पूर्वसर्गान्ते सीता मायामृगं दृष्ट्वा विस्मयं गता; अस्मिन् सर्गे तस्याः विस्मयः स्पृहां प्रति परिणमति। कुसुमानि विचिन्वन्ती सुश्रोणी सा हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितं तं मृगं सम्प्रेक्ष्य प्रहृष्टा जाता। अनवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी सा भर्तारं सायुधं लक्ष्मणं च उच्चैः आह्वयति। पुनः पुनः आहूय सा तं मृगं साधु वीक्षते — ‘आगच्छ, आगच्छ शीघ्रम्, हे आर्यपुत्र, अनुजेन सह’ इति। ‘आहूयाहूय’ इति द्विरुक्त्या तस्याः औत्सुक्यम्, ‘आगच्छागच्छ’ इति च त्वरा सूचिता। वैदेह्या आहूतौ तौ नरव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ तं देशं वीक्षमाणौ मृगं ददृशतुः। अत्र कविः सूक्ष्मं दर्शयति — सीता न किमपि याचते, केवलं दर्शयति; याचना तु अग्रे भविष्यति। तृतीयः श्लोकः गीताप्रेस-पाठे एव विद्यते, समीक्षितसंस्करणे तु नास्ति। सीतायाः वर्णने कविः द्वे एव विशेषणे योजयति — ‘अनवद्याङ्गी’, ‘मृष्टहाटकवर्णिनी’ इति; तयोः द्वितीयं मृगस्य काञ्चनवर्णेन सह मिलति, येन दर्शकस्य मनसि एकः एव सुवर्णप्रकाशः उदेति। एषा सङ्गतिः आकस्मिकी न — या स्वयं हाटकवर्णा, सा एव हाटकमृगेण हर्तव्या।

तं दृष्ट्वा एव लक्ष्मणः शङ्कमानः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘तम् एव एनम् अहं मारीचं राक्षसं मृगं मन्ये। हे राम, पूर्वम् अपि अनेन कामरूपिणा पापेन उपाधिना वने मृगयां चरन्तः हृष्टाः राजानः निहताः। अस्य मायाविदः इयं माया एव मृगरूपम् इदं कृतम्; हे पुरुषव्याघ्र, भानुमत् इदं रूपं गन्धर्वपुरसंनिभम्। हे राघव, एवंविधः रत्नविचित्रः मृगः जगत्यां नास्ति; हे जगतीनाथ, एषा माया एव, अत्र संशयः न कोऽपि।’ लक्ष्मणस्य वचने त्रीणि प्रमाणानि — पूर्ववृत्तान्तः, रूपस्य अस्वाभाविकत्वम्, गन्धर्वनगरोपमा च। ‘गन्धर्वपुरम्’ इति उपमा एव सर्वं वदति — यत् दृश्यते तत् आकाशे चित्रम् इव, न वस्तु। किन्तु यः सत्यं वदति सः न श्रूयते इति एव अस्य सर्गस्य विडम्बना। द्रष्टव्यं च — लक्ष्मणः मारीचस्य नाम एव गृह्णाति, यत् सः विश्वामित्रयज्ञरक्षणकाले बालकाण्डे दृष्टवान्; अतः तस्य शङ्का न कल्पना, अपि तु स्मृतिमूला एव।

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं शुचिस्मिता सीता प्रतिवार्य उक्तवती; छद्मना हृतचेतना अपि सा संहृष्टा एव आसीत्। ‘हे आर्यपुत्र, असौ अभिरामः मृगः मे मनः हरति; हे महाबाहो, एनम् आनय — नः क्रीडार्थं भविष्यति। अस्माकम् इह आश्रमपदे बहवः पुण्यदर्शनाः मृगाः चरन्ति — चमराः सृमराः च; ऋक्षाः पृषतसङ्घाः वानराः किन्नराः च रूपश्रेष्ठाः महाबलाः विहरन्ति। किन्तु हे राजन्, अस्य सदृशः अन्यः मृगः मया पूर्वं न दृष्टः — तेजसा क्षमया दीप्त्या च यथा अयं मृगसत्तमः।’ अत्र ‘क्रीडार्थम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सा न वधम् इच्छति, न चर्म; केवलं जीवन्तं मृगं क्रीडार्थम्। तस्याः याचना निर्दोषा, बालिशा च; तत्र एव तु मायायाः जयः। ‘छद्मना हृतचेतना’ इति कविः स्वयम् एव न्यायं ददाति — दोषः तस्याः न, अपि तु छद्मनः। एकादशद्वादशयोः श्लोकयोः सा आश्रमस्य मृगसमृद्धिम् एव गणयति — चमराः, सृमराः, ऋक्षाः, पृषताः, वानराः, किन्नराः इति; एतेन सूच्यते यत् सा मृगदर्शने नूतना न, तथापि एतादृशः मृगः तया कदापि न दृष्टः। एषा तुलना एव तस्याः स्पृहायाः प्रमाणम्।

सीता मृगं पुनः वर्णयति — ‘नानावर्णविचित्राङ्गः रत्नभूतः सः मम अग्रतः वर्तते; अव्यग्रं वनं द्योतयन् सः शशिसंनिभः शोभते। अहो रूपम्, अहो लक्ष्मीः, अहो शोभना स्वरसम्पत्! अद्भुतः विचित्राङ्गः असौ मृगः मम हृदयम् इव हरति। यदि जीवन् एव सः मृगः तव ग्रहणम् अभ्येति, तर्हि तत् आश्चर्यभूतं भविष्यति, विस्मयं च जनयिष्यति। समाप्तवनवासानां पुनः राज्यस्थानां च नः अयं मृगः अन्तःपुरे विभूषार्थः भविष्यति; भरतस्य, आर्यपुत्रस्य, श्वश्रूणां मम च, हे प्रभो, इदं दिव्यं मृगरूपं विस्मयं जनयिष्यति। यदि तु जीवन् सः ग्रहणं न अभ्येति, तर्हि अस्य रुचिरम् अजिनम् एव भविष्यति।’ अत्र क्रमेण सीतायाः कामना परिणमति — प्रथमं क्रीडा, ततः अन्तःपुरशोभा, अन्ते अजिनम्; एका स्पृहा त्रीन् आकारान् धारयति। ‘समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च’ इति पदेन तस्याः भविष्यदाशा अपि प्रकटा — अयोध्यायां प्रत्यागमनस्य स्वप्नः एव अत्र निहितः। किं च सा भरतं श्वश्रूः च स्मरति — वने वसन्ती अपि सा कुटुम्बम् एव चिन्तयति; एतत् तस्याः शीलस्य माधुर्यं दर्शयति। ‘शशिसंनिभः’ इति उपमा अपि सार्थका — यथा चन्द्रः शीतलः सुन्दरः च भाति, तथा अयं मृगः; किन्तु चन्द्रः अपि कलङ्कयुक्तः इति व्यञ्जना अत्र गूढा। एवं कविः एकैकस्मिन् उपमाने मायायाः सूचनां निधाय अपि पात्राणां नेत्रे तां गोपयति।

‘निहतस्य अस्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि विनीतायां शष्पबृस्याम् अहम् उपासितुम् इच्छामि’ इति सा वदति। ततः सा स्वयम् एव आत्मानं निन्दति — ‘इदं कामवृत्तं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम्; तथापि अस्य सत्त्वस्य वपुषा मम विस्मयः जनितः।’ एषा आत्मनिन्दा एव तस्याः शीलं दर्शयति — सा जानाति यत् एषा कामना अनुचिता, तथापि निवारयितुं न शक्नोति। अनन्तरं कविः आश्चर्यजनकं वदति — तेन काञ्चनरोम्णा मणिप्रवरशृङ्गिणा तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा मृगेण राघवस्य अपि मनः विस्मयम् आगतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा अद्भुतं मृगं दृष्ट्वा च तेन रूपेण लोभितः सीतया च प्रचोदितः रामः हृष्टः सन् भ्रातरं लक्ष्मणं वचः उवाच। ‘राघवस्यापि’ इति ‘अपि’ शब्दः अत्र भारवान् — यः धैर्यस्य आश्रयः, सः अपि अत्र विस्मितः; अतः सीतायाः दोषः लघुः एव। द्वाविंशे श्लोके चत्वारि विशेषणानि क्रमेण दीप्तिम् एव वर्धयन्ति — काञ्चनरोमा, मणिप्रवरशृङ्गी, तरुणादित्यवर्णः, नक्षत्रपथवर्चाः इति; भूमेः सुवर्णात् आरभ्य आकाशस्य नक्षत्रपर्यन्तम् उपमानानि चलन्ति। ‘लोभितः’ तथा ‘प्रचोदितः’ इति द्वे पदे रामस्य प्रवृत्तेः द्वे कारणे पृथक् दर्शयतः — एकं रूपात्, अपरं पत्न्याः वचनात्।

रामः वदति — ‘पश्य लक्ष्मण, वैदेह्याः इयम् उल्लसिता स्पृहा; रूपश्रेष्ठतया एषः मृगः अद्य न भविष्यति। नन्दनोद्देशे न, चैत्ररथसंश्रये न — हे सौमित्रे, पृथिव्यां कुतः अस्य कश्चित् समः मृगः स्यात्? प्रतिलोमाः अनुलोमाः च रुचिराः रोमराजयः कनकबिन्दुभिः चित्राः सत्यः मृगम् आश्रित्य शोभन्ते। पश्य अस्य जृम्भमाणस्य मुखात् निःसरन्तीं जिह्वाम् — दीप्तां अग्निशिखोपमाम्, मेघात् निःसरन्तीं शतह्रदाम् इव। मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः असौ अनिरूप्यः — कस्य मनः न लोभयेत्? जाम्बूनदमयप्रभं नानारत्नमयं दिव्यम् इदं रूपं दृष्ट्वा कस्य मनः विस्मयं न व्रजेत्?’ ततः सः मृगयायाः प्रयोजनम् अपि वदति — ‘मांसहेतोः अपि विहारार्थं च धन्विनः राजानः महावने मृगयायां मृगान् घ्नन्ति। महावने व्यवसायेन धनानि विचीयन्ते, विविधाः धातवः मणिरत्नसुवर्णिनः च। तत् अखिलं नॄणां सारं धनं निचयवर्धनम्; यथा शुक्रस्य मनसा चिन्तितं सर्वं सिध्यति, तथा एतत्।’ एवं रामः स्वस्य निश्चयस्य त्रीणि कारणानि स्थापयति — पत्न्याः स्पृहा, मृगस्य अनुपमता, राजधर्मे मृगयायाः स्थानं च। अस्मिन् खण्डे वर्णनस्य क्रमः अपि द्रष्टव्यः — प्रथमं सामान्यं रूपम्, ततः रोमराजयः, ततः जृम्भमाणस्य जिह्वा, ततः मुखम् उदरं च; कविः दूरात् आरभ्य समीपं गच्छति, यथा दर्शकस्य दृष्टिः स्वयम् एव आकृष्यते। ‘जिह्वां मुखान्निःसरन्तीम्’ इति चित्रम् एकम् एव भयसूचकम् — अग्निशिखा, मेघात् निःसरन्ती विद्युत् — एते द्वे अपि उपमाने सौन्दर्यस्य न, अपि तु संहारस्य। एतेन वाल्मीकिः सूचयति यत् रामस्य नेत्रे अपि सत्यम् आगतम्, किन्तु बुद्धिः तत् न गृहीतवती। ‘नन्दनोद्देशे’ ‘चैत्ररथसंश्रये’ इति च द्वे देवोद्याने स्मारयित्वा सः मृगस्य अलौकिकताम् एव स्थापयति — यत् स्वर्गे अपि नास्ति, तत् अत्र कथम्? एषः एव प्रश्नः यदि अग्रे नीतः स्यात्, तर्हि उत्तरम् एव ‘माया’ इति भवेत्; किन्तु सः तत्र न गच्छति। अन्ते सः मृगयायाः अर्थशास्त्रीयं समर्थनम् आनयति — वने धनानि धातवः मणयः सुवर्णं च लभ्यन्ते, तत् एव नॄणां सारं धनम्; शुक्रस्य उपमा च नीतिशास्त्रस्य आचार्यं स्मारयति।

रामः अर्थशास्त्रस्य वचनम् उद्धरति — ‘येन अर्थकृत्येन अर्थी अविचारयन् एव संव्रजति, तम् एव अर्थं अर्थशास्त्रज्ञाः अर्थ्यम् (प्रयोजनवत्) आहुः, हे सुलक्ष्मण।’ ततः सः स्वस्य अभिलाषं स्पष्टं वदति — ‘एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि सुमध्यमा वैदेही मया सह उपवेक्ष्यति। न कादली, न प्रियकी, न प्रवेणी, न च आविकी — एतासां काचित् अपि स्पर्शे अनेन सदृशी न भवेत् इति मम मतिः। एषः चैव श्रीमान् मृगः, यः च दिव्यः नभश्चरः — उभौ एतौ दिव्यौ मृगौ, तारामृगः महीमृगः च।’ ततः सः लक्ष्मणस्य शङ्काम् अपि स्वीकरोति — ‘यदि तु अयं तथा एव यत् त्वं मां वदसि, यदि एषा राक्षसस्य माया, तर्हि अस्य वधः मया कर्तव्यः एव। अनेन नृशंसेन अकृतात्मना मारीचेन पूर्वं वने विचरता मुनिपुंगवाः हिंसिताः; अनेन उत्थाय मृगयायां बहवः परमेष्वासाः जनाधिपाः निहताः। तस्मात् अयं मृगः वध्यः एव।’ एवं रामः उभयथा अपि आत्मनः प्रवृत्तिं समर्थयते — यदि मृगः तर्हि चर्म, यदि राक्षसः तर्हि वधः। एषा द्विकोटिका युक्तिः एव तस्य निश्चयस्य दृढतां दर्शयति; किन्तु तत्र एव दोषः अपि निहितः — यः उभयथा गन्तुम् उद्यतः, सः शङ्कां परीक्षितुं न विरमति। ‘न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी’ इति चतुर्भिः निषेधैः कविः सीतायाः सुखस्य सूक्ष्मां चिन्तां दर्शयति — रामः पत्न्याः आसनस्य मार्दवम् अपि चिन्तयति। ‘तारामृगमहीमृगौ’ इति समासेन आकाशस्य मृगशिरोनक्षत्रं भूमेः अयं मृगः च एकत्र स्थाप्येते; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी अपि विद्यते।

