पूर्वसर्गे मारीचः रावणं परुषवचनैः निवारितवान्, किन्तु तस्य उपदेशः निष्फलः। अस्मिन् सर्गे सः रात्रिंचरप्रभोः भयात् दीनः सन् ‘गच्छाव’ इति एव वदति — उपदेशस्य पराजयः, भयस्य विजयः। तथापि सः स्वस्य निश्चितं मरणं पुनः स्मारयति — ‘शरचापासिधारिणा तेन पूर्वम् अपि अहं दृष्टः; मद्वधोद्यतशस्त्रेण तेन मम जीवितं तदा एव निहतम्। रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते; असौ मृगः यमदण्डहतस्य तव प्रतिरूपः एव वर्तते। हे दुरात्मन्, त्वयि एवं स्थिते मया किं कर्तुं शक्यम्? एषः अहं गच्छामि, हे तात; तव स्वस्ति अस्तु, हे निशाचर।’ ‘तात’ इति सम्बोधनं करुणं — शत्रुः अपि अन्तिमे क्षणे स्नेहेन आमन्त्र्यते। वस्तुतः एषा अनुमतिः न सम्मतिः, अपि तु आत्मबलिदानस्य स्वीकारः; मारीचः जानाति यत् अयं मार्गः मृत्योः एव। तृतीयः श्लोकः — ‘रामं पराक्रम्य कोऽपि जीवन् न प्रतिनिवर्तते’ इति — गीताप्रेस-पाठे एव दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे तु नास्ति; हिन्दीभाष्यम् अपि तम् एव अर्थम् अनुसरति।

तेन वचनेन स राक्षसः प्रहृष्टः जातः; सुसंश्लिष्टं परिष्वज्य इदं वचनम् उक्तवान् — ‘एतत् ते शौर्ययुक्तं वचनम्, मम छन्दवशवर्तिनः इव भाषितम्; इदानीं त्वं मारीचः असि, पूर्वं तु अन्यः एव कश्चित् राक्षसः आसीत्।’ प्रशंसा एषा न गुणस्य, अपि तु आज्ञापालनस्य एव — रावणस्य दृष्टौ आज्ञाकारी एव मारीचः। ततः सः आदिशति — ‘अयं रत्नविभूषितः आकाशचारी रथः शीघ्रम् आरुह्यताम्; पिशाचवदनैः खरैः युक्तः सः रथः मया सह अस्ति। वैदेहीं प्रलोभ्य त्वं यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि; शून्ये आश्रमे अहं तु प्रसभं तां मैथिलीम् आनयिष्यामि।’ ततः ताटकासुतः मारीचः ‘तथा’ इति एव उक्तवान् — प्रतिवादस्य अवसरः समाप्तः। अत्र रावणस्य वचने कापट्यं स्पष्टम् — यः पूर्वं परुषम् उक्तवान्, सः एव अधुना ‘इदानीम् असि मारीचः’ इति प्रशंस्यते, यतः सः अधुना आज्ञां पालयति। एतेन कविः सूचयति — अधर्मिष्ठस्य राज्ञः दृष्टौ गुणः इति आज्ञापालनम् एव, न तु सत्यवचनम्। ‘प्रसभम्’ इति पदेन च रावणस्य अभिप्रायः प्रकटः — न याचनया, न प्रेम्णा, अपि तु बलात् एव हरणम्। किं च सः मारीचाय ‘यथेष्टं गच्छ’ इति अभयं ददाति, यत् वस्तुतः असम्भवम्, यतः मारीचः रामबाणात् न मोक्ष्यते। रथस्य वर्णनम् अपि राक्षसीयम् — खराः पिशाचवदनाः, रथः तु रत्नविभूषितः; भीषणं सुन्दरं च मिलित्वा राक्षसैश्वर्यस्य स्वरूपं दर्शयतः।

अनन्तरं रावणमारीचौ विमानम् इव तं रथम् आरुह्य आश्रममण्डलात् शीघ्रं प्रस्थितौ। मार्गे तौ उपरिष्टात् पत्तनानि वनानि गिरीन् सर्वाः सरितः राष्ट्राणि नगराणि च पश्यन्तौ गतौ — कविः आकाशमार्गस्य दृश्यम् एकेन एव श्लोकेन विस्तारयति। ततः दण्डकारण्यं प्राप्य मारीचसहितः राक्षसाधिपः रावणः राघवस्य आश्रमं ददर्श। काञ्चनभूषणात् तस्मात् रथात् अवतीर्य सः मारीचस्य हस्तं गृहीत्वा उक्तवान् — ‘एतत् कदलीवृतं रामाश्रमपदं दृश्यते; हे सखे, यदर्थं वयम् आगताः तत् कार्यं शीघ्रं क्रियताम्।’ ‘हस्ते गृहीत्वा’ इति पदेन कविः रावणस्य आतुरतां सूचयति — पलायनशङ्कया इव सः मारीचं धारयति। ‘सखे’ इति च सम्बोधनं तस्य कापट्यम् एव प्रकटयति, यतः सखा एव मृत्युमुखे प्रेष्यते। दशमैकादशौ श्लोकौ आकाशमार्गस्य दीर्घं दृश्यं संक्षेपेण वहतः — पत्तनानि, वनानि, गिरयः, सरितः, राष्ट्राणि, नगराणि इति षट् पदानि एव सम्पूर्णं भारतवर्षम् इव दर्शयन्ति। अत्र वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धश्लोकमात्रेण भिन्नः — मुद्रणे ‘ततो रावणमारीचौ’ इति नवमस्य उत्तरार्धम्, समीक्षिते तु सप्तमस्य पूर्वार्धम्। ‘कदलीवृतम्’ इति विशेषणेन आश्रमस्य शान्तं सौम्यं च रूपं सूचितम् — तादृशे स्थाने एव छद्मः प्रवेष्टुम् उद्यतः।

