पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचः रामबाणेन विद्धः सन् मरणकाले रामस्य एव स्वरम् अनुकृत्य ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति महता स्वनेन आक्रन्दितवान्। सः एव आर्तस्वरः अधुना पञ्चवट्यां पर्णशालां प्राप्नोति। सीता तं स्वरं भर्तुः स्वरेण सदृशम् इति विज्ञाय सहसा त्रस्ता भवति, लक्ष्मणं च आह — ‘गच्छ, राघवं जानीहि, तस्य वार्तां शीघ्रम् आनय’ इति। ‘मम जीवितं स्वस्थाने न तिष्ठति, हृदयम् अपि चलति इव; परमार्तस्य क्रोशतः तस्य शब्दः मया भृशम् एव श्रुतः’ इति सा स्वां दशां वर्णयति। अनन्तरं सा त्वरयति — ‘वने आक्रन्दन्तं शरणम् इच्छन्तं भ्रातरं त्रातुम् अर्हसि; तं क्षिप्रम् अभिधाव’ इति। सिंहानां वशं गतः गोवृषः इव सः राक्षसानां वशम् आपन्नः इति तस्याः आशङ्का; उपमा एव तस्याः भयस्य प्रमाणम्। किन्तु लक्ष्मणः तथा उक्तः अपि न जगाम, यतः ‘सीतां मा त्याक्षीः’ इति भ्रातुः शासनं सः आज्ञाय स्मरति। एकतः भ्रातुः रक्षणम्, अन्यतः भ्रातुः एव आज्ञा — अस्मिन् द्वन्द्वे सर्गस्य सर्वः विवादः निहितः। ‘नहि मे जीवितं स्थाने’ इति वचनं तस्याः भयस्य परिमाणं सूचयति — न सा तर्केण वदति, अपि तु हृदयस्य आवेगेन।

लक्ष्मणस्य अगमनेन क्षुब्धा जनकात्मजा तत्र एव तम् उवाच — ‘सौमित्रे, त्वं मित्ररूपेण वर्तमानः अपि भ्रातुः शत्रुवत् असि। यः त्वम् एतादृश्याम् आपदवस्थायां भ्रातरं न अभिपद्यसे, सः त्वं मत्कृते रामं विनश्यन्तम् इच्छसि इति मन्ये। मम लोभात् एव नूनं त्वं राघवं न अनुगच्छसि; तस्य व्यसनं ते प्रियम्, भ्रातरि च ते स्नेहः न विद्यते। तेन एव कारणेन तं महाद्युतिम् अपश्यन् अपि त्वम् इह विस्रब्धः तिष्ठसि।’ ततः सा स्वस्य अपि स्थितिं पृच्छति — ‘तस्मिन् संशयम् आपन्ने सति मम इह स्थित्या किं प्रयोजनम्? यस्य रक्षणं प्रधानं कृत्वा त्वम् आगतः, तस्मिन् एव नष्टे सति इह तिष्ठन्त्या मया किं कर्तव्यम्?’ इति। एवं तस्याः वचनं न केवलं लक्ष्मणस्य निन्दा, अपि तु स्वजीवितस्य अपि निर्वेदः। एवं ब्रुवाणां बाष्पेण शोकेन च समन्विताम्, भयात् त्रस्तां तां वैदेहीम् उद्दिश्य लक्ष्मणस्य उत्तरम् आरभ्यते। अत्र कविः सीतायाः शब्दान् क्रमशः तीक्ष्णान् करोति — प्रथमं ‘मित्ररूपेण शत्रुवत्’ इति उपमा, ततः ‘मत्कृते’ इति आरोपः, अन्ते च ‘स्नेहः ते नास्ति’ इति निर्णयवाक्यम्। लक्ष्मणः तु एकम् अपि वचनं प्रत्युत्तरे न ददाति; तस्य मौनम् एव तस्य धर्मनिष्ठाम् उद्घाटयति।

व्याधभयात् त्रस्तां मृगवधूम् इव स्थितां सीतां लक्ष्मणः सान्त्वयन् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, पन्नगैः असुरैः गन्धर्वैः देवैः दानवैः राक्षसैः च मिलितैः अपि ते भर्ता जेतुम् अशक्यः; अत्र संशयः नास्ति एव। देवि, देवेषु मनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु राक्षसेषु पिशाचेषु किन्नरेषु मृगेषु घोरेषु दानवेषु च सः कोऽपि न विद्यते यः वासवोपमं रामं समरे प्रतियुध्येत। शोभने, रामः समरे अवध्यः; एवं शङ्कावचनं वक्तुं त्वं न अर्हसि।’ अनन्तरं सः स्वस्य अगमनस्य कारणम् आह — ‘राघवं विना अस्मिन् निर्जने वने त्वां हातुं न उत्सहे। तस्य बलं बलवताम् अपि बलैः अनिवार्यम्; इन्द्रेण अमरैः च सहितैः समुदितैः त्रिभिः लोकैः अपि तत् न वारयितुं शक्यते। अतः ते हृदयं निर्वृतं भवतु, संतापः च त्यज्यताम्।’ अत्र लक्ष्मणस्य युक्तिः द्विविधा — रामः स्वयं रक्षितुं समर्थः, त्वं च रक्षणीया; उभयथा अपि मम गमनं न युज्यते इति। ‘पन्नगासुरगन्धर्वदेवदानवराक्षसैः’ इति एकेन एव द्वन्द्वेन षट् जातयः गणिताः; ‘देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु’ इति च पुनः विस्तृता सूची क्रियते। एतेन पुनरुक्तिः इव दृश्यते, किन्तु प्रयोजनं भिन्नम् — प्रथमा सूची जेतॄणाम् अभावं वदति, द्वितीया तु योद्धॄणाम् अपि अभावं वदति। ‘बलैर्बलवताम्’ इति पदयोः पुनरावृत्तिः बलस्य निरर्थकतां सूचयति।

‘मृगोत्तमं हत्वा ते भर्ता शीघ्रम् एव आगमिष्यति। यः स्वरः श्रुतः, सः व्यक्तं न तस्य आसीत्, न च कश्चित् देवः तम् अकरोत्; गन्धर्वनगरप्रख्या सा तस्य रक्षसः माया एव’ इति लक्ष्मणः स्वरस्य मूलं स्पष्टयति। ततः सः स्वस्य दायित्वं कथयति — ‘वैदेहि, महात्मना रामेण त्वं मयि न्यासभूता न्यस्ता; वरारोहे, अतः त्वाम् इह त्यक्तुं न उत्सहे।’ अनन्तरं सः बाह्यं भयम् अपि दर्शयति — ‘कल्याणि, खरस्य निधने जनस्थानस्य च वधे निमित्ते एतैः निशाचरैः सह अस्माकं वैरं बद्धम्। हिंसा एव येषां विहारः, ते राक्षसाः महावने नानाविधाः वाचः व्याहरन्ति; अतः तं स्वरं श्रुत्वा चिन्तयितुं त्वं न अर्हसि।’ किन्तु एषा युक्तिः सीतां न शमयति; लक्ष्मणेन एवम् उक्ता सा क्रुद्धा संरक्तलोचना च अभवत्। शान्तिवचनम् एव कोपस्य हेतुः जातम् — इदम् एव सर्गस्य वक्रं परिवर्तनम्। ‘न्यासभूता’ इति पदम् अत्र मुख्यम् — पत्नी अत्र धनम् इव न्यस्ता, रक्षकः च धर्मेण बद्धः। न्यासस्य रक्षणं हि धर्मशास्त्रे परमं कर्तव्यम्; तत् त्यक्त्वा गन्तुं लक्ष्मणः न शक्नोति। ‘गन्धर्वनगरप्रख्या’ इति उपमया कविः मायायाः स्वरूपम् एव दर्शयति — दृश्यते, न तु विद्यते।

ततः सत्यवादिनं लक्ष्मणं सा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अनार्य, अकरुणारम्भ, नृशंस, कुलपांसन! रामस्य महत् व्यसनम् एव तव प्रियम् इति अहं मन्ये; तत् व्यसनं दृष्ट्वा एव त्वम् एतानि वचनानि प्रभाषसे। नित्यं प्रच्छन्नचारिषु नृशंसेषु त्वद्विधेषु सपत्नेषु पापं भवति इति न किमपि चित्रम्। त्वं सुदुष्टः — एकम् एव रामम् एकः त्वम् अनुगतवान्, मम हेतोः प्रतिच्छन्नः, अथवा भरतेन प्रयुक्तः सन्। किन्तु तत् कार्यं न तव सिध्यति, न च भरतस्य। इन्दीवरश्यामं पद्मनिभेक्षणं रामं भर्तारम् उपसंश्रित्य कथम् अहं पृथग्जनं कामयेयम्?’ इति। अन्ते सा स्वप्राणैः एव शपथं करोति — ‘सौमित्रे, तव समक्षम् एव असंशयम् अहं प्राणान् त्यक्ष्यामि; रामं विना अस्मिन् भूतले क्षणम् अपि न जीवामि।’ एवं तस्याः वचनानि क्रमेण तीव्रतराणि भवन्ति — प्रथमं शत्रुवत्त्वम्, ततः लोभः, ततः भरतप्रयोगः, अन्ते च आत्मत्यागप्रतिज्ञा। शोकः एव तां वक्तुम् अयोग्यं वाक्यं वादयति; कविः तु तस्याः दोषं न वदति, केवलं दशां दर्शयति। ‘इन्दीवरश्यामम्’ इति ‘पद्मनिभेक्षणम्’ इति च विशेषणाभ्यां सीता रामस्य रूपम् एव प्रमाणीकरोति — यस्य एतादृशः पतिः, सा कथम् अन्यं जनं वाञ्छेत्। ‘पृथग्जनम्’ इति पदे तु रावणस्य अपि पूर्वसूचना इव प्रतिभाति, यद्यपि सा तम् अद्यापि न जानाति। ‘समक्षं तव’ इति पदेन सा लक्ष्मणम् एव साक्षिणं करोति; मरणम् अपि तस्याः हस्ते आयुधम् इव भवति। एवं सत्यपि तस्याः निष्ठा न कुत्रापि चलति — रामे एव सा स्थिता, अन्यत्र तु सर्वं तस्याः विरुद्धम् इव प्रतिभाति।

