पूर्वसर्गे रामः लक्ष्मणं सीतारक्षणे नियुक्तवान्; अस्मिन् सर्गे सः स्वयं मृगम् अनुसर्तुं प्रस्थितः। तथा भ्रातरं समादिश्य रघुनन्दनः महातेजाः जाम्बूनदमयत्सरुम् असिं बबन्ध। ततः त्रिविनतं चापम् — यत् तस्य आत्मनः विभूषणम् एव — आदाय, द्वौ कपालौ आबध्य, उदग्रविक्रमः सन् सः जगाम। तं राजेन्द्रम् आपतन्तं निरीक्ष्य वन्यराजः सः मृगः त्रासात् अन्तर्हितः बभूव, पुनः च संदर्शने अभवत् — एषा एव तस्य क्रीडा, यया रामः क्रमेण आश्रमात् दूरं नीयते। ‘चापम् आत्मविभूषणम्’ इति पदेन कविः सूचयति — क्षत्रियस्य अलङ्कारः धनुः एव, न रत्नम्; यः रत्नमृगं प्रति गच्छति, सः अपि स्वं रत्नं धनुः एव गृह्णाति। मुद्रणे अत्र ‘कपालौ’ इति पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘कलापौ’ (तूणीरौ) इति, हिन्दीभाष्ये च ‘द्वौ तूणीरौ’ इति अर्थः।

बद्धासिः धनुः आदाय रामः यतः मृगः तत्र प्रदुद्राव। सः तं रूपेण अग्रतः द्योतयन्तम् इव पश्यति। धनुष्पाणिः सः महावने पुनः पुनः अवेक्ष्य अवेक्ष्य धावन्तं तं पश्यति — कदाचित् सः उत्पातात् अतिवृत्तः इव लोभयानः भवति, कदाचित् शङ्कितः समुद्भ्रान्तः अम्बरम् उत्पतन् इव, कदाचित् केषुचित् वनोद्देशेषु दृश्यमानः अदृश्यः च। यथा शारदं चन्द्रमण्डलं छिन्नाभ्रैः संवीतम्, तथा सः मुहूर्तात् एव ददृशे, मुहुः च दूरात् प्रकाशते। एवं दर्शनादर्शनेन एव सः राघवम् अपाकर्षत; मृगतां गतः मारीचः तम् आश्रमात् दूरं नीतवान्। उपमानम् अत्र एकम् एव तत्त्वं वहति — यत् क्षणे क्षणे दृश्यते अदृश्यते च, तत् माया एव, न वस्तु; किन्तु मृगयायां रतस्य मनः एतत् न विचारयति। अस्मिन् खण्डे कविः पञ्चभिः श्लोकैः एकम् एव चित्रं चित्रयति — गतिः, विरामः, पुनर्गतिः इति। ‘अवेक्ष्यावेक्ष्य’ इति द्विरुक्तिः मृगस्य कपटं प्रकटयति — सः न पलायते, अपि तु पश्चात् पश्यन् एव धावति, येन अनुसर्ता न विरमेत्। ‘दर्शनादर्शनेन’ इति एकेन एव पदेन सम्पूर्णा माया निरूपिता; एतत् एव पदम् अस्य सर्गस्य कुञ्जिका।

तेन मोहितः विवशः च काकुत्स्थः क्रुद्धः आसीत्; सुश्रान्तः सन् सः शाद्वले छायाम् आश्रित्य अवतस्थे। तदा सः मृगरूपः निशाचरः तम् उन्मादयामास — अन्यैः मृगैः परिवृतः सन् अदूरात् एव प्रत्यदृश्यत। ग्रहीतुकामं रामं दृष्ट्वा सः पुनः एव अभ्यधावत्, तत्क्षणात् एव संत्रासात् पुनः अन्तर्हितः अभवत्। पुनः एव ततः दूरात् वृक्षखण्डात् विनिःसृतः सः दृष्टः; तं दृष्ट्वा महातेजाः रामः हन्तुं कृतनिश्चयः जातः। अत्र कविः रामस्य मनसः परिवर्तनं सूक्ष्मं दर्शयति — प्रथमं कौतुकम्, ततः श्रमः, ततः क्रोधः, अन्ते निश्चयः। ‘विवशः’ इति पदम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् — यः सर्वदा वशी, सः अपि अत्र मायया अवशः कृतः; एतेन एव आगामिनः विपत्तेः बीजम् उप्तम्। ‘उन्मादयामास’ इति क्रियापदम् अपि तीव्रम् — न सः केवलं वञ्चयति, अपि तु उन्मत्तम् इव करोति। ‘अन्यैः मृगैः परिवृतः’ इति च चातुर्यम् — स्वजातीयानां मध्ये स्थित्वा सः स्वस्य अस्वाभाविकतां गोपयति।

भूयः तु कुपितः राघवः तत्र सूर्यरश्मिप्रतीकाशं ज्वलन्तम् अरिमर्दनं शरम् उद्धृत्य सुदृढे चापे संधाय बलवान् सः बलवत् विकृष्य, तम् एव मृगम् उद्दिश्य, श्वसन्तं पन्नगम् इव ज्वलितं दीप्तं ब्रह्मविनिर्मितम् अस्त्रं मुमोच। सः शरोत्तमः मृगरूपस्य शरीरं विनिर्भिद्य अशनिसंनिभः सन् मारीचस्य एव हृदयं बिभेद। तालमात्रम् उत्प्लुत्य सः भृशातुरः सन् न्यपतत्; अल्पजीवितः सन् धरण्यां भैरवं नादं व्यनदत्। म्रियमाणः सः मारीचः तां कृत्रिमां तनुं जहौ — मायायाः अन्तः अत्र एव। ‘अशनिसंनिभः’ इति विशेषणेन शरस्य वज्रतुल्यता, ‘श्वसन्तं पन्नगम् इव’ इति च तस्य सशब्दं वेगं कविः दर्शयति; तयोः अशनिः आकाशात् गृहीतः, पन्नगः तु भूमेः। ‘ब्रह्मविनिर्मितम्’ इति पदेन शरस्य दिव्यत्वं सूचितम् — मायां भेत्तुं मानुषम् अस्त्रं न पर्याप्तम् इति भावः। द्रष्टव्यं च — शरः प्रथमं मृगरूपस्य शरीरं भिनत्ति, ततः मारीचस्य हृदयम्; अर्थात् सः रूपं च वस्तु च उभयम् अपि भिनत्ति। ‘तालमात्रम् उत्प्लुत्य’ इति पदेन पतनस्य उच्चता दर्शिता, ‘धरण्याम्’ इति च तस्य अधःपातः; उच्चात् अधः इति गतिः एव राक्षसस्य समग्रजीवनस्य प्रतीकम्।

रावणस्य वचनं स्मृत्वा तत् रक्षः दध्यौ — ‘केन उपायेन सीता लक्ष्मणम् इह प्रस्थापयेत्, येन शून्ये आश्रमे रावणः तां हरेत्?’ प्राप्तकालम् आज्ञाय सः राघवस्य एव सदृशं स्वनं चकार — ‘हा सीते! हा लक्ष्मण!’ इति। अनुपमेन शरेण मर्मणि निर्विद्धः सः तत् मृगरूपं त्यक्त्वा आत्मनः राक्षसं रूपम् आस्थितवान्; जीवितं त्यजन् सः सुमहाकायं शरीरं चकार। भूमौ पतितं भीमदर्शनं रुधिरसिक्ताङ्गं महीतले चेष्टमानं तं राक्षसं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् मनसा सीतां जगाम। द्रष्टव्यम् — मारीचः मरणक्षणे अपि रावणस्य कार्यम् एव साधयति; यः उपदेशेन न शक्तः, सः प्राणैः एव शत्रोः इच्छां पूरयति। ‘प्राप्तकालम् आज्ञाय’ इति पदेन कविः सूचयति — सः मृत्योः क्षणम् एव अवसरम् इति मन्यते; एषा राक्षसीया बुद्धिः अन्ते अपि न त्यक्ता। ‘राघवस्य एव सदृशम्’ इति च स्वरस्य साम्यम् — एतत् एव अग्रिमे सर्गे सीतायाः मोहस्य मूलं भविष्यति। किं च सः स्वेन रूपेण मृतः, न मृगरूपेण; एतेन लक्ष्मणस्य शङ्का अन्ते सत्या सिद्धा, किन्तु तदा अतिविलम्बः जातः।