रावणवचः श्रुत्वा मारीचः तत्क्षणम् एव मृगः भूत्वा रामस्य आश्रमद्वारि विचचार। सः महत् अद्भुतदर्शनं रूपं समास्थितवान्, यस्य वर्णनं कविः अङ्गशः करोति — शृङ्गयोः अग्रे मणिप्रवराः, मुखं सितासितवर्णम्, मुखस्य आकृतिः रक्तपद्मोत्पलसदृशी, कर्णौ इन्द्रनीलोत्पलवर्णौ, ग्रीवा किञ्चित् अभ्युन्नता, उदरम् इन्द्रनीलनिभम्, पार्श्वे मधूकपुष्पवर्णे, कान्तिः कञ्जकिञ्जल्कसंनिभा, खुराः वैदूर्यसंकाशाः, जङ्घे तनू, शरीरं सुसंहतम्, पुच्छं च इन्द्रायुधसवर्णम् ऊर्ध्वं विराजमानम्। वर्णः मनोहरः स्निग्धः च, नानाविधैः रत्नैः वृतः। एवं क्षणेन एव सः राक्षसः परमशोभनः मृगः जातः। सर्वाणि उपमानानि रत्नेभ्यः पुष्पेभ्यः च गृहीतानि — मायायाः सौन्दर्यं तावत् अधिकं यावत् तस्याः कपटम् अदृश्यम्। कविः अत्र न कमपि स्वाभाविकं मृगवर्णं वदति; सर्वत्र मणयः, नीलोत्पलानि, वैदूर्यम्, इन्द्रधनुः इति एव। एतेन एव सूच्यते — एषः मृगः न वनस्य, अपि तु कोशागारस्य; यः दृष्ट्वा एव ‘गृह्यताम्’ इति इच्छां जनयति। ‘क्षणेन राक्षसो जातो मृगः’ इति पदेन रूपान्तरस्य शीघ्रता दर्शिता — माया न कालम् अपेक्षते। ‘स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्’ इति अर्धश्लोकः अपि गीताप्रेस-पाठे एव, समीक्षिते तु नास्ति।

सः राक्षसः मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा रम्यं वनं रामाश्रमपदं च प्रज्वलयन् इव विचचार। वैदेह्याः प्रलोभनार्थम् एव नानाधातुविचित्रितः सः सम्यक् समन्ततः शाद्वलानि गच्छति स्म। रौप्यैः बिन्दुशतैः चित्रः प्रियदर्शनः च भूत्वा सः विटपीनां किसलयानि भक्षयन् विचचार। कदलीगृहकं गत्वा इतस्ततः कर्णिकारान् आश्रयन् मन्दगतिः सन् सीतासंदर्शनम् एव अभिलषति स्म। राजीवचित्रपृष्ठः सः महामृगः विरराज, रामाश्रमपदस्य अभ्याशे यथासुखं च विचचार। ‘प्रज्वलयन् इव’ इति उपमा द्विविधम् अर्थं वहति — एकतः तस्य कान्तिः वनं दीपयति, अन्यतः सा एव कान्तिः वनं दग्धुम् आगता। कविः पदे पदे ‘इव’ इति योजयन् मायायाः असत्यताम् एव स्मारयति। अस्मिन् खण्डे मृगस्य चेष्टाः सर्वाः दर्शनार्थाः एव — शाद्वलेषु गमनम्, किसलयभक्षणम्, कदलीगृहकाश्रयणम्, कर्णिकारच्छायायां स्थानम्, मन्दगतिः च। वस्तुतः सः न चरति, अपि तु अभिनयति; ‘सीतासंदर्शनम्’ इति एकम् एव तस्य प्रयोजनम्। ‘रौप्यैर्बिन्दुशतैः’ इति च विशेषणं गृहमृगस्य इव मृदुतां सूचयति, येन भयं न जायेत। एवं कविः क्रमेण सीतायाः मनसि प्रवेशस्य मार्गं सज्जीकरोति।

सः मृगोत्तमः पुनः गत्वा निवृत्तः सन् विचचार; मुहूर्तं त्वरया गत्वा पुनः प्रतिनिवर्तते स्म। क्वचित् भूमौ विक्रीडन् पुनः एव निषीदति, आश्रमद्वारम् आगम्य मृगयूथानि प्रति गच्छति, मृगयूथैः अनुगतः सन् पुनः एव निवर्तते — सर्वम् एतत् सीतादर्शनम् आकाङ्क्षतः राक्षसस्य कृत्रिमा चेष्टा। विनिष्पतन् सः चित्राणि मण्डलानि परिभ्रमति। किन्तु ये अन्ये वनेचराः मृगाः तं समुद्वीक्ष्य उपगम्य समाघ्राय च दश दिशः विद्रवन्ति — पशवः घ्राणेन एव राक्षसं ज्ञातवन्तः, मनुष्याः तु नेत्रेण अपि न। मृगवधे रतः अपि सः वन्यान् मृगान् संस्पृशन् न भक्षयति, भावस्य प्रच्छादनार्थम् एव। तस्मिन् एव काले शुभलोचना वैदेही तत्र आगता। अस्मिन् खण्डे वाल्मीकेः सूक्ष्मा दृष्टिः प्रकटा — वन्याः मृगाः स्वजातिम् आश्रयितुम् आगताः, किन्तु समीपम् आगत्य आघ्राय च सहसा पलायन्ते; तेषां घ्राणम् एव राक्षसस्य गन्धं ज्ञातवत्। ‘दिशो दश’ इति पदेन तेषां त्रासस्य तीव्रता सूचिता। अपि च सः मृगवधे रतः अपि तान् न भक्षयति — यदि भक्षयेत् तर्हि स्वभावः प्रकटः भवेत्; अतः ‘भावस्य प्रच्छादनार्थम्’ इति कविः स्वयम् एव कारणं वदति। एतेन सिध्यति — मायामृगः स्वमायायां स्वयम् अपि बद्धः, यतः सः स्वभावम् अपि त्यक्तुं बाध्यः। ‘तस्मिन्नेव ततः काले’ इति पदेन कविः द्वयोः क्रिययोः सङ्गतिं दर्शयति — एकतः राक्षसस्य सज्जता, अन्यतः सीतायाः पुष्पचयनम्; दैवम् एव तयोः मेलनं करोति।