निदर्शनार्थं रामः वातापेः कथां कथयति — ‘पुरा इह वातापिः तपस्विनः परिभूय उदरस्थः सन् द्विजान् हन्ति स्म, यथा स्वगर्भः अश्वतरीम्। सः कदाचित् चिरात् लोभात् महामुनिम् अगस्त्यं तेजसा युक्तम् आससाद, तस्य च भक्ष्यः बभूव ह। समुत्थाने तत् रूपं कर्तुकामं तं समीक्ष्य भगवान् उत्स्मयित्वा वातापिम् इदम् अब्रवीत् — “हे वातापे, त्वया अविगण्य तेजसा जीवलोके द्विजश्रेष्ठाः परिभूताः; तस्मात् त्वं जरां गतः असि।” हे लक्ष्मण, तत् रक्षः वातापिः इव न भवेत् — यः माद्दशं धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् अतिमन्येत, सः अगस्त्येन इव मया अपि हतः वातापिः एव भवेत्।’ कथायाः सारः स्पष्टः — योगिनं ग्रसितुम् इच्छन् स्वयम् एव जीर्यते। ‘इह त्वं संनद्धः यन्त्रितः च भूत्वा मैथिलीं रक्ष’ इति च सः आदिशति — कथायाः फलं सावधानता एव। वातापिः इल्वलस्य भ्राता; सः मेषरूपं धृत्वा ब्राह्मणैः भुज्यते स्म, ततः उदरात् एव उत्थाय तान् विदारयति स्म। अगस्त्यः तु तं भुक्त्वा एव जीर्णं कृतवान् — ‘जीर्णो भव’ इति एव तस्य प्रसिद्धं वचनम्, यत् अत्र ‘तस्मादसि जरां गतः’ इति रूपेण आगतम्। ‘स्वगर्भोऽश्वतरीमिव’ इति उपमा अपि तीक्ष्णा — अश्वतर्याः गर्भः प्रसवकाले मातरम् एव हन्ति; तथा उदरस्थः वातापिः भोक्तारम्। रामः अत्र आत्मानम् अगस्त्येन सह तुलयति — ‘मद्विधं धर्मनित्यं जितेन्द्रियं यः अतिमन्येत’ इति; एतेन सः स्वस्य तपःसामर्थ्यम् अपि सूचयति, न केवलं धनुर्बलम्।

रामः निर्णयम् उपसंहरति — ‘हे रघुनन्दन, अस्यां सीतायाम् एव अस्माकं सर्वं कृत्यम् आयत्तम्। अहम् एनं मृगं वधिष्यामि, अथवा जीवन्तम् एव ग्रहीष्यामि। यावत् अहं मृगम् आनयितुं द्रुतं गच्छामि, तावत् पश्य लक्ष्मण — वैदेह्याः मृगत्वचि गता स्पृहा। त्वचा प्रधानया एषः मृगः अद्य न भविष्यति। सीतया सह आश्रमस्थेन त्वया अप्रमत्तेन भाव्यम्। यावत् एकेन सायकेन पृषतं निहन्मि, हत्वा च एतत् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि, हे लक्ष्मण।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उक्तः — ‘प्रदक्षिणेन अतिबलेन बुद्धिमता च पक्षिणा जटायुषा सह, हे लक्ष्मण, अप्रमत्तः भव; मैथिलीं प्रतिगृह्य प्रतिक्षणं सर्वतः एव शङ्कितः भव।’ रामस्य एतत् अन्तिमं वचनं करुणं भाति — सर्वाः सावधानताः उक्ताः, तथापि विधेः गतिः अन्या एव; पञ्चचत्वारिंशे सर्गे एतत् एव रक्षणं भग्नं भविष्यति। ‘अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यम्’ इति वचनेन रामः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् सर्वस्य मूलं सीतारक्षणम्; तथापि सः एव तां त्यक्त्वा गच्छति — एषा विडम्बना एव काव्यस्य हृदयम्। ‘संनद्धः’, ‘यन्त्रितः’, ‘अप्रमत्तः’, ‘शङ्कितः’ इति चत्वारि पदानि एकम् एव अर्थं पुनः पुनः वदन्ति, येन रामस्य आन्तरिका चिन्ता प्रकटा भवति।

గత సర్గ చివర సీత మాయామృగాన్ని చూసి విస్మయం పొందింది; ఈ సర్గలో ఆమె విస్మయం కోరికగా పరిణమిస్తుంది. పూలు కోస్తున్న ఆ సుందర నితంబిని బంగారు వెండి రంగుల పార్శ్వాలతో శోభిస్తున్న ఆ మృగాన్ని చూసి ఎంతో సంతోషించింది. దోషరహితమైన అవయవాలు గల, మెరుగుపెట్టిన బంగారు వర్ణం గల ఆమె ఆయుధధారి అయిన భర్తనూ లక్ష్మణునీ బిగ్గరగా పిలుస్తుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ పిలుస్తూ ఆమె ఆ మృగాన్ని శ్రద్ధగా చూస్తుంది — ‘రా, త్వరగా రా, ఆర్యపుత్రా, తమ్మునితో కలిసి’ అని. ‘ఆహూయాహూయ’ (మళ్ళీ మళ్ళీ పిలుస్తూ) అనే ద్విరుక్తితో ఆమె ఔత్సుక్యం, ‘ఆగచ్ఛాగచ్ఛ’ (రా, రా) అనే దానితో తొందర సూచించబడ్డాయి. వైదేహి పిలవగా నరవ్యాఘ్రులైన ఆ రామలక్ష్మణులు ఆ ప్రదేశాన్ని చూస్తూ మృగాన్ని చూశారు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మంగా చూపుతాడు — సీత ఏదీ యాచించడం లేదు, కేవలం చూపుతోంది; యాచన ముందు వస్తుంది. మూడవ శ్లోకం గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సీత వర్ణనలో కవి రెండే విశేషణాలు చేరుస్తాడు — ‘అనవద్యాంగీ’ (దోషరహితమైన అవయవాలు గలది), ‘మృష్టహాటకవర్ణినీ’ (మెరుగుపెట్టిన బంగారు వర్ణం గలది); వాటిలో రెండవది మృగపు బంగారు వర్ణంతో కలుస్తుంది, దాంతో చూసేవాని మనస్సులో ఒకే బంగారు కాంతి ఉదయిస్తుంది. ఈ సంగతి యాదృచ్ఛికం కాదు — స్వయంగా బంగారు వర్ణం గలదే బంగారు మృగం ద్వారా అపహరించబడాలి.

దానిని చూడగానే లక్ష్మణుడు శంకిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ మృగం ఆ మారీచుడనే రాక్షసుడేనని నేను భావిస్తున్నాను. రామా, ఇంతకుముందు కూడా ఇష్టానుసారం రూపం మార్చుకునే ఈ పాపి ఈ కపటవేషంతో వనంలో వేటాడుతూ సంతోషంగా ఉన్న రాజులను చంపాడు. మాయలు తెలిసిన వీని మాయే ఈ మృగరూపం; పురుషవ్యాఘ్రా, ప్రకాశించే ఈ రూపం గంధర్వనగరం వంటిది. రాఘవా, ఇలా రత్నాలతో చిత్రమైన మృగం లోకంలో లేదు; జగన్నాథా, ఇది మాయే, ఇందులో ఏ సంశయమూ లేదు.’ లక్ష్మణుని మాటలో మూడు ప్రమాణాలు — పూర్వవృత్తాంతం, రూపపు అస్వాభావికత, గంధర్వనగరపు ఉపమ. ‘గంధర్వపురమ్’ (గంధర్వనగరం, అంటే ఆకాశంలో కనిపించే భ్రాంతినగరం) అనే ఉపమే అంతా చెబుతుంది — కనిపించేది ఆకాశంలోని చిత్రం వంటిది, వస్తువు కాదు. కాని సత్యం చెప్పేవాడి మాట వినబడకపోవడమే ఈ సర్గలోని విడంబన. గమనించవలసినది — లక్ష్మణుడు మారీచుని పేరునే చెబుతాడు, అతనిని అతడు బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణ సమయంలో చూశాడు; కనుక అతని శంక కల్పన కాదు, జ్ఞాపకం మీద ఆధారపడినదే.

అలా మాట్లాడుతున్న కాకుత్స్థుని నిర్మలమైన చిరునవ్వు గల సీత వారించి అంది; కపటంతో మనస్సు హరించబడినా ఆమె ఎంతో సంతోషంగానే ఉంది. ‘ఆర్యపుత్రా, ఆ మనోహరమైన మృగం నా మనస్సును హరిస్తోంది; మహాబాహూ, దీనిని తీసుకురా — మనకు ఆటకు ఉంటుంది. మన ఈ ఆశ్రమప్రదేశంలో చూడడానికి పవిత్రమైన అనేక మృగాలు సంచరిస్తున్నాయి — చమరీమృగాలూ సృమరాలూ; ఎలుగుబంట్లూ, చుక్కల లేళ్ళ గుంపులూ, వానరులూ, రూపంలో శ్రేష్ఠులైన మహాబలులైన కిన్నరులూ విహరిస్తున్నారు. కాని రాజా, తేజస్సులో, సహనంలో, కాంతిలో ఈ మృగశ్రేష్ఠం ఎలా ఉందో, దీనికి సమానమైన మరొక మృగాన్ని నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు.’ ఇక్కడ ‘క్రీడార్థమ్’ (ఆటకు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఆమె వధను కోరడం లేదు, చర్మాన్నీ కోరడం లేదు; కేవలం ఆటకు ప్రాణంతో ఉన్న మృగాన్ని. ఆమె యాచన నిర్దోషమైనది, పసితనంతో కూడినది; అక్కడే మాయ విజయం ఉంది. ‘ఛద్మనా హృతచేతనా’ (కపటంతో మనస్సు హరించబడినది) అని కవి తానే తీర్పు ఇస్తాడు — దోషం ఆమెది కాదు, కపటానిది. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలలో ఆమె ఆశ్రమంలోని మృగసమృద్ధినే లెక్కిస్తుంది — చమరాలు, సృమరాలు, ఎలుగుబంట్లు, చుక్కల లేళ్ళు, వానరులు, కిన్నరులు; దీనితో సూచించబడుతుంది — ఆమెకు మృగాలను చూడడం కొత్త కాదు, అయినా ఇలాంటి మృగాన్ని ఆమె ఎన్నడూ చూడలేదు. ఈ పోలికే ఆమె కోరికకు ప్రమాణం.

సీత మృగాన్ని మళ్ళీ వర్ణిస్తుంది — ‘నానావర్ణాలతో చిత్రమైన అవయవాలు గల రత్నం వంటి అది నా ఎదుట ఉంది; ప్రశాంతమైన వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ అది చంద్రునిలా శోభిస్తోంది. ఆహా రూపం, ఆహా శోభ, ఆహా అందమైన స్వరసంపద! అద్భుతమైన, చిత్రమైన అవయవాలు గల ఆ మృగం నా హృదయాన్నే హరిస్తున్నట్లుంది. ఆ మృగం ప్రాణంతోనే నీకు పట్టుబడితే, అది ఆశ్చర్యకరమవుతుంది, విస్మయాన్ని కలిగిస్తుంది. వనవాసం ముగిసి మళ్ళీ రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు ఈ మృగం మన అంతఃపురానికి అలంకారమవుతుంది; భరతునికీ, ఆర్యపుత్రునికీ, అత్తగార్లకూ, నాకూ, ప్రభూ, ఈ దివ్యమైన మృగరూపం విస్మయాన్ని కలిగిస్తుంది. ప్రాణంతో అది పట్టుబడకపోతే, దాని అందమైన చర్మమైనా ఉంటుంది.’ ఇక్కడ క్రమంగా సీత కోరిక పరిణమిస్తుంది — మొదట ఆట, తరువాత అంతఃపురశోభ, చివరకు చర్మం; ఒకే కోరిక మూడు ఆకారాలను ధరిస్తుంది. ‘సమాప్తవనవాసానాం రాజ్యస్థానాం చ’ (వనవాసం ముగిసి రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు) అనే పదంతో ఆమె భవిష్యదాశ కూడా బయటపడుతుంది — అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్ళాలనే కలే ఇక్కడ దాగి ఉంది. అంతేకాక ఆమె భరతునీ అత్తగార్లనూ గుర్తుచేసుకుంటుంది — వనంలో ఉన్నా ఆమె కుటుంబాన్నే తలచుకుంటుంది; ఇది ఆమె శీలంలోని మాధుర్యాన్ని చూపుతుంది. ‘శశిసంనిభః’ (చంద్రుని వంటిది) అనే ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — చంద్రుడు చల్లగా అందంగా భాసించినట్లే ఈ మృగమూ; కాని చంద్రునికీ కళంకం ఉందనే వ్యంజన ఇక్కడ గూఢంగా ఉంది. ఇలా కవి ప్రతి ఉపమానంలోనూ మాయ సూచనను నిక్షిప్తం చేసి కూడా పాత్రల కళ్ళకు దానిని దాచి ఉంచుతాడు.

‘చంపబడిన ఈ ప్రాణి బంగారు చర్మాన్ని పరచిన లేతగడ్డి ఆసనంపై నేను కూర్చోవాలనుకుంటున్నాను’ అని ఆమె అంటుంది. తరువాత ఆమె తనను తానే నిందించుకుంటుంది — ‘ఇలా కోరికకు లొంగి నడుచుకోవడం భయంకరమైనది, స్త్రీలకు తగనిదిగా భావించబడుతుంది; అయినా ఈ ప్రాణి శరీరం నాలో విస్మయాన్ని కలిగించింది.’ ఈ ఆత్మనిందే ఆమె శీలాన్ని చూపుతుంది — ఈ కోరిక అనుచితమని ఆమెకు తెలుసు, అయినా దానిని అణచుకోలేకపోతుంది. తరువాత కవి ఆశ్చర్యకరమైన విషయం చెబుతాడు — బంగారు రోమాలు గల, శ్రేష్ఠమైన మణుల కొమ్ములు గల, ఉదయసూర్యుని వర్ణం గల, నక్షత్రమార్గపు కాంతి గల ఆ మృగంతో రాఘవుని మనస్సు కూడా విస్మయం పొందింది. ఇలా సీత మాట విని, అద్భుతమైన మృగాన్ని చూసి, ఆ రూపానికి లోభపడి, సీతచేత ప్రేరేపించబడి రాముడు సంతోషంతో తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు. ‘రాఘవస్యాపి’ (రాఘవునికి కూడా) అనే దానిలోని ‘అపి’ (కూడా) అనే పదం ఇక్కడ బరువైనది — ధైర్యానికి ఆశ్రయమైనవాడు కూడా ఇక్కడ విస్మయం పొందాడు; కనుక సీత దోషం స్వల్పమే. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో నాలుగు విశేషణాలు క్రమంగా కాంతినే పెంచుతాయి — బంగారు రోమాలు, శ్రేష్ఠమణుల కొమ్ములు, ఉదయసూర్యుని వర్ణం, నక్షత్రమార్గపు కాంతి; భూమిలోని బంగారం నుండి ఆకాశంలోని నక్షత్రాల వరకూ ఉపమానాలు సాగుతాయి. ‘లోభితః’ (లోభపడి), ‘ప్రచోదితః’ (ప్రేరేపించబడి) అనే రెండు పదాలు రాముని ప్రవృత్తికి రెండు కారణాలను వేరువేరుగా చూపుతాయి — ఒకటి రూపం వల్ల, మరొకటి పత్ని మాట వల్ల.