रामः चिन्तयति — ‘मारीचस्य एषा माया एव, यथा लक्ष्मणेन पूर्वम् उक्तम्; तत् तथा एव अद्य अभवत्, अयं मारीचः मया हतः। किन्तु ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति महास्वनम् आक्रुश्य अयं राक्षसः मृतः — तत् श्रुत्वा सीता कथं भवेत्? महाबाहुः लक्ष्मणः अपि कां दशां गमिष्यति?’ इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामः हृष्टतनूरुहः जातः। राक्षसं मृगरूपं हत्वा तं स्वनं च श्रुत्वा तत्र रामं विषादजं तीव्रं भयम् आविवेश। ततः अन्यं पृषतं निहत्य तस्य मांसम् आदाय राघवः त्वरमाणः जनस्थानम् अभिमुखं ससार। सर्गस्य अन्तः रामस्य त्वरया एव भवति — यः शान्तः वनं प्रविष्टः, सः अधुना भयेन धावति; ‘हृष्टतनूरुहः’ इति पदेन रोमाञ्चः, ‘विषादजं भयम्’ इति च अन्तर्गता चिन्ता सूचिता। द्रष्टव्यं च — भयं न स्वस्य कृते, अपि तु सीतायाः लक्ष्मणस्य च कृते; एतत् एव रामस्य शीलम्। ‘पृषतं निहत्य मांसम् आदाय’ इति पदेन कविः तस्य कर्तव्यनिष्ठाम् अपि दर्शयति — चिन्तया आकुलः अपि सः आश्रमवासिनां भोजनं न विस्मरति।

గత సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని సీతారక్షణలో నియోగించాడు; ఈ సర్గలో అతడు స్వయంగా మృగాన్ని వెంబడించడానికి బయలుదేరాడు. అలా తమ్మునికి ఆదేశించి మహాతేజస్వి అయిన రఘునందనుడు బంగారు పిడి గల ఖడ్గాన్ని కట్టుకున్నాడు. తరువాత మూడుచోట్ల వంగిన, తనకే అలంకారమైన విల్లును తీసుకుని, రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకుని, ఉన్నతమైన పరాక్రమంతో అతడు వెళ్ళాడు. మీదకు వస్తున్న ఆ రాజేంద్రుని చూసి వన్యమృగరాజైన ఆ మృగం భయంతో మాయమైంది, మళ్ళీ కనిపించింది — ఇదే దాని ఆట, దానితో రాముడు క్రమంగా ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళబడతాడు. ‘చాపమ్ ఆత్మవిభూషణమ్’ (తనకే అలంకారమైన విల్లు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — క్షత్రియునికి అలంకారం ధనుస్సే, రత్నం కాదు; రత్నమృగం వైపు వెళ్తున్నవాడు కూడా తన రత్నమైన ధనుస్సునే తీసుకుంటాడు. ముద్రణలో ఇక్కడ ‘కపాలౌ’ అనే పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘కలాపౌ’ (రెండు అమ్ములపొదులు) అని ఉంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా రెండు అమ్ములపొదులు అనే అర్థం.

ఖడ్గం కట్టుకుని విల్లు తీసుకుని రాముడు మృగం ఉన్న వైపు పరుగెత్తాడు. అది తన రూపంతో ఎదుట ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా అతనికి కనిపిస్తోంది. ధనుస్సు చేతబట్టిన అతడు మహావనంలో మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూస్తూ పరుగెత్తుతున్న దానిని చూస్తున్నాడు — ఒకసారి అది ఎగిరి దూకి బాణం పరిధి దాటిపోయినట్లుగా ఆశపెడుతుంది, ఒకసారి శంకించి తొట్రుపడి ఆకాశంలోకి ఎగురుతున్నట్లుంటుంది, ఒకసారి కొన్ని వనప్రదేశాలలో కనిపిస్తూ మాయమవుతూ ఉంటుంది. చెదిరిన మేఘాలతో కప్పబడిన శరత్కాల చంద్రబింబంలా అది ఒక క్షణంలోనే కనిపించింది, మళ్ళీ దూరం నుండి ప్రకాశిస్తోంది. ఇలా కనిపిస్తూ మాయమవుతూనే అది రాఘవుని లాక్కుపోయింది; మృగరూపం ధరించిన మారీచుడు అతనిని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడి ఉపమానం ఒకే తత్త్వాన్ని మోస్తుంది — క్షణక్షణం కనిపిస్తూ మాయమయ్యేది మాయే, వస్తువు కాదు; కాని వేటలో నిమగ్నమైనవాని మనస్సు దీనిని ఆలోచించదు. ఈ భాగంలో కవి ఐదు శ్లోకాలలో ఒకే చిత్రాన్ని చిత్రిస్తాడు — గమనం, విరామం, మళ్ళీ గమనం. ‘అవేక్ష్యావేక్ష్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ వెనుదిరిగి చూస్తూ) అనే ద్విరుక్తి మృగపు కపటాన్ని బయటపెడుతుంది — అది పారిపోవడం లేదు, వెనక్కి చూస్తూనే పరుగెత్తుతోంది, వెంబడించేవాడు ఆగిపోకుండా. ‘దర్శనాదర్శనేన’ (కనిపిస్తూ మాయమవుతూ) అనే ఒక్క పదంతోనే సమస్త మాయా నిరూపించబడింది; ఈ పదమే ఈ సర్గకు తాళంచెవి.

దానితో మోహితుడై, అదుపు తప్పిన కాకుత్స్థుడు కోపించాడు; బాగా అలసిపోయి అతడు పచ్చికబయలులో నీడను ఆశ్రయించి నిలిచాడు. అప్పుడు మృగరూపంలో ఉన్న ఆ నిశాచరుడు అతనికి ఉన్మాదం కలిగించాడు — ఇతర మృగాలతో చుట్టుముట్టబడి కొంచెం దూరంలోనే కనిపించాడు. పట్టుకోవాలనుకుంటున్న రాముని చూసి అది మళ్ళీ పరుగెత్తింది, ఆ క్షణంలోనే భయంతో మళ్ళీ మాయమైంది. మళ్ళీ దూరంలో ఒక చెట్ల గుంపు నుండి బయటకు వస్తూ అది కనిపించింది; దానిని చూసి మహాతేజస్వి అయిన రాముడు చంపాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇక్కడ కవి రాముని మనస్సులోని మార్పును సూక్ష్మంగా చూపుతాడు — మొదట కుతూహలం, తరువాత అలసట, తరువాత కోపం, చివరకు నిశ్చయం. ‘వివశః’ (అదుపు తప్పినవాడు) అనే పదం అత్యంత ముఖ్యమైనది — ఎల్లప్పుడూ ఆత్మవశుడైనవాడు కూడా ఇక్కడ మాయతో అవశుడయ్యాడు; దీనితోనే రాబోయే ఆపదకు బీజం నాటబడింది. ‘ఉన్మాదయామాస’ (ఉన్మాదం కలిగించాడు) అనే క్రియాపదం కూడా తీవ్రమైనది — అది కేవలం వంచించడం లేదు, ఉన్మత్తుని వలె చేస్తోంది. ‘ఇతర మృగాలతో చుట్టుముట్టబడి’ అనేది కూడా చాతుర్యమే — తన జాతివారి మధ్య నిలిచి అది తన అస్వాభావికతను దాచుకుంటుంది.