मदिरेक्षणा सीता कुसुमापचये व्यग्रा सती कर्णिकारान् अशोकान् चूतान् च पादपान् अतिक्रान्तवती। कुसुमानि अपचिन्वन्ती रुचिराननी सा अरण्यवासस्य अनर्हा तं रत्नमयं मुक्तामणिविचित्राङ्गं मृगं ददर्श। रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहं तं दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्लनयना सा सस्नेहं समुदैक्षत। सः च मायामयः मृगः रामदयितां तां पश्यन् तत्र तद्वनं दीपयन् इव विचचार। अदृष्टपूर्वं नानारत्नमयं तं मृगं दृष्ट्वा जनकात्मजा सीता परमं विस्मयं जगाम — एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते। ‘अनर्हा वनवासस्य’ इति विशेषणम् अत्र करुणाबीजम् — या राजकुले रत्नानि दृष्टवती, सा वने रत्नमयं मृगं दृष्ट्वा मुह्यति; मायायाः सफलता अत्र एव आरब्धा। ‘कुसुमापचये व्यग्रा’ इति पदेन तस्याः निर्दोषता सूचिता — सा न किमपि अन्यत् चिन्तयति, केवलं पुष्पाणि चिनोति; तादृश्याः मनसि एव छद्मः सुखेन प्रविशति। ‘सस्नेहं समुदैक्षत’ इति च — न लोभेन, अपि तु स्नेहेन सा तं पश्यति, यथा बालकं पश्येत्। ‘विस्मयोत्फुल्लनयना’ इति विशेषणं तु सम्पूर्णस्य काण्डस्य केन्द्रबिन्दुः — यः विस्मयः अत्र जातः, सः एव अग्रे सीताहरणस्य, राक्षसवधस्य, लङ्कादाहस्य च मूलम्। एतेन सर्गः विरम्यते, अग्रिमे च सर्गे सा भर्तारं लक्ष्मणं च आह्वयति।

గత సర్గలో మారీచుడు కఠినవచనాలతో రావణుని వారించాడు, కాని అతని ఉపదేశం నిష్ఫలమైంది. ఈ సర్గలో అతడు రాత్రించరప్రభువుకు భయపడి దీనుడై ‘వెళ్దాం’ అని మాత్రమే అంటాడు — ఉపదేశానికి పరాజయం, భయానికి విజయం. అయినా అతడు తన నిశ్చితమరణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు — ‘బాణం, విల్లు, ఖడ్గం ధరించిన అతడు ఇంతకుముందు కూడా నన్ను చూశాడు; నా వధకు ఆయుధం ఎత్తిన అతడు అప్పుడే నా జీవితాన్ని హతం చేశాడు. రాముని ఎదిరించి ఎవడూ బ్రతికి తిరిగిరాడు; ఈ మృగం యమదండం తగిలిన నీకు ప్రతిరూపమే. దురాత్మా, నువ్వు ఇలా ఉన్నప్పుడు నేను ఏమి చేయగలను? ఇదిగో నేను వెళ్తున్నాను, నాయనా; నీకు శుభమగుగాక, నిశాచరా.’ ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన కరుణాభరితమైనది — శత్రువైనా చివరి క్షణంలో స్నేహంతో పిలవబడుతున్నాడు. నిజానికి ఇది అనుమతి గాని సమ్మతి గాని కాదు, ఆత్మబలిదానాన్ని అంగీకరించడం; ఈ మార్గం మృత్యువుదేనని మారీచునికి తెలుసు. మూడవ శ్లోకం — ‘రాముని ఎదిరించి ఎవడూ బ్రతికి తిరిగిరాడు’ అనేది — గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది.

ఆ మాటతో ఆ రాక్షసుడు ఎంతో సంతోషించాడు; గట్టిగా కౌగిలించుకుని ఈ మాట అన్నాడు — ‘నా ఇష్టానుసారం నడుచుకునేవాడు పలికినట్లు ఈ నీ మాట శౌర్యంతో కూడి ఉంది; ఇప్పుడు నువ్వు మారీచుడవు, ఇంతకుముందు మరెవడో రాక్షసుడు ఉండేవాడు.’ ఈ ప్రశంస గుణానికి కాదు, ఆజ్ఞాపాలనకే — రావణుని దృష్టిలో ఆజ్ఞ పాటించేవాడే మారీచుడు. తరువాత అతడు ఆదేశిస్తాడు — ‘రత్నాలతో అలంకరించిన ఈ ఆకాశచారి రథాన్ని వెంటనే ఎక్కు; పిశాచముఖాలు గల గాడిదలు కట్టిన ఆ రథం నాతో ఉంది. వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి నువ్వు నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు; శూన్యమైన ఆశ్రమంలో నేను ఆ మైథిలిని బలవంతంగా తీసుకువస్తాను.’ అప్పుడు తాటక కుమారుడైన మారీచుడు ‘అలాగే’ అని మాత్రమే అన్నాడు — ప్రతివాదానికి అవకాశం ముగిసింది. ఇక్కడ రావణుని మాటలో కాపట్యం స్పష్టం — ఇంతకుముందు కఠినంగా మాట్లాడినవాడే ఇప్పుడు ఆజ్ఞ పాటిస్తున్నందువల్ల ‘ఇప్పుడు నువ్వు మారీచుడవు’ అని ప్రశంసించబడుతున్నాడు. దీనితో కవి సూచిస్తాడు — అధర్మిష్ఠుడైన రాజు దృష్టిలో గుణమంటే ఆజ్ఞాపాలనమే, సత్యవచనం కాదు. ‘ప్రసభమ్’ (బలవంతంగా) అనే పదంతో రావణుని అభిప్రాయం బయటపడుతుంది — యాచనతో కాదు, ప్రేమతో కాదు, బలవంతంగానే అపహరణ. అంతేకాక అతడు మారీచునికి ‘నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు’ అని అభయం ఇస్తాడు, అది నిజానికి అసంభవం, ఎందుకంటే మారీచుడు రాముని బాణం నుండి తప్పించుకోలేడు. రథవర్ణన కూడా రాక్షసీయమే — గాడిదలు పిశాచముఖాలు గలవి, రథం మాత్రం రత్నాలతో అలంకరించబడినది; భీషణమూ సుందరమూ కలిసి రాక్షసైశ్వర్యపు స్వరూపాన్ని చూపుతాయి.