एवं रोमहर्षणं परुषं वाक्यं सीतया उक्तः जितेन्द्रियः लक्ष्मणः प्राञ्जलिः सन् ताम् आह — ‘उत्तरं वक्तुं न उत्सहे; भवती मम दैवतम्। मैथिलि, स्त्रीषु अप्रतिरूपं वाक्यं न चित्रम्; एषु लोकेषु नारीणाम् एषः एव स्वभावः दृश्यते — विमुक्तधर्माः, चपलाः, तीक्ष्णाः, भेदकराः च ताः भवन्ति।’ ततः तस्य वेदना प्रकटा भवति — ‘वैदेहि जनकात्मजे, तप्तनाराचसंनिभम् ईदृशं वाक्यं श्रोत्रयोः उभयोः मध्ये पतत् सोढुं न शक्नोमि। वने चरन्तः सर्वे प्राणिनः मे साक्षिणः शृण्वन्तु — न्यायवादिना मया उक्ते सति अपि त्वया परुषम् उक्तम्। स्त्रीत्वात् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये दृढं स्थितं माम् एवं शङ्कमानां विनश्यन्तीं त्वां धिक्।’ अन्ते सः प्रस्थानं निश्चिनोति — ‘वरानने, काकुत्स्थः यत्र अस्ति तत्र गच्छामि; ते स्वस्ति अस्तु। विशालाक्षि, समग्राः वनदेवताः त्वां रक्षन्तु; यानि घोराणि निमित्तानि मे प्रादुर्भवन्ति, तेषु सत्सु अपि पुनरागतः सन् त्वां रामेण सह पश्येयम् इति इच्छामि।’ एषा शेषा आशीः एव आगामिनः अनर्थस्य सूचना। अत्र लक्ष्मणस्य त्रीणि रूपाणि क्रमेण दृश्यन्ते — प्रथमं प्राञ्जलेः विनयः, ततः आहतस्य वेदना, अन्ते च कर्तव्यनिश्चयः। ‘साक्षिणो हि वनेचराः’ इति वचनेन सः निर्जने वने अपि धर्मसभाम् इव कल्पयति; न्यायस्य साक्षी न मनुष्यः, अपि तु वनम् एव। ‘उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम’ इति वाक्यं तु सम्पूर्णस्य संवादस्य केन्द्रम् — यः निन्दितः, सः एव निन्दिकां देवतां वदति। तथापि ‘धिक् त्वाम्’ इति पदं तस्य मुखात् निर्गच्छति; एतत् एव तस्य मानुषत्वम्।

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता रुदती जनकात्मजा तीव्रेण बाष्पेण परिप्लुता सती प्रत्युवाच — ‘लक्ष्मण, रामेण हीना सती गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि, आत्मानं वा बध्नामि, विषमे स्थाने स्वं देहं त्यक्ष्यामि, तीक्ष्णं विषं पिबामि, हुताशनं वा प्रविशामि; किन्तु राघवात् अन्यं पुरुषं कदापि न स्पृशामि।’ इति लक्ष्मणं प्रतिश्रुत्य शोकसमन्विता सा रुदती दुःखातिरेकात् पाणिभ्यां स्वम् उदरं प्रजघान। तां विशालनेत्राम् आर्तरूपां रुदन्तीं दृष्ट्वा विमनाः सौमित्रिः मनसा एव आश्वासयामास; सीता तु तस्मिन् काले भर्तुः भ्रातरं किंचिद् अपि न उवाच — मौनम् एव तस्याः उत्तरम्। ततः आत्मवान् लक्ष्मणः सीताम् अभिवाद्य, कृताञ्जलिः सन् किंचित् प्रणम्य, मैथिलीं बहुशः अवेक्षमाणः रामस्य समीपं जगाम। अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्तेन गतिं मन्दीकुरुतः; पुनः पुनः निरीक्षणम् एव विदायस्य वेदनां वहति। एतेन विच्छेदेन पर्णशाला अरक्षिता जाता — अग्रिमे सर्गे रावणः तम् एव अवसरं गृह्णाति। तस्याः पञ्च प्रतिज्ञाः — जलम्, बन्धनम्, प्रपातः, विषम्, अग्निः — एकैव निष्ठां पञ्चधा वदन्ति; ‘न त्वहं राघवादन्यं कदापि पुरुषं स्पृशे’ इति अन्तिमं वाक्यम् एव सर्वासां मूलम्। कविः अत्र न कमपि दूषयति — न सीतां शङ्काकारिणीम्, न लक्ष्मणं गच्छन्तम्; केवलं दैवस्य गतिं दर्शयति। उभयोः अपि निष्ठा शुद्धा, तथापि परिणामः विनाशः एव।

గత సర్గలో మారీచుడు రాముని బాణంతో గుచ్చబడి, మరణకాలంలో రాముని స్వరాన్నే అనుకరించి ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని పెద్ద స్వరంతో ఆక్రందించాడు. ఆ ఆర్తస్వరమే ఇప్పుడు పంచవటిలోని పర్ణశాలను చేరుతుంది. సీత ఆ స్వరం భర్త స్వరం వంటిదని గ్రహించి ఒక్కసారిగా భయపడుతుంది, లక్ష్మణునితో అంటుంది — ‘వెళ్ళు, రాఘవుని గురించి తెలుసుకో, అతని వార్త త్వరగా తీసుకురా’ అని. ‘నా ప్రాణం తన స్థానంలో నిలవడం లేదు, హృదయం కూడా కదిలిపోతున్నట్లుంది; పరమార్తుడై అరుస్తున్న అతని శబ్దాన్ని నేను స్పష్టంగా విన్నాను’ అని ఆమె తన దశను వర్ణిస్తుంది. తరువాత ఆమె తొందరపెడుతుంది — ‘వనంలో ఆక్రందిస్తూ శరణు కోరుతున్న అన్నను నువ్వు కాపాడాలి; వెంటనే అతని వైపు పరుగెత్తు’ అని. సింహాల వశమైన ఆబోతులా అతడు రాక్షసుల వశమయ్యాడని ఆమె శంక; ఆ ఉపమే ఆమె భయానికి ప్రమాణం. కాని అలా చెప్పినా లక్ష్మణుడు వెళ్ళలేదు, ఎందుకంటే ‘సీతను విడువకు’ అనే అన్నగారి శాసనాన్ని ఆజ్ఞగా గుర్తుంచుకున్నాడు. ఒకవైపు అన్నను కాపాడడం, మరొకవైపు అన్నగారి ఆజ్ఞే — ఈ ద్వంద్వంలోనే సర్గలోని వివాదమంతా దాగి ఉంది. ‘నహి మే జీవితం స్థానే’ (నా ప్రాణం తన స్థానంలో నిలవడం లేదు) అనే మాట ఆమె భయపు పరిమాణాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె తర్కంతో మాట్లాడడం లేదు, హృదయావేగంతో మాట్లాడుతోంది.

లక్ష్మణుడు వెళ్ళకపోవడంతో కలవరపడిన జనకుని కూతురు అక్కడే అతనితో అంది — ‘సౌమిత్రీ, నువ్వు మిత్రుని రూపంలో ఉన్నా అన్నకు శత్రువు వంటివాడవు. ఇలాంటి ఆపదలో అన్నను సమీపించని నువ్వు నా కోసం రాముడు నశించాలని కోరుకుంటున్నావని నేను భావిస్తున్నాను. నాపై లోభంతోనే నిశ్చయంగా నువ్వు రాఘవుని అనుసరించడం లేదు; అతని ఆపద నీకు ప్రియమైనది, అన్నపై నీకు స్నేహం లేదు. అందుకే ఆ మహాద్యుతిని చూడకపోయినా నువ్వు ఇక్కడ నిశ్చింతగా నిలిచి ఉన్నావు.’ తరువాత ఆమె తన స్థితిని కూడా ప్రశ్నిస్తుంది — ‘అతడు సంశయంలో పడినప్పుడు నేను ఇక్కడ ఉండి ఏమి ప్రయోజనం? ఎవని రక్షణను ప్రధానంగా చేసుకుని నువ్వు వచ్చావో, అతడే నశిస్తే ఇక్కడ ఉండి నేను ఏమి చేయాలి?’ అని. ఇలా ఆమె మాట కేవలం లక్ష్మణుని నింద మాత్రమే కాదు, తన జీవితంపై విరక్తి కూడా. ఇలా మాట్లాడుతున్న, కన్నీళ్ళతో శోకంతో నిండిన, భయంతో వణుకుతున్న ఆ వైదేహిని ఉద్దేశించి లక్ష్మణుని సమాధానం ఆరంభమవుతుంది. ఇక్కడ కవి సీత మాటలను క్రమంగా పదునెక్కిస్తాడు — మొదట ‘మిత్రరూపంలో శత్రువు వంటివాడు’ అనే ఉపమ, తరువాత ‘నా కోసం’ అనే ఆరోపణ, చివరకు ‘నీకు స్నేహం లేదు’ అనే తీర్పువాక్యం. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఒక్క మాట కూడా ప్రత్యుత్తరంగా ఇవ్వడు; అతని మౌనమే అతని ధర్మనిష్ఠను వెల్లడిస్తుంది.

వేటగాని భయంతో వణుకుతున్న ఆడులేడిలా ఉన్న సీతను లక్ష్మణుడు ఓదారుస్తూ అన్నాడు — ‘వైదేహీ, సర్పాలూ అసురులూ గంధర్వులూ దేవతలూ దానవులూ రాక్షసులూ కలిసినా నీ భర్తను జయించలేరు; ఇందులో సంశయమే లేదు. దేవీ, దేవతలలో గాని, మనుష్యులలో గాని, గంధర్వులలో గాని, పక్షులలో గాని, రాక్షసులలో గాని, పిశాచాలలో గాని, కిన్నరులలో గాని, ఘోరమైన మృగాలలో గాని, దానవులలో గాని ఇంద్రుని వంటి రామునితో యుద్ధంలో ఎదురు నిలిచి పోరాడగలవాడు ఎవడూ లేడు. శోభనా, రాముడు యుద్ధంలో వధించబడలేనివాడు; ఇలాంటి శంకావచనం పలకడం నీకు తగదు.’ తరువాత అతడు తాను వెళ్ళకపోవడానికి కారణం చెబుతాడు — ‘రాఘవుడు లేకుండా ఈ నిర్జనవనంలో నిన్ను విడిచి వెళ్ళలేను. అతని బలాన్ని బలవంతుల బలాలు కూడా అడ్డుకోలేవు; ఇంద్రునితో దేవతలతో కలిసి ఏకమైన మూడు లోకాలు కూడా దానిని అడ్డుకోలేవు. కనుక నీ హృదయం నిశ్చింతగా ఉండనీ, సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని యుక్తి రెండు విధాలు — రాముడు తనను తాను రక్షించుకోగల సమర్థుడు, నువ్వు రక్షించదగినదానివి; రెండు విధాలా నేను వెళ్ళడం తగదు అని. ‘పన్నగాసురగంధర్వదేవదానవరాక్షసైః’ అనే ఒక్క ద్వంద్వసమాసంతో ఆరు జాతులు లెక్కించబడ్డాయి; ‘దేవతలలో మనుష్యులలో గంధర్వులలో పక్షులలో’ అని మళ్ళీ విస్తృతమైన జాబితా చేయబడుతుంది. ఇది పునరుక్తిలా కనిపిస్తుంది, కాని ప్రయోజనం వేరు — మొదటి జాబితా జయించేవారు లేరని చెబుతుంది, రెండవది పోరాడేవారు కూడా లేరని చెబుతుంది. ‘బలైర్బలవతామ్’ (బలవంతుల బలాలతో) అనే పదాల పునరావృత్తి బలపు నిరర్థకతను సూచిస్తుంది.

