்த ராமனுக்கு முடிசூட்டவில்லை. அபிஷேகத்துக்காகத் தந்தையிடம் வந்த என் கணவரிடம் கைகேயி விரைவாகச் சொன்னாள்: “ராகவா, உன் தந்தை ஆணையிட்ட என் இந்தச் சொல்லைக் கேள். முள்ளில்லாத இந்த ராஜ்யம் பரதனுக்குக் கொடுக்கப்பட வேண்டும்; நீயோ ஒன்பதும் ஐந்தும் ஆண்டுகள் காட்டில் வாழ வேண்டும். காகுத்ஸ்தா, புறப்படு; தந்தையைப் பொய்யிலிருந்து விடுவி.” எங்கிருந்தும் அச்சமில்லாத ராமன் அந்தக் கைகேயியிடம் “அப்படியே” என்றார்; அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, உறுதியான விரதம் உடைய என் கணவர் அவள் சொன்னபடியே செய்தார். “கொடுக்க வேண்டும், பெறக்கூடாது; உண்மை பேச வேண்டும், பொய் கூடாது” — இதுவே அவருடைய விரதம்.’ இங்கே சீதை கணவரின் குணங்களைப் புகழ்வதற்காகச் சொல்லவில்லை; அவர் முடிசூட்டத் தகுதியானவர் என்பதையே நிறுவுகிறாள்; அதனால் கைகேயியின் செயல் மேலும் பழிக்கத்தக்கதாகிறது. ‘வயதில் இருபத்தைந்து’, ‘பதினெட்டு ஆண்டுகள்’ என்ற இரண்டு சொற்றொடர்களும் வல்கேட் பாடத்துக்கே உரியவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இரண்டாவது இல்லை. இவற்றால் ராம சீதையரின் வயது தெளிவாகக் கணக்கிடப்படுகிறது — இது வேறு எங்கும் அரிதாகவே கிடைக்கிறது. ‘கொடுக்க வேண்டும், பெறக்கூடாது’ என்ற அரைச் சுலோகமோ ராமனின் முழு வாழ்க்கை நெறியையும் ஒரே வரியில் அடக்குகிறது. ‘ஒன்பதும் ஐந்தும் ஆண்டுகள்’ என்ற கணக்கும் கவனிக்கத்தக்கது — பதினான்கு ஆண்டுகள் என்று நேரடியாகச் சொல்லாமல் பிரித்துக் கணக்கிடப்படுகிறது; இதுவே அக்காலத்து நடை. ‘தந்தையைப் பொய்யிலிருந்து விடுவி’ என்ற கைகேயியின் சொல்லில் தர்மத்தின் போர்வை உள்ளது — நாடுகடத்தலும் தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பது என்ற பெயரால் சொல்லப்படுகிறது.

‘பிராமணரே, இதுவே ராமன் கொண்டிருக்கும் ஒப்பற்ற விரதம். அவருக்கு மாற்றாந்தாயின் மகனான லக்ஷ்மணன் என்ற தம்பி உண்டு — வீரன், மனிதருள் புலி, போரில் பகைவரைக் கொல்பவன், ராமனுக்குத் துணையானவன். பிரம்மசாரியாக, உறுதியான விரதத்துடன், கையில் வில்லேந்தி, அந்தத் தம்பியே என்னுடன் காட்டுக்குப் புறப்பட்ட அவரைப் பின்தொடர்ந்தான். ஜடை தரித்து, தவசி வடிவில், தம்பியுடன் அவர் என்னோடு தண்டகாரண்யத்தில் புகுந்தார் — என்றும் தர்மத்தில் நிலைத்தவர், உறுதியான விரதம் உடையவர். கைகேயியின் பொருட்டு நாங்கள் மூவரும் ராஜ்யத்திலிருந்து நழுவி, இருபிறப்பாளரில் சிறந்தவரே, எங்கள் சொந்த வலிமையாலேயே இந்த அடர்ந்த காட்டில் திரிகிறோம். ஒரு முகூர்த்தம் இளைப்பாறுங்கள்; நீங்கள் இங்கே தங்கலாம். என் கணவர் ஏராளமான காட்டுக் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் எடுத்துக்கொண்டு, ருரு மான்களையும் உடும்புகளையும் காட்டுப் பன்றிகளையும் கொன்று நிறைய இறைச்சியுடன் விரைவில் வருவார்.’ இறுதியில் அவள் திருப்பிக் கேட்கிறாள்: ‘அப்படிப்பட்ட நீங்கள் உங்கள் பெயர், கோத்திரம், குலம் ஆகியவற்றை உள்ளபடியே சொல்லுங்கள்; இருபிறப்பாளரே, தனியாக நீங்கள் தண்டகாரண்யத்தில் ஏன் திரிகிறீர்கள்?’ அதிதி உபசாரத்துக்குப் பிறகு அறிமுகக் கேள்வி — இதுவே நன்னடத்தை; ஆனால் அதே கேள்வி ராவணனுக்குத் தன்னை வெளிப்படுத்தும் வாய்ப்பைத் தருகிறது. ‘ஓஜஸா’ (சொந்த வலிமையால்) என்ற ஒரே சொல்லால் அவள் மூவரின் நிலையையும் சொல்கிறாள் — படையாலும் அல்ல, கருவூலத்தாலும் அல்ல, தங்கள் சொந்த பலத்தால் மட்டுமே அவர்கள் காட்டில் திரிகின்றனர். ‘ஒரு முகூர்த்தம் இளைப்பாறுங்கள்’ என்ற விருந்தோம்பல் சொல் அவளுடைய பண்பாட்டுக்கு மிகச் சிறந்த சான்று — அறிமுகமில்லாதவரையும் அவள் ஓய்வெடுக்க அழைக்கிறாள். ‘ருரு மான்கள், உடும்புகள், பன்றிகள்’ என்ற இறைச்சிக் குறிப்போ தவசிகளுக்கும் அக்காலத்தில் காட்டு உணவு எப்படி இருந்தது என்பதைக் காட்டுகிறது. ‘உள்ளபடியே’ என்ற சொல்லால் அவள் உண்மையையே எதிர்பார்க்கிறாள்; ராவணனும் இனி உண்மையையே சொல்வான் — பெயர், வலிமை, குலம்; ஆனால் அந்த உண்மையே அவளுக்கு அச்சம் தருவதாக அமையும். இவ்வாறு நல்லதொரு கேள்வி தீய பதிலை ஈர்க்கிறது. லக்ஷ்மணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘பிரம்மசாரி’ என்ற அடைமொழியோ வனவாசத்தின் விரதத்தையே சுட்டுகிறது — மனைவியை விட்டுவிட்டு அவன் அண்ணனின் சேவையிலேயே நிலைத்திருக்கிறான்.

ராமனின் மனைவியான சீதை இவ்வாறு பேசியதும், பெருவலிமையுடைய ராக்ஷச அதிபதி ராவணன் கடுமையாகப் பதில் சொன்னான்: ‘தேவர், அசுரர், மனிதர் உட்பட எல்லா உலகங்களையும் எவன் நடுங்கச் செய்தானோ, சீதையே, அந்த ராவணன் நானே — ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் தலைவன். பொன்னிற ஒளியுடன் பட்டாடை உடுத்திய உன்னைக் கண்டதும், குற்றமற்றவளே, என் சொந்த மனைவியரிடம் எனக்கு இன்பம் தோன்றவில்லை. இங்குமங்குமிருந்து கொண்டுவரப்பட்ட பல உயர்ந்த பெண்கள் அனைவருக்கும் மேலான என் பட்டத்தரசியாக நீ ஆவாயாக; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். கடலின் நடுவே இலங்கை என்ற என் பெருநகரம் உள்ளது — கடலால் சூழப்பட்டு, மலையுச்சியில் அமைந்தது. அங்கே, சீதையே, நீ என்னுடன் வனங்களில் உலவுவாய்; அழகியே, இந்த வனவாசத்தை நீ இனி விரும்பமாட்டாய். நீ என் மனைவியானால், எல்லா அணிகலன்களும் பூண்ட ஐந்தாயிரம் பணிப்பெண்கள் உனக்குப் பணிவிடை செய்வார்கள்.’ இவ்வாறு அவன் வரிசையாக அச்சம், புகழ்ச்சி, பதவி, நகரம், பரிவாரம் ஆகியவற்றைக் காட்டுகிறான் — ஒரே பேச்சில் பல ஆசைகாட்டல்கள். அவன் பேச்சின் தொடக்கமே அச்சமூட்டுவது — ‘எவனால் உலகங்கள் நடுங்கின’ என்று; பெயரைச் சொல்லும் முன்பே அவன் தன் ஆற்றலை நிலைநாட்டுகிறான். பிறகு ‘என் சொந்த மனைவியரிடம் இன்பம் தோன்றவில்லை’ என்று சொல்லி அவன் தன் அந்தப்புரத்தையே பழிக்கிறான்; அதனால் தன் சபலத்தையும் வெளிப்படுத்துகிறான். ‘பட்டத்தரசியாக ஆவாய்’ என்ற சொல்லால் அவன் அவளை மனைவிப் பதவியைக் காட்டியே மயக்க முயல்கிறான், அடிமைத்தனத்தால் அல்ல — இதுவே அவன் செருக்கின் அடையாளம். இறுதியில் இலங்கையின் வர்ணனை, கடலாகிய அகழி, மலையுச்சி, ஐந்தாயிரம் பணிப்பெண்கள் — எல்லாமே செல்வச் செழிப்பின் காட்சிதான். ‘சீதையே’ என்று பெயர் சொல்லி அழைப்பதும் குறிப்புடையது — அவளே முன்பு தன் பெயரைச் சொன்னாள்; அதுவே இப்போது அவன் கையில் கருவியாகிவிட்டது. ‘கடுமையான பதில்’ என்ற கவியின் சொல்லால், சீதை பேசி முடிக்கும் வரை மட்டுமே அவனிடம் பணிவு இருந்தது என்பது தெரிகிறது; அறிமுகம் கிடைத்ததும் வேடமே கைவிடப்பட்டதுபோல் ஆயிற்று.