రాముడు అంటాడు — ‘చూడు లక్ష్మణా, వైదేహి ఈ కోరిక ఎంతగా ఉప్పొంగుతోందో; రూపంలో శ్రేష్ఠమైనందువల్ల ఈ మృగం ఈ రోజు మిగలదు. నందనవనంలో లేదు, చైత్రరథ వనంలో లేదు — సౌమిత్రీ, ఇక భూమిపై దీనికి సమానమైన మృగం ఎక్కడ ఉంటుంది? ఎదురుగానూ అనుకూలంగానూ ఉన్న అందమైన రోమపంక్తులు బంగారు చుక్కలతో చిత్రమై మృగాన్ని ఆశ్రయించి శోభిస్తున్నాయి. ఆవులిస్తున్న దీని నోటి నుండి బయటకు వస్తున్న నాలుకను చూడు — అగ్నిశిఖలా ప్రజ్వలిస్తోంది, మేఘం నుండి వెలువడే మెరుపులా ఉంది. ఇంద్రనీలమణి, స్ఫటికాల వంటి ముఖం గల, శంఖం ముత్యాల వంటి ఉదరం గల వర్ణించలేని ఈ మృగం ఎవరి మనస్సును లోభపెట్టదు? బంగారు కాంతి గల, నానారత్నమయమైన ఈ దివ్యరూపాన్ని చూసి ఎవరి మనస్సు విస్మయం పొందదు?’ తరువాత అతడు వేట ప్రయోజనాన్ని కూడా చెబుతాడు — ‘మాంసం కోసమూ విహారం కోసమూ ధనుర్ధారులైన రాజులు మహావనంలో వేటాడి మృగాలను చంపుతారు. మహావనంలో ప్రయత్నంతో ధనాలు సేకరించబడతాయి, వివిధ ధాతువులూ మణులూ రత్నాలూ బంగారమూ. అదంతా నరులకు సారమైన ధనం, సంపదను పెంచేది; శుక్రాచార్యుడు మనసులో తలచినదంతా సిద్ధించినట్లే ఇదీ.’ ఇలా రాముడు తన నిశ్చయానికి మూడు కారణాలను స్థాపిస్తాడు — పత్ని కోరిక, మృగపు అనుపమత్వం, రాజధర్మంలో వేటకున్న స్థానం. ఈ భాగంలో వర్ణన క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట సామాన్యరూపం, తరువాత రోమపంక్తులు, తరువాత ఆవులిస్తున్నప్పటి నాలుక, తరువాత ముఖమూ ఉదరమూ; కవి దూరం నుండి ఆరంభించి సమీపానికి వస్తాడు, చూసేవాని దృష్టి తనంతట తానే ఆకర్షించబడేలా. ‘నోటి నుండి బయటకు వస్తున్న నాలుక’ అనే ఒక్క చిత్రమే భయసూచకమైనది — అగ్నిశిఖ, మేఘం నుండి వెలువడే మెరుపు — ఈ రెండు ఉపమానాలూ సౌందర్యానివి కావు, సంహారానివి. దీనితో వాల్మీకి సూచిస్తాడు — సత్యం రాముని కళ్ళకు కూడా వచ్చింది, కాని బుద్ధి దానిని గ్రహించలేదు. నందనవనం, చైత్రరథ వనం అనే రెండు దేవోద్యానాలను గుర్తుచేసి అతడు మృగపు అలౌకికత్వాన్నే స్థాపిస్తాడు — స్వర్గంలో కూడా లేనిది ఇక్కడ ఎలా ఉంది? ఈ ప్రశ్ననే ముందుకు తీసుకువెళ్ళి ఉంటే సమాధానం ‘మాయ’ అనే అయ్యేది; కాని అతడు అక్కడికి వెళ్ళడు. చివరకు అతడు వేటకు అర్థశాస్త్రీయమైన సమర్థనను తీసుకువస్తాడు — వనంలో ధనాలూ ధాతువులూ మణులూ బంగారమూ లభిస్తాయి, అదే నరులకు సారమైన ధనం; శుక్రుని ఉపమ నీతిశాస్త్రపు ఆచార్యుని గుర్తుచేస్తుంది.

రాముడు అర్థశాస్త్రపు మాటను ఉదాహరిస్తాడు — ‘సులక్ష్మణా, ధనాన్ని కోరేవాడు ఏ ప్రయోజనకరమైన పని కోసం ఆలోచించకుండానే బయలుదేరతాడో, ఆ అర్థాన్నే అర్థశాస్త్రజ్ఞులు అర్థ్యం (ప్రయోజనవంతమైనది) అంటారు.’ తరువాత అతడు తన అభిలాషను స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘ఈ మృగరత్నపు అమూల్యమైన బంగారు చర్మంపై సన్నని నడుము గల వైదేహి నాతో కలిసి కూర్చుంటుంది. కాదలీ గాని, ప్రియకీ గాని, ప్రవేణీ గాని, ఆవికీ గాని — ఈ చర్మాలలో, ఆసనాలలో ఏదీ స్పర్శలో దీనికి సాటి కాదని నా అభిప్రాయం. ఈ శ్రీమంతమైన మృగమూ, ఆకాశంలో సంచరించే ఆ దివ్యమృగమూ — ఈ రెండూ దివ్యమృగాలే, తారామృగమూ మహీమృగమూ.’ తరువాత అతడు లక్ష్మణుని శంకను కూడా అంగీకరిస్తాడు — ‘ఇది నువ్వు నాతో చెప్పినట్లే అయితే, ఇది రాక్షసుని మాయే అయితే, దీనిని నేను చంపవలసిందే. ఇంతకుముందు వనంలో సంచరిస్తూ ఈ క్రూరుడూ అశుద్ధచిత్తుడూ అయిన మారీచుడు మునిశ్రేష్ఠులను హింసించాడు; వేటలో ఇతడు లేచి వచ్చి ఎంతో మంది గొప్ప ధనుర్ధారులైన రాజులను చంపాడు. కనుక ఈ మృగం వధార్హమే.’ ఇలా రాముడు రెండు విధాలుగానూ తన ప్రవృత్తిని సమర్థించుకుంటాడు — మృగమైతే చర్మం, రాక్షసుడైతే వధ. ఈ ద్విముఖమైన యుక్తే అతని నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది; కాని అక్కడే దోషం కూడా దాగి ఉంది — రెండు విధాలా వెళ్ళడానికి సిద్ధమైనవాడు శంకను పరీక్షించడానికి ఆగడు. ‘కాదలీ కాదు, ప్రియకీ కాదు, ప్రవేణీ కాదు, ఆవికీ కాదు’ అనే నాలుగు నిషేధాలతో కవి సీత సుఖం గురించిన సూక్ష్మమైన ఆలోచనను చూపుతాడు — రాముడు పత్ని ఆసనపు మృదుత్వాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. ‘తారామృగమహీమృగౌ’ అనే సమాసంతో ఆకాశంలోని మృగశిరా నక్షత్రమూ భూమిపైని ఈ మృగమూ ఒకచోట నిలపబడ్డాయి; ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి కూడా ఉంది.

ఉదాహరణగా రాముడు వాతాపి కథ చెబుతాడు — ‘పూర్వం ఇక్కడ వాతాపి తపస్వులను అవమానించి, కడుపులో చేరి బ్రాహ్మణులను చంపుతూ ఉండేవాడు, తన గర్భమే కంచరగాడిదను చంపినట్లు. అతడు ఒకసారి చాలాకాలం తరువాత లోభంతో తేజస్సుతో కూడిన మహాముని అగస్త్యుని సమీపించాడు, అతనికి ఆహారమయ్యాడు. బయటకు లేచి రావడానికి ఆ రూపం ధరించబోతున్న అతనిని చూసి భగవానుడు చిరునవ్వు నవ్వి వాతాపితో ఇలా అన్నాడు — “వాతాపీ, తేజస్సును లెక్కచేయకుండా నువ్వు జీవలోకంలో బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులను అవమానించావు; అందుకే నువ్వు జీర్ణమైపోయావు.” లక్ష్మణా, ఆ రాక్షసుడు వాతాపిలా కాకూడదు — ధర్మనిత్యుడూ జితేంద్రియుడూ అయిన నా వంటివాడిని తిరస్కరించేవాడు, అగస్త్యుని చేతిలోలా నా చేతిలో కూడా హతుడై వాతాపియే అవుతాడు.’ కథ సారం స్పష్టం — యోగిని మింగాలనుకునేవాడు తానే జీర్ణమవుతాడు. ‘ఇక్కడ నువ్వు సన్నద్ధుడవై, నియమితుడవై మైథిలిని రక్షించు’ అని కూడా అతడు ఆదేశిస్తాడు — కథ ఫలం జాగ్రత్తే. వాతాపి ఇల్వలుని సోదరుడు; అతడు గొర్రె రూపం ధరించి బ్రాహ్మణులకు భోజనంగా పెట్టబడేవాడు, తరువాత కడుపులో నుండే లేచి వారిని చీల్చివేసేవాడు. అగస్త్యుడు మాత్రం అతనిని తిని జీర్ణం చేసుకున్నాడు — ‘జీర్ణో భవ’ (జీర్ణమైపో) అనేదే అతని ప్రసిద్ధమైన మాట, అదే ఇక్కడ ‘తస్మాదసి జరాం గతః’ (అందుకే నువ్వు జీర్ణమైపోయావు) అనే రూపంలో వచ్చింది. ‘స్వగర్భోఽశ్వతరీమివ’ (తన గర్భమే కంచరగాడిదను చంపినట్లు) అనే ఉపమ కూడా తీక్ష్ణమైనది — కంచరగాడిద గర్భం ప్రసవకాలంలో తల్లినే చంపుతుంది; అలాగే కడుపులో ఉన్న వాతాపి తిన్నవానిని. రాముడు ఇక్కడ తనను అగస్త్యునితో పోల్చుకుంటాడు — ‘ధర్మనిత్యుడూ జితేంద్రియుడూ అయిన నా వంటివాడిని తిరస్కరించేవాడు’ అని; దీనితో అతడు కేవలం ధనుర్బలాన్నే కాక తన తపస్సామర్థ్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు.

రాముడు నిర్ణయాన్ని ఉపసంహరిస్తాడు — ‘రఘునందనా, మన కర్తవ్యమంతా ఈ సీతపైనే ఆధారపడి ఉంది. నేను ఈ మృగాన్ని చంపుతాను, లేదా ప్రాణంతోనే పట్టుకుంటాను. నేను మృగాన్ని తీసుకురావడానికి త్వరగా వెళ్ళి వచ్చేంతలో — చూడు లక్ష్మణా, వైదేహి కోరిక మృగచర్మంపైకి వెళ్ళింది. శ్రేష్ఠమైన చర్మం కారణంగా ఈ మృగం ఈ రోజు మిగలదు. సీతతో పాటు ఆశ్రమంలో ఉండే నువ్వు అప్రమత్తంగా ఉండాలి. నేను ఒక్క బాణంతో ఈ చుక్కల లేడిని చంపి, చంపి దాని చర్మం తీసుకుని త్వరగా వస్తాను, లక్ష్మణా.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో చెప్పబడింది — ‘చురుకైనవాడూ, అతిబలుడూ, బుద్ధిమంతుడూ అయిన పక్షి జటాయువుతో కలిసి, లక్ష్మణా, అప్రమత్తంగా ఉండు; మైథిలిని కాపాడుతూ ప్రతిక్షణం అన్నివైపులా శంకతో మెలకువగా ఉండు.’ రాముని ఈ చివరి మాట కరుణాభరితంగా భాసిస్తుంది — అన్ని జాగ్రత్తలూ చెప్పబడ్డాయి, అయినా విధి గతి వేరు; నలభై ఐదవ సర్గలో ఇదే రక్షణ భగ్నమవుతుంది. ‘అస్యామాయత్తమస్మాకం యత్కృత్యమ్’ (మన కర్తవ్యమంతా ఈమెపైనే ఆధారపడి ఉంది) అనే మాటతో రాముడు అన్నింటికీ మూలం సీతారక్షణమేనని తానే అంగీకరిస్తాడు; అయినా అతడే ఆమెను విడిచి వెళ్తాడు — ఈ విడంబనే కావ్యానికి హృదయం. ‘సన్నద్ధుడవై’, ‘నియమితుడవై’, ‘అప్రమత్తుడవై’, ‘శంకతో మెలకువగా’ అనే నాలుగు పదాలు ఒకే అర్థాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాయి, దానితో రాముని అంతరంగపు ఆందోళన బయటపడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சீதை மாய மானைக் கண்டு வியப்படைந்தாள்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அவள் வியப்பு விருப்பமாக மாறுகிறது. பூக்களைப் பறித்துக்கொண்டிருந்த அழகிய இடையுடைய அவள், பொன்னும் வெள்ளியும் கலந்த நிறமுடைய விலாப்பக்கங்களால் அழகுபெற்ற அந்த மானை உற்றுநோக்கி மகிழ்ந்தாள். குறையற்ற அங்கங்களும் மெருகேற்றிய பொன் நிறமும் உடைய அவள், ஆயுதமேந்திய தன் கணவனையும் லக்ஷ்மணனையும் உரக்க அழைக்கிறாள். மீண்டும் மீண்டும் அழைத்தபடி அவள் அந்த மானை நன்கு பார்க்கிறாள்: ‘வாருங்கள், விரைந்து வாருங்கள், ஆர்யபுத்திரரே, தம்பியுடன்.’ ‘அழைத்து அழைத்து’ என்ற இரட்டிப்பால் அவள் ஆவலும், ‘வாருங்கள், வாருங்கள்’ என்பதால் அவசரமும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. வைதேகியால் அழைக்கப்பட்ட மனிதருள் புலிகளான ராம லக்ஷ்மணர்கள் அந்த இடத்தைப் பார்த்தபடி மானைக் கண்டனர். இங்கே கவி நுட்பமாகக் காட்டுகிறார் — சீதை எதையும் கேட்கவில்லை, காட்டுகிறாள் மட்டுமே; வேண்டுகோள் பின்னர் வரும். மூன்றாம் சுலோகம் கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. சீதையின் வர்ணனையில் கவி இரண்டு அடைமொழிகளை மட்டுமே சேர்க்கிறார் — ‘குறையற்ற அங்கங்களுடையவள்’, ‘மெருகேற்றிய பொன் நிறமுடையவள்’; அவற்றில் இரண்டாவது மானின் பொன் நிறத்தோடு இணைகிறது; இதனால் காண்பவரின் மனத்தில் ஒரே பொன்னொளி எழுகிறது. இந்த இணைவு தற்செயலானதன்று — தானே பொன் நிறமுடையவள் பொன்மானாலேயே கவரப்பட இருக்கிறாள்.