మళ్ళీ కోపించిన రాఘవుడు అక్కడ సూర్యకిరణం వంటి, ప్రజ్వలించే, శత్రుసంహారకమైన బాణాన్ని తీసి, అతిదృఢమైన విల్లుపై సంధించి, బలవంతుడైన అతడు బలంగా లాగి, ఆ మృగాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుని, బుసకొట్టే సర్పంలా ప్రజ్వలిస్తూ వెలుగుతున్న బ్రహ్మనిర్మితమైన అస్త్రాన్ని విడిచాడు. ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణం మృగరూపపు శరీరాన్ని చీల్చి, పిడుగులా మారీచుని హృదయాన్నే భేదించింది. తాటిచెట్టంత ఎత్తు ఎగిరి అతడు తీవ్రమైన బాధతో కూలాడు; కొద్దిగా ప్రాణం మిగిలినవాడై నేలపై భయంకరంగా అరిచాడు. చనిపోతున్న ఆ మారీచుడు ఆ కృత్రిమ దేహాన్ని విడిచాడు — మాయకు అంతం ఇక్కడే. ‘అశనిసంనిభః’ (పిడుగు వంటిది) అనే విశేషణంతో బాణపు వజ్రతుల్యతనూ, ‘శ్వసంతం పన్నగమివ’ (బుసకొట్టే సర్పంలా) అనే దానితో దాని ధ్వనితో కూడిన వేగాన్నీ కవి చూపుతాడు; వాటిలో పిడుగు ఆకాశం నుండి తీసుకోబడింది, సర్పం భూమి నుండి. ‘బ్రహ్మవినిర్మితమ్’ (బ్రహ్మనిర్మితమైనది) అనే పదంతో బాణపు దివ్యత్వం సూచించబడింది — మాయను భేదించడానికి మానుష అస్త్రం చాలదని భావం. గమనించవలసినది — బాణం మొదట మృగరూపపు శరీరాన్ని భేదిస్తుంది, తరువాత మారీచుని హృదయాన్ని; అంటే అది రూపాన్నీ వస్తువునూ రెండిటినీ భేదిస్తుంది. ‘తాలమాత్రమ్ ఉత్ప్లుత్య’ (తాటిచెట్టంత ఎత్తు ఎగిరి) అనే పదంతో పతనపు ఎత్తు చూపబడింది, ‘ధరణ్యామ్’ (నేలపై) అనే దానితో అతని అధఃపతనం; ఎత్తు నుండి కిందకు అనే ఈ గతే రాక్షసుని సమస్త జీవితానికి ప్రతీక.

రావణుని మాటను గుర్తుచేసుకుని ఆ రాక్షసుడు ఆలోచించాడు — ‘ఏ ఉపాయంతో సీత లక్ష్మణుని ఇక్కడికి పంపుతుంది, తద్వారా శూన్యమైన ఆశ్రమంలో రావణుడు ఆమెను అపహరించగలడు?’ సమయం వచ్చిందని గ్రహించి అతడు రాఘవుని స్వరం వంటి స్వరంతోనే అరిచాడు — ‘హా సీతా! హా లక్ష్మణా!’ అని. సాటిలేని బాణంతో మర్మస్థానంలో గుచ్చబడిన అతడు ఆ మృగరూపాన్ని విడిచి తన రాక్షసరూపాన్ని ధరించాడు; ప్రాణాలు విడుస్తూ అతడు మహాకాయమైన శరీరాన్ని ధరించాడు. నేలపై పడిన, భయంకరంగా కనిపిస్తున్న, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల, నేలపై గిలగిలలాడుతున్న ఆ రాక్షసుని చూసి రాముడు లక్ష్మణుని మాటను గుర్తుచేసుకుంటూ మనస్సుతో సీత దగ్గరకు వెళ్ళాడు. గమనించవలసినది — మారీచుడు మరణక్షణంలో కూడా రావణుని పనినే సాధిస్తాడు; ఉపదేశంతో ఆపలేకపోయినవాడు ప్రాణాలతోనే శత్రువు కోరికను నెరవేరుస్తాడు. ‘ప్రాప్తకాలమ్ ఆజ్ఞాయ’ (సమయం వచ్చిందని గ్రహించి) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — అతడు మృత్యుక్షణాన్నే అవకాశంగా భావిస్తాడు; ఈ రాక్షసబుద్ధి చివరి వరకూ విడువబడలేదు. ‘రాఘవుని స్వరం వంటి’ అనేది స్వరసామ్యం — ఇదే తరువాతి సర్గలో సీత మోహానికి మూలం కాబోతుంది. అంతేకాక అతడు తన రూపంలోనే మరణించాడు, మృగరూపంలో కాదు; దీనితో లక్ష్మణుని శంక చివరకు నిజమని తేలింది, కాని అప్పటికి చాలా ఆలస్యమైపోయింది.

రాముడు ఆలోచిస్తాడు — ‘లక్ష్మణుడు ముందే చెప్పినట్లు ఇది మారీచుని మాయే; ఈ రోజు అది అలాగే జరిగింది, ఈ మారీచుడు నా చేతిలో హతుడయ్యాడు. కాని ఈ రాక్షసుడు “హా సీతా, హా లక్ష్మణా” అని పెద్దగా అరిచి మరణించాడు — అది విని సీత ఎలా ఉంటుంది? మహాబాహువైన లక్ష్మణుడు కూడా ఏ దశను పొందుతాడు?’ అని ఆలోచించి ధర్మాత్ముడైన రామునికి రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. మృగరూపంలోని రాక్షసుని చంపి, ఆ అరుపు విని అక్కడ రాముని విషాదం నుండి పుట్టిన తీవ్రమైన భయం ఆవహించింది. తరువాత మరొక చుక్కల లేడిని చంపి దాని మాంసం తీసుకుని రాఘవుడు త్వరపడుతూ జనస్థానం వైపు సాగాడు. సర్గ రాముని తొందరతోనే ముగుస్తుంది — ప్రశాంతంగా వనంలో ప్రవేశించినవాడు ఇప్పుడు భయంతో పరుగెత్తుతున్నాడు; ‘హృష్టతనూరుహః’ (రోమాలు నిక్కబొడుచుకున్నవాడు) అనే పదంతో రోమాంచమూ, ‘విషాదజం భయమ్’ (విషాదం నుండి పుట్టిన భయం) అనే దానితో లోపలి ఆందోళనా సూచించబడ్డాయి. గమనించవలసినది — భయం తన కోసం కాదు, సీత కోసమూ లక్ష్మణుని కోసమూ; ఇదే రాముని శీలం. ‘చుక్కల లేడిని చంపి మాంసం తీసుకుని’ అనే పదంతో కవి అతని కర్తవ్యనిష్ఠను కూడా చూపుతాడు — ఆందోళనతో కలవరపడినా అతడు ఆశ్రమవాసుల భోజనాన్ని మరచిపోడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் லக்ஷ்மணனைச் சீதையைக் காக்க நியமித்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனே மானைப் பின்தொடரப் புறப்படுகிறான். அவ்வாறு சகோதரனுக்கு ஆணையிட்டுவிட்டு, பேரொளி மிக்க ரகுநந்தனன் பொன் கைப்பிடியுடைய வாளைக் கட்டிக்கொண்டான். பிறகு மூன்று இடங்களில் வளைந்த வில்லை — அதுவே அவனுக்கு அணிகலன் — எடுத்துக்கொண்டு, இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டிக்கொண்டு, மேலான வீரத்துடன் அவன் சென்றான். விரைந்து வரும் அந்த அரசர்க்கரசனைக் கண்டு, காட்டு மான்களின் அரசனான அந்த மான் அச்சத்தால் மறைந்தது; மீண்டும் கண்ணில் பட்டது — இதுவே அதன் விளையாட்டு; இதனால் ராமன் படிப்படியாக ஆசிரமத்திலிருந்து தொலைவுக்கு இழுத்துச் செல்லப்படுகிறான். ‘வில்லே தனக்கு அணிகலன்’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — க்ஷத்திரியனின் அணிகலன் வில்லே, ரத்தினம் அன்று; ரத்தின மானை நோக்கிச் செல்பவனும் தன் ரத்தினமான வில்லையே எடுத்துக்கொள்கிறான். அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே ‘கபாலௌ’ என்ற பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘கலாபௌ’ (அம்பறாத்தூணிகள்) என்று உள்ளது; இந்தி உரையிலும் ‘இரண்டு அம்பறாத்தூணிகள்’ என்றே பொருள்.