ராவணன் இவ்வாறு சொன்னதும், ஜனகனின் மகளான குற்றமற்ற அங்கங்களை உடையவள் சினம் கொண்டு, அந்த ராக்ஷசனைப் பொருட்படுத்தாமல் பதில் சொன்னாள். அவளுடைய பதில் நான்கு சுலோகங்களில் அமைந்துள்ளது; ஒவ்வொன்றும் ‘நான் ராமனையே பின்பற்றுபவள்’ என்ற ஒரே சொற்றொடரில் முடிகிறது — இந்த மீள்வருகையே அவளுடைய நிலைப்பாட்டின் வடிவம். ‘பெருமலைபோல் அசைக்க முடியாதவர், மகேந்திரனுக்கு நிகரானவர், பெருங்கடல்போல் கலக்க முடியாதவர் — அந்தக் கணவரை, நான் ராமனையே பின்பற்றுபவள். எல்லா நல்லிலக்கணங்களும் நிறைந்தவர், ஆலமரம்போல் பரந்து சீராக அமைந்தவர், சத்தியம் தவறாதவர், பெரும்பேறு உடையவர் — நான் ராமனையே பின்பற்றுபவள். நீண்ட கைகளும் அகன்ற மார்பும் உடையவர், சிங்கம்போல் கம்பீரமாக நடப்பவர், மனிதருள் சிங்கம், சிங்கத்துக்கு ஒப்பானவர் — நான் ராமனையே பின்பற்றுபவள். முழுநிலவு போன்ற முகம் உடையவர், அரசரின் அன்பு மகன், புலன்களை வென்றவர், பரந்த புகழ் உடையவர், நீண்ட கைகளை உடையவர் — நான் ராமனையே பின்பற்றுபவள்.’ பிறகு அவள் ராவணனையே உவமையால் பழிக்கிறாள்: ‘நீயோ ஒரு நரியாக இருந்துகொண்டு, அடைய முடியாத பெண் சிங்கமான என்னை இங்கே விரும்புகிறாய். சூரியனின் ஒளியைப் போல, நான் உன்னால் தொடப்பட முடியாதவள்.’ மலை, கடல், சிங்கம், சந்திரன் — எல்லா உவமைகளும் பெருமைக்கு உரியவை; நரி ஒன்றே இழிவுக்கு உரியது. ‘குற்றமற்ற அங்கங்களை உடையவள்’ என்ற அடைமொழியைக் கவி அவளுடைய பதிலுக்கு முன்பே சேர்க்கிறார் — பழிக்கப்பட முடியாதவளே பழிக்கிறாள். ‘பொருட்படுத்தாமல்’ என்ற சொல்லால், அவள் அவனிடம் பேசவில்லை, தன் நிலைப்பாட்டையே உரக்க அறிவிக்கிறாள் என்பது தெரிகிறது; அங்கே ராவணன் வெறும் கேட்பவன், விளிக்கப்படுபவன் அல்லன். நான்கு சுலோகங்களிலும் ராமனின் வர்ணனை படிப்படியானது — முதலில் உறுதி, இரண்டாவதில் நல்லிலக்கணங்கள், மூன்றாவதில் வீரம், நான்காவதில் அழகும் புகழும்; இவ்வாறு அவள் அவரை முழுமையானவராகக் காட்டுகிறாள். ‘சூரியனின் ஒளியைப் போல’ என்ற உவமையால் அவள் தன்னை ஒளி வடிவாகச் சொல்கிறாள் — ஒளியைக் காணலாம், பிடிக்க முடியாது; அவளும் அப்படியே.

‘ராக்ஷசா, ராகவனின் அன்பு மனைவியை விரும்பும் நீ, அற்ப பாக்கியம் உடையவனே, நிச்சயமாகப் பல பொன் மரங்களைக் காண்கிறாய்’ — சாவின் அருகில் இருப்பவனுக்குப் பொன் மரங்கள் தெரியும் என்ற உலக நம்பிக்கையைச் சார்ந்து அவள் அவனுடைய அழிவைச் சுட்டுகிறாள். பிறகு அவள் சாத்தியமற்ற செயல்களின் வரிசையையே முன்வைக்கிறாள்: ‘பசித்திருக்கும், மான்களின் பகைவனான, வேகம் மிக்க சிங்கத்தின் வாயிலிருந்தும் நச்சுப் பாம்பின் வாயிலிருந்தும் பல்லைப் பிடுங்க விரும்புகிறாய்; மலைகளில் சிறந்த மந்தரத்தைக் கையால் தூக்கிச் செல்ல விரும்புகிறாய்; காலகூட விஷத்தைக் குடித்துவிட்டு நலமாகச் செல்ல விரும்புகிறாய்; ஊசியால் கண்ணைத் துடைப்பவனும் நாக்கால் கத்தியை நக்குபவனுமான நீ ராகவனின் அன்பு மனைவியை அடைய விரும்புகிறாய்; கழுத்தில் கல்லைக் கட்டிக்கொண்டு கடலைக் கடக்க விரும்புகிறாய்; சூரியனையும் சந்திரனையும் இரு கைகளாலும் பறிக்க விரும்புகிறாய்; கொழுந்துவிட்டு எரியும் நெருப்பைக் கண்டு அதைத் துணியில் அள்ளிக்கொள்ள விரும்புகிறாய்; இரும்பு முனையுடைய சூலங்களின் நுனிகளின் மேல் நடக்க விரும்புகிறாய்.’ ஏழெட்டுச் சாத்தியமற்ற செயல்கள் ‘விரும்புகிறாய்’ என்ற ஒரே வினைச்சொல்லால் கட்டப்பட்டுள்ளன; மீண்டும் மீண்டும் சொல்வதே இங்கு அணி. இந்த உவமைகளில் மூன்று வகைகள் உள்ளன — சாவின் வாயிலிருந்து எதையாவது பறிப்பது (சிங்கம், பாம்பு), தூக்க முடியாத பாரத்தைத் தூக்குவது (மந்தரம், சூரிய சந்திரர்), தனக்குத் தானே தீங்கிழைப்பது (ஊசி, கத்தி, நெருப்பு, சூலம்). அவற்றுள் கடைசி வகையே முதன்மையானது — ராவணனின் செயல் சாத்தியமற்றது மட்டுமல்ல, தற்கொலைக்கு ஒப்பானதும் கூட என்பதே சீதையின் கருத்து. ‘விரும்புகிறாய்’ என்ற சொல் ஒன்பது முறை மீண்டும் வருவது கேட்பவரின் காதில் அடிவிழுவதுபோல் இருக்கிறது; சீதையின் சினம் இங்கே சந்தத்திலேயே கேட்கிறது. கவி அவள் வாயில் ஒரு சாபச் சொல்லையும் வைக்கவில்லை — உவமைகளால் மட்டுமே அவள் அவனுடைய மூடத்தனத்தைக் காட்டுகிறாள்; அதனால் அவளுடைய ஒழுக்கம் தூய்மையாகவே நிற்கிறது. ‘பொன் மரங்களைக் காண்கிறாய்’ என்பதோ சாவைச் சுட்டும் சகுனம்; வால்மீகி இதை வேறு இடங்களிலும் பயன்படுத்துகிறார்.