அதைக் கண்டவுடனேயே லக்ஷ்மணன் ஐயுற்றுச் சொன்னான்: ‘இந்த மான் அதே மாரீசன் என்ற ராக்ஷசன் என்று நான் கருதுகிறேன். ராமா, முன்பும் விருப்பப்படி உருவெடுக்கும் இந்தப் பாவி இந்த வேடத்தால், காட்டில் மகிழ்ச்சியாக வேட்டையாடிய அரசர்களைக் கொன்றான். மாயையில் வல்ல இவனுடைய மாயையே இந்த மான் உருவம்; மனிதருள் புலியே, ஒளிவீசும் இந்த உருவம் கந்தர்வ நகரம்போன்றது. ராகவா, ரத்தினங்களால் பல வண்ணமான இத்தகைய மான் உலகில் இல்லை; உலகின் தலைவனே, இது மாயையே, இதில் எந்த ஐயமும் இல்லை.’ லக்ஷ்மணனின் சொல்லில் மூன்று சான்றுகள் உள்ளன — முந்தைய நிகழ்வுகள், உருவத்தின் இயற்கைக்கு மாறான தன்மை, கந்தர்வ நகர உவமை. ‘கந்தர்வ நகரம்’ என்ற உவமையே எல்லாவற்றையும் சொல்கிறது — காணப்படுவது வானில் தோன்றும் ஓவியம்போன்றது, உண்மைப் பொருள் அன்று. ஆனால் உண்மையைச் சொல்பவன் செவிமடுக்கப்படுவதில்லை என்பதே இந்தச் சர்க்கத்தின் முரண்நகை. கவனிக்க வேண்டியது — லக்ஷ்மணன் மாரீசனின் பெயரையே குறிப்பிடுகிறான்; பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரரின் யாகத்தைக் காத்தபோது அவனைக் கண்டிருந்தான்; ஆகவே அவன் ஐயம் கற்பனையன்று, நினைவை அடிப்படையாகக் கொண்டதே.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த காகுத்ஸ்தனைத் தடுத்து, தூய புன்னகையுடைய சீதை சொன்னாள்; வஞ்சகத்தால் மனம் கவரப்பட்டிருந்தும் அவள் மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடனேயே இருந்தாள். ‘ஆர்யபுத்திரரே, அந்த அழகிய மான் என் மனத்தைக் கவர்கிறது; பெருங்கைகளையுடையவரே, அதைக் கொண்டு வாருங்கள் — நமக்கு விளையாட்டுக்காக இருக்கும். நம்முடைய இந்த ஆசிரம இடத்தில் காணப் புனிதமான பல மான்கள் திரிகின்றன — சமரங்களும் ஸ்ருமரங்களும்; கரடிகள், புள்ளிமான் கூட்டங்கள், வானரங்கள், அழகில் சிறந்த பெருவலிமையுடைய கின்னரர்கள் உலவுகின்றனர். ஆனால் அரசே, ஒளியிலும் அமைதியிலும் பொலிவிலும் மான்களில் சிறந்த இதைப்போன்ற வேறொரு மானை நான் இதற்கு முன் கண்டதில்லை.’ இங்கே ‘விளையாட்டுக்காக’ என்ற சொல் முக்கியமானது — அவள் கொல்வதையும் விரும்பவில்லை, தோலையும் விரும்பவில்லை; விளையாட்டுக்காக உயிருள்ள மானை மட்டுமே. அவள் வேண்டுகோள் குற்றமற்றது, குழந்தைத்தனமானது; அங்கேயே மாயையின் வெற்றி உள்ளது. ‘வஞ்சகத்தால் மனம் கவரப்பட்டவள்’ என்று கவியே நியாயம் வழங்குகிறார் — குற்றம் அவளுடையதன்று, வஞ்சகத்துடையதே. பதினொன்றாம், பன்னிரண்டாம் சுலோகங்களில் அவள் ஆசிரமத்தின் விலங்கு வளத்தையே எண்ணுகிறாள் — சமரங்கள், ஸ்ருமரங்கள், கரடிகள், புள்ளிமான்கள், வானரங்கள், கின்னரர்கள்; இதனால் அவள் விலங்குகளைக் காண்பதில் புதியவள் அல்லள் என்பதும், ஆயினும் இத்தகைய மானை அவள் ஒருபோதும் கண்டதில்லை என்பதும் குறிப்பிடப்படுகின்றன. இந்த ஒப்பீடே அவள் விருப்பத்துக்குச் சான்று.

சீதை மானை மீண்டும் வர்ணிக்கிறாள்: ‘பல நிறங்களால் விசித்திரமான அங்கங்களுடைய, ரத்தினம்போன்ற அது என் முன்னே நிற்கிறது; அமைதியான காட்டை ஒளிரச் செய்தபடி நிலவுபோல் விளங்குகிறது. ஆகா, என்ன உருவம்! ஆகா, என்ன பொலிவு! ஆகா, என்ன இனிய குரல்வளம்! அற்புதமான, விசித்திர அங்கங்களுடைய அந்த மான் என் இதயத்தையே கவர்வதுபோல் உள்ளது. அந்த மான் உயிரோடேயே உங்கள் கையில் சிக்கினால், அது ஓர் அதிசயமாக இருக்கும், வியப்பையும் உண்டாக்கும். வனவாசம் முடிந்து மீண்டும் அரசில் அமர்ந்திருக்கும் நமக்கு இந்த மான் அந்தப்புரத்தில் அலங்காரமாக இருக்கும்; பரதருக்கும், ஆர்யபுத்திரருக்கும், மாமியார்களுக்கும், எனக்கும், தலைவரே, இந்தத் தெய்வீக மான் உருவம் வியப்பை உண்டாக்கும். உயிரோடு அது சிக்காவிட்டால், இதன் அழகிய தோலாவது கிடைக்கும்.’ இங்கே சீதையின் விருப்பம் படிப்படியாக மாறுகிறது — முதலில் விளையாட்டு, பிறகு அந்தப்புர அலங்காரம், இறுதியில் தோல்; ஒரே விருப்பம் மூன்று வடிவங்களை எடுக்கிறது. ‘வனவாசம் முடிந்து அரசில் அமர்ந்திருக்கும் நமக்கு’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய எதிர்கால நம்பிக்கையும் வெளிப்படுகிறது — அயோத்திக்குத் திரும்பும் கனவே இங்கு மறைந்துள்ளது. மேலும் அவள் பரதனையும் மாமியார்களையும் நினைக்கிறாள் — காட்டில் வாழ்ந்தாலும் அவள் குடும்பத்தையே நினைக்கிறாள்; இது அவள் பண்பின் இனிமையைக் காட்டுகிறது. ‘நிலவுபோன்றது’ என்ற உவமையும் பொருத்தமானது — சந்திரன் குளிர்ச்சியாகவும் அழகாகவும் விளங்குவதுபோல இந்த மானும்; ஆனால் சந்திரனிலும் களங்கம் உண்டு என்ற குறிப்பு இங்கு மறைந்துள்ளது. இவ்வாறு கவி ஒவ்வோர் உவமையிலும் மாயையின் குறிப்பை வைத்தும், பாத்திரங்களின் கண்களிலிருந்து அதை மறைக்கிறார்.

‘கொல்லப்பட்ட இந்த விலங்கின் பொன்மயமான தோலைப் புல்லாசனத்தின்மீது விரித்து அதில் அமர நான் விரும்புகிறேன்’ என்று அவள் சொல்கிறாள். பிறகு அவளே தன்னைப் பழித்துக்கொள்கிறாள்: ‘ஆசையின்படி நடக்கும் இந்தச் செயல் கொடியது, பெண்களுக்குத் தகாதது என்று கருதப்படுகிறது; ஆயினும் இந்த விலங்கின் உடலழகால் எனக்கு வியப்பு உண்டாகிவிட்டது.’ இந்தத் தன்பழிப்பே அவள் பண்பைக் காட்டுகிறது — இந்த விருப்பம் தகாதது என்று அவள் அறிவாள், ஆயினும் தடுக்க முடியவில்லை. அடுத்து கவி வியப்பூட்டும் ஒன்றைச் சொல்கிறார் — பொன் மயிரும், சிறந்த மணிகள் பதித்த கொம்புகளும், இளஞ்சூரியனின் நிறமும், நட்சத்திர வழியின் ஒளியும் உடைய அந்த மானால் ராகவனின் மனமும் வியப்படைந்தது. இவ்வாறு சீதையின் சொல்லைக் கேட்டு, அற்புதமான மானைக் கண்டு, அந்த உருவத்தால் ஆசை தூண்டப்பட்டு, சீதையால் உந்தப்பட்டு, மகிழ்ந்த ராமன் தன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனிடம் பேசினான். ‘ராகவனின் மனமும்’ என்பதிலுள்ள ‘உம்’ என்ற சொல் இங்கு எடை மிக்கது — மனத்திண்மைக்கு உறைவிடமானவனும் இங்கே வியப்படைந்தான்; ஆகவே சீதையின் குற்றம் சிறியதே. இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில் நான்கு அடைமொழிகள் வரிசையாக ஒளியையே பெருக்குகின்றன — பொன் மயிர், சிறந்த மணிக் கொம்புகள், இளஞ்சூரிய நிறம், நட்சத்திர வழி ஒளி; பூமியின் பொன்னிலிருந்து தொடங்கி வானின் நட்சத்திரங்கள் வரை உவமைகள் நகர்கின்றன. ‘ஆசை தூண்டப்பட்டு’, ‘உந்தப்பட்டு’ என்ற இரு சொற்கள் ராமனின் செயலுக்கான இரண்டு காரணங்களைத் தனித்தனியே காட்டுகின்றன — ஒன்று உருவத்தால், மற்றொன்று மனைவியின் சொல்லால்.

ராமன் சொல்கிறான்: ‘லக்ஷ்மணா, பார், வைதேகியின் இந்தப் பொங்கும் ஆசையை; அழகில் சிறந்ததால் இந்த மான் இன்று உயிரோடிருக்காது. நந்தன வனத்திலும் இல்லை, சைத்ரரத வனத்திலும் இல்லை — சௌமித்ரியே, பூமியில் இதற்கு நிகரான மான் எங்கே இருக்கும்? எதிர்த்திசையிலும் ஒத்த திசையிலும் படிந்த அழகிய மயிர் வரிசைகள் பொன் புள்ளிகளால் பல வண்ணமாக மானின் உடலில் விளங்குகின்றன. கொட்டாவி விடும் இதன் வாயிலிருந்து வெளிவரும் நாக்கைப் பார் — ஒளிரும், நெருப்புச் சுடர்போன்றது, மேகத்திலிருந்து வெளிப்படும் மின்னல்போன்றது. நீலமணியும் கோமேதகமும் போன்ற முகமும், சங்கும் முத்தும் போன்ற வயிறும் உடைய இது வர்ணிக்க முடியாதது — யார் மனத்தைத்தான் கவராது? பொன் ஒளியுடைய, பலவகை ரத்தினங்களாலான இந்தத் தெய்வீக உருவத்தைக் கண்டு யார் மனம்தான் வியப்படையாது?’ பிறகு அவன் வேட்டையின் நோக்கத்தையும் சொல்கிறான்: ‘இறைச்சிக்காகவும் விளையாட்டுக்காகவும் வில்லேந்திய அரசர்கள் பெருங்காட்டில் வேட்டையில் மான்களைக் கொல்கின்றனர். பெருங்காட்டில் முயற்சியால் செல்வங்கள் சேர்க்கப்படுகின்றன — பலவகைத் தாதுக்களும், மணிகளும், ரத்தினங்களும், பொன்னும். அவை அனைத்தும் மனிதர்களுக்குச் சாரமான செல்வம், கருவூலத்தைப் பெருக்குவது; சுக்கிராச்சாரியார் மனத்தால் நினைத்தது அனைத்தும் கைகூடுவதுபோல இதுவும்.’ இவ்வாறு ராமன் தன் முடிவுக்கு மூன்று காரணங்களை நிறுவுகிறான் — மனைவியின் விருப்பம், மானின் இணையற்ற தன்மை, ராஜதர்மத்தில் வேட்டைக்குள்ள இடம். இந்தப் பகுதியில் வர்ணனையின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் பொதுவான உருவம், பின் மயிர் வரிசைகள், பின் கொட்டாவி விடும்போது நாக்கு, பின் முகமும் வயிறும்; கவி தொலைவிலிருந்து தொடங்கி அருகே செல்கிறார்; காண்பவரின் பார்வை தானே ஈர்க்கப்படுவதுபோல. ‘வாயிலிருந்து வெளிவரும் நாக்கு’ என்ற சித்திரம் மட்டுமே அச்சத்தைக் குறிப்பது — நெருப்புச் சுடர், மேகத்திலிருந்து வெளிப்படும் மின்னல் — இவ்விரண்டு உவமைகளும் அழகைக் குறிப்பவை அல்ல, அழிவைக் குறிப்பவை. இதனால் வால்மீகி குறிப்பிடுகிறார் — ராமனின் கண்களுக்கும் உண்மை தென்பட்டது; ஆனால் அறிவு அதைப் பற்றிக்கொள்ளவில்லை. ‘நந்தன வனம்’, ‘சைத்ரரத வனம்’ என்ற இரண்டு தேவ உத்தியானங்களை நினைவூட்டி அவன் மானின் அமானுஷ்யத் தன்மையையே நிறுவுகிறான் — சுவர்க்கத்திலும் இல்லாதது இங்கே எப்படி? இந்தக் கேள்வியை மேலும் தொடர்ந்திருந்தால், விடை ‘மாயை’ என்றே ஆகியிருக்கும்; ஆனால் அவன் அங்கே செல்லவில்லை. இறுதியில் அவன் வேட்டைக்கு அர்த்தசாஸ்திர நியாயத்தைக் கொண்டு வருகிறான் — காட்டில் செல்வங்களும் தாதுக்களும் மணிகளும் பொன்னும் கிடைக்கின்றன, அதுவே மனிதர்களுக்குச் சாரமான செல்வம்; சுக்கிரனின் உவமையும் நீதிசாஸ்திரத்தின் ஆசிரியரை நினைவூட்டுகிறது.