తరువాత రావణమారీచులు విమానం వంటి ఆ రథాన్ని ఎక్కి ఆశ్రమప్రాంతం నుండి వేగంగా బయలుదేరారు. దారిలో వారు పైనుండి పట్టణాలనూ వనాలనూ పర్వతాలనూ సమస్త నదులనూ రాష్ట్రాలనూ నగరాలనూ చూస్తూ వెళ్ళారు — కవి ఆకాశమార్గపు దృశ్యాన్ని ఒక్క శ్లోకంతోనే విస్తరిస్తాడు. తరువాత దండకారణ్యం చేరి మారీచునితో కూడిన రాక్షసాధిపుడు రావణుడు రాఘవుని ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. బంగారు అలంకారాలు గల ఆ రథం నుండి దిగి అతడు మారీచుని చేయి పట్టుకుని అన్నాడు — ‘అరటిచెట్లతో చుట్టబడిన ఇదే రాముని ఆశ్రమప్రదేశం కనిపిస్తోంది; మిత్రమా, మనం దేని కోసం వచ్చామో ఆ పని వెంటనే చెయ్యి.’ ‘హస్తే గృహీత్వా’ (చేయి పట్టుకుని) అనే పదంతో కవి రావణుని ఆతురతను సూచిస్తాడు — పారిపోతాడేమో అనే శంకతోనో అన్నట్లు అతడు మారీచుని పట్టుకుంటాడు. ‘సఖే’ (మిత్రమా) అనే సంబోధన అతని కాపట్యాన్నే బయటపెడుతుంది, ఎందుకంటే మిత్రునే మృత్యుముఖంలోకి పంపుతున్నాడు. పది, పదకొండు శ్లోకాలు ఆకాశమార్గపు దీర్ఘదృశ్యాన్ని సంక్షేపంగా మోస్తాయి — పట్టణాలు, వనాలు, పర్వతాలు, నదులు, రాష్ట్రాలు, నగరాలు అనే ఆరు పదాలే సమస్త భారతవర్షాన్నీ చూపుతున్నట్లుంటాయి. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠపు శ్లోకవిభజన సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి అర్ధశ్లోకమంత మాత్రమే భిన్నం — ముద్రణలో ‘తతో రావణమారీచౌ’ అనేది తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, సమీక్షితంలో మాత్రం ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం. ‘కదలీవృతమ్’ (అరటిచెట్లతో చుట్టబడినది) అనే విశేషణంతో ఆశ్రమపు ప్రశాంతమైన సౌమ్యమైన రూపం సూచించబడింది — అలాంటి ప్రదేశంలోకే కపటం ప్రవేశించడానికి సిద్ధమైంది.

రావణుని మాట విని మారీచుడు తక్షణమే మృగమై రాముని ఆశ్రమద్వారం దగ్గర సంచరించాడు. అతడు మహత్తరమైన, చూడడానికి అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించాడు, దాని వర్ణనను కవి అవయవం అవయవంగా చేస్తాడు — కొమ్ముల కొనలలో శ్రేష్ఠమైన మణులు, తెలుపు నలుపు రంగుల ముఖం, ఎర్రతామర నల్లకలువల వంటి ముఖాకృతి, ఇంద్రనీలపు కలువల రంగు చెవులు, కొంచెం పైకెత్తిన మెడ, ఇంద్రనీలమణి వంటి ఉదరం, ఇప్పపూల రంగు పార్శ్వాలు, తామర కేసరాల వంటి కాంతి, వైడూర్యాల వంటి గిట్టలు, సన్నని పిక్కలు, చక్కగా బిగిసిన శరీరం, ఇంద్రధనుస్సు రంగు తోక పైకి ప్రకాశిస్తూ. రంగు మనోహరమైనది, నిగనిగలాడేది, నానావిధ రత్నాలతో నిండినది. ఇలా క్షణంలోనే ఆ రాక్షసుడు పరమశోభనమైన మృగమయ్యాడు. ఉపమానాలన్నీ రత్నాల నుండీ పుష్పాల నుండీ తీసుకోబడ్డాయి — మాయ కపటం ఎంతగా కనిపించకుండా ఉంటుందో దాని సౌందర్యం అంతగా ఎక్కువ. కవి ఇక్కడ ఏ స్వాభావికమైన మృగవర్ణాన్నీ చెప్పడు; అంతటా మణులు, నల్లకలువలు, వైడూర్యం, ఇంద్రధనుస్సు మాత్రమే. దీనితోనే సూచించబడుతుంది — ఈ మృగం వనానిది కాదు, కోశాగారానిది; చూడగానే ‘పట్టుకోండి’ అనే కోరికను పుట్టిస్తుంది. ‘క్షణేన రాక్షసో జాతో మృగః’ (క్షణంలో రాక్షసుడు మృగమయ్యాడు) అనే మాటతో రూపాంతరపు వేగం చూపబడింది — మాయకు కాలం అక్కరలేదు. ‘స తు రూపం సమాస్థాయ మహదద్భుతదర్శనమ్’ (మహత్తరమైన, చూడడానికి అద్భుతమైన రూపాన్ని ధరించి) అనే అర్ధశ్లోకం కూడా గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు.

ఆ రాక్షసుడు మనోహరమైన, చూడదగిన రూపం ధరించి రమణీయమైన వనాన్నీ రాముని ఆశ్రమప్రదేశాన్నీ ప్రజ్వలింపజేస్తున్నట్లుగా సంచరించాడు. వైదేహిని ప్రలోభపెట్టడానికే నానావిధ ధాతువులతో చిత్రంగా ఉన్న అతడు చుట్టూ పచ్చికబయళ్ళలో చక్కగా తిరుగుతున్నాడు. వందలాది వెండి చుక్కలతో చిత్రంగా, చూడముచ్చటగా ఉండి అతడు చెట్ల చిగుళ్ళను తింటూ సంచరించాడు. అరటిపొదరింటికి వెళ్ళి, అక్కడక్కడ కర్ణికార వృక్షాలను ఆశ్రయిస్తూ, మెల్లగా నడుస్తూ సీత కంటపడాలనే కోరుకున్నాడు. తామరల చిత్రాలు గల వీపుతో ఆ మహామృగం ప్రకాశించింది, రాముని ఆశ్రమప్రదేశం సమీపంలో యథేచ్ఛగా సంచరించింది. ‘ప్రజ్వలయన్ ఇవ’ (ప్రజ్వలింపజేస్తున్నట్లుగా) అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — ఒకవైపు అతని కాంతి వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది, మరొకవైపు అదే కాంతి వనాన్ని దహించడానికి వచ్చింది. కవి అడుగడుగునా ‘ఇవ’ (వలె) అని చేర్చుతూ మాయ అసత్యతనే గుర్తుచేస్తాడు. ఈ భాగంలో మృగపు చేష్టలన్నీ కనిపించడం కోసమే — పచ్చికబయళ్ళలో తిరగడం, చిగుళ్ళు తినడం, అరటిపొదరింటిని ఆశ్రయించడం, కర్ణికారాల నీడలో నిలవడం, మెల్లగా నడవడం. నిజానికి అతడు సంచరించడం లేదు, అభినయిస్తున్నాడు; ‘సీతాసందర్శనమ్’ (సీత కంటపడడం) ఒక్కటే అతని ప్రయోజనం. ‘రౌప్యైర్బిందుశతైః’ (వందలాది వెండి చుక్కలతో) అనే విశేషణం పెంపుడు లేడి వంటి మృదుత్వాన్ని సూచిస్తుంది, భయం పుట్టకుండా ఉండేందుకు. ఇలా కవి క్రమంగా సీత మనస్సులోకి ప్రవేశించే దారిని సిద్ధం చేస్తాడు.