பிறகு அவள் வம்சஸ்த சந்தத்தில் அமைந்த மூன்று சுலோகங்களால் வேறுபாட்டையே எண்ணிக் காட்டுகிறாள்: ‘காட்டில் சிங்கத்துக்கும் நரிக்கும், சிற்றோடைக்கும் கடலுக்கும், உயர்ந்த மதுவுக்கும் புளித்த கஞ்சிக்கும் இடையே எந்த வேறுபாடோ; பொன்னுக்கும் ஈயத்துக்கும் இரும்புக்கும், சந்தனக் குழம்புக்கும் சேற்றுக்கும், யானைக்கும் பூனைக்கும் இடையே எந்த வேறுபாடோ; காக்கைக்கும் கருடனுக்கும், நீர்க்காக்கைக்கும் மயிலுக்கும், அன்னத்துக்கும் கழுகுக்கும் இடையே எந்த வேறுபாடோ — அதே வேறுபாடுதான் தசரத மைந்தனுக்கும் உனக்கும்.’ ஒன்பது இணைகள், ஒரே முடிவு; ஒவ்வொரு சுலோகமும் ‘அதே வேறுபாடுதான் தசரத மைந்தனுக்கும் உனக்கும்’ என்ற ஒரே அடியில் முடிகிறது. பிறகு அவள் இறுதியாகச் சொல்கிறாள்: ‘ஆயிரம் கண்களை உடைய இந்திரனுக்கு நிகரான ஆற்றலுடைய, வில்லும் அம்பும் கையில் ஏந்திய ராமன் இருக்கும்போது, நீ என்னைக் கவர்ந்தாலும், ஈ விழுங்கிய நெய்போல் நான் உன்னிடம் செரிக்கமாட்டேன்.’ இவ்வாறு களங்கமற்ற உள்ளம் உடைய அவள் அந்தக் கொடிய இரவுலாவியிடம் இந்தக் கடுஞ்சொற்களைச் சொல்லிவிட்டு, உடல் நடுக்கத்தால் வேதனைப்பட்டாள் — காற்றால் அசைக்கப்பட்ட மெல்லிய வாழைமரம்போல. நடுங்கும் அவளைக் கண்டு, மரணத்துக்கு நிகரான ஆற்றல் உடைய ராவணன் அவளை அச்சுறுத்தும் நோக்கத்துடனேயே தன் குலம், வலிமை, பெயர், செயல்கள் ஆகியவற்றை எடுத்துரைத்தான் — இது அடுத்த சர்க்கத்துக்கான முன்னுரை. ‘செரிக்கமாட்டேன்’ என்ற சொல்லில் ஒரு மறைபொருள் உண்டு — ஈ நெய்யை விழுங்குகிறது, ஆனால் அதுவே அதன் சாவாகிறது; அதுபோல ராவணன் என்னைக் கவரலாம், ஆனால் அதனால் அவனே அழிவான் என்பது. கடைசிச் சுலோகத்தில் கவி அவள் உடலின் நடுக்கத்தை வர்ணிக்கிறார், அச்சத்தை அல்ல — சினத்தாலும் துயரத்தாலும் மெல்லிய வாழைபோல் அவள் நடுங்குகிறாள்; அவள் சொல்லோ அசையாமலேயே இருந்தது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் இந்த மூன்று சுலோகங்களும் சந்த மாற்றத்தால் நடையை ஆழமாக்குகின்றன; அனுஷ்டுப்பை விட்டு வம்சஸ்தத்தை மேற்கொண்டு கவி சீதையின் சொல்லை உச்சத்துக்குக் கொண்டுசெல்கிறார். ஒன்பது இணைகளில் இரண்டு விலங்கு இணைகள், நான்கு நீர், பானம், உலோகம், சேறு பற்றியவை, மூன்று பறவை இணைகள் — கடைசிச் சுலோகம் முழுவதும் பறவைகளைப் பற்றியது.

ಅಪಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ರಾವಣನು ಪರಿವ್ರಾಜಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ವೈದೇಹಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅವಳು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಯೋಚಿಸಿದುದನ್ನೂ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅತಿಥಿಯೂ ಹೌದು; ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿಯಾನು’ ಎಂದು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಆಲೋಚಿಸಿಯೇ ಅವಳು ಮಾತನಾಡಿದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರಗಲ್ಭತೆಯಿಂದ ಬಂದುದಲ್ಲ, ಶಾಪದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಧರ್ಮದ ಭಯದಿಂದಲೂ ಬಂದುದು; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕನ ಮಗಳು; ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸೀತೆ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನಾನು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿ, ಮಾನುಷ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಈಡೇರಿದವಳಾಗಿ ನಾನಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವನವಾಸದವರೆಗೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಂವತ್ಸರಮ್’ ಎಂದು ಒಂದೇ ವರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಾದರೋ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ವಿವಾಹದ ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ’ ಎಂದು ಅದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಅಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಜನು ರಾಜಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದನು. ರಾಘವನ ಆ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಅತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬುವಳು ಪತಿಯಿಂದ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ನನ್ನ ಮಾವನನ್ನು ಅವನ ಪುಣ್ಯದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ನೃಪೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಪತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ನನ್ನ ಪತಿಯ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕ. “ಇಂದು ನಾನು ಉಣ್ಣುವುದಿಲ್ಲ, ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದಿಗೂ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ” ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನನ್ನ ಮಾವನಾದ ಆ ರಾಜನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು; ಅವಳಾದರೋ ಆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಸಮಸ್ತ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ದಶರಥನ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿರಾಕರಣೆ, ಇಬ್ಬರ ಹಠ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೊಂದೇ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುಕೃತೇನ ಪರಿಗೃಹ್ಯ’ (ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ಪುಣ್ಯದ ಆಣೆಯಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದಳು. ‘ಮಮ ಆರ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯೆ) ಎಂದು ಸೀತೆ ಆ ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಗೌರವಪದದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನಿಂದೆಯ ಒಂದು ಪದವೂ ಅವಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸೀತೆಯ ಶೀಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂದೆಯೂ ಅವಳು ಕುಲದ ಅಪವಾದವನ್ನು ಆಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ರಾಜಾಽಮಂತ್ರಯತ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಗ್ರಹ ಚಿಹ್ನೆಯೊಡನೆ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಾ’ ಎಂಬುದರ ಆಕಾರ ‘ಅಮಂತ್ರಯತ’ ಎಂಬುದರ ಅಕಾರದೊಡನೆ ಸೇರಿದೆ, ಅವಗ್ರಹವು ಆ ಲೋಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ಪತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷದವನು; ನನಗಾದರೋ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು ಎಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ “ರಾಮ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು — ಸತ್ಯವಂತ, ಶೀಲವಂತ, ಶುಚಿ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರ, ಮಹಾಬಾಹು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನು. ಮಹಾರಾಜನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥನಾದರೋ ಸ್ವತಃ ಕಾಮಪೀಡಿತನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನನ್ನ ಪತಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ಆತುರದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — “ರಾಘವ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಾದ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ಈ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕು; ನೀನಾದರೋ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಹೊರಡು, ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡು.” ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ರಾಮನು ಆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದನು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೃಢವ್ರತನಾದ ನನ್ನ ಪತಿ ಅವಳ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ನಡೆದನು. “ಕೊಡಬೇಕು, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಅಸತ್ಯವನ್ನಲ್ಲ” — ಇದೇ ಅವನ ವ್ರತ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೃತ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ನಿಂದ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಯಸಾ ಪಂಚವಿಂಶಕಃ’ (ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು) ಮತ್ತು ‘ಅಷ್ಟಾದಶ ಹಿ ವರ್ಷಾಣಿ’ (ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ವಿಶೇಷಗಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ವಯಸ್ಸು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಬೇರೆಡೆ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ದದ್ಯಾನ್ನ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತದೆ. ‘ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಂಚ ಚ’ (ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳೆಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ವಿಭಜಿಸಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಶೈಲಿ. ‘ಪಿತರಮ್ ಅನೃತಾತ್ ಮೋಚಯ’ (ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಬಿಡಿಸು) ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಾದರೋ ಧರ್ಮದ ಮುಸುಕಿದೆ — ಗಡೀಪಾರನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಇದು ರಾಮನು ಧರಿಸಿರುವ ಅನುತ್ತಮ ವ್ರತ. ಅವನ ಮಲತಾಯಿಯ ಮಗನಾದ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬುವನು ವೀರ್ಯವಂತ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕ, ರಾಮನ ಸಹಾಯಕ. ಆ ಸಹೋದರನೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ, ದೃಢವ್ರತನಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ನನ್ನೊಡನೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ ತಾಪಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ದೃಢವ್ರತನೂ ಆಗಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾವು ಮೂವರೂ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತರಾಗಿ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಬಲದಿಂದಲೇ ಈ ಗಂಭೀರ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಶ್ರಮಿಸು; ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ತಂಗಬಹುದು. ನನ್ನ ಪತಿ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಾಡಿನ ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ರುರುಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಉಡಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದು ಬಹಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಂದು ಬೇಗನೆ ಬರುವನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಹೆಸರು, ಗೋತ್ರ, ಕುಲ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು; ದ್ವಿಜನೇ, ಒಬ್ಬನೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಅನಂತರ ಪರಿಚಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇದೇ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ; ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ರಾವಣನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಓಜಸಾ’ (ಸ್ವಬಲದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಮೂವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಸೈನ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಶದಿಂದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆತ್ಮಬಲದಿಂದಲೇ ಅವರು ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಮಾಶ್ವಸ ಮುಹೂರ್ತಂ ತು’ (ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಶ್ರಮಿಸು) ಎಂಬ ಆತಿಥ್ಯದ ಮಾತು ಅವಳ ಶಿಷ್ಟತೆಗೆ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ — ಅಪರಿಚಿತನನ್ನೂ ಅವಳು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರುರೂನ್ ಗೋಧಾನ್ ವರಾಹಾನ್’ ಎಂಬ ಮಾಂಸದ ಉಲ್ಲೇಖವಾದರೋ ತಾಪಸರ ವನ್ಯಭೋಜನದ ಆ ಕಾಲದ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತ್ತ್ವತಃ’ (ನಿಜವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾವಣನು ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುವನು — ಹೆಸರು, ಬಲ, ಕುಲ; ಆದರೆ ಆ ಸತ್ಯವೇ ಅವಳ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಶಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ದುಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ವನವಾಸದ ವ್ರತವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಮನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು — ‘ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯರೊಡಗೂಡಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಯಾರು ನಡುಗಿಸಿದನೋ, ಸೀತೆ, ಆ ರಾವಣನೆಂಬುವನು ನಾನೇ, ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಒಡೆಯ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ರೇಷ್ಮೆಯುಡುಗೆಯುಟ್ಟ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡ ಮೇಲೆ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಂದ ತಂದ ಅನೇಕ ಉತ್ತಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ನನ್ನ ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನನ್ನ ಮಹಾನಗರಿಯಿದೆ, ಸಾಗರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಸೀತೆ, ನನ್ನೊಡನೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವೆ; ಭಾಮಿನಿಯೇ, ಈ ವನವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದರೆ ಸರ್ವಾಭರಣಭೂಷಿತರಾದ ಐದು ಸಾವಿರ ದಾಸಿಯರು ನಿನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಪದವಿಯನ್ನೂ ನಗರಿಯನ್ನೂ ಪರಿವಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು. ಅವನ ಮಾತಿನ ಆರಂಭವೇ ಭಯಜನಕ — ‘ಯೇನ ಲೋಕಾಃ ವಿತ್ರಾಸಿತಾಃ’ (ಯಾರಿಂದ ಲೋಕಗಳು ನಡುಗಿದವೋ); ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ‘ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸುಖ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಗ್ರಮಹಿಷೀ ಭವ’ (ಅಗ್ರಮಹಿಷಿಯಾಗು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಾದರೋ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯ ಪದವಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಲೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಾಸಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ದರ್ಪದ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ವರ್ಣನೆ, ಸಮುದ್ರವೆಂಬ ಕಂದಕ, ಗಿರಿಶಿಖರ, ಐದು ಸಾವಿರ ದಾಸಿಯರು — ಎಲ್ಲವೂ ಐಶ್ವರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನವೇ. ‘ಸೀತೆ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದೂ ಸೂಚಕ — ಅವಳೇ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಳು, ಅದೇ ಈಗ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ‘ತೀವ್ರಮ್ ಉತ್ತರಮ್’ (ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉತ್ತರ) ಎಂಬ ಕವಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಸೀತೆ ಮಾತನಾಡುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವನ ವಿನಯವಿತ್ತು; ಪರಿಚಯ ಸಿಕ್ಕಿದ ಕೂಡಲೇ ವೇಷವನ್ನೇ ಕಳಚಿಟ್ಟಂತಾಯಿತು.

ರಾವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಜನಕನ ಮಗಳು ಕುಪಿತಳಾಗಿ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ, ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯಾದ ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಉತ್ತರ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ‘ಅಹಂ ರಾಮಮನುವ್ರತಾ’ (ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯೇ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆಯ ರೂಪ. ‘ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದ, ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ ಪತಿಯನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಆಲದ ಮರದಂತೆ ಸುತ್ತಳತೆಯುಳ್ಳ, ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಸುಳ್ಳ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ, ನರಸಿಂಹನಾದ, ಸಿಂಹಸದೃಶನನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ರಾಜಕುಮಾರನಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹುವನ್ನು — ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಉಪಮೆಯಿಂದ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನಾದರೋ ನರಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ದುರ್ಲಭಳಾದ ಸಿಂಹಿಣಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾಗದಂತೆ ನನ್ನನ್ನೂ ನೀನು ಮುಟ್ಟಲಾರೆ.’ ಪರ್ವತ, ಸಾಗರ, ಸಿಂಹ, ಚಂದ್ರ — ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳೂ ಮಹತ್ತ್ವದವು; ನರಿಯೊಂದೇ ಕ್ಷುದ್ರತೆಯದು. ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗೀ’ (ದೋಷರಹಿತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕವಿ ಅವಳ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಅವಳೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನಾದೃತ್ಯ’ (ಅನಾದರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಅವನನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಕೇಳುಗ, ಸಂಬೋಧಿತನಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ, ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ; ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಾಂಗೀಣನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾ ಯಥಾ’ (ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜೋರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರಭೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳೂ ಹಾಗೆಯೇ.

‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದಭಾಗ್ಯನಾದ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅನೇಕ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ’ — ಸಾವಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಜನಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಅವಳು ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಸಂಭವ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಾಲನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹಸಿದ, ಮೃಗಶತ್ರುವಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ಸಿಂಹದ ಬಾಯಿಂದಲೂ ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಕೋರೆಹಲ್ಲನ್ನು ಕೀಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಂದರವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಎತ್ತಿಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸೂಜಿಯಿಂದ ಕಣ್ಣನ್ನು ಉಜ್ಜುವವನು, ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ ಕ್ಷುರವನ್ನು ನೆಕ್ಕುವವನು ಆದ ನೀನು ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕೊರಳಿಗೆ ಕಲ್ಲನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊನೆಯ ಶೂಲಗಳ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ನಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಏಳೆಂಟು ಅಸಂಭವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ‘ಇಚ್ಛಸಿ’ (ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ ಅಲಂಕಾರ. ಈ ಉಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಗಳಿವೆ — ಸಾವಿನ ಬಾಯಿಂದ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕಸಿಯುವುದು (ಸಿಂಹ, ಸರ್ಪ), ಅಶಕ್ಯವಾದ ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತುವುದು (ಮಂದರ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು), ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹಿಂಸೆ (ಸೂಜಿ, ಕ್ಷುರ, ಬೆಂಕಿ, ಶೂಲ). ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಬಗೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ — ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯ ಕೇವಲ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಘಾತಕವೂ ಹೌದು ಎಂಬುದೇ ಸೀತೆಯ ಆಶಯ. ‘ಇಚ್ಛಸಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಒಂಬತ್ತು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೆ ಏಟಿನಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯ ಕೋಪ ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಅವಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಶಾಪವಚನವನ್ನೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅವನ ಮೂರ್ಖತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಶೀಲ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಂಚನಾನ್ ಪಾದಪಾನ್ ಪಶ್ಯಸಿ’ (ಚಿನ್ನದ ಮರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬುದಾದರೋ ಮರಣಸೂಚಕ ಶಕುನ; ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಇದನ್ನು ಬೇರೆಡೆಯೂ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಕ್ಕೂ ನರಿಗೂ, ತೊರೆಗೂ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮದ್ಯಕ್ಕೂ ಹುಳಿಗಂಜಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ; ಚಿನ್ನಕ್ಕೂ ಸೀಸ-ಕಬ್ಬಿಣಕ್ಕೂ, ಚಂದನದ ನೀರಿಗೂ ಕೆಸರಿಗೂ, ಆನೆಗೂ ಬೆಕ್ಕಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ; ಕಾಗೆಗೂ ಗರುಡನಿಗೂ, ನೀರುಕಾಗೆಗೂ ನವಿಲಿಗೂ, ಹಂಸಕ್ಕೂ ಹದ್ದಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಅಂತರವಿದೆಯೋ — ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ.’ ಒಂಬತ್ತು ಜೋಡಿಗಳು, ಒಂದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ‘ತದಂತರಂ ದಾಶರಥೇಸ್ತವೈವ ಚ’ (ಅಷ್ಟೇ ಅಂತರ ದಾಶರಥಿಗೂ ನಿನಗೂ) ಎಂಬ ಸಮಾನ ಪಾದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಿಗೆ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ) ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಮನಿರುವಾಗ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ — ನೊಣ ನುಂಗಿದ ತುಪ್ಪದಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ನಿರ್ದುಷ್ಟಭಾವದ ಅವಳು ಅತಿದುಷ್ಟನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಗಾಳಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುವ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಬಾಳೆಯ ಗಿಡದಂತೆ ಮೈನಡುಕದಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ರಾವಣನು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಕುಲ, ಬಲ, ಹೆಸರು, ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪೀಠಿಕೆ. ‘ನ ಜರಾಂ ಗಮಿಷ್ಯೇ’ (ಜೀರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಾದರೋ ಗೂಢಾರ್ಥವಿದೆ — ನೊಣ ತುಪ್ಪವನ್ನು ನುಂಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅದರ ಮರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನು ನನ್ನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನೇ ನಾಶವಾಗುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವಳ ದೇಹದ ಕಂಪನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭಯವನ್ನಲ್ಲ — ರೋಷದಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ತೆಳ್ಳನೆಯ ಬಾಳೆಯಂತೆ ಅವಳು ನಡುಗುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮಾತಾದರೋ ಅಚಲವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಗತಿಯನ್ನು ಗಂಭೀರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಂಶಸ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂಬತ್ತು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಾಣಿಜೋಡಿಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಜಲ-ಪೇಯ-ಧಾತು-ಕೆಸರುಗಳ ವಿಷಯದವು, ಮೂರು ಪಕ್ಷಿಜೋಡಿಗಳು — ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಷಯದ್ದು.

അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാവണൻ പരിവ്രാജകരൂപത്തിൽ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ വൈദേഹി സ്വയംതന്നെ തന്നെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അതിനുമുൻപുള്ള ക്ഷണനേരത്തെ അവളുടെ ആലോചനയും വർണിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട് — ‘ഇവൻ ബ്രാഹ്മണനാണ്, അതിഥിയുമാണ്; മറുപടി പറഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ എന്നെ ശപിച്ചേക്കാം’ എന്ന് ഒരു മുഹൂർത്തം ചിന്തിച്ചിട്ടാണ് അവൾ വാക്കു പറഞ്ഞത്. അതിനാൽ അവളുടെ സംസാരം പ്രഗല്ഭതയിൽനിന്നല്ല, ശാപഭയത്തിൽനിന്നും ധർമഭയത്തിൽനിന്നുമാണ് ഉണ്ടായത്; ഇതിലൂടെ കവി അവളുടെ നിർദോഷത മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ മഹാത്മാവായ മിഥിലാധിപൻ ജനകന്റെ മകളാണ്; എന്റെ പേര് സീത; അങ്ങേക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ഞാൻ രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട പട്ടമഹിഷിയാണ്’ എന്ന് അവൾ സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘പന്ത്രണ്ടു വർഷം ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഭവനത്തിൽ വസിച്ച്, മാനുഷികമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറിയവളായി ഞാൻ കഴിഞ്ഞു’ എന്ന് തന്റെ മുൻകാലസുഖവും അവൾ അറിയിക്കുന്നു. ഈ കഥതന്നെ മുന്നോട്ട് ക്രമമായി വനവാസംവരെ എത്തും. ‘പന്ത്രണ്ടു വർഷം’ എന്ന വാക്കും ഓർക്കേണ്ടതാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവിടെ ‘സംവത്സരം’ എന്ന് ഒരു വർഷം മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ മുദ്രിതപാഠം പന്ത്രണ്ടു വർഷം എന്നു പറയുന്നു, ഹിന്ദി ഭാഷ്യവും ‘വിവാഹത്തിനുശേഷം പന്ത്രണ്ടു വർഷംവരെ’ എന്ന് അതുതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ മുദ്രിതപാഠംതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു.

‘അവിടെ പതിമൂന്നാം വർഷത്തിൽ പ്രഭുവായ രാജാവ് രാജമന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ചേർന്ന് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ ആലോചിച്ചു. രാഘവന്റെ ആ അഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ, എന്റെ ആര്യയായ കൈകേയി എന്നവൾ ഭർത്താവിനോടു വരം യാചിച്ചു. സുകൃതംകൊണ്ട് എന്റെ ശ്വശുരനെ ബന്ധിച്ച്, സത്യസന്ധനും നൃപോത്തമനുമായ ഭർത്താവിനോട് അവൾ രണ്ടു വരങ്ങൾ യാചിച്ചു — എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ നാടുകടത്തലും ഭരതന്റെ അഭിഷേകവും. “ഇന്നു ഞാൻ ഭക്ഷിക്കില്ല, ഉറങ്ങില്ല, ഒരിക്കലും കുടിക്കില്ല; രാമൻ അഭിഷിക്തനായാൽ അതുതന്നെ എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യം” എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറയുന്ന കൈകേയിയോട് എന്റെ ശ്വശുരനായ ആ രാജാവ് അർഥപൂർണമായ വാഗ്ദാനങ്ങളോടെ യാചിച്ചു; എന്നാൽ അവൾ ആ യാചന സ്വീകരിച്ചില്ല.’ ഇവിടെ സീത കഥ അത്യന്തം സംക്ഷേപിച്ചാണ് പറയുന്നത് — അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിസ്താരവും ഇവിടെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ യാചന, കൈകേയിയുടെ നിർബന്ധം, ഇരുവരുടെയും ദൃഢത — മൂന്നും ഓരോ പദംകൊണ്ടുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സുകൃതേന പരിഗൃഹ്യ’ (സുകൃതംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ച്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി കൈകേയിയുടെ ഉപായം വ്യക്തമാക്കുന്നു — ബലംകൊണ്ടല്ല, രാജാവിന്റെ സ്വന്തം പുണ്യത്തെക്കൊണ്ടുള്ള ശപഥത്താലാണ് അവൾ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിച്ചത്. ‘എന്റെ ആര്യ’ എന്ന ഗൗരവപദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സീത ആ ശ്വശ്രുവിനെ പരാമർശിക്കുന്നത്; നിന്ദയുടെ ഒരു പദംപോലും അവളുടെ വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് സീതയുടെ ശീലത്തിന്റെ പരീക്ഷ — ശത്രുവിന്റെ മുൻപിൽപോലും അവൾ കുലത്തിന്റെ അപവാദം പറയുന്നില്ല. ‘രാജാഽമന്ത്രയത’ എന്ന പദം മുദ്രണത്തിൽ അവഗ്രഹത്തോടുകൂടി എഴുതിയിരിക്കുന്നു; അവിടെ ‘രാജാ’ എന്നതിന്റെ ആകാരം ‘അമന്ത്രയത’ എന്നതിന്റെ അകാരത്തോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു, അവഗ്രഹം ആ ലോപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘എന്റെ ഭർത്താവ് മഹാതേജസ്വിയാണ്, പ്രായംകൊണ്ട് ഇരുപത്തഞ്ചു വയസ്സുള്ളവൻ; എനിക്കാകട്ടെ ജനനംമുതൽ പതിനെട്ടു വർഷം എണ്ണപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം ലോകത്തിൽ ‘രാമൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ് — സത്യവാൻ, ശീലവാൻ, ശുചി, വിശാലാക്ഷൻ, മഹാബാഹു, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരൻ. എന്നാൽ മഹാരാജാവായ പിതാവ് ദശരഥൻ സ്വയം കാമാർത്തനായി, കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ആ രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്തില്ല. അഭിഷേകത്തിനായി പിതാവിന്റെ അടുത്തെത്തിയ എന്റെ ഭർത്താവിനോട് കൈകേയി പെട്ടെന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — “രാഘവാ, നിന്റെ പിതാവ് ആജ്ഞാപിച്ച എന്റെ ഈ വാക്കു കേൾക്കൂ. മുള്ളില്ലാത്ത ഈ രാജ്യം ഭരതനു നൽകണം; നീയാകട്ടെ ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കണം. കാകുത്സ്ഥാ, വനത്തിലേക്കു പോകൂ, പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ.” ഒന്നിനെയും ഭയമില്ലാത്ത രാമൻ “അങ്ങനെയാകട്ടെ” എന്ന് ആ കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു; ആ വാക്കു കേട്ട് ദൃഢവ്രതനായ എന്റെ ഭർത്താവ് അവളുടെ വാക്കനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിച്ചു. “കൊടുക്കണം, വാങ്ങരുത്; സത്യം പറയണം, അസത്യം അരുത്” — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതം.’ ഇവിടെ സീത ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പ്രശംസയ്ക്കുവേണ്ടിയല്ല പറയുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിഷേകയോഗ്യത തെളിയിക്കാനാണ്; അതിനാൽ കൈകേയിയുടെ കർമം കൂടുതൽ നിന്ദ്യമായിത്തീരുന്നു. ‘പ്രായംകൊണ്ട് ഇരുപത്തഞ്ചുകാരൻ’ എന്നും ‘പതിനെട്ടു വർഷം’ എന്നുമുള്ള വാക്കുകൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതകളാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ രണ്ടാമത്തേതില്ല. ഇവയിലൂടെ രാമസീതമാരുടെ പ്രായം വ്യക്തമായി കണക്കാക്കാം; ഇത് മറ്റിടങ്ങളിൽ അപൂർവമായേ ലഭിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘ദദ്യാന്ന പ്രതിഗൃഹ്ണീയാത്’ (കൊടുക്കണം, വാങ്ങരുത്) എന്ന അർധശ്ലോകമാകട്ടെ രാമന്റെ സമ്പൂർണചരിത്രം ഒരൊറ്റ വരിയിൽ സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം’ എന്ന എണ്ണലും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — പതിനാലു വർഷം എന്നു നേരിട്ടു പറയാതെ വിഭജിച്ചാണ് എണ്ണിയിരിക്കുന്നത്; ഇതാണ് അക്കാലത്തെ ശൈലി. ‘പിതാവിനെ അസത്യത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കൂ’ എന്ന കൈകേയിയുടെ വാക്കിലാകട്ടെ ധർമത്തിന്റെ മറയുണ്ട് — നാടുകടത്തൽപോലും പിതൃസത്യരക്ഷണം എന്ന പേരിലാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.