வாளைக் கட்டி வில்லை எடுத்துக்கொண்டு, மான் எங்கே இருந்ததோ அங்கே ராமன் ஓடினான். தன் உருவத்தால் முன்னே ஒளிவீசுவதுபோல் அதை அவன் காண்கிறான். கையில் வில்லேந்திய அவன், பெருங்காட்டில் திரும்பித் திரும்பிப் பார்த்தபடி ஓடும் அதைக் காண்கிறான் — ஒரு கணம் அது துள்ளிப் பாய்ந்து கடந்து சென்று ஆசைகாட்டுகிறது; ஒரு கணம் அஞ்சிப் பதறி வானில் பாய்வதுபோல் தோன்றுகிறது; ஒரு கணம் சில காட்டுப் பகுதிகளில் தென்பட்டும், தென்படாமலும் இருக்கிறது. சிதறிய மேகங்களால் மூடப்பட்ட சரத்கால நிலா வட்டம்போல, அது ஒரு கணம் தென்பட்டது; மறுகணம் தொலைவில் ஒளிர்ந்தது. இவ்வாறு தோன்றியும் மறைந்தும் அது ராகவனை இழுத்துச் சென்றது; மானாக மாறிய மாரீசன் அவனை ஆசிரமத்திலிருந்து தொலைவுக்குக் கொண்டு சென்றான். இங்கே உவமை ஒரே உண்மையைச் சுமக்கிறது — கணத்துக்குக் கணம் தோன்றியும் மறைந்தும் இருப்பது மாயையே, உண்மைப் பொருள் அன்று; ஆனால் வேட்டையில் ஈடுபட்டவனின் மனம் இதை ஆராய்வதில்லை. இந்தப் பகுதியில் கவி ஐந்து சுலோகங்களால் ஒரே சித்திரத்தைத் தீட்டுகிறார் — ஓட்டம், நிறுத்தம், மீண்டும் ஓட்டம். ‘திரும்பித் திரும்பிப் பார்த்து’ என்ற இரட்டிப்பு மானின் வஞ்சகத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — அது தப்பியோடவில்லை; பின்தொடர்பவன் நின்றுவிடாதபடி பின்னால் பார்த்தபடியே ஓடுகிறது. ‘தோன்றியும் மறைந்தும்’ என்ற ஒரே சொல்லால் முழு மாயையும் விளக்கப்படுகிறது; இந்தச் சொல்லே இந்தச் சர்க்கத்தின் திறவுகோல்.

அதனால் மயக்கப்பட்டுத் தன்வசமிழந்த காகுத்ஸ்தன் கோபம் கொண்டான்; மிகவும் களைப்படைந்து, புல்வெளியில் ஒரு நிழலை அடைந்து நின்றான். அப்போது மான் உருவிலிருந்த அந்த இரவுலாவி அவனுக்குப் பித்தேற்றினான் — வேறு மான்கள் சூழ, அருகிலேயே மீண்டும் தென்பட்டான். பிடிக்க விரும்பும் ராமனைக் கண்டு அது மீண்டும் ஓடியது; அக்கணமே அச்சத்தால் மீண்டும் மறைந்தது. மீண்டும் தொலைவில் ஒரு மரக்கூட்டத்திலிருந்து வெளிவருவது தென்பட்டது; அதைக் கண்டு பேரொளி மிக்க ராமன் அதைக் கொல்லத் தீர்மானித்தான். இங்கே கவி ராமனின் மன மாற்றத்தை நுட்பமாகக் காட்டுகிறார் — முதலில் ஆர்வம், பிறகு களைப்பு, பிறகு கோபம், இறுதியில் உறுதியான முடிவு. ‘தன்வசமிழந்த’ என்ற சொல் மிக முக்கியமானது — எப்போதும் தன்னை அடக்கியாள்பவனும் இங்கே மாயையால் தன்வசமிழக்கச் செய்யப்பட்டான்; இதனாலேயே வரப்போகும் ஆபத்தின் விதை விதைக்கப்பட்டது. ‘பித்தேற்றினான்’ என்ற வினைச்சொல்லும் தீவிரமானது — அவன் வெறுமனே ஏமாற்றவில்லை, பித்துப் பிடித்தவன்போல் ஆக்குகிறான். ‘வேறு மான்கள் சூழ’ என்பதும் சாமர்த்தியமே — தன் இனத்தவர் நடுவே நின்று அவன் தன் இயற்கைக்கு மாறான தன்மையை மறைக்கிறான்.

மீண்டும் கோபம் கொண்ட ராகவன் அங்கே சூரியக் கதிர்போல் ஒளிரும், கொழுந்துவிட்டெரியும், பகைவரை நசுக்கும் ஓர் அம்பை எடுத்து, மிக உறுதியான வில்லில் பொருத்தி, வலிமைமிக்க அவன் பலமாக இழுத்து, அந்த மானையே குறிவைத்து, சீறும் பாம்புபோல் கொழுந்துவிட்டெரியும், ஒளிவீசும், பிரம்மனால் உருவாக்கப்பட்ட அஸ்திரத்தை எய்தான். இடிபோன்ற அந்தச் சிறந்த அம்பு மான் உருவத்தின் உடலைப் பிளந்து மாரீசனின் இதயத்தையே பிளந்தது. பனைமர உயரம் துள்ளி எழுந்து, மிகுந்த வேதனையுடன் அவன் விழுந்தான்; உயிர் சிறிதே எஞ்சிய நிலையில் தரையில் கொடூரமாக முழங்கினான். இறந்துகொண்டிருந்த அந்த மாரீசன் அந்தச் செயற்கை உடலைக் கைவிட்டான் — மாயையின் முடிவு இங்கேயே. ‘இடிபோன்ற’ என்ற அடைமொழியால் அம்பின் வஜ்ராயுதம்போன்ற தன்மையையும், ‘சீறும் பாம்புபோல்’ என்பதால் அதன் ஒலியுடன் கூடிய வேகத்தையும் கவி காட்டுகிறார்; அவற்றில் இடி வானிலிருந்து எடுக்கப்பட்டது, பாம்போ பூமியிலிருந்து. ‘பிரம்மனால் உருவாக்கப்பட்டது’ என்ற சொல்லால் அம்பின் தெய்வீகத் தன்மை குறிப்பிடப்படுகிறது — மாயையைப் பிளக்க மனித ஆயுதம் போதாது என்பது கருத்து. கவனிக்க வேண்டியது — அம்பு முதலில் மான் உருவத்தின் உடலைப் பிளக்கிறது, பிறகு மாரீசனின் இதயத்தை; அதாவது அது உருவத்தையும் உண்மைப் பொருளையும் இரண்டையும் பிளக்கிறது. ‘பனைமர உயரம் துள்ளி’ என்ற சொல்லால் விழுதலின் உயரம் காட்டப்படுகிறது; ‘தரையில்’ என்பதால் அவன் கீழே வீழ்ந்தது; உயரத்திலிருந்து கீழே என்ற இந்த அசைவே ராக்ஷசனின் முழு வாழ்க்கையின் குறியீடு.