ఆ మృగశ్రేష్ఠం మళ్ళీ వెళ్ళి వెనుదిరిగి సంచరించింది; ఒక్క క్షణం వేగంగా వెళ్ళి మళ్ళీ తిరిగి వస్తోంది. ఒకచోట నేలపై ఆడుకుంటూ మళ్ళీ కూర్చుంటుంది, ఆశ్రమద్వారానికి వచ్చి లేళ్ళ గుంపుల వైపు వెళ్తుంది, లేళ్ళ గుంపులు అనుసరిస్తుండగా మళ్ళీ వెనుదిరుగుతుంది — ఇదంతా సీత కంటపడాలని కోరుకునే రాక్షసుని కృత్రిమ చేష్ట. ఎగిరి దూకుతూ అతడు చిత్రమైన వలయాలలో తిరుగుతున్నాడు. కాని ఇతర వనచర మృగాలు అతనిని చూసి, సమీపించి, వాసన చూసి పది దిక్కులకూ పారిపోతున్నాయి — పశువులు వాసనతోనే రాక్షసుని గుర్తించాయి, మనుష్యులు మాత్రం కంటితో కూడా గుర్తించలేదు. మృగాలను చంపడంలో ఆసక్తి గలవాడైనా అతడు వన్యమృగాలను తాకుతూనే తినడం లేదు, తన స్వభావాన్ని దాచుకోవడానికే. సరిగ్గా అదే సమయంలో శుభలోచన అయిన వైదేహి అక్కడికి వచ్చింది. ఈ భాగంలో వాల్మీకి సూక్ష్మదృష్టి బయటపడుతుంది — వన్యమృగాలు తమ జాతివానిని ఆశ్రయించడానికి వచ్చాయి, కాని సమీపించి వాసన చూసి ఒక్కసారిగా పారిపోతున్నాయి; వాటి ఘ్రాణశక్తే రాక్షసుని వాసనను గుర్తించింది. ‘దిశో దశ’ (పది దిక్కులకూ) అనే పదంతో వాటి భయపు తీవ్రత సూచించబడింది. అంతేకాక మృగవధలో ఆసక్తి ఉన్నా అతడు వాటిని తినడం లేదు — తింటే స్వభావం బయటపడుతుంది; అందుకే ‘భావాన్ని దాచుకోవడానికే’ అని కవి తానే కారణం చెబుతాడు. దీనితో సిద్ధమవుతుంది — మాయామృగం తన మాయలో తానే బంధించబడింది, ఎందుకంటే తన స్వభావాన్ని కూడా విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది. ‘తస్మిన్నేవ తతః కాలే’ (సరిగ్గా అదే సమయంలో) అనే పదంతో కవి రెండు క్రియల కలయికను చూపుతాడు — ఒకవైపు రాక్షసుని సన్నద్ధత, మరొకవైపు సీత పూలు కోయడం; దైవమే వాటిని కలుపుతుంది.

మదిరాక్షి అయిన సీత పూలు కోయడంలో నిమగ్నమై కర్ణికార, అశోక, మామిడి వృక్షాలను దాటి ముందుకు వెళ్ళింది. పూలు కోస్తున్న, అందమైన ముఖం గల, అరణ్యవాసానికి తగని ఆమె రత్నమయమైన, ముత్యాలు మణులతో చిత్రమైన అవయవాలు గల ఆ మృగాన్ని చూసింది. అందమైన పళ్ళూ పెదవులూ గల, వెండిధాతువు వంటి రోమాలు గల దానిని చూసి ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులతో ఆమె దానిని ప్రేమగా చూసింది. ఆ మాయామృగం కూడా రాముని ప్రియురాలైన ఆమెను చూస్తూ ఆ వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నట్లుగా అక్కడ సంచరించింది. ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడని, నానావిధ రత్నమయమైన ఆ మృగాన్ని చూసి జనకుని కూతురైన సీత పరమ విస్మయం పొందింది — ఈ దృశ్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది. ‘అనర్హా వనవాసస్య’ (వనవాసానికి తగనిది) అనే విశేషణం ఇక్కడ కరుణకు బీజం — రాజకులంలో రత్నాలను చూసినది వనంలో రత్నమయమైన మృగాన్ని చూసి మోహపడుతుంది; మాయ సాఫల్యం ఇక్కడే ఆరంభమైంది. ‘కుసుమాపచయే వ్యగ్రా’ (పూలు కోయడంలో నిమగ్నమై) అనే పదంతో ఆమె నిర్దోషిత్వం సూచించబడింది — ఆమె మరేదీ ఆలోచించడం లేదు, పూలు మాత్రమే కోస్తోంది; అలాంటివారి మనస్సులోకే కపటం సులభంగా ప్రవేశిస్తుంది. ‘సస్నేహం సముదైక్షత’ (ప్రేమగా చూసింది) — లోభంతో కాదు, ప్రేమతో, ఒక పసిబిడ్డను చూసినట్లు ఆమె దానిని చూస్తుంది. ‘విస్మయోత్ఫుల్లనయనా’ (ఆశ్చర్యంతో విప్పారిన కన్నులు గలది) అనే విశేషణం మాత్రం సమస్త కాండానికీ కేంద్రబిందువు — ఇక్కడ పుట్టిన విస్మయమే ముందు సీతాపహరణానికీ, రాక్షసవధకూ, లంకాదహనానికీ మూలం. దీనితో సర్గ విరమిస్తుంది, తరువాతి సర్గలో ఆమె భర్తనూ లక్ష్మణునీ పిలుస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் மாரீசன் கடுஞ்சொற்களால் ராவணனைத் தடுத்தான்; ஆனால் அவன் அறிவுரை பயனற்றுப் போனது. இந்தச் சர்க்கத்தில் இரவுலாவிகளின் தலைவனுக்கு அஞ்சித் துயருற்ற அவன் ‘போவோம்’ என்று மட்டுமே சொல்கிறான் — அறிவுரையின் தோல்வி, அச்சத்தின் வெற்றி. ஆயினும் அவன் தன் உறுதியான மரணத்தை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான்: ‘அம்பும் வில்லும் வாளும் ஏந்திய அவனால் நான் முன்பே காணப்பட்டேன்; என்னைக் கொல்ல ஆயுதத்தை உயர்த்திய அவனால் என் உயிர் அப்போதே கொல்லப்பட்டுவிட்டது. ராமனை எதிர்த்து யாரும் உயிரோடு திரும்புவதில்லை; இந்த மான், யமனின் தண்டத்தால் அடிக்கப்பட்ட உன் பிரதிபிம்பமே. தீய மனத்தவனே, நீ இவ்வாறு இருக்கும்போது என்னால் என்ன செய்ய முடியும்? இதோ நான் போகிறேன், அப்பா; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும், இரவுலாவியே.’ ‘அப்பா’ என்ற விளி நெஞ்சை உருக்குவது — பகைவனும் இறுதிக் கணத்தில் அன்போடு அழைக்கப்படுகிறான். உண்மையில் இது சம்மதம் அன்று, இணக்கமும் அன்று; தன்னையே பலியிடுவதை ஏற்பதே; இந்த வழி மரணத்துக்கே என்று மாரீசன் அறிவான். மூன்றாம் சுலோகம் — ‘ராமனை எதிர்த்து யாரும் உயிரோடு திரும்புவதில்லை’ என்பது — கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இந்தி உரையும் அதே பொருளைப் பின்பற்றுகிறது.