‘ఆ మృగశ్రేష్ఠాన్ని చంపి నీ భర్త త్వరలోనే వస్తాడు. వినబడిన స్వరం స్పష్టంగా అతనిది కాదు, ఏ దేవుడూ దానిని పలకలేదు; గంధర్వనగరం వంటి ఆ రాక్షసుని మాయే అది’ అని లక్ష్మణుడు స్వరపు మూలాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. తరువాత అతడు తన బాధ్యతను చెబుతాడు — ‘వైదేహీ, మహాత్ముడైన రాముడు నిన్ను నాకు న్యాసంగా (అప్పగింతగా) అప్పగించాడు; వరారోహా, కనుక నిన్ను ఇక్కడ విడిచి వెళ్ళలేను.’ తరువాత అతడు బయటి భయాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘కళ్యాణీ, ఖరుని వధ, జనస్థాన నాశనం కారణంగా ఈ నిశాచరులతో మనకు వైరం ఏర్పడింది. హింసే విహారంగా గల ఆ రాక్షసులు మహావనంలో నానావిధ స్వరాలు పలుకుతారు; కనుక ఆ స్వరం విని నువ్వు చింతించకూడదు.’ కాని ఈ యుక్తి సీతను శాంతింపజేయదు; లక్ష్మణుడు అలా చెప్పగా ఆమె కోపించి కళ్ళు ఎర్రబడ్డాయి. శాంతివచనమే కోపానికి కారణమైంది — ఇదే సర్గలోని వక్రమైన మలుపు. ‘న్యాసభూతా’ (న్యాసంగా ఉన్నది) అనే పదం ఇక్కడ ముఖ్యమైనది — పత్ని ఇక్కడ ధనంలా అప్పగించబడింది, రక్షకుడు ధర్మంతో బద్ధుడు. న్యాసాన్ని రక్షించడం ధర్మశాస్త్రంలో పరమకర్తవ్యం; దానిని విడిచి వెళ్ళడం లక్ష్మణునికి సాధ్యం కాదు. ‘గంధర్వనగరప్రఖ్యా’ (గంధర్వనగరం వంటిది) అనే ఉపమతో కవి మాయ స్వరూపాన్నే చూపుతాడు — కనిపిస్తుంది, కాని ఉండదు.

తరువాత సత్యవాది అయిన లక్ష్మణునితో ఆమె కఠినమైన మాట అంది — ‘అనార్యుడా, కరుణ లేని పనులు చేసేవాడా, క్రూరుడా, కులకళంకుడా! రామునికి వచ్చిన మహాపదే నీకు ప్రియమైనదని నేను భావిస్తున్నాను; ఆ ఆపదను చూసే నువ్వు ఈ మాటలు పలుకుతున్నావు. ఎల్లప్పుడూ రహస్యంగా తిరిగే, క్రూరులైన నీ వంటి సవతి బంధువులలో పాపం ఉండడం ఏ మాత్రమూ విచిత్రం కాదు. నువ్వు అతిదుష్టుడవు — నా కోసం కపటవేషంతో, లేదా భరతునిచేత ప్రయోగించబడి, ఒక్కడే అయిన రాముని ఒక్కడవే అనుసరించావు. కాని ఆ పని నీకూ సిద్ధించదు, భరతునికీ సిద్ధించదు. నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడూ, తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడూ అయిన రాముని భర్తగా ఆశ్రయించి నేను సామాన్యుని ఎలా కోరుకుంటాను?’ అని. చివరకు ఆమె తన ప్రాణాలపైనే శపథం చేస్తుంది — ‘సౌమిత్రీ, నీ ఎదుటనే నిస్సందేహంగా నేను ప్రాణాలు విడుస్తాను; రాముడు లేకుండా ఈ భూమిపై ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకను.’ ఇలా ఆమె మాటలు క్రమంగా మరింత తీవ్రమవుతాయి — మొదట శత్రుత్వం, తరువాత లోభం, తరువాత భరతుని ప్రయోగం, చివరకు ఆత్మత్యాగ ప్రతిజ్ఞ. శోకమే ఆమెచేత పలకరాని మాట పలికిస్తుంది; కవి మాత్రం ఆమె దోషాన్ని చెప్పడు, కేవలం ఆమె దశను చూపుతాడు. ‘ఇందీవరశ్యామమ్’ (నల్లకలువ వంటి శ్యామవర్ణుడు), ‘పద్మనిభేక్షణమ్’ (తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనే విశేషణాలతో సీత రాముని రూపాన్నే ప్రమాణంగా చేస్తుంది — అలాంటి భర్త గలది మరొక వ్యక్తిని ఎలా కోరుకుంటుంది. ‘పృథగ్జనమ్’ (సామాన్యుని) అనే పదంలో రావణునికి కూడా ముందస్తు సూచనలా భాసిస్తుంది, ఆమెకు అతడు ఇంకా తెలియకపోయినా. ‘సమక్షం తవ’ (నీ ఎదుటనే) అనే పదంతో ఆమె లక్ష్మణునే సాక్షిగా చేస్తుంది; మరణం కూడా ఆమె చేతిలో ఆయుధంలా అవుతుంది. అయినా ఆమె నిష్ఠ ఎక్కడా చలించదు — రామునిలోనే ఆమె స్థిరంగా ఉంది, మిగిలినదంతా ఆమెకు విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది.

సీత ఇలా రోమాంచం కలిగించే కఠినవాక్యం పలకగా, జితేంద్రియుడైన లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి ఆమెతో అన్నాడు — ‘సమాధానం చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం లేదు; నువ్వు నాకు దైవం. మైథిలీ, స్త్రీలలో తగని మాట విచిత్రం కాదు; ఈ లోకాలలో స్త్రీల స్వభావం ఇలాగే కనిపిస్తుంది — వారు ధర్మాన్ని విడిచినవారూ, చపలలూ, తీక్ష్ణలూ, భేదం కలిగించేవారూ అవుతారు.’ తరువాత అతని వేదన బయటపడుతుంది — ‘వైదేహీ, జనకుని కూతురా, కాల్చిన నారాచం వంటి ఇలాంటి మాట నా రెండు చెవుల మధ్య పడుతుంటే సహించలేకపోతున్నాను. వనంలో సంచరించే ప్రాణులన్నీ నాకు సాక్షులై వినుగాక — న్యాయంగా మాట్లాడిన నాతో నువ్వు కఠినంగా మాట్లాడావు. స్త్రీత్వం వల్ల కలిగిన దుష్టస్వభావంతో, గురువాక్యంలో దృఢంగా నిలిచిన నన్ను ఇలా శంకిస్తూ నశించబోతున్న నీకు ధిక్కారం.’ చివరకు అతడు బయలుదేరడానికి నిశ్చయించుకుంటాడు — ‘సుందరవదనా, కాకుత్స్థుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్తాను; నీకు శుభమగుగాక. విశాలాక్షీ, వనదేవతలందరూ నిన్ను రక్షించుగాక; నాకు కనిపిస్తున్న ఘోరమైన శకునాలు ఉన్నా, మళ్ళీ తిరిగి వచ్చి నిన్ను రామునితో కలిసి చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఈ మిగిలిన ఆశీర్వాదమే రాబోయే అనర్థానికి సూచన. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మూడు రూపాలు క్రమంగా కనిపిస్తాయి — మొదట చేతులు జోడించినవాని వినయం, తరువాత గాయపడినవాని వేదన, చివరకు కర్తవ్య నిశ్చయం. ‘సాక్షిణో హి వనేచరాః’ (వనచరులు సాక్షులు) అనే మాటతో అతడు నిర్జనవనంలో కూడా ధర్మసభను కల్పించుకుంటాడు; న్యాయానికి సాక్షి మనుష్యుడు కాదు, వనమే. ‘ఉత్తరం నోత్సహే వక్తుం దైవతం భవతీ మమ’ (సమాధానం చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం లేదు; నువ్వు నాకు దైవం) అనే వాక్యం మాత్రం సమస్త సంభాషణకూ కేంద్రం — నిందించబడినవాడే నిందించినదానిని దైవమని అంటాడు. అయినా ‘ధిక్ త్వామ్’ (నీకు ధిక్కారం) అనే పదం అతని నోటి నుండి వెలువడుతుంది; ఇదే అతని మానవత్వం.

లక్ష్మణుడు అలా అనగా ఏడుస్తున్న జనకుని కూతురు తీవ్రమైన కన్నీటితో తడిసిపోయి బదులిచ్చింది — ‘లక్ష్మణా, రాముడు లేనిదానినై నేను గోదావరిలో ప్రవేశిస్తాను, లేదా ఉరి వేసుకుంటాను, ఎత్తైన ప్రదేశం నుండి దూకి నా దేహాన్ని విడుస్తాను, తీవ్రమైన విషం తాగుతాను, లేదా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను; కాని రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుని ఎన్నడూ తాకను.’ అని లక్ష్మణునితో ప్రతిజ్ఞ చేసి, శోకంతో నిండిన ఆమె ఏడుస్తూ దుఃఖాతిరేకంతో చేతులతో తన కడుపును బాదుకుంది. విశాలనేత్రాలు గల, ఆర్తురాలై ఏడుస్తున్న ఆమెను చూసి విచారించిన సౌమిత్రి మనస్సులోనే ఆమెను ఓదార్చాడు; సీత మాత్రం ఆ సమయంలో భర్త తమ్మునితో ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు — మౌనమే ఆమె సమాధానం. తరువాత ఆత్మవంతుడైన లక్ష్మణుడు సీతకు నమస్కరించి, చేతులు జోడించి కొంచెం వంగి, మైథిలిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో గతిని మందగింపజేస్తాయి; మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూడడమే వీడ్కోలులోని వేదనను మోస్తుంది. ఈ విచ్ఛేదంతో పర్ణశాల అరక్షితమైంది — తరువాతి సర్గలో రావణుడు ఆ అవకాశాన్నే అందిపుచ్చుకుంటాడు. ఆమె ఐదు ప్రతిజ్ఞలు — నీరు, ఉరి, పడిపోవడం, విషం, అగ్ని — ఒకే నిష్ఠను ఐదు విధాలుగా చెబుతాయి; ‘న త్వహం రాఘవాదన్యం కదాపి పురుషం స్పృశే’ (రాఘవుడు తప్ప మరే పురుషుని ఎన్నడూ తాకను) అనే చివరి వాక్యమే వాటన్నిటికీ మూలం. కవి ఇక్కడ ఎవరినీ దూషించడు — శంకించిన సీతనూ కాదు, వెళ్ళిపోయిన లక్ష్మణునీ కాదు; కేవలం దైవగతిని చూపుతాడు. ఇద్దరి నిష్ఠా శుద్ధమైనదే, అయినా పరిణామం వినాశనమే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனின் அம்பால் துளைக்கப்பட்ட மாரீசன் இறக்கும் தருணத்தில் ராமனின் குரலையே போலியாக ஒலித்து ‘ஹா சீதே, ஹா லக்ஷ்மணா’ என்று பெருங்குரலில் கதறினான். அதே துயரக் குரல் இப்போது பஞ்சவடியிலுள்ள பர்ணசாலையை அடைகிறது. அந்தக் குரல் கணவனின் குரலை ஒத்தது என்று அறிந்த சீதை திடீரென்று அஞ்சி லக்ஷ்மணனிடம் சொல்கிறாள்: ‘போ, ராகவனுக்கு என்ன ஆயிற்று என்று அறி, அவர் செய்தியை விரைவில் கொண்டு வா.’ ‘என் உயிர் தன் இடத்தில் நிலைக்கவில்லை, இதயமும் நழுவுவதுபோல் உள்ளது; மிகுந்த துயரத்தோடு கூவும் அவர் குரலை நான் தெளிவாகக் கேட்டேன்’ என்று அவள் தன் நிலையை வர்ணிக்கிறாள். அடுத்து அவள் அவசரப்படுத்துகிறாள்: ‘காட்டில் கதறி அடைக்கலம் தேடும் உன் சகோதரனை நீ காப்பாற்ற வேண்டும்; விரைந்து அவரிடம் ஓடு.’ சிங்கங்களின் பிடியில் சிக்கிய காளைபோல அவர் ராக்ஷசர்களின் பிடியில் சிக்கியிருக்கிறார் என்பது அவள் ஐயம்; அந்த உவமையே அவள் அச்சத்துக்குச் சான்று. ஆனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்டும் லக்ஷ்மணன் போகவில்லை; ஏனெனில் ‘சீதையை விட்டுவிடாதே’ என்ற சகோதரனின் ஆணையை அவன் நினைவில் கொள்கிறான். ஒருபுறம் சகோதரனைக் காப்பது, மறுபுறம் அதே சகோதரனின் ஆணை — இந்த இரட்டை நிலையிலேயே சர்க்கத்தின் முழு வாக்குவாதமும் அடங்கியுள்ளது. ‘என் உயிர் தன் இடத்தில் நிலைக்கவில்லை’ என்ற சொல் அவள் அச்சத்தின் அளவைக் குறிப்பிடுகிறது — அவள் தர்க்கத்தால் பேசவில்லை, இதயத்தின் கொந்தளிப்பால் பேசுகிறாள்.