‘ബ്രാഹ്മണാ, ഇതാണ് രാമൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന അനുത്തമമായ വ്രതം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വൈമാത്രേയനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ എന്നവൻ വീര്യവാനും പുരുഷവ്യാഘ്രനും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവനും രാമന്റെ സഹായിയുമാണ്. ആ സഹോദരൻ ബ്രഹ്മചാരിയും ദൃഢവ്രതനുമായി, വില്ലേന്തി, എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. ജടാധാരിയായി താപസരൂപത്തിൽ അദ്ദേഹം അനുജനോടും എന്നോടുംകൂടി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, നിത്യധർമനിഷ്ഠനും ദൃഢവ്രതനുമായി. കൈകേയി കാരണം രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടരായ ഞങ്ങൾ മൂവരും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ടുമാത്രം ഈ ഗംഭീരമായ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തം വിശ്രമിക്കൂ; അങ്ങേക്ക് ഇവിടെ താമസിക്കാം. എന്റെ ഭർത്താവ് ധാരാളം കാട്ടുകായ്കനികളും കിഴങ്ങുകളും എടുത്ത്, രുരുമാനുകളെയും ഉടുമ്പുകളെയും കാട്ടുപന്നികളെയും കൊന്ന് ധാരാളം മാംസം കൊണ്ടുവന്ന് ഉടൻ എത്തും.’ ഒടുവിൽ അവൾ തിരിച്ചൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു — ‘അങ്ങയുടെ പേരും ഗോത്രവും കുലവും യഥാർഥമായി പറയൂ; ദ്വിജാ, ഒറ്റയ്ക്ക് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അങ്ങ് എന്തിനു സഞ്ചരിക്കുന്നു?’ അതിഥിസത്കാരത്തിനുശേഷം പരിചയചോദ്യം — ഇതുതന്നെയാണ് ശിഷ്ടാചാരം; എന്നാൽ ആ ചോദ്യംതന്നെ രാവണന് ആത്മപ്രകാശനത്തിനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു. ‘ഓജസാ’ (സ്വബലംകൊണ്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് അവൾ മൂവരുടെയും അവസ്ഥ പറയുന്നു — സൈന്യംകൊണ്ടല്ല, ഭണ്ഡാരംകൊണ്ടല്ല, കേവലം ആത്മബലംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് അവർ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്. ‘സമാശ്വസ മുഹൂർത്തം തു’ (ഒരു മുഹൂർത്തം വിശ്രമിക്കൂ) എന്ന ആതിഥ്യവാക്ക് അവളുടെ ശിഷ്ടതയുടെ പരമമായ തെളിവാണ് — അപരിചിതനെപ്പോലും അവൾ വിശ്രമത്തിനു ക്ഷണിക്കുന്നു. ‘രുരുക്കളെയും ഉടുമ്പുകളെയും പന്നികളെയും’ എന്ന മാംസപരാമർശമാകട്ടെ താപസരുടെപോലും വനഭോജനത്തിന്റെ അക്കാലത്തെ രൂപം കാണിക്കുന്നു. ‘തത്ത്വതഃ’ (യഥാർഥമായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ സത്യംതന്നെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു; രാവണൻ മുന്നോട്ട് സത്യംതന്നെ പറയും — പേരും ബലവും കുലവും; എന്നാൽ ആ സത്യംതന്നെ അവൾക്കു ഭയകാരണമായിത്തീരും. ഇങ്ങനെ ശിഷ്ടമായ ചോദ്യം ദുഷ്ടമായ ഉത്തരത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മചാരി’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണമാകട്ടെ വനവാസത്തിന്റെ വ്രതംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭാര്യയെ വിട്ട് അദ്ദേഹം സഹോദരസേവയിൽമാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.

രാമപത്നിയായ സീത ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ തീക്ഷ്ണമായ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള ലോകങ്ങളെ ആര് ഭയപ്പെടുത്തിയോ, സീതേ, ആ രാവണനാണ് ഞാൻ, രാക്ഷസഗണങ്ങളുടെ അധിപൻ. സ്വർണവർണമുള്ളവളും പട്ടുടുത്തവളുമായ നിന്നെ കണ്ടതിനുശേഷം, അനിന്ദിതേ, എന്റെ സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ എനിക്ക് ആനന്ദം ലഭിക്കുന്നില്ല. അവിടെനിന്നും ഇവിടെനിന്നും കൊണ്ടുവന്ന അനേകം ഉത്തമസ്ത്രീകൾക്കെല്ലാം മീതെ നീ എന്റെ പട്ടമഹിഷിയാകൂ; നിനക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ. സമുദ്രമധ്യത്തിൽ ലങ്ക എന്ന എന്റെ മഹാനഗരിയുണ്ട്, സാഗരത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പർവതശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. അവിടെ, സീതേ, നീ എന്നോടൊപ്പം ഉദ്യാനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും; ഭാമിനീ, പിന്നെ ഈ വനവാസം നീ ആഗ്രഹിക്കുകയേ ഇല്ല. നീ എന്റെ ഭാര്യയായാൽ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ അയ്യായിരം ദാസിമാർ നിന്നെ പരിചരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അവൻ ക്രമമായി ഭയവും പ്രശംസയും പദവിയും നഗരവും പരിജനവും കാണിക്കുന്നു — ഒരൊറ്റ പ്രസംഗത്തിൽത്തന്നെ നാലു പ്രലോഭനങ്ങൾ. അവന്റെ വാക്കിന്റെ ആരംഭംതന്നെ ഭയജനകമാണ് — ‘ലോകങ്ങളെ ആര് ഭയപ്പെടുത്തിയോ’ എന്ന്; പേരു പറയുന്നതിനുമുൻപുതന്നെ അവൻ തന്റെ പ്രഭാവം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ‘എന്റെ സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ ആനന്ദം ലഭിക്കുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സ്വന്തം അന്തഃപുരത്തെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു, അതിലൂടെ തന്റെ ചാപല്യം വെളിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘പട്ടമഹിഷിയാകൂ’ എന്ന പദംകൊണ്ടാകട്ടെ അവൻ അവളെ ഭാര്യാപദവികൊണ്ടുതന്നെ പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു, ദാസ്യംകൊണ്ടല്ല — ഇതുതന്നെ അവന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഒടുവിൽ ലങ്കയുടെ വർണന, സമുദ്രമാകുന്ന കിടങ്ങ്, പർവതശിഖരം, അയ്യായിരം ദാസിമാർ — അതെല്ലാം ഐശ്വര്യപ്രദർശനംതന്നെ. ‘സീതേ’ എന്ന പേരുചൊല്ലിയുള്ള സംബോധനയും സൂചകമാണ് — അവൾതന്നെ മുൻപ് പേരു പറഞ്ഞിരുന്നു; അതുതന്നെ ഇപ്പോൾ അവന്റെ കൈയിലെ ഉപകരണമായിത്തീർന്നു. ‘തീക്ഷ്ണമായ മറുപടി’ എന്ന കവിവാക്കിൽനിന്ന് അറിയാം, സീത സംസാരിക്കുന്നതുവരെ മാത്രമേ അവന്റെ വിനയം ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ; പരിചയം ലഭിച്ചതോടെ വേഷംതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ.

രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനകപുത്രി കുപിതയായി, ആ രാക്ഷസനെ അനാദരിച്ച്, അനവദ്യാംഗിയായ അവൾ മറുപടി പറഞ്ഞു. അവളുടെ മറുപടി നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; ഓരോന്നും ‘അഹം രാമമനുവ്രതാ’ (ഞാൻ രാമനെ അനുവർത്തിക്കുന്നവൾ) എന്ന ഒരേ പദംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനംതന്നെ അവളുടെ നിഷ്ഠയുടെ രൂപം. ‘മഹാപർവതംപോലെ ഇളക്കാനാവാത്തവനും മഹേന്ദ്രനു തുല്യനും മഹാസമുദ്രംപോലെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കാനാവാത്തവനുമായ ഭർത്താവിനെ — ഞാൻ രാമനെ അനുവർത്തിക്കുന്നവൾ. സർവലക്ഷണസമ്പന്നനും പേരാൽപോലെ വിരിഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവനും സത്യസന്ധനും മഹാഭാഗനുമായവനെ — ഞാൻ രാമനെ അനുവർത്തിക്കുന്നവൾ. മഹാബാഹുവും വിശാലമാറിടമുള്ളവനും സിംഹത്തെപ്പോലെ വിക്രമത്തോടെ നടക്കുന്നവനും നരസിംഹനും സിംഹസമാനനുമായവനെ — ഞാൻ രാമനെ അനുവർത്തിക്കുന്നവൾ. പൂർണചന്ദ്രമുഖനും രാജപുത്രനും ജിതേന്ദ്രിയനും വിപുലകീർത്തിയുള്ളവനും മഹാബാഹുവുമായവനെ — ഞാൻ രാമനെ അനുവർത്തിക്കുന്നവൾ.’ പിന്നെ അവൾ ഉപമയിലൂടെ രാവണനെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു — ‘നീയാകട്ടെ കുറുനരിയായിരിക്കെ ദുർലഭയായ സിംഹിയായ എന്നെ ഇവിടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ പ്രഭയെന്നപോലെ, നിനക്ക് എന്നെ തൊടാനാവില്ല.’ പർവതം, സമുദ്രം, സിംഹം, ചന്ദ്രൻ — ഈ ഉപമാനങ്ങളെല്ലാം മഹത്ത്വത്തിന്റേതാണ്; കുറുനരി മാത്രമാണ് നിസ്സാരതയുടേത്. ‘അനവദ്യാംഗി’ (കുറ്റമറ്റ അംഗങ്ങളുള്ളവൾ) എന്ന വിശേഷണം കവി അവളുടെ മറുപടിക്കു മുൻപുതന്നെ ചേർക്കുന്നു — നിന്ദിക്കാനാവാത്തവൾതന്നെയാണ് നിന്ദിക്കുന്നത്. ‘അനാദൃത്യ’ (അനാദരിച്ച്) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അറിയാം, അവൾ അവനോടു സംസാരിക്കുകയല്ല, തന്റെ നിഷ്ഠതന്നെ ഉറക്കെ പ്രഖ്യാപിക്കുകയാണ്; രാവണൻ അവിടെ ഒരു ശ്രോതാവുമാത്രം, സംബോധ്യനല്ല. നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലെ രാമവർണനയും ക്രമമായതാണ് — ഒന്നാമത്തേതിൽ സ്ഥൈര്യം, രണ്ടാമത്തേതിൽ ലക്ഷണങ്ങൾ, മൂന്നാമത്തേതിൽ പരാക്രമം, നാലാമത്തേതിൽ സൗന്ദര്യവും കീർത്തിയും; ഇങ്ങനെ അവൾ അദ്ദേഹത്തെ സർവാംഗീണനായി കാണിക്കുന്നു. ‘സൂര്യന്റെ പ്രഭയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവൾ തന്റെ തേജോരൂപം പറയുന്നു — പ്രഭ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ പിടിക്കപ്പെടുന്നില്ല; അവളും അങ്ങനെതന്നെ.