அந்தச் சொல்லால் அந்த ராக்ஷசன் மகிழ்ந்தான்; இறுகத் தழுவிக்கொண்டு இவ்வாறு சொன்னான்: ‘உன் இந்தச் சொல் வீரம் நிறைந்தது, என் விருப்பத்துக்கு உட்பட்டவனுடையதுபோல் பேசப்பட்டது; இப்போதுதான் நீ மாரீசன்; முன்பு வேறொரு ராக்ஷசனாக இருந்தாய்.’ இந்தப் புகழ்ச்சி குணத்துக்கானதன்று, ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிந்ததற்கே — ராவணனின் பார்வையில் கீழ்ப்படிபவனே மாரீசன். பிறகு அவன் ஆணையிடுகிறான்: ‘ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட, வானில் செல்லும் இந்தத் தேரில் விரைந்து ஏறு; பிசாச முகக் கழுதைகள் பூட்டிய அந்தத் தேர் என்னிடம் உள்ளது. வைதேகியை மயக்கிவிட்டு நீ விரும்பியபடி செல்லலாம்; வெறிச்சோடிய ஆசிரமத்தில் நானோ அந்த மைதிலியைப் பலவந்தமாகக் கொண்டு வருவேன்.’ பிறகு தாடகையின் மகனான மாரீசன் ‘அப்படியே’ என்று மட்டுமே சொன்னான் — மறுத்துப் பேசுவதற்கான வாய்ப்பு முடிந்துவிட்டது. இங்கே ராவணனின் சொல்லில் வஞ்சகம் தெளிவாக உள்ளது — முன்பு கடுமையாகப் பேசியவனே இப்போது ‘இப்போதுதான் நீ மாரீசன்’ என்று புகழப்படுகிறான்; ஏனெனில் அவன் இப்போது ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிகிறான். இதனால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — அதர்மத்தில் ஊறிய அரசனின் பார்வையில் குணம் என்பது ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதலே, உண்மை பேசுதல் அன்று. ‘பலவந்தமாக’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் நோக்கமும் வெளிப்படுகிறது — வேண்டுகோளாலும் அல்ல, அன்பாலும் அல்ல, பலவந்தத்தாலேயே கவர்தல். மேலும் அவன் மாரீசனுக்கு ‘விரும்பியபடி செல்’ என்று அபயம் அளிக்கிறான்; உண்மையில் அது இயலாதது, ஏனெனில் மாரீசன் ராமனின் அம்பிலிருந்து தப்பமாட்டான். தேரின் வர்ணனையும் ராக்ஷசத் தன்மையுடையது — கழுதைகள் பிசாச முகமுடையவை, தேரோ ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்டது; கொடூரமும் அழகும் சேர்ந்து ராக்ஷசச் செல்வத்தின் இயல்பைக் காட்டுகின்றன.

அடுத்து ராவணனும் மாரீசனும் விமானம்போன்ற அந்தத் தேரில் ஏறி ஆசிரமப் பகுதியிலிருந்து விரைந்து புறப்பட்டனர். வழியில் அவர்கள் மேலிருந்து பட்டினங்களையும், காடுகளையும், மலைகளையும், எல்லா நதிகளையும், நாடுகளையும், நகரங்களையும் பார்த்தபடி சென்றனர் — கவி வான்வழியின் காட்சியை ஒரே சுலோகத்தில் விரிக்கிறார். பிறகு தண்டகாரண்யத்தை அடைந்து, மாரீசனுடன் வந்த ராக்ஷசர் தலைவன் ராவணன் ராகவனின் ஆசிரமத்தைக் கண்டான். பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட அந்தத் தேரிலிருந்து இறங்கி, அவன் மாரீசனின் கையைப் பிடித்துக்கொண்டு சொன்னான்: ‘வாழை மரங்கள் சூழ்ந்த இந்த ராமனின் ஆசிரம இடம் தெரிகிறது; நண்பா, எதற்காக நாம் வந்தோமோ அந்தக் காரியம் விரைவில் செய்யப்படட்டும்.’ ‘கையைப் பிடித்துக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் கவி ராவணனின் பதற்றத்தைக் குறிப்பிடுகிறார் — தப்பியோடிவிடுவானோ என்ற ஐயத்தால்போல அவன் மாரீசனைப் பிடித்துக்கொள்கிறான். ‘நண்பா’ என்ற விளியும் அவன் வஞ்சகத்தையே வெளிப்படுத்துகிறது; ஏனெனில் நண்பனே மரணத்தின் வாய்க்குள் அனுப்பப்படுகிறான். பத்தாம், பதினொன்றாம் சுலோகங்கள் வான்வழியின் நீண்ட காட்சியைச் சுருக்கமாகத் தாங்குகின்றன — பட்டினங்கள், காடுகள், மலைகள், நதிகள், நாடுகள், நகரங்கள் என்ற ஆறு சொற்களே முழு பாரத நாட்டையும் காட்டுவதுபோல் உள்ளன. இங்கே வல்கேட் பாடத்தின் சுலோகப் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து அரைச் சுலோகம் அளவே வேறுபடுகிறது — அச்சுப் பதிப்பில் ‘ததோ ராவணமாரீசௌ’ என்பது ஒன்பதாம் சுலோகத்தின் பிற்பாதி; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ஏழாம் சுலோகத்தின் முற்பாதி. ‘வாழை மரங்கள் சூழ்ந்த’ என்ற அடைமொழியால் ஆசிரமத்தின் அமைதியான, இனிய உருவம் குறிப்பிடப்படுகிறது — அத்தகைய இடத்திலேயே வஞ்சகம் நுழைய முனைகிறது.