ராவணனின் சொல்லை நினைத்து அந்த ராக்ஷசன் சிந்தித்தான்: ‘எந்த உபாயத்தால் சீதை லக்ஷ்மணனை இங்கே அனுப்புவாள்? அப்போது வெறிச்சோடிய ஆசிரமத்தில் ராவணன் அவளைக் கவர்ந்து செல்லலாம்.’ நேரம் வந்துவிட்டது என்று அறிந்து, அவன் ராகவனின் குரலையே ஒத்த குரலில் ‘ஹா சீதே! ஹா லக்ஷ்மணா!’ என்று கூவினான். இணையற்ற அம்பால் உயிர்நிலையில் துளைக்கப்பட்ட அவன் அந்த மான் உருவத்தைக் கைவிட்டுத் தன் ராக்ஷச உருவத்தை எடுத்தான்; உயிரை விடும்போது மிகப் பெரிய உடலை எடுத்தான். தரையில் விழுந்து கிடந்த, அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய, இரத்தம் தோய்ந்த அங்கங்களுடன் தரையில் துடித்துக்கொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு, லக்ஷ்மணனின் சொல்லை நினைத்த ராமன் மனத்தால் சீதையிடம் சென்றான். கவனிக்க வேண்டியது — மாரீசன் மரணக் கணத்திலும் ராவணனின் காரியத்தையே நிறைவேற்றுகிறான்; அறிவுரையால் தடுக்க முடியாதவன் தன் உயிரைக் கொடுத்தே பகைவனின் விருப்பத்தை நிறைவேற்றுகிறான். ‘நேரம் வந்துவிட்டது என்று அறிந்து’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — அவன் மரணக் கணத்தையே வாய்ப்பாகக் கருதுகிறான்; இந்த ராக்ஷச அறிவு இறுதிவரை கைவிடப்படவில்லை. ‘ராகவனின் குரலையே ஒத்த’ என்பது குரலின் ஒற்றுமை — இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையின் மயக்கத்துக்கு வேராகும். மேலும் அவன் தன் சொந்த உருவத்தில் இறந்தான், மான் உருவில் அல்ல; இதனால் லக்ஷ்மணனின் ஐயம் இறுதியில் உண்மையென நிரூபணமானது; ஆனால் அப்போது மிகவும் தாமதமாகிவிட்டது.

ராமன் சிந்திக்கிறான்: ‘லக்ஷ்மணன் முன்பே சொன்னதுபோல் இது மாரீசனின் மாயையே; அது இன்று அப்படியே நடந்தது; இந்த மாரீசன் என்னால் கொல்லப்பட்டான். ஆனால் இந்த ராக்ஷசன் ‘ஹா சீதே, ஹா லக்ஷ்மணா’ என்று பெருங்குரலில் கதறிவிட்டு இறந்தான் — அதைக் கேட்டுச் சீதை எப்படி இருப்பாள்? பெருங்கைகளையுடைய லக்ஷ்மணனும் எந்த நிலையை அடைவான்?’ இவ்வாறு சிந்தித்த தர்மாத்மாவான ராமனுக்கு மயிர்க்கூச்செறிந்தது. மான் உருவிலிருந்த ராக்ஷசனைக் கொன்று, அந்தக் குரலைக் கேட்டதும், அங்கே ராமனைத் துயரத்தால் எழுந்த கடும் அச்சம் ஆட்கொண்டது. பிறகு வேறொரு புள்ளிமானைக் கொன்று அதன் இறைச்சியை எடுத்துக்கொண்டு, ராகவன் விரைந்து ஜனஸ்தானத்தை நோக்கிச் சென்றான். சர்க்கத்தின் முடிவு ராமனின் அவசரத்தோடேயே நிகழ்கிறது — அமைதியாகக் காட்டுக்குள் நுழைந்தவன் இப்போது அச்சத்தால் ஓடுகிறான்; ‘மயிர்க்கூச்செறிந்தது’ என்ற சொல்லால் உடல் சிலிர்ப்பும், ‘துயரத்தால் எழுந்த அச்சம்’ என்பதால் உள்ளுக்குள் உள்ள கவலையும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. கவனிக்க வேண்டியது — அச்சம் தனக்காக அல்ல, சீதைக்காகவும் லக்ஷ்மணனுக்காகவுமே; இதுவே ராமனின் பண்பு. ‘புள்ளிமானைக் கொன்று இறைச்சியை எடுத்துக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் கவி அவனுடைய கடமை உணர்வையும் காட்டுகிறார் — கவலையால் கலங்கியிருந்தும் ஆசிரமவாசிகளின் உணவை அவன் மறக்கவில்லை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಘುನಂದನನು ಚಿನ್ನದ ಹಿಡಿಯುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ತನಗೆ ಅಲಂಕಾರವೇ ಆಗಿದ್ದ ಮೂರು ಕಡೆ ಬಾಗಿದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎರಡು ‘ಕಪಾಲ’ಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಉನ್ನತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಆ ರಾಜೇಂದ್ರನು ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಡಿನ ರಾಜನಂತಿದ್ದ ಆ ಜಿಂಕೆ ಭಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು — ಇದೇ ಅದರ ಆಟ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಾಪಮ್ ಆತ್ಮವಿಭೂಷಣಮ್’ (ತನಗೆ ಅಲಂಕಾರವಾದ ಬಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಅಲಂಕಾರ ಬಿಲ್ಲೇ, ರತ್ನವಲ್ಲ; ರತ್ನಮೃಗದತ್ತ ಹೋಗುವವನೂ ತನ್ನ ರತ್ನವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಪಾಲೌ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಕಲಾಪೌ’ (ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು) ಎಂದಿದೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲೂ ‘ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು’ ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಥ.

ಖಡ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಮನು ಜಿಂಕೆ ಇದ್ದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ತನ್ನ ರೂಪದಿಂದ ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ಅವನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಗೆತದಿಂದ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದಂತೆ ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಂಕಿತವಾಗಿ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯುವಂತಿತ್ತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೆಲವು ವನಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹರಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ಅದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ ಅದು ರಾಘವನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ದಿತು; ಜಿಂಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಮಾರೀಚನು ಅವನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಮಾಯೆಯೇ, ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾದವನ ಮನಸ್ಸು ಇದನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಟ, ನಿಲುಗಡೆ, ಮತ್ತೆ ಓಟ. ‘ಅವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕಪಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಓಡುತ್ತಿದೆ, ಬೆನ್ನಟ್ಟುವವನು ನಿಲ್ಲದಿರಲೆಂದು. ‘ದರ್ಶನಾದರ್ಶನೇನ’ (ಕಾಣುತ್ತಾ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಇಡೀ ಮಾಯೆ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಪದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೀಲಿಕೈ.

ಅದರಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು ವಿವಶನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕೋಪಗೊಂಡನು; ತುಂಬಾ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ನೆರಳನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ಮೃಗರೂಪದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಅವನನ್ನು ಹುಚ್ಚೆಬ್ಬಿಸಿದನು — ಬೇರೆ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಹಿಡಿಯಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅದು ಮತ್ತೆ ಓಡಿತು, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮರೆಯಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕುತೂಹಲ, ಅನಂತರ ಆಯಾಸ, ಅನಂತರ ಕೋಪ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ವಿವಶಃ’ (ವಿವಶನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸದಾ ತನ್ನನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡವನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ವಿವಶನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ವಿಪತ್ತಿನ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಉನ್ಮಾದಯಾಮಾಸ’ (ಹುಚ್ಚೆಬ್ಬಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವೂ ತೀವ್ರ — ಅವನು ಕೇವಲ ವಂಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಉನ್ಮತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಬೇರೆ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು’ ಎಂಬುದೂ ಚಾತುರ್ಯ — ತನ್ನ ಜಾತಿಯವುಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು ಅವನು ತನ್ನ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ, ಶತ್ರುಮರ್ದಕವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ಅತಿ ದೃಢವಾದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅವನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು, ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುವ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ಮೃಗರೂಪದ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಮಾರೀಚನ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಭೇದಿಸಿತು. ತಾಳೆಮರದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಾ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದನು; ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಜೀವವುಳಿದಿದ್ದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಭೀಕರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಾರೀಚನು ಆ ಕೃತಕ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದನು — ಮಾಯೆಯ ಅಂತ್ಯ ಇಲ್ಲೇ. ‘ಅಶನಿಸಂನಿಭಃ’ (ಸಿಡಿಲಿನಂತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣದ ವಜ್ರಸಮಾನತೆಯನ್ನೂ, ‘ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಸದ್ದಿನ ವೇಗವನ್ನೂ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಲನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ, ಸರ್ಪವನ್ನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿನಿರ್ಮಿತಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣದ ದಿವ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಮಾನುಷ ಅಸ್ತ್ರ ಸಾಲದು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಣವು ಮೊದಲು ಮೃಗರೂಪದ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನ ಹೃದಯವನ್ನು; ಅಂದರೆ ಅದು ರೂಪವನ್ನೂ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ಎರಡನ್ನೂ ಭೇದಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಾಲಮಾತ್ರಮ್ ಉತ್ಪ್ಲುತ್ಯ’ (ತಾಳೆಮರದಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಎತ್ತರವೂ, ‘ಧರಣ್ಯಾಮ್’ (ನೆಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಅಧಃಪತನವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಎತ್ತರದಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎಂಬ ಈ ಗತಿಯೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಇಡೀ ಜೀವನದ ಸಂಕೇತ.

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಳು, ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತೆ?’ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತು ಅವನು ರಾಘವನದೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು — ‘ಹಾ ಸೀತೆ! ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!’ ಅನುಪಮವಾದ ಬಾಣದಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಆ ಮೃಗರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ತನ್ನ ರಾಕ್ಷಸರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು; ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಾರೀಚನು ಸಾಯುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ರಾವಣನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಪದೇಶದಿಂದ ತಡೆಯಲಾಗದವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್ ಆಜ್ಞಾಯ’ (ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಅವಕಾಶವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ರಾಕ್ಷಸಬುದ್ಧಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ‘ರಾಘವಸ್ಯ ಏವ ಸದೃಶಮ್’ (ರಾಘವನದೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ಸ್ವರದ ಸಾಮ್ಯ — ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ತನ್ನ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸತ್ತನು, ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆ ಕೊನೆಗೆ ನಿಜವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಆಗ ತುಂಬಾ ತಡವಾಗಿತ್ತು.

ರಾಮನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು ಮಾರೀಚನ ಮಾಯೆಯೇ; ಅದು ಇಂದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಯಿತು, ಈ ಮಾರೀಚನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಆದರೆ ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗಿ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ಹೇಗಾಗುವಳೋ? ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಎಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವನೋ?’ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಮೈ ನವಿರೆದ್ದಿತು. ಮೃಗರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು, ಆ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೀವ್ರ ಭಯ ಆವರಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅದರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಘವನು ಅವಸರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ರಾಮನ ಅವಸರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ — ಶಾಂತನಾಗಿ ವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವನು ಈಗ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಹೃಷ್ಟತನೂರುಹಃ’ (ಮೈ ನವಿರೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೋಮಾಂಚನವೂ, ‘ವಿಷಾದಜಂ ಭಯಮ್’ (ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ಚಿಂತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಭಯ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸೀತೆಗಾಗಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಾಗಿಯೂ; ಇದೇ ರಾಮನ ಶೀಲ. ‘ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ಮಾಂಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳ ಊಟವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സീതയുടെ രക്ഷയ്ക്കു നിയോഗിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ സ്വയം മാനിനെ പിന്തുടരാൻ പുറപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ സഹോദരനോട് ആജ്ഞാപിച്ചിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രഘുനന്ദനൻ സ്വർണപ്പിടിയുള്ള വാൾ അരയിൽ കെട്ടി. പിന്നെ മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞ വില്ല് — അവന്റെതന്നെ ആഭരണമായത് — എടുത്ത്, രണ്ടു ‘കപാലങ്ങൾ’ കെട്ടി, ഉയർന്ന വിക്രമത്തോടെ അവൻ പോയി. ആ രാജേന്ദ്രൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് വനരാജനായ ആ മാൻ ഭയംകൊണ്ടെന്നപോലെ മറഞ്ഞു, പിന്നെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു — ഇതുതന്നെയാണ് അതിന്റെ കളി; ഇതിലൂടെ രാമൻ ക്രമേണ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്വന്തം ആഭരണമായ വില്ല്’ (ചാപമാത്മവിഭൂഷണം) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ക്ഷത്രിയന്റെ അലങ്കാരം വില്ലാണ്, രത്നമല്ല; രത്നമൃഗത്തിന്റെ നേർക്കു പോകുന്നവനും സ്വന്തം രത്നമായ വില്ലുതന്നെ എടുക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ‘കപാലൗ’ എന്നാണു പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘കലാപൗ’ (രണ്ട് ആവനാഴികൾ) എന്നാണ്; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിലും ‘രണ്ട് ആവനാഴികൾ’ എന്നാണ് അർഥം.

വാൾ കെട്ടി വില്ലെടുത്ത് രാമൻ മാൻ പോയ വഴിയേ ഓടി. രൂപംകൊണ്ട് മുന്നിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ അതിനെ കാണുന്നു. കയ്യിൽ വില്ലേന്തിയ അവൻ മഹാവനത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കിക്കൊണ്ട് ഓടുന്ന അതിനെ കാണുന്നു — ചിലപ്പോൾ അത് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ കടന്നുപോയതുപോലെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ ശങ്കിച്ചു പരിഭ്രമിച്ച് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിക്കുന്നതുപോലെ, ചിലപ്പോൾ ചില വനപ്രദേശങ്ങളിൽ കാണപ്പെട്ടും മറഞ്ഞും. ചിതറിയ മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ശരത്കാലചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെ അത് ഒരു നിമിഷം കാണപ്പെട്ടു, വീണ്ടും ദൂരെ പ്രകാശിച്ചു. ഇങ്ങനെ കാണിച്ചും മറഞ്ഞുംകൊണ്ട് അതു രാഘവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോയി; മാനിന്റെ രൂപം പ്രാപിച്ച മാരീചൻ അവനെ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു നയിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമാനം ഒരൊറ്റ തത്ത്വം വഹിക്കുന്നു — നിമിഷംതോറും കാണപ്പെടുകയും മറയുകയും ചെയ്യുന്നത് മായയാണ്, വസ്തുവല്ല; എന്നാൽ നായാട്ടിൽ മുഴുകിയവന്റെ മനസ്സ് ഇതു വിചാരിക്കുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ ചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു — ഗതി, വിരാമം, വീണ്ടും ഗതി. ‘തിരിഞ്ഞുനോക്കി തിരിഞ്ഞുനോക്കി’ എന്ന ആവർത്തനം മാനിന്റെ കപടം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അത് ഓടിരക്ഷപ്പെടുകയല്ല, പിന്തുടരുന്നവൻ നിൽക്കാതിരിക്കാനായി പിന്നിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ടാണ് ഓടുന്നത്. ‘കാണിച്ചും മറഞ്ഞും’ (ദർശനാദർശനേന) എന്ന ഒറ്റ പദത്തിലൂടെ സമ്പൂർണ മായയും നിരൂപിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പദംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ താക്കോൽ.