லக்ஷ்மணன் போகாததால் கலங்கிய ஜனகனின் மகள் அங்கேயே அவனிடம் சொன்னாள்: ‘சௌமித்ரியே, நண்பனைப்போல் நடந்துகொண்டாலும் நீ உன் சகோதரனுக்குப் பகைவனைப்போல் இருக்கிறாய். இத்தகைய ஆபத்து நிலையில் சகோதரனிடம் செல்லாத நீ, என் பொருட்டு ராமன் அழிவதை விரும்புகிறாய் என்று நான் நினைக்கிறேன். என்மீதுள்ள ஆசையால்தான் நிச்சயமாக நீ ராகவனைப் பின்தொடரவில்லை; அவருக்கு நேரும் துன்பம் உனக்கு விருப்பமானது; சகோதரனிடம் உனக்கு அன்பில்லை. அந்தக் காரணத்தாலேயே பேரொளி மிக்க அவரைக் காணாதிருந்தும் நீ இங்கே கவலையின்றி நிற்கிறாய்.’ பிறகு அவள் தன் நிலையையும் கேட்கிறாள்: ‘அவர் ஆபத்தில் சிக்கியிருக்கும்போது நான் இங்கே இருப்பதால் என்ன பயன்? யாரைக் காப்பதை முதன்மையாகக் கொண்டு நீ இங்கே வந்தாயோ, அவரே அழிந்தால், இங்கே இருக்கும் நான் என்ன செய்வது?’ இவ்வாறு அவள் சொல் லக்ஷ்மணனைப் பழிப்பது மட்டுமல்ல, தன் உயிர்மீதான வெறுப்பும் கூட. இவ்வாறு பேசிய, கண்ணீரும் துயரமும் நிறைந்த, அச்சத்தால் நடுங்கிய அந்த வைதேகியை நோக்கி லக்ஷ்மணனின் பதில் தொடங்குகிறது. இங்கே கவி சீதையின் சொற்களைப் படிப்படியாகக் கூர்மையாக்குகிறார் — முதலில் ‘நண்பன் வேடத்தில் பகைவன்’ என்ற உவமை, பிறகு ‘என் பொருட்டு’ என்ற குற்றச்சாட்டு, இறுதியில் ‘உனக்கு அன்பில்லை’ என்ற தீர்ப்பு. லக்ஷ்மணனோ ஒரு சொல்லும் பதிலுக்குச் சொல்லவில்லை; அவன் மௌனமே அவனது தர்மப் பற்றை வெளிப்படுத்துகிறது.

வேடனுக்கு அஞ்சி நடுங்கும் பெண் மானைப்போல நின்ற சீதையை ஆறுதல்படுத்தி லக்ஷ்மணன் சொன்னான்: ‘வைதேகி, நாகர்கள், அசுரர்கள், கந்தர்வர்கள், தேவர்கள், தானவர்கள், ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் சேர்ந்தாலும் உன் கணவனை வெல்ல முடியாது; இதில் ஐயமே இல்லை. தேவி, தேவர்களிலும், மனிதர்களிலும், கந்தர்வர்களிலும், பறவைகளிலும், ராக்ஷசர்களிலும், பிசாசுகளிலும், கின்னரர்களிலும், கொடிய விலங்குகளிலும், தானவர்களிலும் இந்திரனுக்கு நிகரான ராமனைப் போரில் எதிர்த்துப் போரிடக்கூடியவன் ஒருவனும் இல்லை. அழகியவளே, ராமன் போரில் கொல்லப்பட முடியாதவன்; இவ்வாறு ஐயம் தொனிக்கும் சொல்லை நீ சொல்லத் தகாது.’ அடுத்து அவன் தான் போகாததன் காரணத்தைச் சொல்கிறான்: ‘ராகவன் இல்லாமல், ஆளரவமற்ற இந்தக் காட்டில் உன்னை விட்டுச் செல்ல நான் துணியமாட்டேன். அவர் வலிமையை வலியவர்களின் படைகளாலும் தடுக்க முடியாது; இந்திரனோடும் தேவர்களோடும் கூடி ஒன்றுசேர்ந்த மூவுலகங்களாலும் அதைத் தடுக்க முடியாது. ஆகவே உன் இதயம் அமைதி பெறட்டும்; கவலையைக் கைவிடு.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் வாதம் இருவகையானது — ராமன் தன்னைத் தானே காத்துக்கொள்ள வல்லவர்; நீயோ காக்கப்பட வேண்டியவள்; இரண்டு வகையிலும் நான் போவது பொருந்தாது. ‘நாகர், அசுரர், கந்தர்வர், தேவர், தானவர், ராக்ஷசர்’ என்ற ஒரே தொகைச் சொல்லால் ஆறு இனங்கள் எண்ணப்படுகின்றன; ‘தேவர்களிலும் மனிதர்களிலும் கந்தர்வர்களிலும் பறவைகளிலும்’ என்று மீண்டும் விரிவான பட்டியல் தரப்படுகிறது. இது கூறியது கூறல்போல் தோன்றினாலும் நோக்கம் வேறு — முதல் பட்டியல் வெல்பவர்கள் இல்லை என்கிறது, இரண்டாவது போரிடுபவர்களும் இல்லை என்கிறது. ‘வலியவர்களின் படைகளாலும்’ என்பதில் ‘வலிமை’ மீண்டும் வருவது வலிமையின் பயனின்மையைக் குறிப்பிடுகிறது.

‘சிறந்த மானைக் கொன்றுவிட்டு உன் கணவர் விரைவிலேயே வருவார். கேட்ட அந்தக் குரல் நிச்சயமாக அவருடையதன்று; எந்தத் தேவனும் அதை எழுப்பவுமில்லை; கந்தர்வ நகரம்போன்ற அது அந்த ராக்ஷசனின் மாயையே’ என்று லக்ஷ்மணன் குரலின் மூலத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறான். பிறகு அவன் தன் பொறுப்பைச் சொல்கிறான்: ‘வைதேகி, மகாத்மாவான ராமனால் நீ என்னிடம் அடைக்கலப் பொருளாக ஒப்படைக்கப்பட்டிருக்கிறாய்; அழகியவளே, ஆகவே உன்னை இங்கே விட்டுச் செல்ல நான் துணியமாட்டேன்.’ அடுத்து அவன் வெளி அபாயத்தையும் காட்டுகிறான்: ‘மங்களமானவளே, கரனின் மரணத்தாலும் ஜனஸ்தானத்தின் அழிவாலும் இந்த இரவுலாவிகளோடு நமக்குப் பகை உண்டாகிவிட்டது. கொல்வதையே விளையாட்டாகக் கொண்ட ராக்ஷசர்கள் பெருங்காட்டில் பலவகைக் குரல்களை எழுப்புகின்றனர்; ஆகவே அந்தக் குரலைக் கேட்டுக் கவலைப்பட நீ தகாது.’ ஆனால் இந்த வாதம் சீதையை அமைதிப்படுத்தவில்லை; லக்ஷ்மணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவள் கோபம் கொண்டு கண்கள் சிவந்தாள். ஆறுதல் சொல்லே கோபத்துக்குக் காரணமாயிற்று — இதுவே சர்க்கத்தின் எதிர்பாராத திருப்பம். ‘அடைக்கலப் பொருள்’ என்ற சொல் இங்கு முதன்மையானது — மனைவி இங்கே செல்வம்போல் ஒப்படைக்கப்பட்டிருக்கிறாள்; காப்பவன் தர்மத்தால் கட்டுண்டவன். ஒப்படைக்கப்பட்ட பொருளைக் காப்பது தர்மசாஸ்திரத்தில் மேலான கடமை; அதைக் கைவிட்டுச் செல்ல லக்ஷ்மணனால் முடியாது. ‘கந்தர்வ நகரம்போன்றது’ என்ற உவமையால் கவி மாயையின் இயல்பையே காட்டுகிறார் — தென்படுகிறது, ஆனால் இல்லை.