ராவணனின் சொல்லைக் கேட்ட மாரீசன் உடனே மானாக மாறி ராமனின் ஆசிரம வாயிலில் திரிந்தான். அவன் பெரிய, அற்புதமாகக் காட்சியளிக்கும் உருவத்தை எடுத்தான்; அதன் வர்ணனையைக் கவி அங்கம் அங்கமாகச் செய்கிறார் — கொம்புகளின் நுனிகளில் சிறந்த மணிகள், வெண்மையும் கருமையும் கலந்த முகம், செந்தாமரைக்கும் செவ்வல்லிக்கும் இணையான முக வடிவம், இந்திரநீல நெய்தல் மலர்போன்ற நிறமுடைய காதுகள், சற்றே உயர்ந்த கழுத்து, இந்திரநீல மணிபோன்ற வயிறு, இலுப்பைப் பூவின் நிறமுடைய விலாப்பக்கங்கள், தாமரைத் தாதுபோன்ற ஒளி, வைடூரியம்போன்ற குளம்புகள், மெல்லிய கால்கள், கட்டமைந்த உடல், இந்திரவில்லின் நிறமுடைய, மேல்நோக்கி விளங்கும் வால். நிறம் மனத்தைக் கவர்வதும் பளபளப்பானதும், பலவகை ரத்தினங்களால் சூழப்பட்டதுமாக இருந்தது. இவ்வாறு கணப்பொழுதில் அந்த ராக்ஷசன் மிக அழகிய மானானான். எல்லா உவமைகளும் ரத்தினங்களிலிருந்தும் மலர்களிலிருந்தும் எடுக்கப்பட்டவை — மாயையின் அழகு அதன் வஞ்சகம் எவ்வளவு மறைந்துள்ளதோ அவ்வளவு மிகுதியானது. கவி இங்கே மானின் இயல்பான நிறம் எதையும் சொல்லவில்லை; எங்கும் மணிகள், நீல நெய்தல் மலர்கள், வைடூரியம், இந்திரவில் என்பவையே. இதனாலேயே குறிப்பிடப்படுகிறது — இந்த மான் காட்டைச் சேர்ந்ததன்று, கருவூலத்தைச் சேர்ந்தது; கண்டவுடனேயே ‘பிடியுங்கள்’ என்ற ஆசையைத் தூண்டுவது. ‘கணப்பொழுதில் ராக்ஷசன் மானானான்’ என்ற சொல்லால் உருமாற்றத்தின் விரைவு காட்டப்படுகிறது — மாயைக்குக் காலம் தேவையில்லை. ‘அவன் பெரிய, அற்புதமாகக் காட்சியளிக்கும் உருவத்தை எடுத்து’ என்ற அரைச் சுலோகமும் கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை.

அந்த ராக்ஷசன் மனத்தைக் கவரும், காணத்தக்க உருவத்தை எடுத்து, அழகிய காட்டையும் ராமனின் ஆசிரம இடத்தையும் ஒளிரச் செய்பவன்போலத் திரிந்தான். வைதேகியை மயக்குவதற்காகவே, பலவகைத் தாதுக்களால் பல வண்ணமாகத் தோன்றிய அவன் எல்லாப் பக்கங்களிலும் புல்வெளிகளில் நன்கு நடமாடினான். நூற்றுக்கணக்கான வெள்ளிப் புள்ளிகளால் பல வண்ணமும் காண்பதற்கு இனிமையும் உடையவனாகி, அவன் மரங்களின் தளிர்களைத் தின்றபடி திரிந்தான். வாழைப் பந்தலுக்குச் சென்று, அங்குமிங்கும் கொன்றை மரங்களை அடைந்து, மெதுவாக நடந்தபடி அவன் சீதையின் பார்வையில் படுவதையே விரும்பினான். தாமரைபோன்ற பல வண்ண முதுகுடைய அந்தப் பெரிய மான் விளங்கியது; ராமனின் ஆசிரம இடத்தின் அருகே விருப்பம்போல் திரிந்தது. ‘ஒளிரச் செய்பவன்போல்’ என்ற உவமை இருபொருள் உடையது — ஒருபுறம் அதன் ஒளி காட்டை ஒளிர்விக்கிறது; மறுபுறம் அதே ஒளி காட்டை எரிக்க வந்துள்ளது. கவி அடிக்கடி ‘போல்’ என்று சேர்ப்பதன் மூலம் மாயையின் பொய்மையையே நினைவூட்டுகிறார். இந்தப் பகுதியில் மானின் அசைவுகள் அனைத்தும் காட்சிக்காகவே — புல்வெளிகளில் நடத்தல், தளிர்களைத் தின்னுதல், வாழைப் பந்தலை அடைதல், கொன்றையின் நிழலில் நிற்றல், மெல்ல நடத்தல். உண்மையில் அவன் திரியவில்லை, நடிக்கிறான்; ‘சீதையின் பார்வையில் படுவதே’ அவனுடைய ஒரே நோக்கம். ‘நூற்றுக்கணக்கான வெள்ளிப் புள்ளிகள்’ என்ற அடைமொழி வீட்டில் வளர்க்கும் மானின் மென்மையைக் குறிப்பிடுகிறது; இதனால் அச்சம் எழாது. இவ்வாறு கவி படிப்படியாகச் சீதையின் மனத்துக்குள் நுழையும் வழியை ஆயத்தப்படுத்துகிறார்.