അതിനാൽ മോഹിതനും വിവശനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ ക്രുദ്ധനായി; ഏറെ ക്ഷീണിച്ച് അവൻ ഒരു പുൽത്തകിടിയിൽ തണലിൽ നിന്നു. അപ്പോൾ മൃഗരൂപം ധരിച്ച ആ നിശാചരൻ അവനെ ഉന്മത്തനാക്കി — മറ്റു മാനുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അത് അധികം അകലെയല്ലാതെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിടിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാമനെ കണ്ട് അതു വീണ്ടും ഓടി; ഉടനെതന്നെ ഭയംകൊണ്ടെന്നപോലെ വീണ്ടും മറഞ്ഞു. പിന്നെ വീണ്ടും ദൂരെ ഒരു മരക്കൂട്ടത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു; അതു കണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അതിനെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ മനസ്സിന്റെ പരിവർത്തനം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം കൗതുകം, പിന്നെ ക്ഷീണം, പിന്നെ ക്രോധം, ഒടുവിൽ നിശ്ചയം. ‘വിവശൻ’ എന്ന പദം അത്യന്തം പ്രധാനമാണ് — എപ്പോഴും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻപോലും ഇവിടെ മായയാൽ നിയന്ത്രണം നഷ്ടപ്പെട്ടവനാക്കപ്പെട്ടു; ഇതിലൂടെത്തന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന വിപത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു. ‘ഉന്മത്തനാക്കി’ (ഉന്മാദയാമാസ) എന്ന ക്രിയാപദവും തീവ്രമാണ് — അതു വെറുതെ വഞ്ചിക്കുകയല്ല, ഭ്രാന്തുപിടിച്ചവനെപ്പോലെയാക്കുകയാണ്. ‘മറ്റു മാനുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്’ എന്നതിലും ചാതുര്യമുണ്ട് — സ്വജാതിക്കാരുടെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അതു തന്റെ അസ്വാഭാവികത മറയ്ക്കുന്നു.

വീണ്ടും കുപിതനായ രാഘവൻ അവിടെ സൂര്യരശ്മിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, ശത്രുക്കളെ മർദിക്കുന്ന ഒരു ശരം എടുത്ത്, ദൃഢമായ വില്ലിൽ തൊടുത്ത്, ബലവാനായ അവൻ ബലമായി വലിച്ച്, ആ മാനിനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി, ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, ദീപ്തമായ, ബ്രഹ്മാവിനാൽ നിർമിക്കപ്പെട്ട അസ്ത്രം വിട്ടു. ആ ശരോത്തമം മൃഗരൂപത്തിന്റെ ശരീരം പിളർന്ന്, ഇടിമിന്നൽപോലെ, മാരീചന്റെതന്നെ ഹൃദയം ഭേദിച്ചു. ഒരു പനയുടെ ഉയരത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് അത്യന്തം വേദനയോടെ അവൻ വീണു; ജീവൻ അല്പം മാത്രം ശേഷിച്ച അവൻ നിലത്തുകിടന്ന് ഭയങ്കരമായി അലറി. മരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മാരീചൻ ആ കൃത്രിമശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു — മായയുടെ അന്ത്യം ഇവിടെയാണ്. ‘ഇടിമിന്നൽപോലെ’ (അശനിസന്നിഭഃ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ശരത്തിന്റെ വജ്രതുല്യതയും ‘ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ’ എന്നതിലൂടെ അതിന്റെ ശബ്ദത്തോടുകൂടിയ വേഗവും കവി കാണിക്കുന്നു; അവയിൽ ഇടിമിന്നൽ ആകാശത്തുനിന്നെടുത്തത്, സർപ്പമാകട്ടെ ഭൂമിയിൽനിന്ന്. ‘ബ്രഹ്മനിർമിതം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ശരത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മായയെ ഭേദിക്കാൻ മാനുഷമായ അസ്ത്രം പര്യാപ്തമല്ല എന്നു ഭാവം. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ശരം ആദ്യം മൃഗരൂപത്തിന്റെ ശരീരം പിളർക്കുന്നു, പിന്നെ മാരീചന്റെ ഹൃദയം; അതായത് അതു രൂപത്തെയും വസ്തുവിനെയും രണ്ടിനെയും ഭേദിക്കുന്നു. ‘പനയുടെ ഉയരത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വീഴ്ചയുടെ ഉയരവും ‘നിലത്ത്’ എന്നതിലൂടെ അവന്റെ അധഃപതനവും കാണിക്കുന്നു; ഉയരത്തിൽനിന്നു താഴേക്ക് എന്ന ഈ ഗതിതന്നെ രാക്ഷസന്റെ സമഗ്രജീവിതത്തിന്റെയും പ്രതീകമാണ്.

രാവണന്റെ വാക്ക് ഓർത്ത് ആ രാക്ഷസൻ ചിന്തിച്ചു — ‘ഏത് ഉപായത്തിലൂടെ സീത ലക്ഷ്മണനെ ഇങ്ങോട്ടയയ്ക്കും, അങ്ങനെ ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു രാവണന് അവളെ അപഹരിക്കാനാകും?’ സമയമായെന്നു മനസ്സിലാക്കി അവൻ രാഘവന്റേതുതന്നെ പോലുള്ള ശബ്ദത്തിൽ വിളിച്ചുകൂവി — ‘ഹാ സീതേ! ഹാ ലക്ഷ്മണാ!’ എന്ന്. അനുപമമായ ശരത്താൽ മർമത്തിൽ മുറിവേറ്റ അവൻ ആ മൃഗരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വന്തം രാക്ഷസരൂപം ധരിച്ചു; ജീവൻ വെടിയുമ്പോൾ അവൻ അതിഭീമമായ ശരീരം ധരിച്ചു. നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന, ഭയങ്കരരൂപിയും രക്തത്തിൽ കുളിച്ച അവയവങ്ങളുള്ളവനും ഭൂമിയിൽ പിടയുന്നവനുമായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ഓർത്തുകൊണ്ട് രാമൻ മനസ്സുകൊണ്ട് സീതയുടെ അടുത്തെത്തി. ശ്രദ്ധിക്കുക — മരണനിമിഷത്തിലും മാരീചൻ രാവണന്റെ കാര്യംതന്നെ സാധിക്കുന്നു; ഉപദേശംകൊണ്ടു കഴിയാതിരുന്നവൻ സ്വന്തം പ്രാണൻകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഇച്ഛ നിറവേറ്റുന്നു. ‘സമയമായെന്നു മനസ്സിലാക്കി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണനിമിഷത്തെത്തന്നെ അവൻ അവസരമായി കരുതുന്നു; ഈ രാക്ഷസബുദ്ധി അവസാനംവരെയും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ‘രാഘവന്റേതുതന്നെ പോലുള്ള’ എന്നത് ശബ്ദത്തിന്റെ സാദൃശ്യമാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ മോഹത്തിനു മൂലമാകുന്നത്. മാത്രമല്ല, അവൻ മരിച്ചതു സ്വന്തം രൂപത്തിലാണ്, മൃഗരൂപത്തിലല്ല; ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്ക ഒടുവിൽ സത്യമെന്നു തെളിഞ്ഞു, എന്നാൽ അപ്പോഴേക്കും ഏറെ വൈകിപ്പോയി.