ராமன் அர்த்தசாஸ்திரத்தின் சொல்லை மேற்கோள் காட்டுகிறான்: ‘நல்ல லக்ஷ்மணா, பொருளை நாடுபவன் எந்தப் பொருள் தரும் செயலுக்காகத் தயங்காமல் செல்கிறானோ, அந்தப் பொருளையே அர்த்தசாஸ்திரம் அறிந்தவர்கள் பயனுள்ளது என்கின்றனர்.’ பிறகு அவன் தன் விருப்பத்தைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான்: ‘இந்த மான் ரத்தினத்தின் விலைமதிப்பற்ற பொன் தோலில் அழகிய இடையுடைய வைதேகி என்னுடன் அமர்வாள். கதலி மான் தோலோ, பிரியகி மான் தோலோ, பிரவேணி மான் தோலோ, ஆட்டுத் தோலோ — இவற்றில் எதுவும் தொடுகையில் இதற்கு இணையாகாது என்பது என் கருத்து. இந்த அழகிய மானும், வானில் திரியும் தெய்வீக மானும் — இவை இரண்டும் தெய்வீக மான்கள்: நட்சத்திர மான், பூமி மான்.’ பிறகு அவன் லக்ஷ்மணனின் ஐயத்தையும் ஏற்கிறான்: ‘நீ சொல்வதுபோலவே இது இருந்தால், இது ராக்ஷசனின் மாயையானால், இதைக் கொல்வது என் கடமையே. கொடியவனும் மனம் பண்படாதவனுமான இந்த மாரீசன் முன்பு காட்டில் திரிந்தபோது சிறந்த முனிவர்களைத் துன்புறுத்தினான்; இவன் எழுந்து வந்து வேட்டையில் சிறந்த வில்லாளிகளான பல அரசர்களைக் கொன்றான். ஆகவே இந்த மான் கொல்லப்பட வேண்டியதே.’ இவ்வாறு ராமன் இருவழியிலும் தன் செயலை நியாயப்படுத்துகிறான் — மானானால் தோல், ராக்ஷசனானால் வதம். இந்த இருமுனை வாதமே அவன் முடிவின் உறுதியைக் காட்டுகிறது; ஆனால் அங்கேயே குறையும் மறைந்துள்ளது — இருவழியிலும் செல்ல ஆயத்தமானவன் ஐயத்தைச் சோதிக்க நிற்பதில்லை. ‘கதலி அல்ல, பிரியகி அல்ல, பிரவேணி அல்ல, ஆட்டுத் தோல் அல்ல’ என்ற நான்கு மறுப்புகளால் கவி சீதையின் சுகம் பற்றிய நுட்பமான அக்கறையைக் காட்டுகிறார் — ராமன் மனைவியின் ஆசனத்தின் மென்மையையும் நினைக்கிறான். ‘தாராமிருகம், மஹீமிருகம்’ என்ற தொகைச் சொல்லால் வானின் மிருகசீரிஷ நட்சத்திரமும் பூமியின் இந்த மானும் ஒருசேர நிறுத்தப்படுகின்றன; அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே அடிக்குறிப்பும் உள்ளது.

எடுத்துக்காட்டுக்காக ராமன் வாதாபியின் கதையைச் சொல்கிறான்: ‘முன்பு இங்கே வாதாபி தவசிகளை அவமதித்து, வயிற்றுக்குள் இருந்தபடி அந்தணர்களைக் கொன்று வந்தான் — கோவேறு கழுதையைத் தன் கருவே கொல்வதுபோல. நெடுங்காலத்துக்குப் பின் ஒருமுறை அவன் பேராசையால் ஒளி நிறைந்த மாமுனிவர் அகஸ்தியரை அணுகி, அவருக்கு உணவானான். வெளியே எழும்போது தன் உருவத்தை எடுக்க விரும்பிய அவனைக் கண்டு, பகவான் புன்னகைத்து வாதாபியிடம் இவ்வாறு சொன்னார்: “வாதாபியே, என் ஒளியை மதிக்காமல் நீ உயிருலகில் அந்தணர்களில் சிறந்தவர்களை அவமதித்தாய்; ஆகவே நீ செரித்துப்போனாய்.” லக்ஷ்மணா, அந்த ராக்ஷசன் வாதாபியைப்போல் ஆகாமல் இருக்கட்டும் — எப்போதும் தர்மத்தில் நிலைத்தவனும் புலன்களை வென்றவனுமான என்னைப் போன்றவனை அலட்சியம் செய்பவன், அகஸ்தியரால்போல என்னாலும் கொல்லப்பட்ட வாதாபியாகவே ஆவான்.’ கதையின் சாரம் தெளிவானது — யோகியை விழுங்க விரும்புபவன் தானே செரித்துப் போகிறான். ‘நீ இங்கே ஆயத்தமாகவும் கட்டுப்பாடாகவும் இருந்து மைதிலியைக் காப்பாற்று’ என்றும் அவன் ஆணையிடுகிறான் — கதையின் பயன் எச்சரிக்கையே. வாதாபி இல்வலனின் சகோதரன்; அவன் ஆட்டின் உருவம் எடுத்து அந்தணர்களால் உண்ணப்படுவான்; பிறகு வயிற்றிலிருந்தே எழுந்து அவர்களைக் கிழித்துவிடுவான். அகஸ்தியரோ அவனை உண்டு செரித்துவிட்டார் — ‘செரித்துப்போ’ என்பதே அவரது புகழ்பெற்ற சொல்; அதுவே இங்கே ‘ஆகவே நீ செரித்துப்போனாய்’ என்ற வடிவில் வந்துள்ளது. ‘கோவேறு கழுதையைத் தன் கருவேபோல’ என்ற உவமையும் கூர்மையானது — கோவேறு கழுதையின் கரு பிரசவ காலத்தில் தாயையே கொல்கிறது; அவ்வாறே வயிற்றிலிருக்கும் வாதாபி உண்டவனைக் கொல்கிறான். ராமன் இங்கே தன்னை அகஸ்தியரோடு ஒப்பிடுகிறான் — ‘எப்போதும் தர்மத்தில் நிலைத்தவனும் புலன்களை வென்றவனுமான என்னைப் போன்றவனை அலட்சியம் செய்பவன்’ என்று; இதனால் அவன் தன் வில்வலிமையை மட்டுமல்ல, தவ ஆற்றலையும் குறிப்பிடுகிறான்.

ராமன் தன் முடிவை நிறைவு செய்கிறான்: ‘ரகுநந்தனா, நாம் செய்ய வேண்டியவை அனைத்தும் இந்தச் சீதையையே சார்ந்துள்ளன. நான் இந்த மானைக் கொல்வேன், அல்லது உயிரோடேயே பிடிப்பேன். மானைக் கொண்டு வர நான் விரைந்து செல்லும் வரை — பார் லக்ஷ்மணா, வைதேகியின் ஆசை மான் தோலின்மீது சென்றுவிட்டது. சிறந்த தோலின் காரணமாக இந்த மான் இன்று உயிரோடிருக்காது. சீதையுடன் ஆசிரமத்தில் இருக்கும் நீ விழிப்போடு இருக்க வேண்டும். ஒரே அம்பால் இந்தப் புள்ளிமானைக் கொன்று, கொன்றதும் இந்தத் தோலை எடுத்துக்கொண்டு விரைவில் வருவேன், லக்ஷ்மணா.’ கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் சொல்லப்படுகிறது: ‘லக்ஷ்மணா, வலம் வந்து பணியும், பெருவலிமையுடைய, அறிவுள்ள பறவையான ஜடாயுவுடன் சேர்ந்து விழிப்போடு இரு; மைதிலியைப் பொறுப்பேற்று, ஒவ்வொரு கணமும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஐயத்துடன் இரு.’ ராமனின் இந்தக் கடைசிச் சொல் கருணை ததும்புவதாகத் தோன்றுகிறது — எல்லா எச்சரிக்கைகளும் சொல்லப்பட்டன; ஆயினும் விதியின் போக்கு வேறாகவே உள்ளது; நாற்பத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் இதே பாதுகாப்பு உடைக்கப்படும். ‘நாம் செய்ய வேண்டியவை அனைத்தும் இவளையே சார்ந்துள்ளன’ என்ற சொல்லால் எல்லாவற்றுக்கும் வேர் சீதையைக் காப்பதே என்று ராமனே ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆயினும் அவனே அவளை விட்டுச் செல்கிறான் — இந்த முரண்நகையே காவியத்தின் இதயம். ‘ஆயத்தமாக’, ‘கட்டுப்பாடாக’, ‘விழிப்போடு’, ‘ஐயத்துடன்’ என்ற நான்கு சொற்களும் ஒரே பொருளை மீண்டும் மீண்டும் சொல்கின்றன; இதனால் ராமனின் உள்ளக் கவலை வெளிப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಮಾಯಾಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಿದ್ದಳು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಸ್ಮಯ ಆಸೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಂದರ ನಿತಂಬದ ಅವಳು ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಪಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು. ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅವಳು ಆಯುಧಧಾರಿಯಾದ ಪತಿಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾ ಅವಳು ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಬನ್ನಿ, ಬೇಗ ಬನ್ನಿ, ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ’ ಎಂದು. ‘ಆಹೂಯಾಹೂಯ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳ ಉತ್ಸುಕತೆಯೂ, ‘ಆಗಚ್ಛಾಗಚ್ಛ’ (ಬನ್ನಿ ಬನ್ನಿ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ; ಬೇಡಿಕೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನವದ್ಯಾಂಗೀ’ (ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು), ‘ಮೃಷ್ಟಹಾಟಕವರ್ಣಿನೀ’ (ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವಳು); ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಜಿಂಕೆಯ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದೊಡನೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ನೋಡುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಚಿನ್ನದ ಬೆಳಕು ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ — ಸ್ವತಃ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವಳೇ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಜಿಂಕೆ ಆ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮ, ಹಿಂದೆಯೂ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ಈ ಪಾಪಿ ಇದೇ ವೇಷದ ನೆಪದಿಂದ ವನದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾದ ರಾಜರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಇವನ ಮಾಯೆಯೇ ಈ ಮೃಗರೂಪ; ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಹೊಳೆಯುವ ಈ ರೂಪ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಿದೆ. ರಾಘವ, ಇಂತಹ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಜಿಂಕೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಜಗದೊಡೆಯನೇ, ಇದು ಮಾಯೆಯೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿವೆ — ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತ, ರೂಪದ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ, ಗಂಧರ್ವನಗರದ ಉಪಮೆ. ‘ಗಂಧರ್ವಪುರಮ್’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಭ್ರಮೆಯ ನಗರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಿತ್ರದಂತೆ, ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸತ್ಯ ಹೇಳುವವನ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಡಂಬನೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾರೀಚನ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹಿಡಿದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಅವನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಂಕೆ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲ, ನೆನಪಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತದ್ದು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು (ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು) ತಡೆದು ಶುಭ್ರಮಂದಹಾಸದ ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು; ಕಪಟದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಹರ್ಷಚಿತ್ತಳಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ಆ ಮನೋಹರವಾದ ಜಿಂಕೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದನ್ನು ತನ್ನಿ — ನಮಗೆ ಆಟಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಪವಿತ್ರವಾದ ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ — ಚಮರ ಮತ್ತು ಸೃಮರ ಎಂಬ ಚಮರೀಮೃಗಗಳು; ಕರಡಿಗಳು, ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು, ವಾನರರು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹಾಬಲರಾದ ಕಿನ್ನರರು ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಜನೇ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಸೌಮ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗದಂತಹ ಇನ್ನೊಂದು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಮ್’ (ಆಟಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಅವಳು ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಂತ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ. ಅವಳ ಬೇಡಿಕೆ ನಿರ್ದೋಷ, ಮುಗ್ಧ; ಅಲ್ಲೇ ಮಾಯೆಯ ಗೆಲುವು. ‘ಛದ್ಮನಾ ಹೃತಚೇತನಾ’ (ಕಪಟದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸೆಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂದು ಕವಿಯೇ ನ್ಯಾಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದೋಷ ಅವಳದಲ್ಲ, ಕಪಟದ್ದು. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆಶ್ರಮದ ಮೃಗಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಚಮರ, ಸೃಮರ, ಕರಡಿ, ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆ, ವಾನರ, ಕಿನ್ನರ; ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೃಗಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ, ಆದರೂ ಇಂತಹ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಅವಳು ಎಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಅವಳ ಆಸೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ಸೀತೆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರತ್ನದಂತಿರುವ ಅದು ನನ್ನ ಮುಂದಿದೆ; ಶಾಂತವಾಗಿ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆಹಾ ರೂಪ, ಆಹಾ ಕಾಂತಿ, ಆಹಾ ಸುಂದರವಾದ ಸ್ವರಸಂಪತ್ತು! ಅದ್ಭುತವಾದ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಜಿಂಕೆ ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಸೆಳೆಯುವಂತಿದೆ. ಆ ಜಿಂಕೆ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ನಿಮ್ಮ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಈ ಜಿಂಕೆ ನಮ್ಮ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭುವೇ, ಭರತನಿಗೂ ಆರ್ಯಪುತ್ರನಿಗೂ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ನನಗೂ ಈ ದಿವ್ಯ ಮೃಗರೂಪ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಸುಂದರವಾದ ಚರ್ಮವಾದರೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಆಟ, ಅನಂತರ ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಭೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ; ಒಂದೇ ಆಸೆ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮಾಪ್ತವನವಾಸಾನಾಂ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾನಾಂ ಚ’ (ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ನಮಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯದ ಆಸೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕನಸೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳು ಭರತನನ್ನೂ ಅತ್ತೆಯರನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ವನದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಕುಟುಂಬವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶಶಿಸಂನಿಭಃ’ (ಚಂದ್ರನಂತಿರುವುದು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಚಂದ್ರನು ತಂಪಾಗಿಯೂ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುವಂತೆ ಈ ಜಿಂಕೆ; ಆದರೆ ಚಂದ್ರನೂ ಕಳಂಕವುಳ್ಳವನು ಎಂಬ ವ್ಯಂಜನೆ ಇಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದೊಂದು ಉಪಮಾನದಲ್ಲೂ ಮಾಯೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟರೂ ಪಾತ್ರಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ಚಿನ್ನದಂತಹ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಾಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳೇ ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ಬಯಕೆ ಕ್ರೂರವಾದುದು, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾದುದು; ಆದರೂ ಈ ಪ್ರಾಣಿಯ ದೇಹ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ.’ ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಅವಳ ಶೀಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಬಯಕೆ ಅನುಚಿತವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೂ ತಡೆಯಲಾರಳು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಚಿನ್ನದ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣದ, ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಜಿಂಕೆಯಿಂದ ರಾಘವನ ಮನಸ್ಸೂ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಿತು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಆ ರೂಪದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ, ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ರಾಘವಸ್ಯಾಪಿ’ (ರಾಘವನಿಗೂ) ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಅಪಿ’ (ಊ) ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಭಾರವುಳ್ಳದ್ದು — ಧೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯನಾದವನೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ದೋಷ ಲಘುವೇ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಾಂತಿಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ — ಚಿನ್ನದ ರೋಮ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳ ಕೊಂಬು, ಎಳೆಯ ಸೂರ್ಯನ ಬಣ್ಣ, ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದ ಕಾಂತಿ; ಭೂಮಿಯ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳವರೆಗೆ ಉಪಮಾನಗಳು ಸಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಲೋಭಿತಃ’ (ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಚೋದಿತಃ’ (ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ಪತ್ನಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು, ವೈದೇಹಿಯ ಈ ಉಕ್ಕಿಬರುತ್ತಿರುವ ಆಸೆ; ರೂಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಜಿಂಕೆ ಇಂದು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಂದನವನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ — ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಜಿಂಕೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೀತು? ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ನೇರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಸಾಗುವ ಸುಂದರವಾದ ರೋಮಸಾಲುಗಳು ಚಿನ್ನದ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಇದರ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ನಾಲಗೆಯನ್ನು ನೋಡು — ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮಿಂಚಿನಂತೆ. ಇಂದ್ರನೀಲ ಮತ್ತು ಸ್ಫಟಿಕಮಣಿಗಳಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶಂಖ-ಮುತ್ತುಗಳಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ, ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ ಈ ಜಿಂಕೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಸೆಳೆಯದು? ಚಿನ್ನದಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ನಾನಾ ರತ್ನಮಯವಾದ ಈ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳದು?’ ಅನಂತರ ಅವನು ಬೇಟೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಾಂಸಕ್ಕಾಗಿಯೂ ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಾದ ರಾಜರು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಧನಗಳನ್ನೂ, ನಾನಾ ಧಾತುಗಳನ್ನೂ, ಮಣಿ-ರತ್ನ-ಸುವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಾರಭೂತವಾದ, ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಧನ; ಶುಕ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದುದೆಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಸುವಂತೆ ಇದೂ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತ್ನಿಯ ಆಸೆ, ಜಿಂಕೆಯ ಅನುಪಮತೆ, ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗಿರುವ ಸ್ಥಾನ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪ, ಆಮೇಲೆ ರೋಮಸಾಲುಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಆಕಳಿಸುವಾಗಿನ ನಾಲಗೆ, ಆಮೇಲೆ ಮುಖ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ; ಕವಿ ದೂರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ನೋಡುವವನ ದೃಷ್ಟಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ. ‘ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ನಾಲಗೆ’ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವೊಂದೇ ಭಯಸೂಚಕ — ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ, ಮೋಡದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಮಿಂಚು — ಈ ಎರಡೂ ಉಪಮಾನಗಳು ಸೌಂದರ್ಯದವಲ್ಲ, ಸಂಹಾರದವು. ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಸತ್ಯ ಬಂದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ನಂದನೋದ್ದೇಶೇ’, ‘ಚೈತ್ರರಥಸಂಶ್ರಯೇ’ ಎಂದು ಎರಡು ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನು ಜಿಂಕೆಯ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲದುದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದರೆ ಉತ್ತರ ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂದೇ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬೇಟೆಗೆ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ — ವನದಲ್ಲಿ ಧನ, ಧಾತು, ಮಣಿ, ಸುವರ್ಣ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅದೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸಾರಭೂತವಾದ ಧನ; ಶುಕ್ರನ ಉಪಮೆ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ, ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಬಯಸುವವನು ಯೋಚಿಸದೆಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನೇ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ‘ಅರ್ಥ್ಯ’ (ಪ್ರಯೋಜನವುಳ್ಳದ್ದು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಮೃಗರತ್ನದ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವಳು. ಕಾದಲೀ, ಪ್ರಿಯಕೀ (ಈ ಹೆಸರಿನ ಜಿಂಕೆಗಳ ಚರ್ಮಗಳು), ಪ್ರವೇಣೀ (ನೇಯ್ದ ಹಾಸು), ಆವಿಕೀ (ಉಣ್ಣೆಯ ಕಂಬಳಿ) — ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಿಂಕೆಯೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ದಿವ್ಯವಾದುದೂ — ಇವೆರಡೂ ದಿವ್ಯ ಮೃಗಗಳು, ತಾರಾಮೃಗ ಮತ್ತು ಮಹೀಮೃಗ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆಯೇ ಇದು ಇದ್ದರೆ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲಲೇಬೇಕು. ಕ್ರೂರನಾದ, ಅಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ ಈ ಮಾರೀಚನು ಹಿಂದೆ ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಬೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದುಬಂದು ಅನೇಕ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿ ರಾಜರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಿಂಕೆ ವಧಾರ್ಹವೇ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಜಿಂಕೆಯಾದರೆ ಚರ್ಮ, ರಾಕ್ಷಸನಾದರೆ ವಧೆ. ಈ ಎರಡು ಕೊನೆಗಳ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲೇ ದೋಷವೂ ಅಡಗಿದೆ — ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು ಶಂಕೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನ ಕಾದಲೀ ನ ಪ್ರಿಯಕೀ ನ ಪ್ರವೇಣೀ ನ ಚಾವಿಕೀ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಸುಖದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪತ್ನಿಯ ಆಸನದ ಮೃದುತ್ವವನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾರಾಮೃಗಮಹೀಮೃಗೌ’ ಎಂಬ ಸಮಾಸದಿಂದ ಆಕಾಶದ ಮೃಗಶಿರಾ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನೂ ಭೂಮಿಯ ಈ ಜಿಂಕೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದೆ.