பிறகு உண்மை பேசும் லக்ஷ்மணனிடம் அவள் கடுஞ்சொல் சொன்னாள்: ‘ஆரியன் அல்லாதவனே, இரக்கமற்ற செயலனே, கொடியவனே, குலத்தைக் கெடுப்பவனே! ராமனுக்கு நேரும் பெருந்துன்பமே உனக்கு விருப்பமானது என்று நான் நினைக்கிறேன்; அந்தத் துன்பத்தைக் கண்டுதான் நீ இந்தச் சொற்களைப் பேசுகிறாய். எப்போதும் மறைவாக நடமாடும், உன்னைப்போன்ற கொடிய பகைவர்களிடம் பாவம் இருப்பதில் எந்த வியப்பும் இல்லை. நீ மிகத் தீயவன் — ஒரே ராமனை ஒருவனாக நீ பின்தொடர்ந்தது என் பொருட்டு மறைவாகவோ, அல்லது பரதனால் ஏவப்பட்டோ. ஆனால் அந்தக் காரியம் உனக்கும் கைகூடாது, பரதனுக்கும் கைகூடாது. நீலோற்பலம்போல் கருநிறமும் தாமரைபோன்ற கண்களும் உடைய ராமனைக் கணவனாகச் சார்ந்திருக்கும் நான் எப்படி ஒரு சாதாரண மனிதனை விரும்புவேன்?’ இறுதியில் அவள் தன் உயிரின் மீதே ஆணையிடுகிறாள்: ‘சௌமித்ரியே, உன் கண்முன்னேயே ஐயமின்றி நான் உயிரை விடுவேன்; ராமன் இல்லாமல் இந்தப் பூமியில் ஒரு கணமும் வாழமாட்டேன்.’ இவ்வாறு அவள் சொற்கள் படிப்படியாக மேலும் கடுமையாகின்றன — முதலில் பகைவனைப்போன்றவன், பிறகு ஆசை, பிறகு பரதனால் ஏவப்பட்டது, இறுதியில் உயிரை விடும் சபதம். துயரமே அவளைச் சொல்லத் தகாத சொல்லைச் சொல்ல வைக்கிறது; கவியோ அவள் குற்றத்தைச் சொல்லவில்லை, நிலையை மட்டுமே காட்டுகிறார். ‘நீலோற்பலம்போல் கருநிறமுடையவர்’, ‘தாமரைபோன்ற கண்களுடையவர்’ என்ற அடைமொழிகளால் சீதை ராமனின் உருவத்தையே சான்றாக்குகிறாள் — இத்தகைய கணவனை உடையவள் எப்படி வேறொருவனை விரும்புவாள். ‘சாதாரண மனிதன்’ என்ற சொல்லில் ராவணனைப் பற்றிய முன்குறிப்பும் இருப்பதுபோல் தோன்றுகிறது; அவனை அவள் இன்னும் அறியவில்லை என்றாலும். ‘உன் கண்முன்னே’ என்ற சொல்லால் அவள் லக்ஷ்மணனையே சாட்சியாக்குகிறாள்; மரணமும் அவள் கையில் ஆயுதம்போல் ஆகிறது. இவ்வாறு இருந்தும் அவள் பற்று எங்கும் அசையவில்லை — ராமனிடமே அவள் நிலைத்திருக்கிறாள்; மற்றவை அனைத்தும் அவளுக்கு எதிரானவைபோல் தோன்றுகின்றன.

இவ்வாறு மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கடுஞ்சொல்லைச் சீதையால் கேட்ட, புலன்களை வென்ற லக்ஷ்மணன் கைகூப்பி அவளிடம் சொன்னான்: ‘பதில் சொல்ல நான் துணியமாட்டேன்; நீ எனக்குத் தெய்வம். மைதிலி, பெண்களிடம் தகாத சொல் வருவது வியப்பன்று; இந்த உலகங்களில் பெண்களின் இயல்பு இதுவே என்று காணப்படுகிறது — தர்மத்தைக் கைவிட்டவர்களாகவும், சபலமானவர்களாகவும், கடுமையானவர்களாகவும், பிரிவினையை உண்டாக்குபவர்களாகவும் அவர்கள் ஆகின்றனர்.’ பிறகு அவன் வேதனை வெளிப்படுகிறது: ‘வைதேகி, ஜனகனின் மகளே, பழுக்கக் காய்ச்சிய இரும்பு அம்புபோல் என் இரு காதுகளுக்கும் நடுவே விழும் இத்தகைய சொல்லைத் தாங்க என்னால் முடியவில்லை. காட்டில் திரியும் எல்லா உயிர்களும் என் சாட்சிகளாகக் கேட்கட்டும் — நியாயத்தைச் சொன்ன என்னிடம் நீ கடுமையாகப் பேசினாய். பெண்மையால் தீய இயல்புகொண்டு, மூத்தவரின் சொல்லில் உறுதியாக நிற்கும் என்னை இவ்வாறு ஐயுற்று அழிந்துகொண்டிருக்கும் உன்னை நான் கண்டிக்கிறேன்.’ இறுதியில் அவன் புறப்படத் தீர்மானிக்கிறான்: ‘அழகிய முகமுடையவளே, காகுத்ஸ்தன் எங்கே இருக்கிறாரோ அங்கே செல்கிறேன்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். அகன்ற கண்களுடையவளே, எல்லா வனதேவதைகளும் உன்னைக் காக்கட்டும்; எனக்குத் தோன்றும் கொடிய சகுனங்கள் இருந்தபோதிலும், திரும்பி வந்து உன்னை ராமனுடன் காண வேண்டும் என்று விரும்புகிறேன்.’ இந்த இறுதி வாழ்த்தே வரப்போகும் கேட்டின் முன்குறிப்பு. இங்கே லக்ஷ்மணனின் மூன்று முகங்கள் வரிசையாகத் தெரிகின்றன — முதலில் கைகூப்பியவனின் பணிவு, பிறகு காயப்பட்டவனின் வேதனை, இறுதியில் கடமை பற்றிய உறுதியான முடிவு. ‘காட்டில் திரிபவை சாட்சிகள்’ என்ற சொல்லால் அவன் ஆளரவமற்ற காட்டிலும் ஒரு தர்ம சபையைக் கற்பனை செய்கிறான்; நியாயத்தின் சாட்சி மனிதன் அல்லன், காடே. ‘பதில் சொல்லத் துணியமாட்டேன், நீ எனக்குத் தெய்வம்’ என்ற வாக்கியமோ முழு உரையாடலின் மையம் — பழிக்கப்பட்டவனே பழித்தவளைத் தெய்வம் என்கிறான். ஆயினும் ‘உன்னைக் கண்டிக்கிறேன்’ என்ற சொல் அவன் வாயிலிருந்து வெளிப்படுகிறது; இதுவே அவனது மனிதத்தன்மை.