രാമൻ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണൻ മുൻപു പറഞ്ഞതുപോലെ ഇതു മാരീചന്റെ മായതന്നെയായിരുന്നു; ഇന്ന് അങ്ങനെതന്നെ സംഭവിച്ചു, ഈ മാരീചൻ എന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടാണ് ഈ രാക്ഷസൻ മരിച്ചത് — അതു കേട്ട് സീത എങ്ങനെയായിരിക്കും? മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനും എന്ത് അവസ്ഥയിലെത്തും?’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ധർമാത്മാവായ രാമന്റെ രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിന്നു. മൃഗരൂപിയായ രാക്ഷസനെ കൊന്ന്, ആ ശബ്ദം കേട്ടപ്പോൾ, വിഷാദത്തിൽനിന്നുണ്ടായ തീവ്രമായ ഭയം അവിടെ രാമനിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നെ മറ്റൊരു പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന് അതിന്റെ മാംസമെടുത്ത് രാഘവൻ തിടുക്കത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തിനു നേർക്കു നീങ്ങി. സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യം രാമന്റെ തിടുക്കത്തോടെയാണ് — ശാന്തനായി വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ട് ഓടുന്നു; ‘രോമങ്ങൾ എഴുന്നുനിന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രോമാഞ്ചവും ‘വിഷാദജമായ ഭയം’ എന്നതിലൂടെ ഉള്ളിലെ ഉത്കണ്ഠയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഭയം തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, സീതയ്ക്കും ലക്ഷ്മണനുംവേണ്ടിയാണ്; ഇതാണ് രാമന്റെ ശീലം. ‘പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന് മാംസമെടുത്ത്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ കർതവ്യനിഷ്ഠയും കാണിക്കുന്നു — ചിന്തയാൽ വ്യാകുലനായിരിക്കുമ്പോഴും ആശ്രമവാസികളുടെ ഭക്ഷണം അവൻ മറക്കുന്നില്ല.

In the last sarga Rāma had charged Lakṣmaṇa with guarding Sītā; now he set out himself after the deer. Having given his brother these instructions, the mighty scion of Raghu girded on his sword with its hilt of Jambū-river gold. Then, taking up his bow, bent in three places, which was his own true ornament, and fastening on his two quivers, he set out with a formidable stride. Seeing the lord of kings coming on, that king of the forest creatures vanished in fright and then showed itself again; that was its game, by which Rāma was drawn step by step away from the hermitage. Calling the bow "his own ornament" shows that a warrior's adornment is his bow, not jewels: even as he went after a jewelled deer, he took up the one jewel that was his.

With his sword girded on and his bow in hand, Rāma ran after the deer and saw it ahead of him, as though lighting up the way with its beauty. Bow in hand, he watched it in the great forest, running and looking back again and again: now bounding as if carried past the limit of a leap, now tempting him on; now frightened, now wildly bewildered, now as if springing into the sky; now seen and now unseen in this or that part of the wood. Like the autumn moon wrapped in broken clouds, one moment it was seen close by, the next it shone far away. So, by showing itself and hiding itself, it drew Rāghava on, and Mārīca in the form of a deer led him far from the hermitage. The simile carries a single truth: what is seen and unseen from moment to moment is illusion, not substance; but a mind intent on the hunt does not stop to think of that. Over five verses the poet paints one picture, moving, pausing, moving again. "Looking back again and again" reveals the deer's cunning: it was not fleeing but running while watching behind, so that its pursuer would not give up. And "by showing itself and hiding itself" sums up the whole illusion in a phrase; it is the key to this sarga.

Bewildered and helpless, Kākutstha grew angry, and, utterly weary, he stopped on the grass in the shade of a tree. Then the night-rover in deer's form drove him almost to madness: it appeared again not far off, surrounded by other deer. Seeing Rāma wanting to catch it, it ran off once more and in that same moment vanished again in fright. Then again it was seen, coming out of a thicket far away, and seeing it the mighty Rāma made up his mind to kill it. The poet traces the change in Rāma's mind finely: first curiosity, then weariness, then anger, and at last resolve. The word "helpless" is very important: he who was always master of himself was here made helpless by illusion, and in that the seed of the coming disaster was sown. "Drove him to madness" is a strong verb too: the deer did not merely deceive him but all but maddened him. And standing among other deer was a clever touch, for among its own kind it could hide how unnatural it was.

Angry now, Rāghava drew out an arrow like a ray of the sun, blazing, a crusher of enemies; fitting it to his strong bow and drawing it back with all his might, he aimed at the deer and loosed that blazing, brilliant missile fashioned by Brahmā, hissing like a serpent. The finest of arrows, like a thunderbolt, pierced clean through the deer-shaped body and split the heart of Mārīca himself. Leaping up as high as a palm tree, he fell, mortally stricken. With little life left in him he gave a terrible cry as he lay on the ground, and as he died Mārīca cast off his counterfeit body; there the illusion ended. The thunderbolt conveys the arrow's force, the hissing serpent its sound and speed. That it was fashioned by Brahmā marks it as divine: a human weapon would not have been enough to pierce an illusion. Note that the arrow first pierces the deer's body and then Mārīca's heart; it pierces both the appearance and the reality. Leaping as high as a palm tree and then falling to the ground, he goes from height to depth, and that movement is an emblem of the rākṣasa's whole life.

Remembering Rāvaṇa's words, the rākṣasa thought, "How can I make Sītā send Lakṣmaṇa here, so that Rāvaṇa can carry her off from the empty hermitage?" Knowing that the moment had come, he cried out in a voice exactly like Rāghava's: "Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!" Pierced to the quick by that matchless arrow, he threw off the deer's shape and took on his own rākṣasa form, and as he gave up his life he made his body enormous. Seeing that dreadful rākṣasa fallen on the ground, his limbs drenched in blood, writhing on the earth, Rāma remembered Lakṣmaṇa's words, and his thoughts went to Sītā. Mark that even in his dying moment Mārīca carried out Rāvaṇa's task: he who could not prevail by counsel fulfilled his enemy's wish with his very life. "Knowing that the moment had come" suggests that he saw the moment of his death as his opportunity, a rākṣasa's cunning kept to the very end. And the likeness of the voice to Rāma's is what will deceive Sītā in the next sarga. He died in his own form, not the deer's, so Lakṣmaṇa's suspicion was proved right at last, but by then it was too late.

Rāma thought, "This was Mārīca's illusion, just as Lakṣmaṇa said before, and so it has turned out today; this is Mārīca I have killed. But the rākṣasa died crying aloud, 'Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!' What will become of Sītā when she hears it? And what state will the mighty-armed Lakṣmaṇa be in?" Thinking this, the righteous Rāma felt his hair stand on end. Having killed the rākṣasa in deer's form and heard that cry, a sharp fear born of despair came over him. Then he killed another spotted deer, took its meat, and hurried back towards Janasthāna. The sarga ends in haste: he who entered the forest calmly now runs in fear. The hair standing on end shows the thrill of dread, the "fear born of despair" the anxiety within. And note that the fear was not for himself but for Sītā and Lakṣmaṇa; that is Rāma's nature. Killing a deer and taking its meat shows his sense of duty too: even distraught with worry, he did not forget food for the household of the hermitage.