ದೃಷ್ಟಾಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ವಾತಾಪಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾತಾಪಿಯು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ, ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ದ್ವಿಜರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಅದರ ಗರ್ಭವೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ. ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಒಮ್ಮೆ ಲೋಭದಿಂದ ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನನ್ನು ಎದುರಾದನು, ಅವನಿಗೆ ಆಹಾರವಾದನು. ಹೊರಬರುವ ವೇಳೆಗೆ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಲು ಬಯಸಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ವಾತಾಪಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — “ವಾತಾಪಿ, ನೀನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಹೋದೆ.” ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾತಾಪಿಯಂತಾಗದಿರಲಿ — ನನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವವನು, ಅಗಸ್ತ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದ ವಾತಾಪಿಯಂತೆ, ನನ್ನಿಂದಲೂ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಕಥೆಯ ಸಾರ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯೋಗಿಯನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವವನು ತಾನೇ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಜ್ಜಾಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು’ ಎಂದೂ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಥೆಯ ಫಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೇ. ವಾತಾಪಿ ಇಲ್ವಲನ ತಮ್ಮ; ಅವನು ಟಗರಿನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಊಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಅನಂತರ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದಲೇ ಎದ್ದು ಅವರನ್ನು ಸೀಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಗಸ್ತ್ಯನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ತಿಂದು ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿಬಿಟ್ಟನು — ‘ಜೀರ್ಣೋ ಭವ’ (ಜೀರ್ಣನಾಗು) ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾತು, ಅದು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾದಸಿ ಜರಾಂ ಗತಃ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಹೋದೆ) ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ‘ಸ್ವಗರ್ಭೋಽಶ್ವತರೀಮಿವ’ (ಹೇಸರಗತ್ತೆಯನ್ನು ಅದರ ಗರ್ಭವೇ ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಹೇಸರಗತ್ತೆಯ ಗರ್ಭ ಪ್ರಸವಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ವಾತಾಪಿ ತಿಂದವನನ್ನು. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನಂತಹ ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವವನು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಬಲವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಘುನಂದನನೇ, ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ನಾನು ಈ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ತರಲು ಬೇಗನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೋಡು — ವೈದೇಹಿಯ ಆಸೆ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮದ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿದೆ. ಚರ್ಮದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಈ ಜಿಂಕೆ ಇಂದು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ ನೀನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರಬೇಕು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಈ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು, ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಚರ್ಮವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬರುತ್ತೇನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಚತುರನೂ ಅತಿಬಲಶಾಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಆದ ಪಕ್ಷಿ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿರು; ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಶಂಕಿತನಾಗಿರು.’ ರಾಮನ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ವಿಧಿಯ ಗತಿ ಬೇರೆಯೇ; ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರಕ್ಷಣೆ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಯಾಮಾಯತ್ತಮಸ್ಮಾಕಂ ಯತ್ಕೃತ್ಯಮ್’ (ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಇವಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ಮೂಲ ಸೀತಾರಕ್ಷಣೆ ಎಂದು ರಾಮನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನೇ ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿಡಂಬನೆಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಹೃದಯ. ‘ಸಂನದ್ಧಃ’ (ಸಜ್ಜಾಗಿ), ‘ಯಂತ್ರಿತಃ’ (ನಿಯಂತ್ರಿತನಾಗಿ), ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರದಿಂದ), ‘ಶಂಕಿತಃ’ (ಶಂಕಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ സീത മായാമൃഗത്തെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അവളുടെ വിസ്മയം ആഗ്രഹമായി മാറുന്നു. പൂ പറിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ള അവൾ സ്വർണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും നിറമുള്ള പാർശ്വങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ മാനിനെ കണ്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായി. കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ളവളും മിനുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവളുമായ അവൾ ആയുധധാരിയായ ഭർത്താവിനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഉറക്കെ വിളിക്കുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ആ മാനിനെ നന്നായി നോക്കുന്നു — ‘വരൂ, വേഗം വരൂ, ആര്യപുത്രാ, അനുജനോടൊപ്പം’ എന്ന്. ‘വിളിച്ചുവിളിച്ച്’ എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ അവളുടെ ഔത്സുക്യവും ‘വരൂ, വരൂ’ എന്നതിലൂടെ തിടുക്കവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വൈദേഹി വിളിച്ചപ്പോൾ നരവ്യാഘ്രന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ആ സ്ഥലം നോക്കിക്കൊണ്ട് മാനിനെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — സീത ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല, കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതേയുള്ളൂ; യാചന പിന്നീടാണ്. മൂന്നാം ശ്ലോകം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. സീതയുടെ വർണനയിൽ കവി രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ മാത്രം ചേർക്കുന്നു — ‘കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ളവൾ’, ‘മിനുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറമുള്ളവൾ’; അവയിൽ രണ്ടാമത്തേത് മാനിന്റെ സ്വർണവർണവുമായി ചേരുന്നു; അങ്ങനെ കാണുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരൊറ്റ സ്വർണപ്രകാശം ഉദിക്കുന്നു. ഈ ചേർച്ച ആകസ്മികമല്ല — സ്വയം സ്വർണവർണയായവൾതന്നെ സ്വർണമാനിനാൽ അപഹരിക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ്.

അതിനെ കണ്ട മാത്രയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശങ്കിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ മാൻ ആ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസൻതന്നെയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാമാ, മുൻപും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഈ പാപി ഈ കപടവേഷംകൊണ്ട് വനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ നായാട്ടിനിറങ്ങിയ രാജാക്കന്മാരെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്. മായാവിയായ ഇവന്റെ മായതന്നെയാണ് ഈ മൃഗരൂപം; പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, പ്രകാശിക്കുന്ന ഈ രൂപം ഗന്ധർവനഗരംപോലെയാണ്. രാഘവാ, ഇങ്ങനെ രത്നങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ ഒരു മാൻ ലോകത്തിലില്ല; ജഗന്നാഥാ, ഇതു മായതന്നെ, ഇതിൽ ഒരു സംശയവുമില്ല.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു തെളിവുകളുണ്ട് — പൂർവവൃത്താന്തം, രൂപത്തിന്റെ അസ്വാഭാവികത, ഗന്ധർവനഗരത്തിന്റെ ഉപമ. ‘ഗന്ധർവനഗരം’ എന്ന ഉപമതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — കാണുന്നത് ആകാശത്തിലെ ചിത്രംപോലെയാണ്, വസ്തുവല്ല. എന്നാൽ സത്യം പറയുന്നവനെ ആരും കേൾക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വിരോധാഭാസം. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണൻ മാരീചന്റെ പേരുതന്നെ എടുത്തുപറയുന്നു; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗരക്ഷയുടെ കാലത്ത് അവൻ അവനെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ ശങ്ക കല്പനയല്ല, ഓർമയിൽ വേരൂന്നിയതാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന കാകുത്സ്ഥനെ തടഞ്ഞ് ശുചിസ്മിതയായ സീത പറഞ്ഞു; ഛദ്മംകൊണ്ടു മനസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും അവൾ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായിരുന്നു. ‘ആര്യപുത്രാ, മനോഹരമായ ആ മാൻ എന്റെ മനസ്സു കവരുന്നു; മഹാബാഹോ, ഇതിനെ കൊണ്ടുവരൂ — നമുക്കു കളിക്കാനുള്ളതാകും. നമ്മുടെ ഈ ആശ്രമത്തിൽ കാണാൻ പുണ്യമുള്ള അനേകം മൃഗങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നുണ്ട് — ചമരിമാനുകളും സൃമരങ്ങളും; കരടികളും പുള്ളിമാൻകൂട്ടങ്ങളും വാനരന്മാരും രൂപശ്രേഷ്ഠരും മഹാബലരുമായ കിന്നരന്മാരും വിഹരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാജാവേ, ഇതുപോലൊരു മാനിനെ ഞാൻ മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ല — തേജസ്സിലും ശാന്തതയിലും ദീപ്തിയിലും ഈ മൃഗശ്രേഷ്ഠനെപ്പോലെ.’ ഇവിടെ ‘കളിക്കാനായി’ (ക്രീഡാർഥം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — അവൾ വധമോ തോലോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കളിക്കാനായി ജീവനുള്ള മാനിനെ മാത്രം. അവളുടെ യാചന നിർദോഷവും കുട്ടിത്തമുള്ളതുമാണ്; അവിടെത്തന്നെയാണ് മായയുടെ വിജയം. ‘ഛദ്മംകൊണ്ടു മനസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടവൾ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കവിതന്നെ ന്യായം നൽകുന്നു — ദോഷം അവളുടേതല്ല, ഛദ്മത്തിന്റേതാണ്. പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ ആശ്രമത്തിലെ മൃഗസമൃദ്ധിതന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ചമരിമാനുകൾ, സൃമരങ്ങൾ, കരടികൾ, പുള്ളിമാനുകൾ, വാനരന്മാർ, കിന്നരന്മാർ; ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മൃഗങ്ങളെ കാണുന്നത് അവൾക്കു പുതുമയല്ല, എന്നിട്ടും ഇങ്ങനെയൊരു മാനിനെ അവൾ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല. ഈ താരതമ്യംതന്നെയാണ് അവളുടെ ആഗ്രഹത്തിനു തെളിവ്.