லக்ஷ்மணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ஜனகனின் மகள் அழுதபடி, பெருகும் கண்ணீரில் மூழ்கியவளாய்ப் பதில் சொன்னாள்: ‘லக்ஷ்மணா, ராமனை இழந்தால் நான் கோதாவரியில் இறங்குவேன், அல்லது தூக்கிட்டுக்கொள்வேன், அல்லது செங்குத்தான இடத்திலிருந்து என் உடலை விடுவேன், கொடிய நஞ்சைக் குடிப்பேன், அல்லது நெருப்பில் புகுவேன்; ஆனால் ராகவனைத் தவிர வேறொரு ஆடவனை ஒருபோதும் தொடமாட்டேன்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் சபதம் செய்து, துயரம் நிறைந்த அவள் அழுதபடி, மிகுந்த துக்கத்தால் தன் கைகளால் தன் வயிற்றில் அடித்துக்கொண்டாள். அகன்ற கண்களுடைய, துயருற்ற தோற்றத்துடன் அழுதுகொண்டிருந்த அவளைக் கண்டு மனம் கலங்கிய சௌமித்ரி மனத்தாலேயே அவளை ஆறுதல்படுத்தினான்; சீதையோ அப்போது கணவனின் சகோதரனிடம் எதுவும் சொல்லவில்லை — மௌனமே அவள் பதில். பிறகு தன்னடக்கமுடைய லக்ஷ்மணன் சீதையை வணங்கி, கைகூப்பிச் சற்றே தலைதாழ்த்தி, மைதிலியைப் பலமுறை திரும்பிப் பார்த்தபடி ராமனிடம் சென்றான். கடைசி இரண்டு சுலோகங்கள் உபஜாதி யாப்பில் நடையை மெதுவாக்குகின்றன; மீண்டும் மீண்டும் திரும்பிப் பார்ப்பதே விடைபெறுதலின் வேதனையைச் சுமக்கிறது. இந்தப் பிரிவால் பர்ணசாலை காப்பற்றதாயிற்று — அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணன் அதே வாய்ப்பைப் பற்றிக்கொள்கிறான். அவளுடைய ஐந்து சபதங்கள் — நீர், தூக்கு, வீழ்ச்சி, நஞ்சு, நெருப்பு — ஒரே பற்றை ஐந்து விதமாகச் சொல்கின்றன; ‘ராகவனைத் தவிர வேறொரு ஆடவனை ஒருபோதும் தொடமாட்டேன்’ என்ற இறுதி வாக்கியமே அவை அனைத்துக்கும் வேர். கவி இங்கே யாரையும் குறைகூறவில்லை — ஐயுற்ற சீதையையும் அல்ல, சென்ற லக்ஷ்மணனையும் அல்ல; விதியின் போக்கை மட்டுமே காட்டுகிறார். இருவரின் பற்றும் தூயதே; ஆயினும் விளைவு அழிவே.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರೀಚನು ಸಾಯುವ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನದೇ ಸ್ವರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿ ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದ್ದನು. ಅದೇ ಆರ್ತಸ್ವರ ಈಗ ಪಂಚವಟಿಯ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರ ಪತಿಯ ಸ್ವರದಂತೆಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅರಿತು ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಭಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹೋಗು, ರಾಘವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿ, ಅವನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಾ.’ ‘ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೃದಯವೂ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ; ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕಟದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಅವನ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವನದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಾ ಶರಣು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೀನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಬೇಗನೆ ಅವನತ್ತ ಓಡು.’ ಸಿಂಹಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಹೋರಿಯಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಶಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆತಂಕ; ಉಪಮೆಯೇ ಅವಳ ಭಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬೇಡ’ ಎಂಬ ಅಣ್ಣನ ಶಾಸನವನ್ನು ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೆಡೆ ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಣ್ಣನದೇ ಆಜ್ಞೆ — ಈ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಇಡೀ ವಿವಾದ ಅಡಗಿದೆ. ‘ನಹಿ ಮೇ ಜೀವಿತಂ ಸ್ಥಾನೇ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಭಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತರ್ಕದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೃದಯದ ಆವೇಗದಿಂದ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಜನಕನ ಮಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನು ಮಿತ್ರನ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನಂತಿರುವೆ. ಇಂತಹ ಆಪತ್ತಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗದ ನೀನು ನನಗಾಗಿ ರಾಮನು ನಾಶವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀನು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಆಪತ್ತು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಅಣ್ಣನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಿಂತಿರುವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವನು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿರುವಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಯಾರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ನೀನು ಬಂದೆಯೋ, ಅವನೇ ನಾಶವಾದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?’ ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತು ಕೇವಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಂದೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಬಗೆಗಿನ ನಿರ್ವೇದವೂ ಹೌದು. ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದಲೂ ಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ‘ಮಿತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ, ಆಮೇಲೆ ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಆರೋಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಿನಗೆ ಸ್ನೇಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಪಿನ ಮಾತು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಆಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೌನವೇ ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಬೇಟೆಗಾರನ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುವ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಸರ್ಪರು, ಅಸುರರು, ಗಂಧರ್ವರು, ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದರೂ ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾರರು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ದೇವಿ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಲ್ಲಾಗಲಿ ಕಿನ್ನರರಲ್ಲಾಗಲಿ ಘೋರ ಮೃಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ದಾನವರಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಶೋಭನೆಯೇ, ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಧ್ಯನು; ಇಂತಹ ಶಂಕೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಆಡಬಾರದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತಾನು ಹೋಗದಿರುವುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಈ ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ. ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಬಲಗಳಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗದು; ಇಂದ್ರನೊಡನೆಯೂ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಲಿ, ಸಂತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥ, ನೀನಾದರೋ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವಳು; ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ನಾನು ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ‘ಪನ್ನಗಾಸುರಗಂಧರ್ವದೇವದಾನವರಾಕ್ಷಸೈಃ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಆರು ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ದೇವಮನುಷ್ಯೇಷು ಗಂಧರ್ವೇಷು ಪತತ್ರಿಷು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತೃತ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಮೊದಲ ಪಟ್ಟಿ ಗೆಲ್ಲುವವರ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಎದುರಿಸುವವರ ಅಭಾವವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಬಲೈರ್ಬಲವತಾಮ್’ (ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಬಲಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಬಲದ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ನಿನ್ನ ಪತಿ ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಕೇಳಿದ ಸ್ವರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅವನದಲ್ಲ, ಯಾವ ದೇವತೆಯೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಹ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯೇ ಅದು’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವರದ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ (ಸುಪರ್ದಿನಲ್ಲಿಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ) ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಸುಂದರಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹೊರಗಿನ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಖರನ ಸಾವು ಮತ್ತು ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಂಹಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ನಿಶಾಚರರೊಡನೆ ನಮಗೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹಿಂಸೆಯೇ ವಿಹಾರವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿ ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು.’ ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವಳು ಕ್ರುದ್ಧಳಾದಳು, ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪೇರಿದವು. ಶಾಂತಿವಚನವೇ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ವಕ್ರವಾದ ತಿರುವು. ‘ನ್ಯಾಸಭೂತಾ’ (ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನಂತೆ ಸುಪರ್ದಿನಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ, ರಕ್ಷಕನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸದ ರಕ್ಷಣೆ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯ; ಅದನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋಗಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಗಂಧರ್ವನಗರಪ್ರಖ್ಯಾ’ (ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಹ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವಳು ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಅನಾರ್ಯನೇ, ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದ ಕೃತ್ಯಗಳವನೇ, ಕ್ರೂರನೇ, ಕುಲಕಳಂಕನೇ! ರಾಮನ ಮಹಾ ಆಪತ್ತೇ ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆ ಆಪತ್ತನ್ನು ಕಂಡೇ ನೀನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಸದಾ ಮರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನಿನ್ನಂತಹ ಕ್ರೂರ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ. ನೀನು ಅತಿ ದುಷ್ಟ — ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನೊಬ್ಬನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಂದೆ, ನನಗಾಗಿ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಥವಾ ಭರತನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾಗಿ. ಆದರೆ ಆ ಕಾರ್ಯ ನಿನಗೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭರತನಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲನಾದ, ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನಾನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಲಿ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತೇನೆ; ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳ ಮಾತುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುತ್ವ, ಆಮೇಲೆ ಲೋಭ, ಆಮೇಲೆ ಭರತನ ನಿಯೋಗ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಶೋಕವೇ ಅವಳಿಂದ ಆಡಬಾರದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿಯಾದರೋ ಅವಳ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದೀವರಶ್ಯಾಮಮ್’ (ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ), ‘ಪದ್ಮನಿಭೇಕ್ಷಣಮ್’ (ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇಂತಹ ಪತಿಯುಳ್ಳವಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಿಯಾಳು. ‘ಪೃಥಗ್ಜನಮ್’ (ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಾದರೋ ರಾವಣನ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅರಿತಿಲ್ಲವಾದರೂ. ‘ಸಮಕ್ಷಂ ತವ’ (ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮರಣವೂ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವಳ ನಿಷ್ಠೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ, ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವೂ ಅವಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೀಗೆ ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡಲು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ದೇವತೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಅನುಚಿತವಾದ ಮಾತು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ; ಈ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ ಹೀಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವರೂ ಚಂಚಲರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣರೂ ಒಡಕು ತರುವವರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ವೇದನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ಕಾಯಿಸಿದ ನಾರಾಚದಂತೆ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳ ನಡುವೆ ಬೀಳುವ ಇಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನನಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಕೇಳಲಿ — ನ್ಯಾಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದರೂ ನೀನು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದೆ. ಸ್ತ್ರೀತ್ವದಿಂದಾಗಿ ದುಷ್ಟಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಮುಖಿಯೇ, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಸಮಸ್ತ ವನದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ನನಗೆ ಯಾವ ಘೋರ ಅಪಶಕುನಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಿದ್ದರೂ, ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆ ಕಾಣಲಿ ಎಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಹಾರೈಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಅನರ್ಥದ ಸೂಚನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಕೈಮುಗಿದವನ ವಿನಯ, ಆಮೇಲೆ ಗಾಯಗೊಂಡವನ ವೇದನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ಸಾಕ್ಷಿಣೋ ಹಿ ವನೇಚರಾಃ’ (ವನಚರರೇ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಜನ ವನದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮಸಭೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಂತಿದ್ದಾನೆ; ನ್ಯಾಯದ ಸಾಕ್ಷಿ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ವನವೇ. ‘ಉತ್ತರಂ ನೋತ್ಸಹೇ ವಕ್ತುಂ ದೈವತಂ ಭವತೀ ಮಮ’ (ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ, ನೀನು ನನಗೆ ದೇವತೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವಾದರೋ ಇಡೀ ಸಂವಾದದ ಕೇಂದ್ರ — ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನೇ ನಿಂದಿಸಿದವಳನ್ನು ದೇವತೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ‘ಧಿಕ್ ತ್ವಾಮ್’ (ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬ ಪದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮಾನುಷತ್ವ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಕನ ಮಗಳು ತೀವ್ರವಾದ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮನಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ ನಾನು ಗೋದಾವರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅಥವಾ ನೇಣು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ವಿಷಮವಾದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಿದ್ದು ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತೇನೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳು ದುಃಖದ ಆಧಿಕ್ಯದಿಂದ ಕೈಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಂಡಳು. ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ, ಸಂಕಟದ ರೂಪದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಕದಡಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ಸೀತೆಯಾದರೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಮೌನವೇ ಅವಳ ಉತ್ತರ. ಅನಂತರ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಮುಗಿದು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಈ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಅರಕ್ಷಿತವಾಯಿತು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅದೇ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ಐದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು — ನೀರು, ನೇಣು, ಪ್ರಪಾತ, ವಿಷ, ಅಗ್ನಿ — ಒಂದೇ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಐದು ಬಗೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ; ‘ನ ತ್ವಹಂ ರಾಘವಾದನ್ಯಂ ಕದಾಪಿ ಪುರುಷಂ ಸ್ಪೃಶೇ’ (ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಶಂಕಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಹೊರಟುಹೋದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ದೈವದ ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಶುದ್ಧ, ಆದರೂ ಪರಿಣಾಮ ವಿನಾಶವೇ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമബാണമേറ്റ മാരീചൻ മരണസമയത്ത് രാമന്റെതന്നെ സ്വരം അനുകരിച്ച് ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു. ആ ആർത്തസ്വരമാണ് ഇപ്പോൾ പഞ്ചവടിയിലെ പർണശാലയിൽ എത്തുന്നത്. ആ സ്വരം ഭർത്താവിന്റെ സ്വരത്തിനു തുല്യമെന്നു മനസ്സിലാക്കി സീത പെട്ടെന്നു ഭയചകിതയാകുന്നു; ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നു — ‘പോകൂ, രാഘവന്റെ വിവരം അറിയൂ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാർത്ത വേഗം കൊണ്ടുവരൂ.’ ‘എന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നില്ല, ഹൃദയവും ഇളകുന്നതുപോലെ; അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി നിലവിളിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം ഞാൻ വ്യക്തമായി കേട്ടു’ — ഇങ്ങനെ അവൾ തന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു — ‘കാട്ടിൽ നിലവിളിച്ച് ശരണം തേടുന്ന സഹോദരനെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ബാധ്യസ്ഥനാണ്; വേഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടുക.’ സിംഹങ്ങളുടെ പിടിയിൽപ്പെട്ട കാളയെപ്പോലെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്മാരുടെ പിടിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നാണ് അവളുടെ ആശങ്ക; ഉപമതന്നെ അവളുടെ ഭയത്തിനു തെളിവാണ്. എന്നാൽ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പോയില്ല, കാരണം ‘സീതയെ വിട്ടുപോകരുത്’ എന്ന സഹോദരന്റെ ആജ്ഞ അവൻ ഓർക്കുന്നു. ഒരു വശത്ത് സഹോദരന്റെ രക്ഷ, മറുവശത്ത് സഹോദരന്റെതന്നെ ആജ്ഞ — ഈ ദ്വന്ദ്വത്തിലാണ് സർഗത്തിലെ മുഴുവൻ തർക്കവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘എന്റെ ജീവൻ അതിന്റെ സ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് അവളുടെ ഭയത്തിന്റെ അളവു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ തർക്കംകൊണ്ടല്ല, ഹൃദയത്തിന്റെ ആവേശംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണൻ പോകാത്തതിൽ ക്ഷുഭിതയായ ജനകപുത്രി അവിടെവച്ചുതന്നെ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, മിത്രരൂപത്തിൽ കഴിയുന്നുവെങ്കിലും നീ സഹോദരനു ശത്രുവിനെപ്പോലെയാണ്. ഇങ്ങനെയൊരു ആപത്തിൽ സഹോദരന്റെ അടുത്തേക്കു പോകാത്ത നീ എനിക്കുവേണ്ടി രാമൻ നശിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എന്നോടുള്ള ലോഭംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നീ തീർച്ചയായും രാഘവനെ പിന്തുടരാത്തത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിപത്ത് നിനക്കു പ്രിയമാണ്, സഹോദരനോടു നിനക്കു സ്നേഹമില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ആ മഹാതേജസ്വിയെ കാണാതിരുന്നിട്ടും നീ ഇവിടെ നിശ്ചിന്തനായി നിൽക്കുന്നത്.’ പിന്നെ അവൾ തന്റെതന്നെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു: ‘അദ്ദേഹം അപകടത്തിലായിരിക്കെ ഞാൻ ഇവിടെ നിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ആരുടെ രക്ഷയെ പ്രധാനമാക്കിയാണോ നീ വന്നത്, അദ്ദേഹംതന്നെ നശിച്ചാൽ ഇവിടെ നിൽക്കുന്ന ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാനാണ്?’ ഇങ്ങനെ അവളുടെ വാക്ക് ലക്ഷ്മണനെതിരായ നിന്ദ മാത്രമല്ല, സ്വന്തം ജീവിതത്തോടുള്ള വിരക്തിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന, കണ്ണീരും ശോകവും നിറഞ്ഞ, ഭയംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുന്ന ആ വൈദേഹിയോട് ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി സീതയുടെ വാക്കുകളെ ക്രമമായി മൂർച്ചകൂട്ടുന്നു — ആദ്യം ‘മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ശത്രു’ എന്ന ഉപമ, പിന്നെ ‘എനിക്കുവേണ്ടി’ എന്ന ആരോപണം, ഒടുവിൽ ‘നിനക്കു സ്നേഹമില്ല’ എന്ന വിധിവാക്യം. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മറുപടിയായി ഒരു വാക്കുപോലും പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെ അവന്റെ ധർമനിഷ്ഠ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