‘രാക്ഷസാ, രാഘവന്റെ പ്രിയപത്നിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന നീ, മന്ദഭാഗ്യനായ നീ, നിശ്ചയമായും അനേകം സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ കാണുന്നുണ്ട്’ — മരണം അടുത്തെത്തിയവന് സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു എന്ന ലോകവിശ്വാസത്തെ ആശ്രയിച്ച് അവൾ അവന്റെ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ അസാധ്യമായ കർമങ്ങളുടെ ഒരു നിരതന്നെ നിരത്തുന്നു — ‘വിശന്നിരിക്കുന്ന, മൃഗങ്ങളുടെ ശത്രുവായ, വേഗശാലിയായ സിംഹത്തിന്റെയും വിഷസർപ്പത്തിന്റെയും വായിൽനിന്ന് ദംഷ്ട്ര പറിച്ചെടുക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പർവതശ്രേഷ്ഠനായ മന്ദരത്തെ കൈകൊണ്ടു എടുത്തുകൊണ്ടുപോകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാളകൂടവിഷം കുടിച്ച് സുഖമായി പോകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സൂചികൊണ്ടു കണ്ണു തുടയ്ക്കുന്നവൻ, നാവുകൊണ്ടു ക്ഷൗരക്കത്തി നക്കുന്നവൻ — അങ്ങനെയുള്ള നീ രാഘവന്റെ പ്രിയപത്നിയെ പ്രാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കഴുത്തിൽ കല്ലുകെട്ടി സമുദ്രം നീന്തിക്കടക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സൂര്യചന്ദ്രന്മാരെ ഇരുവരെയും കൈകൊണ്ടു പിടിച്ചെടുക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ കണ്ട് വസ്ത്രത്തിൽ പൊതിഞ്ഞെടുക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇരുമ്പുമുനയുള്ള ശൂലങ്ങളുടെ അഗ്രത്തിൽ നടക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഏഴോ എട്ടോ അസാധ്യകർമങ്ങൾ ‘ഇച്ഛസി’ (നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്ന ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ടു ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; ആവർത്തനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ അലങ്കാരം. ഈ ഉപമാനങ്ങളിൽ മൂന്നു തരങ്ങളുണ്ട് — മൃത്യുമുഖത്തുനിന്ന് എന്തെങ്കിലും പിടിച്ചെടുക്കൽ (സിംഹം, സർപ്പം), അസാധ്യമായ ഭാരം ഉയർത്തൽ (മന്ദരം, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ), ആത്മഹിംസ (സൂചി, ക്ഷൗരക്കത്തി, അഗ്നി, ശൂലം). അവയിൽ അവസാനത്തെ തരംതന്നെയാണ് പ്രധാനം — രാവണന്റെ കർമം അസാധ്യം മാത്രമല്ല, ആത്മഘാതകവുമാണ് എന്നാണ് സീതയുടെ ആശയം. ‘ഇച്ഛസി’ എന്ന പദത്തിന്റെ ഒൻപതു തവണയുള്ള ആവർത്തനം കേൾക്കുന്നവന്റെ കാതിൽ ഒരു ആഘാതംപോലെ പതിക്കുന്നു; സീതയുടെ കോപം ഇവിടെ ഛന്ദസ്സിലൂടെത്തന്നെ കേൾക്കാം. കവി ഒരൊറ്റ ശാപവാക്കുപോലും അവളുടെ വായിൽ വയ്ക്കുന്നില്ല — ഉപമകളിലൂടെ മാത്രമാണ് അവൾ അവന്റെ മൗഢ്യം കാണിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവളുടെ ശീലം ശുദ്ധമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. ‘സ്വർണവൃക്ഷങ്ങൾ കാണുന്നു’ എന്നതാകട്ടെ മരണസൂചകമായ ഒരു നിമിത്തമാണ്; വാല്മീകി ഇത് മറ്റിടങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കുന്നുണ്ട്.

പിന്നെ മൂന്നു വംശസ്ഥവൃത്തശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അവൾ ഭേദംതന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ‘വനത്തിൽ സിംഹവും കുറുനരിയും തമ്മിൽ, ചെറുചാലും സമുദ്രവും തമ്മിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ സുരയും പുളിച്ച കാടിയും തമ്മിൽ എന്ത് അന്തരമുണ്ടോ; സ്വർണവും ഈയവും ഇരുമ്പും തമ്മിൽ, ചന്ദനജലവും ചെളിയും തമ്മിൽ, ആനയും പൂച്ചയും തമ്മിൽ എന്ത് അന്തരമുണ്ടോ; കാക്കയും ഗരുഡനും തമ്മിൽ, നീർക്കാക്കയും മയിലും തമ്മിൽ, അരയന്നവും കഴുകനും തമ്മിൽ എന്ത് അന്തരമുണ്ടോ — ആ അന്തരമാണ് ദാശരഥിയും നീയും തമ്മിൽ.’ ഒൻപതു ജോടികൾ, ഒരൊറ്റ നിഗമനം; ഓരോ ശ്ലോകവും ‘തദന്തരം ദാശരഥേസ്തവൈവ ച’ (ആ അന്തരമാണ് ദാശരഥിക്കും നിനക്കും തമ്മിൽ) എന്ന ഒരേ പാദംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ അവസാനമായി പറയുന്നു — ‘സഹസ്രാക്ഷനു തുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ള, വില്ലും അമ്പും കൈയിലേന്തിയ രാമൻ ഉള്ളിടത്തോളം, നീ അപഹരിച്ചാലും ഞാൻ ദഹിക്കപ്പെടുകയില്ല — ഈച്ച വിഴുങ്ങിയ നെയ്യുപോലെ.’ ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടഭാവമില്ലാത്ത അവൾ ആ രാത്രിഞ്ചരനോട് അതീവ കഠിനമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, കാറ്റിലുലയുന്ന നേർത്ത വാഴയെപ്പോലെ ശരീരകമ്പനത്താൽ വ്യഥിതയായി. വിറയ്ക്കുന്ന അവളെ കണ്ട്, മൃത്യുതുല്യപ്രഭാവനായ രാവണൻ ഭയമുണ്ടാക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെ തന്റെ കുലവും ബലവും പേരും കർമവും വിവരിച്ചു — അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക ഇതാണ്. ‘ന ജരാം ഗമിഷ്യേ’ (ഞാൻ ദഹിക്കപ്പെടുകയില്ല) എന്ന പദത്തിലാകട്ടെ ഒരു ഗൂഢാർഥമുണ്ട് — ഈച്ച നെയ്യ് വിഴുങ്ങുന്നു, എന്നാൽ അത് അതിന്റെ മരണംതന്നെയായിത്തീരുന്നു; അതുപോലെ രാവണൻ എന്നെ അപഹരിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അവൻതന്നെ നശിക്കും എന്ന്. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ കവി അവളുടെ ശരീരകമ്പനമാണ് വർണിക്കുന്നത്, ഭയമല്ല — രോഷവും ശോകവുംകൊണ്ട് നേർത്ത വാഴപോലെ അവൾ വിറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ അവളുടെ വാക്ക് അചഞ്ചലമായിത്തന്നെ നിന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ സർഗാന്ത്യത്തിൽ വൃത്തമാറ്റത്തിലൂടെ ഗതിയെ ഗംഭീരമാക്കുന്നു; അനുഷ്ടുപ്പ് ഉപേക്ഷിച്ച് വംശസ്ഥം സ്വീകരിച്ച് കവി സീതയുടെ വാക്കിനെ ശിഖരത്തിലെത്തിക്കുന്നു. ഒൻപതു ജോടികളിൽ രണ്ടെണ്ണം മൃഗജോടികൾ, നാലെണ്ണം ജലം, പാനീയം, ലോഹം, ചെളി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ളവ, മൂന്നെണ്ണം പക്ഷിജോടികൾ — അവസാനശ്ലോകം മുഴുവൻ പക്ഷികളെക്കുറിച്ചാണ്.

Questioned in this way by Rāvaṇa, who had come in a mendicant's guise meaning to carry her off, Vaidehī told him about herself. But first the poet describes a moment's thought: "He is a brahmin and a guest; if I do not answer, he may curse me." Only after reflecting so did she speak. So her telling came not from boldness but from fear of a curse and of breaking dharma, and the poet establishes her innocence in advance. "I am the daughter of Janaka, the great-souled king of Mithilā," she said. "My name is Sītā, bless you, and I am Rāma's beloved queen. For twelve years I lived in the house of the Ikṣvākus, enjoying all human pleasures, with everything I could wish for." So she told of her earlier happiness, and her story would go on step by step to their exile in the forest.