സീത മാനിനെ വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു: ‘പലവർണങ്ങളാൽ വിചിത്രമായ അവയവങ്ങളുള്ള, രത്നംപോലുള്ള അത് എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു; ശാന്തമായി വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതു ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഹാ, എന്തൊരു രൂപം! എന്തൊരു ശ്രീ! എന്തൊരു മനോഹരമായ സ്വരസമ്പത്ത്! അദ്ഭുതവും വിചിത്രാംഗവുമായ ആ മാൻ എന്റെ ഹൃദയംതന്നെ കവരുന്നു. ജീവനോടെതന്നെ ആ മാൻ അങ്ങയുടെ പിടിയിൽ വരുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ഒരു ആശ്ചര്യമായിരിക്കും, വിസ്മയം ജനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. വനവാസം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ ഈ മാൻ നമ്മുടെ അന്തഃപുരത്തിന് അലങ്കാരമായിരിക്കും; പ്രഭോ, ഭരതനും ആര്യപുത്രനും അമ്മായിയമ്മമാർക്കും എനിക്കും ഈ ദിവ്യമൃഗരൂപം വിസ്മയം ജനിപ്പിക്കും. ജീവനോടെ അതു പിടിയിൽ വരുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതിന്റെ മനോഹരമായ തോലെങ്കിലും ലഭിക്കും.’ ഇവിടെ സീതയുടെ ആഗ്രഹം ക്രമമായി രൂപം മാറുന്നു — ആദ്യം കളി, പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിന്റെ അലങ്കാരം, ഒടുവിൽ തോൽ; ഒരൊറ്റ ആഗ്രഹം മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു. ‘വനവാസം കഴിഞ്ഞ് രാജ്യത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ഭാവിപ്രതീക്ഷയും പ്രകടമാകുന്നു — അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കത്തിന്റെ സ്വപ്നംതന്നെ ഇതിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മാത്രമല്ല, അവൾ ഭരതനെയും അമ്മായിയമ്മമാരെയും ഓർക്കുന്നു — വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോഴും അവൾ കുടുംബത്തെത്തന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു; ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ മാധുര്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയും അർഥപൂർണമാണ് — ചന്ദ്രൻ തണുത്തും സുന്ദരമായും ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ഈ മാനും; എന്നാൽ ചന്ദ്രനും കളങ്കമുള്ളവനാണ് എന്ന വ്യഞ്ജന ഇവിടെ ഗൂഢമായിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഓരോ ഉപമാനത്തിലും മായയുടെ സൂചന നിക്ഷേപിച്ചിട്ടും കഥാപാത്രങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് അതിനെ ഒളിപ്പിക്കുന്നു.

‘കൊല്ലപ്പെട്ട ഈ ജീവിയുടെ സ്വർണമയമായ തോൽ ഇളംപുല്ലുകൊണ്ടുള്ള ഇരിപ്പിടത്തിൽ വിരിച്ചിട്ട് അതിൽ ഇരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൾ സ്വയംതന്നെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഈ ഇഷ്ടാനുസാരമായ ആഗ്രഹം രൗദ്രവും സ്ത്രീകൾക്കു ചേരാത്തതുമാണെന്നാണു കരുതപ്പെടുന്നത്; എങ്കിലും ഈ ജീവിയുടെ ശരീരം എന്നിൽ വിസ്മയം ജനിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഈ ആത്മനിന്ദതന്നെ അവളുടെ ശീലം കാണിക്കുന്നു — ഈ ആഗ്രഹം അനുചിതമാണെന്ന് അവൾക്കറിയാം, എന്നിട്ടും തടുക്കാനാവുന്നില്ല. തുടർന്ന് കവി ആശ്ചര്യകരമായ ഒരു കാര്യം പറയുന്നു — സ്വർണരോമങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠമായ മണികൾ പതിച്ച കൊമ്പുകളും ഉദയസൂര്യന്റെ നിറവും നക്ഷത്രപഥത്തിന്റെ തേജസ്സുമുള്ള ആ മാനിനെക്കണ്ട് രാഘവന്റെ മനസ്സും വിസ്മയിച്ചു. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട്, അദ്ഭുതമായ മാനിനെ കണ്ട്, ആ രൂപത്താൽ മോഹിതനായും സീതയാൽ പ്രേരിതനായും രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു. ‘രാഘവസ്യാപി’ (രാഘവന്റെയും) എന്നതിലെ ‘അപി’ (-ഉം) എന്ന വാക്കിന് ഇവിടെ വലിയ ഭാരമുണ്ട് — ധൈര്യത്തിന്റെ ആശ്രയമായവൻപോലും ഇവിടെ വിസ്മയിച്ചു; അതിനാൽ സീതയുടെ ദോഷം ലഘുവാണ്. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി ദീപ്തി വർധിപ്പിക്കുന്നു — സ്വർണരോമൻ, മണിശൃംഗൻ, ഉദയസൂര്യവർണൻ, നക്ഷത്രപഥതേജസ്വി; ഭൂമിയിലെ സ്വർണത്തിൽ തുടങ്ങി ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾവരെ ഉപമാനങ്ങൾ നീങ്ങുന്നു. ‘മോഹിതൻ’, ‘പ്രേരിതൻ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ വേർതിരിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ഒന്നു രൂപത്തിൽനിന്ന്, മറ്റേതു പത്നിയുടെ വാക്കിൽനിന്ന്.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, വൈദേഹിയുടെ ഈ ഉല്ലസിക്കുന്ന ആഗ്രഹം; രൂപശ്രേഷ്ഠതകൊണ്ടുതന്നെ ഈ മാൻ ഇന്ന് ജീവനോടെ ശേഷിക്കുകയില്ല. നന്ദനവനപ്രദേശത്തുമില്ല, ചൈത്രരഥവനത്തിലുമില്ല — സൗമിത്രേ, ഭൂമിയിൽ പിന്നെ എവിടെയാണ് ഇതിനു തുല്യമായ ഒരു മാൻ ഉണ്ടാവുക? പ്രതിലോമമായും അനുലോമമായും കിടക്കുന്ന മനോഹരമായ രോമനിരകൾ സ്വർണപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രമായി ഈ മാനിൽ ശോഭിക്കുന്നു. കോട്ടുവായിടുന്ന ഇതിന്റെ വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന നാക്കു നോക്കൂ — മേഘത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന മിന്നൽപോലെ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിജ്വാലപോലെ. ഇന്ദ്രനീലവും സ്ഫടികവുംപോലെ തിളങ്ങുന്ന മുഖവും ശംഖും മുത്തുംപോലുള്ള ഉദരവുമുള്ള ഇത് വർണനാതീതമാണ് — ആരുടെ മനസ്സിനെയാണ് ഇതു മോഹിപ്പിക്കാത്തത്? സ്വർണപ്രഭയുള്ളതും പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിർമിതവുമായ ഈ ദിവ്യരൂപം കണ്ട് ആരുടെ മനസ്സാണ് വിസ്മയിക്കാത്തത്?’ പിന്നെ അവൻ നായാട്ടിന്റെ പ്രയോജനവും പറയുന്നു: ‘മാംസത്തിനുവേണ്ടിയും വിനോദത്തിനുവേണ്ടിയും വില്ലാളികളായ രാജാക്കന്മാർ മഹാവനത്തിൽ നായാട്ടിൽ മാനുകളെ കൊല്ലാറുണ്ട്. മഹാവനത്തിൽ പരിശ്രമത്തിലൂടെ ധനങ്ങൾ ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നു — പലവിധ ധാതുക്കളും മണികളും രത്നങ്ങളും സ്വർണവും. അതെല്ലാം മനുഷ്യർക്കു സാരമായ ധനമാണ്, സമ്പത്തു വർധിപ്പിക്കുന്നത്; ശുക്രൻ മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിക്കുന്നതെല്ലാം സിദ്ധിക്കുന്നതുപോലെ, ഇതും.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ തന്റെ നിശ്ചയത്തിനു മൂന്നു കാരണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — പത്നിയുടെ ആഗ്രഹം, മാനിന്റെ അനുപമത, രാജധർമത്തിൽ നായാട്ടിനുള്ള സ്ഥാനം. ഈ ഭാഗത്ത് വർണനയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം സാമാന്യരൂപം, പിന്നെ രോമനിരകൾ, പിന്നെ കോട്ടുവായിടുമ്പോഴത്തെ നാക്ക്, പിന്നെ മുഖവും ഉദരവും; കാണുന്നവന്റെ ദൃഷ്ടി സ്വയം ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ കവി ദൂരെനിന്നു തുടങ്ങി അടുത്തേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘വായിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന നാക്ക്’ എന്ന ചിത്രം മാത്രം ഭയസൂചകമാണ് — അഗ്നിജ്വാല, മേഘത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന മിന്നൽ — ഈ രണ്ട് ഉപമാനങ്ങളും സൗന്ദര്യത്തിന്റേതല്ല, സംഹാരത്തിന്റേതാണ്. ഇതിലൂടെ വാല്മീകി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: സത്യം രാമന്റെ കണ്ണിലും വന്നു, എന്നാൽ ബുദ്ധി അതിനെ ഗ്രഹിച്ചില്ല. ‘നന്ദനവനപ്രദേശത്ത്’, ‘ചൈത്രരഥവനത്തിൽ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടു ദേവോദ്യാനങ്ങൾ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മാനിന്റെ അലൗകികതതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — സ്വർഗത്തിൽപോലുമില്ലാത്തത് ഇവിടെ എങ്ങനെ? ഈ ചോദ്യം മുന്നോട്ടു കൊണ്ടുപോയിരുന്നെങ്കിൽ ഉത്തരം ‘മായ’ എന്നുതന്നെ ആകുമായിരുന്നു; എന്നാൽ അവൻ അവിടേക്കു പോകുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അവൻ നായാട്ടിന് അർഥശാസ്ത്രപരമായ ന്യായീകരണം കൊണ്ടുവരുന്നു — വനത്തിൽ ധനവും ധാതുക്കളും മണികളും സ്വർണവും ലഭിക്കുന്നു, അതാണ് മനുഷ്യർക്കു സാരമായ ധനം; ശുക്രന്റെ ഉപമ നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ആചാര്യനെ ഓർമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

രാമൻ അർഥശാസ്ത്രത്തിലെ വചനം ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘സുലക്ഷ്മണാ, ധനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഏതു കാര്യത്തിനുവേണ്ടി വിചാരിക്കാതെതന്നെ പുറപ്പെടുന്നുവോ, ആ കാര്യത്തെയാണ് അർഥശാസ്ത്രജ്ഞർ ‘അർഥ്യം’ (പ്രയോജനമുള്ളത്) എന്നു വിളിക്കുന്നത്.’ പിന്നെ അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘ഈ മൃഗരത്നത്തിന്റെ വിലമതിക്കാനാവാത്ത സ്വർണത്തോലിൽ സുന്ദരിയായ വൈദേഹി എന്നോടൊപ്പം ഇരിക്കും. കാദലി എന്ന മാനിന്റെ തോലോ പ്രിയകമാനിന്റെ തോലോ ആട്ടിൻരോമംകൊണ്ടുള്ള പ്രവേണിയോ കമ്പിളിയോ — ഇവയിലൊന്നുംതന്നെ സ്പർശത്തിൽ ഇതിനു തുല്യമാവില്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ഈ ശ്രീമാനായ മൃഗവും ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യമൃഗവും — ഇവ രണ്ടും ദിവ്യമൃഗങ്ങളാണ്: താരാമൃഗവും ഭൂമൃഗവും.’ പിന്നെ അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ശങ്കയും അംഗീകരിക്കുന്നു: ‘നീ എന്നോടു പറയുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഇതെങ്കിൽ, ഇതു രാക്ഷസന്റെ മായയാണെങ്കിൽ, ഇവനെ ഞാൻ വധിക്കുകതന്നെ വേണം. ക്രൂരനും ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനുമായ ഈ മാരീചൻ മുൻപു വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കവേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ഹിംസിച്ചിട്ടുണ്ട്; നായാട്ടിൽ പെട്ടെന്നു പൊങ്ങിവന്ന് ഇവൻ മഹാവില്ലാളികളായ അനേകം രാജാക്കന്മാരെ കൊന്നിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഈ മാൻ വധിക്കപ്പെടേണ്ടതുതന്നെ.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ രണ്ടു വിധത്തിലും തന്റെ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കുന്നു — മാനാണെങ്കിൽ തോൽ, രാക്ഷസനാണെങ്കിൽ വധം. ഈ ഇരുതലയുക്തിതന്നെ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിൽത്തന്നെ ഒരു ദോഷവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — രണ്ടു വഴിക്കും പോകാൻ ഒരുങ്ങിയവൻ ശങ്കയെ പരിശോധിക്കാൻ നിൽക്കുന്നില്ല. ‘കാദലിയല്ല, പ്രിയകിയല്ല, പ്രവേണിയല്ല, ആവികിയുമല്ല’ എന്ന നാലു നിഷേധങ്ങളിലൂടെ കവി സീതയുടെ സുഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സൂക്ഷ്മമായ ചിന്ത കാണിക്കുന്നു — പത്നിയുടെ ഇരിപ്പിടത്തിന്റെ മാർദവംപോലും രാമൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ‘താരാമൃഗമഹീമൃഗൗ’ എന്ന സമാസത്തിലൂടെ ആകാശത്തിലെ മൃഗശിരോനക്ഷത്രവും ഭൂമിയിലെ ഈ മാനും ഒരിടത്തു നിർത്തപ്പെടുന്നു; അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുമുണ്ട്.