വേട്ടക്കാരനെ ഭയന്നു വിറയ്ക്കുന്ന പെൺമാനിനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന സീതയെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, നാഗങ്ങളും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ഒരുമിച്ചുചേർന്നാലും അങ്ങയുടെ ഭർത്താവിനെ ജയിക്കാനാവില്ല; ഇതിൽ ഒരു സംശയവുമില്ല. ദേവീ, ദേവന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ഗന്ധർവന്മാരിലോ പക്ഷികളിലോ രാക്ഷസന്മാരിലോ പിശാചുക്കളിലോ കിന്നരന്മാരിലോ ഘോരമൃഗങ്ങളിലോ ദാനവന്മാരിലോ ഇന്ദ്രതുല്യനായ രാമനോടു യുദ്ധത്തിൽ എതിരിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരുവനുമില്ല. ശോഭനേ, രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ അവധ്യനാണ്; ഇങ്ങനെ ശങ്കയുടെ വാക്കു പറയാൻ അങ്ങേക്കു യോഗ്യതയില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ താൻ പോകാത്തതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു: ‘രാഘവനില്ലാതെ ഈ നിർജനവനത്തിൽ അങ്ങയെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല. ബലവാന്മാരുടെ ബലങ്ങൾക്കൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലം തടയാനാവില്ല; ഇന്ദ്രനോടും ദേവന്മാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്ന മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും അതിനെ തടയാനാവില്ല. അതിനാൽ അങ്ങയുടെ ഹൃദയം ശാന്തമാകട്ടെ, സന്താപം ഉപേക്ഷിക്കുക.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി ഇരുവിധമാണ് — രാമൻ സ്വയം രക്ഷിക്കാൻ സമർഥനാണ്, അങ്ങാകട്ടെ രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവളും; രണ്ടു വിധത്തിലും എന്റെ പോക്ക് ഉചിതമല്ല. ‘നാഗാസുരഗന്ധർവദേവദാനവരാക്ഷസന്മാർ’ എന്ന ഒരൊറ്റ ദ്വന്ദ്വസമാസത്തിലൂടെ ആറു ജാതികളെ എണ്ണുന്നു; ‘ദേവന്മാരിലോ മനുഷ്യരിലോ ഗന്ധർവന്മാരിലോ പക്ഷികളിലോ’ എന്നിങ്ങനെ വീണ്ടും വിസ്തൃതമായ ഒരു പട്ടിക നിരത്തുന്നു. ഇതു പുനരുക്തിപോലെ തോന്നാം, എന്നാൽ ഉദ്ദേശ്യം വ്യത്യസ്തമാണ് — ആദ്യത്തെ പട്ടിക ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരുടെ അഭാവം പറയുന്നു, രണ്ടാമത്തേത് എതിരിടാൻപോലും കഴിവുള്ളവരുടെ അഭാവം. ‘ബലവാന്മാരുടെ ബലങ്ങൾ’ എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവർത്തനം ബലത്തിന്റെ നിരർഥകത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘മൃഗോത്തമനെ കൊന്ന് അങ്ങയുടെ ഭർത്താവ് വേഗംതന്നെ വരും. കേട്ട ആ സ്വരം വ്യക്തമായും അദ്ദേഹത്തിന്റേതല്ല, ഒരു ദേവനും അതുണ്ടാക്കിയതുമല്ല; ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ള ആ രാക്ഷസന്റെ മായതന്നെയാണത്’ — ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വരത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം പറയുന്നു: ‘വൈദേഹീ, മഹാത്മാവായ രാമൻ അങ്ങയെ ഒരു നിക്ഷേപമെന്നപോലെ എന്നെ ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; വരാരോഹേ, അതിനാൽ അങ്ങയെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്കു മനസ്സില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ പുറത്തുനിന്നുള്ള ഭയവും കാണിക്കുന്നു: ‘കല്യാണീ, ഖരന്റെ നിധനവും ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ വധവും നിമിത്തം ഈ നിശാചരന്മാരോടു നമുക്കു വൈരം ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ഹിംസതന്നെ വിനോദമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ മഹാവനത്തിൽ പലവിധ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ സ്വരം കേട്ട് അങ്ങു വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല.’ എന്നാൽ ഈ യുക്തി സീതയെ ശാന്തയാക്കുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ ക്രുദ്ധയായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നു. സാന്ത്വനവാക്കുതന്നെ കോപത്തിനു കാരണമായി — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ വക്രമായ വഴിത്തിരിവ്. ‘ന്യാസഭൂത’ (നിക്ഷേപമായവൾ) എന്ന പദം ഇവിടെ മുഖ്യമാണ് — പത്നി ഇവിടെ ഒരു ധനമെന്നപോലെ ഏല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാവൽക്കാരൻ ധർമത്താൽ ബന്ധിതനുമാണ്. നിക്ഷേപം രക്ഷിക്കുന്നത് ധർമശാസ്ത്രത്തിൽ പരമമായ കർതവ്യമാണല്ലോ; അത് ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ ലക്ഷ്മണനു കഴിയില്ല. ‘ഗന്ധർവനഗരംപോലുള്ള’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി മായയുടെ സ്വരൂപംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ല.

പിന്നെ സത്യവാദിയായ ലക്ഷ്മണനോട് അവൾ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അനാര്യാ, കരുണയില്ലാത്ത പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവനേ, ക്രൂരാ, കുലകളങ്കമേ! രാമന്റെ വലിയ വിപത്താണ് നിനക്കു പ്രിയമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ആ വിപത്തു കണ്ടുകൊണ്ടാണ് നീ ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നത്. എപ്പോഴും ഒളിച്ചുനടക്കുന്ന, നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ക്രൂരരായ എതിരാളികളിൽ പാപം ഉണ്ടാകുന്നത് ഒട്ടും ആശ്ചര്യമല്ല. നീ അതിദുഷ്ടനാണ് — ഒരൊറ്റയാളായ രാമനെ ഒരൊറ്റയാളായ നീ പിന്തുടർന്നത് എനിക്കുവേണ്ടി ഒളിച്ചാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ഭരതൻ നിയോഗിച്ചിട്ടാണ്. എന്നാൽ ആ കാര്യം നിനക്കോ ഭരതനോ സാധിക്കുകയില്ല. കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമനും താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമനെ ഭർത്താവായി ആശ്രയിച്ചിട്ട് ഞാൻ എങ്ങനെ മറ്റൊരു സാധാരണക്കാരനെ ആഗ്രഹിക്കും?’ ഒടുവിൽ അവൾ സ്വന്തം പ്രാണനെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, നിന്റെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ സംശയമില്ലാതെ ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും; രാമനില്ലാതെ ഈ ഭൂമിയിൽ ഒരു നിമിഷംപോലും ഞാൻ ജീവിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ അവളുടെ വാക്കുകൾ ക്രമമായി കൂടുതൽ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം ശത്രുത്വം, പിന്നെ ലോഭം, പിന്നെ ഭരതന്റെ നിയോഗം, ഒടുവിൽ ആത്മത്യാഗത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ. ശോകമാണ് പറയാൻ അരുതാത്ത വാക്ക് അവളെക്കൊണ്ടു പറയിക്കുന്നത്; കവിയാകട്ടെ അവളുടെ ദോഷം പറയുന്നില്ല, അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നതേയുള്ളൂ. ‘കരിങ്കൂവളംപോലെ ശ്യാമൻ’, ‘താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ സീത രാമന്റെ രൂപംതന്നെ തെളിവായി നിരത്തുന്നു — ഇങ്ങനെയുള്ള ഭർത്താവുള്ളവൾ എങ്ങനെ മറ്റൊരുവനെ ആഗ്രഹിക്കും. ‘സാധാരണക്കാരൻ’ (പൃഥഗ്ജനം) എന്ന പദത്തിൽ രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പുപോലെ തോന്നുന്നു, അവൾ അവനെ ഇതുവരെ അറിയുന്നില്ലെങ്കിലും. ‘നിന്റെ മുന്നിൽവച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ സാക്ഷിയാക്കുന്നു; മരണംപോലും അവളുടെ കയ്യിൽ ഒരു ആയുധംപോലെയാകുന്നു. ഇങ്ങനെയായിട്ടും അവളുടെ നിഷ്ഠ ഒരിടത്തും ഇളകുന്നില്ല — അവൾ രാമനിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു; മറ്റെല്ലാം അവൾക്കെതിരായതുപോലെ തോന്നുന്നു.

ഇങ്ങനെ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന പരുഷവാക്കുകൾ സീതയിൽനിന്നു കേട്ട ജിതേന്ദ്രിയനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘മറുപടി പറയാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല; അങ്ങ് എനിക്കു ദേവതയാണ്. മൈഥിലീ, സ്ത്രീകളിൽ അനുചിതമായ വാക്ക് ആശ്ചര്യമല്ല; ഈ ലോകങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ സ്വഭാവം ഇങ്ങനെയാണു കാണപ്പെടുന്നത് — ധർമം വിട്ടവരും ചപലകളും തീക്ഷ്ണകളും ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കുന്നവരുമായി അവർ മാറുന്നു.’ പിന്നെ അവന്റെ വേദന പ്രകടമാകുന്നു: ‘വൈദേഹീ, ജനകപുത്രീ, പഴുപ്പിച്ച ഇരുമ്പുശരംപോലെ എന്റെ രണ്ടു ചെവികളുടെയും നടുവിൽ വീഴുന്ന ഇങ്ങനെയുള്ള വാക്ക് എനിക്കു സഹിക്കാനാവില്ല. കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും എന്റെ സാക്ഷികളായി കേൾക്കട്ടെ — ന്യായം പറഞ്ഞ എന്നോട് അങ്ങ് പരുഷമായി സംസാരിച്ചു. സ്ത്രീത്വംകൊണ്ടുള്ള ദുഷ്ടസ്വഭാവത്താൽ, ഗുരുവിന്റെ വാക്കിൽ ദൃഢമായി ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന എന്നെ ഇങ്ങനെ ശങ്കിക്കുന്ന, നശിക്കാൻ പോകുന്ന അങ്ങേക്കു ധിക്കാരം.’ ഒടുവിൽ അവൻ പുറപ്പാടു നിശ്ചയിക്കുന്നു: ‘സുമുഖീ, കാകുത്സ്ഥൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകുന്നു; അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി. വിശാലാക്ഷീ, എല്ലാ വനദേവതകളും അങ്ങയെ രക്ഷിക്കട്ടെ; എനിക്കു മുന്നിൽ ഘോരമായ ദുർനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അങ്ങയെ രാമനോടൊപ്പം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഈ അവസാനത്തെ ആശീർവാദംതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന അനർഥത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ക്രമമായി കാണപ്പെടുന്നു — ആദ്യം കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്നവന്റെ വിനയം, പിന്നെ മുറിവേറ്റവന്റെ വേദന, ഒടുവിൽ കർതവ്യനിശ്ചയം. ‘വനചാരികൾ സാക്ഷികളാണല്ലോ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ നിർജനവനത്തിലും ഒരു ധർമസഭയെന്നപോലെ കല്പിക്കുന്നു; ന്യായത്തിന്റെ സാക്ഷി മനുഷ്യനല്ല, വനംതന്നെ. ‘മറുപടി പറയാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല; അങ്ങ് എനിക്കു ദേവതയാണ്’ എന്ന വാക്യമാകട്ടെ സമ്പൂർണ സംവാദത്തിന്റെയും കേന്ദ്രമാണ് — നിന്ദിക്കപ്പെട്ടവൻതന്നെ നിന്ദിച്ചവളെ ദേവതയെന്നു വിളിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും ‘അങ്ങേക്കു ധിക്കാരം’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മാനുഷികത.

ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകപുത്രി തീവ്രമായ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, രാമനില്ലാതായാൽ ഞാൻ ഗോദാവരിയിൽ ചാടും, അല്ലെങ്കിൽ കുരുക്കിട്ടു ചാകും, അല്ലെങ്കിൽ ദുർഘടമായ സ്ഥലത്തുനിന്നു വീണ് ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കും, തീക്ഷ്ണമായ വിഷം കുടിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും; എന്നാൽ രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഒരിക്കലും ഞാൻ സ്പർശിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്തിന്റെ ആധിക്യത്താൽ അവൾ കൈകൾകൊണ്ടു സ്വന്തം വയറ്റിൽ അടിച്ചു. ദുഃഖിതരൂപിണിയായി കരയുന്ന ആ വിശാലാക്ഷിയെ കണ്ട് വിഷണ്ണനായ സൗമിത്രി മനസ്സുകൊണ്ടു മാത്രം അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; സീതയാകട്ടെ ആ സമയത്ത് ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരനോട് ഒരു വാക്കുപോലും പറഞ്ഞില്ല — മൗനമായിരുന്നു അവളുടെ മറുപടി. പിന്നെ ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ സീതയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, കൈകൂപ്പി അല്പം കുനിഞ്ഞ്, മൈഥിലിയെ പലവട്ടം തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോയി. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള തിരിഞ്ഞുനോട്ടംതന്നെ വിടവാങ്ങലിന്റെ വേദന വഹിക്കുന്നു. ഈ വേർപാടോടെ പർണശാല അരക്ഷിതമായി — അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ ആ അവസരംതന്നെ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അവളുടെ അഞ്ചു പ്രതിജ്ഞകൾ — ജലം, കുരുക്ക്, വീഴ്ച, വിഷം, അഗ്നി — ഒരൊറ്റ നിഷ്ഠയെ അഞ്ചു വിധത്തിൽ പറയുന്നു; ‘രാഘവനല്ലാതെ മറ്റൊരു പുരുഷനെ ഒരിക്കലും ഞാൻ സ്പർശിക്കുകയില്ല’ എന്ന അവസാനവാക്യമാണ് അവയുടെയെല്ലാം മൂലം. കവി ഇവിടെ ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല — ശങ്കിച്ച സീതയെയോ പോയ ലക്ഷ്മണനെയോ; വിധിയുടെ ഗതി മാത്രം കാണിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും നിഷ്ഠ ശുദ്ധമാണ്, എന്നിട്ടും ഫലം വിനാശംതന്നെ.

In the last sarga Mārīca, pierced by Rāma's arrow, had imitated Rāma's voice as he died and cried out loudly, "Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!" That cry of distress now reached the leaf hut at Pañcavaṭī. Recognising it as like her husband's voice, Sītā was suddenly terrified and said to Lakṣmaṇa, "Go and find out what has happened to Rāghava; bring me news of him quickly." She described her state: "My life will not stay in its place, and my heart will not hold still; I heard it clearly, the voice of someone in terrible distress crying out." Then she pressed him: "You must save your brother, crying aloud in the forest. Run to him at once; he is calling for help. He has fallen into the power of the rākṣasas, like a bull into the power of lions." The simile itself is the measure of her fear. But though she spoke so, Lakṣmaṇa did not go, for he remembered his brother's command: do not leave Sītā. On one side was his brother's safety, on the other his brother's own order, and the whole quarrel of the sarga lies in that conflict. "My life will not stay in its place" shows the depth of her fear: she is not reasoning but speaking from the turmoil of her heart.

Distraught that Lakṣmaṇa would not go, Janaka's daughter said to him then and there, "Saumitri, you look like a friend, but you are your brother's enemy. When your brother is in such danger and you do not go to him, I can only think you want Rāma to perish, Lakṣmaṇa, for my sake. Surely it is because you desire me that you will not follow Rāghava. His misfortune is what you want; you have no love for your brother. That is why you stand here so calmly, with that glorious man out of sight." Then she questioned her own place: "What use is my staying here while he is in danger? What am I to do here, when the very man you came to protect is in peril?" So her words were not only an attack on Lakṣmaṇa but a weariness of her own life. As she spoke, in tears and grief, trembling with fear, Lakṣmaṇa began to answer. The poet makes her words sharper step by step: first the image of the friend who is an enemy, then the accusation "for my sake", and at last the verdict "you have no love for him". Lakṣmaṇa gives no reply to any of it here, and his silence reveals his devotion to duty.

Seeing Sītā standing there like a doe terrified of the hunter, Lakṣmaṇa tried to calm her. "Vaidehī, your husband cannot be defeated by serpents, asuras, gandharvas, gods, dānavas and rākṣasas all together; there is no doubt of that. Lady, among gods and men, gandharvas and birds, rākṣasas, piśācas, kinnaras and beasts, and the terrible dānavas, there is not one, fair lady, who could face Rāma in battle, Rāma who is Indra's equal. Rāma cannot be killed in battle; you should not speak so." Then he gave his reason for not going: "I dare not leave you in this lonely forest without Rāghava. His strength cannot be checked even by the forces of the mighty, not even by the three worlds together with Indra and the immortals. So set your heart at rest and let your anguish go." His argument has two sides: Rāma can protect himself, and Sītā needs protecting, so either way it is wrong for him to go. He lists the races of beings twice, and it looks like repetition, but the purpose differs: the first list says no one can conquer Rāma, the second that no one can even stand up to him in a fight. And the repeated words about the strength of the strong make all such strength seem futile.

"Your husband will soon be back, once he has killed that finest of deer," Lakṣmaṇa went on, explaining the source of the cry. "That was plainly not his voice, nor any god's. It was that rākṣasa's illusion, like a phantom city of the gandharvas in the sky." Then he spoke of his own duty: "Vaidehī, the great-souled Rāma placed you in my keeping as a trust, lovely lady, and I cannot bring myself to leave you." He pointed to the danger from outside as well: "Good lady, by killing Khara and destroying Janasthāna we have made enemies of these night-rovers. Rākṣasas, whose sport is cruelty, make all kinds of cries in this great forest, Vaidehī; you should not let that cry trouble you." But his reasoning did not calm Sītā; at his words she grew angry and her eyes turned red. The very words of comfort became the cause of her anger, and that is the sarga's bitter turn. "Placed in my keeping as a trust" is the key phrase: the wife was left like a deposit, and her guardian was bound by dharma, for guarding a trust is among the highest duties the law books name, and Lakṣmaṇa could not abandon it and go. The phantom city in the sky shows the very nature of illusion: seen, but not there.

Then she spoke harshly to the truthful Lakṣmaṇa. "Ignoble man, pitiless in what you do, cruel, disgrace to your family! I think Rāma's great misfortune is dear to you; it is because you see him in danger that you talk like this. It is no wonder, Lakṣmaṇa, that wickedness is found in rivals, in cruel men like you who always go about in disguise. You are utterly vile. You followed Rāma into the forest, you alone after him alone, in disguise, for my sake, or else Bharata sent you. But it will not work, Saumitri, neither for you nor for Bharata. I have Rāma for my husband, dark as a blue lotus, with eyes like lotuses; how could I ever desire a common man?" At the last she swore by her own life: "Before your very eyes, Saumitri, I shall give up my life, have no doubt of it; without Rāma I will not live on this earth for a moment." Her words grow harsher by stages: first enmity, then lust, then Bharata's plot, and at last the vow to give up her life. It is grief that makes her say what should not be said; the poet does not blame her, he only shows her plight. With "dark as a blue lotus" and "lotus-eyed" Sītā makes Rāma's very form her proof: how could one with such a husband want anyone else? The words "a common man" seem almost to foreshadow Rāvaṇa, though she does not yet know him. By saying "before your eyes" she makes Lakṣmaṇa the witness, and even death becomes a weapon in her hand. Yet through it all her faithfulness never wavers: she stands firm in Rāma, and everything else seems ranged against her.

Addressed with such harsh words by Sītā, words that made his hair stand on end, Lakṣmaṇa, master of his senses, joined his palms and said, "I cannot bring myself to answer you; to me you are a goddess. Mithilā's daughter, unseemly words are no wonder in women; this is the nature of women as it is seen in this world: they cast off dharma, they are fickle, sharp-tongued and sowers of discord." Then his pain showed: "Vaidehī, daughter of Janaka, I cannot bear such words; they fall between my two ears like red-hot iron arrows. Let all the creatures of the forest hear me and be my witnesses: though I spoke justly, you answered me harshly. Shame on you, you who are heading for ruin, that from the perverse nature of womanhood you should suspect me so, when I stand firm by my elder's command." At last he decided to go: "I am going where Kākutstha is. May all be well with you, fair-faced lady. May all the forest deities protect you, wide-eyed one. Dreadful omens are appearing to me; may I come back and see you here with Rāma." That last blessing is itself a sign of the disaster to come. We see Lakṣmaṇa in three moods in turn: the humility of folded palms, the pain of one wounded, and at last the resolve to do his duty. By calling the forest creatures his witnesses he makes the lonely forest into a court of dharma, where the witness to justice is not man but the forest itself. "I cannot answer you; you are a goddess to me" is the centre of the whole exchange: the one reviled calls his reviler a goddess. And yet "shame on you" escapes his lips, and that is his humanity.

At Lakṣmaṇa's words Janaka's daughter wept, and drenched in bitter tears she answered, "Lakṣmaṇa, parted from Rāma I shall throw myself into the Godāvarī, or hang myself, or cast my body from a cliff, or drink deadly poison, or walk into the fire; but I will never touch any man but Rāghava." Having made this vow to Lakṣmaṇa, overwhelmed with sorrow, she wept and beat her belly with her hands. Seeing her, wide-eyed, stricken and weeping, Saumitri was downcast and could comfort her only in his heart, while Sītā said not a word more to her husband's brother; silence was her answer. Then Lakṣmaṇa, master of himself, saluted Sītā, bowed a little with folded hands, and, looking back at Maithilī again and again, set out towards Rāma. The last two verses, in a different metre, slow the pace, and the looking back again and again carries all the pain of parting. With this separation the leaf hut was left unguarded, and in the next sarga Rāvaṇa seizes that very chance. Her five vows, water, the noose, the cliff, poison and fire, express a single faithfulness in five ways, and the last sentence, that she will never touch any man but Rāghava, is the root of them all. The poet blames no one here, neither Sītā for her suspicion nor Lakṣmaṇa for leaving; he shows only the course of fate. The loyalty of both was pure, and yet the end was ruin.