"Then in the thirteenth year the king, my lord, took counsel with his royal ministers to consecrate Rāma. While Rāghava's consecration was being prepared, my honoured mother-in-law Kaikeyī asked her husband for a boon. Binding my father-in-law by his own good faith, she asked that best of kings, true to his word, for two boons: my husband's exile and Bharata's consecration. 'I will not eat today,' she said, 'nor sleep, nor ever drink; if Rāma is consecrated, that will be the end of my life.' As she spoke so, my father-in-law the king offered her every kind of wealth, but she would not yield to his pleas." Sītā tells the story very briefly: the whole breadth of the Ayodhyā Kāṇḍa is gathered into six verses. Daśaratha's pleading, Kaikeyī's obstinacy and the firmness of both are each suggested with a single phrase. "Binding him by his own good faith" makes Kaikeyī's method plain: she held him not by force but by an oath on the king's own merit. And Sītā speaks of her mother-in-law with respect, as "my honoured Kaikeyī"; not one word of blame passes her lips. That is the test of Sītā's character: even before a stranger she will not speak ill of her husband's family.

"My husband, full of splendour, was twenty-five years old, and eighteen years are counted from my own birth. He is known in the world as Rāma, truthful, virtuous, pure, wide-eyed, mighty-armed, devoted to the good of all beings. But the great king Daśaratha, his father, stricken with desire and wishing to please Kaikeyī, did not consecrate Rāma. When my husband came to his father for the consecration, Kaikeyī said to him at once, 'Rāghava, hear this word of mine, which your father commands. This kingdom, free of all thorns, is to be given to Bharata, and you must live in the forest for nine years and five. Go into exile, Kākutstha, and free your father from untruth.' Fearless Rāma said to her, 'So be it,' and hearing her words my husband, firm in his vows, did as she said. To give and never to take, to speak the truth and never a lie: that is his vow." Sītā lists her husband's virtues not to praise him but to show that he was fit to be consecrated, which makes Kaikeyī's act the more blameworthy. These verses tell plainly the ages of Rāma and Sītā, something rarely found elsewhere. The half-verse "to give and never to take" sums up Rāma's whole character in a single line. Note the count "nine years and five": the fourteen years are not named outright but reckoned in parts, as was the manner of the time. And in Kaikeyī's "free your father from untruth" there is a cloak of dharma: exile itself is called protecting a father's truth.

"This, brahmin, is the matchless vow that Rāma holds. His half-brother Lakṣmaṇa, a man of valour, a tiger among men who slays his foes in battle, is Rāma's helper. That brother, a celibate firm in his vows, followed him bow in hand when he went into exile with me. With matted hair, in the dress of an ascetic, he entered the Daṇḍaka forest with me and with his brother, ever devoted to dharma and firm in his vows. Cast out of the kingdom for Kaikeyī's sake, the three of us wander this deep forest by our own strength alone, best of brahmins. Rest a while; you may stay here. My husband will soon be back with plenty of forest food, fruits and roots, and much meat too, from ruru deer, iguanas and boars he has killed." At the last she asked in return, "Now tell me truly your name, your lineage and your family, and why you wander alone in the Daṇḍaka forest, brahmin." After hospitality comes the question of who the guest is; that is good manners, but the very question gives Rāvaṇa his chance to reveal himself. "By our own strength alone" describes the state of all three: no army, no treasury, only their own power. Her invitation to rest a while is the highest proof of her courtesy: she offers even a stranger rest. The mention of meat shows the forest diet of those days, even for ascetics. With "truly" she asks for the truth, and Rāvaṇa will tell it, his name, his power, his family, but that very truth will serve only to frighten her. So a courteous question draws a wicked answer. And calling Lakṣmaṇa a celibate points to the vow of his forest life: he had left his wife to serve his brother.

As Sītā, Rāma's wife, spoke so, the mighty Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, gave her a fierce reply. "I am he who has terrified the worlds, gods, asuras and men alike. I am Rāvaṇa, Sītā, lord of the rākṣasa hosts. Since I saw you, golden-hued and dressed in silk, blameless lady, I find no pleasure in my own wives. Of all the many fine women I have carried off from here and there, you shall be chief queen, bless you. My great city is Laṅkā, in the midst of the sea, ringed by the ocean and set on a mountain top. There, Sītā, you will roam the groves with me, proud lady, and you will never long for this forest life. If you become my wife, five thousand serving women adorned with every ornament will wait on you." So he displayed in turn terror, praise, rank, city and retinue, several lures in a single speech. His very first words were meant to frighten, "he who has terrified the worlds"; before he even gave his name he established his might. Saying that he took no pleasure in his own wives, he disparaged his own household and revealed his fickleness. With "be my chief queen" he tempted her with the rank of wife, not of servant, a mark of his pride. And the description of Laṅkā, the ocean moat, the mountain peak, the five thousand maids, was all a display of splendour. That he addresses her as "Sītā" is telling too: she herself had just told him her name, and now it became a tool in his hand. And the poet's "fierce reply" shows that his humility lasted only until Sītā had spoken; once he knew who she was, he all but threw off his disguise.

At these words Janaka's daughter was angry, and the lady of flawless limbs, disregarding the rākṣasa, answered. Her reply takes four verses, and each ends with the same words, "I am devoted to Rāma"; the refrain is the very shape of her faithfulness. "Unshakable as a great mountain, equal to great Indra, unstirred as the great ocean is my husband: I am devoted to Rāma. Endowed with every auspicious mark, broad and full as a banyan, true to his word, greatly blessed: I am devoted to Rāma. Mighty-armed, broad-chested, moving with a lion's stride, a lion among men and like a lion: I am devoted to Rāma. His face like the full moon, a king's son, master of his senses, of wide fame and mighty arms: I am devoted to Rāma." Then she scorned Rāvaṇa with an image: "You are a jackal, and you want me, a lioness beyond your reach. You can no more touch me than the light of the sun." Mountain, ocean, lion, moon: every image is of greatness; the jackal alone is of meanness. The poet calls her "of flawless limbs" just before her reply: she whom none could fault is the one who condemns. "Disregarding him" shows that she did not really address him but declared her faithfulness aloud, with Rāvaṇa merely overhearing. The four verses describe Rāma in order: his steadfastness, his auspicious marks, his valour, his beauty and fame, so that she shows him whole. And with the sunlight she speaks of herself as radiance: light can be seen but not seized, and so it is with her.

"Surely, ill-fated rākṣasa, you are seeing many golden trees, that you want the beloved wife of Rāghava": drawing on the popular belief that one near death sees trees of gold, she foretold his ruin. Then she set out a whole row of impossible deeds. "You want to take the fang from the jaws of a hungry lion, the swift enemy of deer, and from the mouth of a venomous snake; you want to carry off Mandara, best of mountains, in your hand; you want to drink kālakūṭa poison and walk away unharmed. You are wiping your eye with a needle and licking a razor with your tongue, you who want to win Rāghava's beloved wife. You want to cross the ocean with a stone tied round your neck; you want to carry off the sun and moon in your two hands, you who want to violate Rāma's beloved wife. You want to see a blazing fire and carry it off in a cloth, you who want to carry off Rāma's wife of blameless conduct. You want to walk on the points of iron spikes, you who want to win the wife worthy of Rāma." Impossible deed after impossible deed is bound together by the single refrain "you want"; the repetition is itself the ornament. The images are of three kinds: taking something from the jaws of death, the lion and the snake; lifting an impossible weight, Mandara and the sun and moon; and self-injury, the needle, the razor, the fire, the spikes. The last kind matters most: Rāvaṇa's deed is not only impossible but self-destroying. The hammering refrain strikes the listener's ear like a blow, and Sītā's anger can be heard in the very rhythm. Yet the poet puts no curse in her mouth; she shows his folly through images alone, and her character stays pure. The golden trees are an omen of death that Vālmīki uses elsewhere too.

Then, in three verses in a different metre, she counted the difference between them. "Whatever difference there is between a lion and a jackal in the forest, between a stream and the sea, between the finest wine and sour gruel; between gold and lead, between sandal-scented water and mud, between an elephant and a cat in the forest; between a crow and Garuḍa, between a diver-bird and a peacock, between a swan and a vulture in the forest, that is the difference between Daśaratha's son and you." Nine pairs, one conclusion, and each verse ends with the same line. Then she said her last word: "While Rāma stands there, equal in power to the thousand-eyed Indra, bow and arrow in hand, even if you carry me off you will not digest me, any more than a fly can digest the ghee it swallows." Having said these words to that utterly wicked night-rover, she who had no wickedness in her began to shake in every limb and was shaken like a slender plantain tossed by the wind. Seeing her trembling, Rāvaṇa, whose might was equal to Death's, recounted his family, his strength, his name and his deeds, and did so to frighten her; this prepares the next sarga. The words "you will not digest me" hold a hidden sense: a fly may swallow ghee, but it dies of it; so Rāvaṇa might carry her off, but it would destroy him. In the last verse the poet describes the trembling of her body, not fear: with anger and grief she quivered like a slender plantain, but her words never wavered. The change of metre at the end of the sarga deepens its tone, and the poet brings Sītā's speech to its peak. Of the nine pairs, two are beasts (lion and jackal, elephant and cat), four are waters, drinks, metals and mud, and three, filling the last verse, are birds.