ദൃഷ്ടാന്തമായി രാമൻ വാതാപിയുടെ കഥ പറയുന്നു: ‘പണ്ട് ഇവിടെ വാതാപി തപസ്വികളെ അവഹേളിച്ച്, വയറ്റിൽ ചെന്നിരുന്ന്, പെൺകോവർകഴുതയെ അതിന്റെ സ്വന്തം ഗർഭം എന്നപോലെ, ദ്വിജന്മാരെ കൊന്നിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം, ലോഭംകൊണ്ട് അവൻ തേജസ്വിയായ മഹാമുനി അഗസ്ത്യനെ സമീപിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്ഷണമായിത്തീരുകയും ചെയ്തു. ഭക്ഷണശേഷം സ്വരൂപം ധരിച്ചു പുറത്തുവരാൻ ഒരുങ്ങുന്ന അവനെ കണ്ട് ഭഗവാൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വാതാപിയോടു പറഞ്ഞു: “വാതാപേ, തേജസ്സിനെ വകവയ്ക്കാതെ നീ ജീവലോകത്തിൽ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരെ അവഹേളിച്ചു; അതിനാൽ നീ ദഹിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു.” ലക്ഷ്മണാ, ആ രാക്ഷസൻ വാതാപിയെപ്പോലെ ആകാതിരിക്കട്ടെ — ധർമനിഷ്ഠനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ എന്നെപ്പോലുള്ളവനെ അവമതിക്കുന്നവൻ, അഗസ്ത്യനാലെന്നപോലെ എന്നാലും കൊല്ലപ്പെട്ട വാതാപിതന്നെയായിത്തീരും.’ കഥയുടെ സാരം വ്യക്തമാണ് — യോഗിയെ വിഴുങ്ങാൻ ശ്രമിക്കുന്നവൻ സ്വയംതന്നെ ദഹിച്ചുപോകുന്നു. ‘ഇവിടെ നീ സന്നദ്ധനും നിയന്ത്രിതനുമായി മൈഥിലിയെ രക്ഷിക്കുക’ എന്നും അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — കഥയുടെ ഫലം ജാഗ്രതതന്നെ. വാതാപി ഇല്വലന്റെ സഹോദരനാണ്; അവൻ ആട്ടിന്റെ രൂപം ധരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുമായിരുന്നു, പിന്നെ വയറ്റിൽനിന്നുതന്നെ എഴുന്നേറ്റ് അവരെ പിളർന്നിരുന്നു. അഗസ്ത്യനാകട്ടെ അവനെ ഭക്ഷിച്ച് ദഹിപ്പിച്ചുകളഞ്ഞു — ‘ജീർണോ ഭവ’ (ദഹിച്ചുപോകൂ) എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്ക്; അതാണ് ഇവിടെ ‘തസ്മാദസി ജരാം ഗതഃ’ (അതിനാൽ നീ ദഹിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു) എന്ന രൂപത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘പെൺകോവർകഴുതയെ സ്വന്തം ഗർഭം എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയും മൂർച്ചയേറിയതാണ് — കോവർകഴുതയുടെ ഗർഭം പ്രസവസമയത്ത് അമ്മയെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നു; അതുപോലെ വയറ്റിലിരിക്കുന്ന വാതാപി ഭക്ഷിച്ചവനെ. രാമൻ ഇവിടെ തന്നെത്തന്നെ അഗസ്ത്യനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — ‘ധർമനിഷ്ഠനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ എന്നെപ്പോലുള്ളവനെ അവമതിക്കുന്നവൻ’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ അവൻ വില്ലിന്റെ ബലം മാത്രമല്ല, തന്റെ തപസ്സിന്റെ സാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ തീരുമാനം ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘രഘുനന്ദനാ, നമ്മുടെ എല്ലാ കർതവ്യവും ഈ സീതയെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ഈ മാനിനെ വധിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജീവനോടെ പിടിക്കും. ഞാൻ മാനിനെ കൊണ്ടുവരാൻ വേഗം പോകുമ്പോൾ — നോക്കൂ ലക്ഷ്മണാ — വൈദേഹിയുടെ ആഗ്രഹം മാൻതോലിലേക്കു തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ശ്രേഷ്ഠമായ തോലുള്ള ഈ മാൻ ഇന്ന് ജീവനോടെ ശേഷിക്കുകയില്ല. സീതയോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ജാഗരൂകനായിരിക്കണം. ലക്ഷ്മണാ, ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഈ പുള്ളിമാനിനെ കൊന്ന്, ഈ തോലുമെടുത്ത് ഞാൻ വേഗം വരാം.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ: ‘ലക്ഷ്മണാ, സമർഥനും അതിബലവാനും ബുദ്ധിമാനുമായ ജടായു എന്ന പക്ഷിയോടൊപ്പം ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക; മൈഥിലിയെ കാത്തുകൊണ്ട്, ഓരോ നിമിഷവും എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും ശങ്കയോടെ ശ്രദ്ധിക്കുക.’ രാമന്റെ ഈ അവസാനവാക്ക് കരുണാർദ്രമായി തോന്നുന്നു — എല്ലാ മുൻകരുതലുകളും പറഞ്ഞു, എന്നിട്ടും വിധിയുടെ ഗതി മറ്റൊന്നാണ്; നാല്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ഈ സംരക്ഷണംതന്നെ തകരും. ‘നമ്മുടെ എല്ലാ കർതവ്യവും ഇവളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ എല്ലാറ്റിന്റെയും മൂലം സീതാരക്ഷയാണെന്നു രാമൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻതന്നെ അവളെ വിട്ടുപോകുന്നു — ഈ വിരോധാഭാസമാണ് കാവ്യത്തിന്റെ ഹൃദയം. ‘സന്നദ്ധൻ’, ‘നിയന്ത്രിതൻ’, ‘ജാഗരൂകൻ’, ‘ശങ്കയോടെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നവൻ’ എന്നീ നാലു പദങ്ങൾ ഒരേ അർഥം വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ഉള്ളിലെ ഉത്കണ്ഠ പ്രകടമാകുന്നു.

At the close of the last sarga Sītā had seen the illusory deer and been filled with wonder; in this sarga her wonder turns to longing. As she gathered flowers, the fair-hipped lady caught sight of the deer, whose two flanks, gold and silver, made him lovely to see, and she was delighted. Flawless of limb, herself the colour of burnished gold, she called aloud to her husband and to Lakṣmaṇa, who had his weapons. Calling again and again, she kept her eyes on the deer: "Come, come quickly, my noble lord, and bring your brother!" Her repeated calls show her eagerness, the doubled "come, come" her haste. Summoned by Vaidehī, those tigers among men, Rāma and Lakṣmaṇa, looked about the place and saw the deer. The poet notes a fine point: Sītā does not yet ask for anything, she only points; the asking will come later. He gives her just two epithets, flawless of limb and the colour of burnished gold, and the second chimes with the deer's golden hue, so that one golden light rises in the onlooker's mind. The match is not by chance: she who is golden was to be carried off by means of a golden deer.

The moment he saw it, Lakṣmaṇa grew suspicious and said, "I think this deer is that very rākṣasa, Mārīca. Before now, Rāma, this wicked creature who can take any shape he likes has used this disguise to kill kings who were out hunting happily in the forest. This is the trickery of a master of illusions; he has made this deer-shape himself. It shines, tiger among men, like a city of the gandharvas in the sky. There is no deer like this anywhere on earth, Rāghava, dappled with jewels. Lord of the world, this is illusion; there is no doubt of it." Lakṣmaṇa gives three proofs: what had happened before, the unnatural form, and the comparison with a phantom city of the gandharvas. That comparison says it all: what is seen is like a picture in the sky, not a real thing. The irony of the sarga is that the one who speaks the truth is not heard. Note too that Lakṣmaṇa names Mārīca outright, having seen him when they guarded Viśvāmitra's sacrifice in the Bāla Kāṇḍa, so his suspicion is not fancy but founded on memory.

As Kākutstha spoke so, Sītā of the bright smile stopped him and said, happy still, though the disguise had stolen her mind away: "My noble lord, that charming deer has captured my heart. Bring him to me, mighty-armed one; he will be a pet for us to play with. Many deer of auspicious look graze together here in our hermitage, camara and sṛmara deer, bears and herds of spotted deer, monkeys and kinnaras too, lovely in form and strong. But never before, O king, have I seen a deer like this one, the best of deer, in splendour, gentleness and radiance." The word "to play with" matters: she wants neither its death nor its hide, only the living deer as a companion in play. Her request is innocent and childlike, and it is there that the illusion wins. By saying "her mind was stolen by the disguise" the poet himself passes judgement: the fault lies not with her but with the deceit. In listing the animals of the hermitage, camara and sṛmara deer, bears, spotted deer, monkeys, kinnaras, she shows she was no stranger to wild creatures, yet she had never seen such a deer as this, and that comparison is the measure of her longing.

Sītā described the deer again. "Dappled in every colour, like a jewel himself, he stands before me, lighting up the quiet wood, shining like the moon. What a form! What beauty! What a lovely voice! This wonderful deer with his dappled limbs seems to carry my heart away. If he could be taken alive by you, it would be a marvel and would cause astonishment. When our forest exile is over and we are back in the kingdom, this deer will adorn the inner apartments; to Bharata, to my noble lord, to my mothers-in-law and to me, my lord, this divine creature will be a wonder. But if the finest of deer cannot be taken alive, then his skin at least will be a lovely thing to have." Here her wish changes shape step by step: first a pet, then an ornament for the palace, at last a hide; one longing takes three forms. "When our exile is over and we are back in the kingdom" reveals her hope for the future, the dream of returning to Ayodhyā. And she remembers Bharata and her mothers-in-law: even living in the forest her thoughts are with her family, which shows the sweetness of her nature. Likening the deer to the moon is apt, for the moon is cool and lovely; but there is a hidden hint that the moon too bears a stain. So the poet plants a sign of the illusion in each comparison while hiding it from the characters' eyes.

"When the creature has been killed, I should like to sit on a mat of soft grass covered with its golden hide," she said. Then she reproached herself: "This is wilful and cruel and thought unbecoming in a woman; yet this creature's form has filled me with wonder." That very self-reproach shows her character: she knew the wish was improper, yet could not hold it back. Then the poet tells something surprising: even Rāghava's mind was drawn into wonder by that deer with its golden hair and finest gems on the tips of its horns, its colour like the young sun and its lustre like the starry sky. Hearing Sītā's words and seeing the wondrous deer, tempted by its form and urged on by Sītā, Rāma was delighted and spoke to his brother Lakṣmaṇa. The word "even" in "even Rāghava" carries weight: the very refuge of steadiness was himself amazed, so Sītā's fault is slight. The four descriptions of the deer mount in brilliance, golden hair, jewelled horns, the young sun, the starry sky, the comparisons rising from the gold of the earth to the stars of heaven. And the two words "tempted" and "urged" set out separately the two causes of Rāma's action, one from the deer's beauty, the other from his wife's words.

Rāma said, "Look, Lakṣmaṇa, at the longing that has sprung up in Vaidehī. Because his form is so fine, this deer will not live out the day. Not in the woods of Nandana, not in Caitraratha's grove, so where on earth, Saumitri, could there be a deer to match him? The lovely lines of his hair, running with the grain and against it, flecked with gold, shine all over him. Look at his tongue coming out of his mouth as he yawns, blazing like a flame, like lightning flashing from a cloud. His muzzle is like the masāragalvarka gem, his belly like conch and pearl. Who could describe him? Whose heart would he not tempt? Seeing this divine form shining like gold from the Jambū river, made of every kind of jewel, whose mind would not be filled with wonder?" Then he spoke of the purpose of hunting: "Kings who carry the bow kill deer in the great forest on the hunt, Lakṣmaṇa, both for meat and for sport. In the great forest riches are gathered by effort, and minerals of many kinds bearing gems, jewels and gold. All that is men's true wealth, the wealth that swells a treasury, everything they conceive in the mind, as it is with Śukra." So Rāma sets out three grounds for his decision: his wife's longing, the deer's matchlessness, and the place of hunting in a king's duty. The order of his description is worth noticing too: first the whole form, then the lines of hair, then the tongue as it yawns, then muzzle and belly; the poet moves from far to near, as the onlooker's gaze is drawn in of itself. The one picture of the tongue is a warning: a tongue of flame, lightning from a cloud, both images not of beauty but of destruction. So Vālmīki suggests that the truth reached even Rāma's eyes, but his mind did not grasp it. By naming the gods' own gardens, Nandana and Caitraratha, he establishes the deer as something beyond this world: if even heaven has none like it, how can it be here? Had that question been pursued, its answer would have been "illusion", but he does not go there. At the last he gives hunting a justification from the science of wealth, for the forest yields riches, minerals, gems and gold, men's true wealth; and the mention of Śukra recalls the great teacher of statecraft.

Rāma quoted the science of wealth: "That undertaking towards which a man seeking gain goes without hesitating, good Lakṣmaṇa, is what those who know that science call worth having." Then he stated his wish plainly: "Slender-waisted Vaidehī shall sit with me on the priceless golden hide of this jewel of a deer. Not plantain fibre, not priyaka hide, not woven prāveṇī, not sheep's wool, none of these, I think, could equal it to the touch. This splendid deer and the heavenly one that moves in the sky are the two celestial deer, the star-deer and this earth-deer." Then he granted Lakṣmaṇa's suspicion: "But if it is as you tell me, Lakṣmaṇa, if this is a rākṣasa's illusion, then it is my duty to kill him. For this cruel, vicious Mārīca, roaming the forest before now, has killed the best of sages; many kings, great archers, have gone out hunting and been slain by him. So this deer deserves to die." Thus Rāma justifies his going either way: if it is a deer, there is the skin; if a rākṣasa, there is the killing. That two-sided argument shows how firm his decision was, but the flaw lies hidden in it too: one who is ready to go either way does not stop to test the doubt. The four materials he rejects show his tender care for Sītā's comfort; he even thinks of how soft her seat will be. And "star-deer and earth-deer" sets side by side the constellation of the deer's head in the sky and this deer on the ground.

By way of example Rāma told the story of Vātāpi. "Long ago, here in this place, Vātāpi used to despise ascetics and kill brahmins from inside their bellies, as a mule's own foal kills the mule. In time, in his greed, he came upon the great sage Agastya, full of spiritual power, and became his food. Seeing him about to take his own shape and rise up, the blessed sage smiled a little and said, 'Vātāpi, in your contempt you used your power to humiliate the finest brahmins in the world of the living; so now you are digested.' Lakṣmaṇa, let that rākṣasa not turn out another Vātāpi. Whoever scorns a man like me, constant in dharma and master of his senses, will be a Vātāpi slain by me as Vātāpi was by Agastya." The moral is plain: whoever tries to swallow a man of discipline is himself consumed. "Meanwhile, stand ready here on your guard and protect Maithilī," he ordered; the lesson of the tale was vigilance. Vātāpi was Ilvala's brother: he would take the shape of a ram, be eaten by brahmins, and then rise from inside their bellies and tear them apart. But Agastya ate him and simply digested him; his famous word "be digested" appears here as "now you are digested". The mule simile is sharp: a mule's foal kills its mother at birth, as Vātāpi in the belly killed the one who ate him. Here Rāma compares himself with Agastya, one constant in dharma and master of his senses, hinting at the power of his discipline and not only of his bow.

Rāma summed up his decision. "Everything we have to do, Raghunandana, depends on her. I shall kill this deer, or else take him alive. While I go quickly to fetch the deer, Lakṣmaṇa, see how Vaidehī has set her heart on the deerskin. Because of that matchless hide, the deer will not see out this day. You must stay here in the hermitage with Sītā and keep watch, while I bring down the spotted deer with a single arrow. When I have killed him I shall take the skin and come straight back, Lakṣmaṇa." The last verse, in a longer metre: "Together with Jaṭāyus, that mighty and wise bird who wishes us well, stay on your guard, Lakṣmaṇa. Take Maithilī into your care and be watchful on every side at every moment." Rāma's parting words are poignant: every precaution was spoken, yet fate had another course, and in sarga 45 this very protection would break down. With "everything we have to do depends on her" Rāma himself admits that guarding Sītā is the root of all, yet he is the one who leaves her; that irony is the heart of the poem. "Ready", "on guard", "vigilant", "watchful": four words say the same thing again and again, and reveal his inner anxiety.