மான்களில் சிறந்த அது மீண்டும் சென்று திரும்பித் திரிந்தது; சிறிது நேரம் விரைந்து சென்று மீண்டும் திரும்பி வந்தது. ஓரிடத்தில் தரையில் விளையாடி மீண்டும் அமர்கிறது; ஆசிரம வாயிலுக்கு வந்து மான் கூட்டங்களை நோக்கிச் செல்கிறது; மான் கூட்டங்கள் பின்தொடர மீண்டும் திரும்புகிறது — இவை அனைத்தும் சீதையின் பார்வையை விரும்பும் ராக்ஷசனின் போலியான அசைவுகள். துள்ளிப் பாய்ந்து அது அழகிய வட்டங்களில் சுற்றுகிறது. ஆனால் காட்டில் திரியும் மற்ற மான்கள் அதைக் கண்டு, அருகே வந்து முகர்ந்து பார்த்துப் பத்துத் திசைகளிலும் ஓடுகின்றன — விலங்குகள் மோப்பத்தாலேயே ராக்ஷசனை அறிந்தன; மனிதர்களோ கண்ணாலும் அறியவில்லை. மான்களைக் கொல்வதில் விருப்பமுடையவனாயினும், அவன் காட்டு மான்களைத் தொட்டும் தின்னவில்லை; தன் இயல்பை மறைப்பதற்காகவே. அதே நேரத்தில் மங்களமான கண்களுடைய வைதேகி அங்கே வந்தாள். இந்தப் பகுதியில் வால்மீகியின் நுட்பமான பார்வை வெளிப்படுகிறது — காட்டு மான்கள் தம் இனத்தைச் சேர வந்தன; ஆனால் அருகே வந்து முகர்ந்ததும் திடீரென்று ஓடுகின்றன; அவற்றின் மோப்பமே ராக்ஷசனின் வாடையை அறிந்தது. ‘பத்துத் திசைகளிலும்’ என்ற சொல்லால் அவற்றின் அச்சத்தின் தீவிரம் குறிப்பிடப்படுகிறது. மேலும் மான்களைக் கொல்வதில் விருப்பமுடையவனாயினும் அவன் அவற்றைத் தின்னவில்லை — தின்றால் அவன் இயல்பு வெளிப்பட்டுவிடும்; ஆகவே ‘இயல்பை மறைப்பதற்காக’ என்று கவியே காரணத்தைச் சொல்கிறார். இதனால் நிறுவப்படுகிறது — மாய மான் தன் மாயையிலேயே தானும் கட்டுண்டது; ஏனெனில் அது தன் இயல்பையே கைவிட வேண்டியதாயிற்று. ‘அதே நேரத்தில்’ என்ற சொல்லால் கவி இரண்டு செயல்களின் இணைவைக் காட்டுகிறார் — ஒருபுறம் ராக்ஷசனின் ஆயத்தம், மறுபுறம் சீதையின் பூப்பறித்தல்; விதியே அவ்விரண்டையும் இணைக்கிறது.

மயக்கும் கண்களுடைய சீதை பூப்பறிப்பதில் ஈடுபட்டு, கொன்றை, அசோகம், மா ஆகிய மரங்களைக் கடந்து சென்றாள். பூக்களைப் பறித்துக்கொண்டிருந்த, அழகிய முகமுடைய, காட்டு வாழ்க்கைக்குத் தகாதவளான அவள், முத்துகளாலும் மணிகளாலும் பல வண்ணமான அங்கங்களுடைய அந்த ரத்தினமயமான மானைக் கண்டாள். அழகிய பற்களும் உதடுகளும், வெள்ளித் தாதுபோன்ற மயிரும் உடைய அதைக் கண்டு, வியப்பால் மலர்ந்த கண்களுடன் அவள் அன்போடு உற்று நோக்கினாள். அந்த மாய மானும் ராமனின் அன்புக்குரியவளான அவளைப் பார்த்தபடி, அந்தக் காட்டை ஒளிரச் செய்வதுபோல அங்கே திரிந்தது. இதற்கு முன் கண்டிராத, பலவகை ரத்தினங்களாலான அந்த மானைக் கண்டு ஜனகனின் மகளான சீதை பெருவியப்பை அடைந்தாள் — இந்தக் காட்சியோடு சர்க்கம் முடிகிறது. ‘காட்டு வாழ்க்கைக்குத் தகாதவள்’ என்ற அடைமொழி இங்குக் கருணையின் வித்து — அரச குலத்தில் ரத்தினங்களைக் கண்டவள் காட்டில் ரத்தினமயமான மானைக் கண்டு மயங்குகிறாள்; மாயையின் வெற்றி இங்கேயே தொடங்குகிறது. ‘பூப்பறிப்பதில் ஈடுபட்டு’ என்ற சொல்லால் அவள் குற்றமின்மை குறிப்பிடப்படுகிறது — அவள் வேறு எதையும் நினைக்கவில்லை, பூக்களைப் பறிப்பது மட்டுமே; அத்தகையவளின் மனத்திலேயே வஞ்சகம் எளிதாக நுழைகிறது. ‘அன்போடு உற்று நோக்கினாள்’ — பேராசையால் அல்ல, அன்பாலேயே, ஒரு குழந்தையைப் பார்ப்பதுபோல அவள் அதைப் பார்க்கிறாள். ‘வியப்பால் மலர்ந்த கண்களுடையவள்’ என்ற அடைமொழியோ முழுக் காண்டத்தின் மையப்புள்ளி — இங்கே பிறந்த வியப்பே பின்னர் சீதை கவரப்படுதலுக்கும், ராக்ஷச வதத்துக்கும், இலங்கை எரிப்புக்கும் வேராகிறது. இதோடு சர்க்கம் நிறைவுபெறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவள் கணவனையும் லக்ஷ்மணனையும் அழைக்கிறாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನ ಉಪದೇಶ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಶಾಚರರ ಒಡೆಯನ ಭಯದಿಂದ ದೀನನಾದ ಅವನು ‘ಗಚ್ಛಾವ’ (ಇಬ್ಬರೂ ಹೋಗೋಣ) ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉಪದೇಶದ ಸೋಲು, ಭಯದ ಗೆಲುವು. ಆದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮರಣವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಅವನು ಹಿಂದೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ; ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಶಸ್ತ್ರವೆತ್ತಿದ ಅವನಿಂದ ನನ್ನ ಜೀವ ಆಗಲೇ ಹತವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ ಯಾರೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಜಿಂಕೆ ಯಮದಂಡದಿಂದ ಹತನಾದ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ದುರಾತ್ಮನೇ, ನೀನು ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಾನೇನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ? ಇದೋ ನಾನು ಹೊರಟೆ, ಅಪ್ಪಾ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನಿಶಾಚರನೇ.’ ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇದು ಅನುಮತಿಯೇ ಹೊರತು ಸಮ್ಮತಿಯಲ್ಲ, ಆತ್ಮಬಲಿದಾನದ ಸ್ವೀಕಾರ; ಈ ದಾರಿ ಮೃತ್ಯುವಿನದೇ ಎಂದು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ — ‘ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿಸಿ ಯಾರೂ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು — ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಮಾತು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಶನಾದವನು ಆಡುವಂತಿದೆ; ಈಗ ನೀನು ಮಾರೀಚನು, ಹಿಂದೆಯಾದರೋ ಬೇರಾವನೋ ರಾಕ್ಷಸನಾಗಿದ್ದೆ.’ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಗುಣಕ್ಕಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗೇ — ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನೇ ಮಾರೀಚ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆಕಾಶಗಾಮಿಯಾದ ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಏರು; ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಆ ರಥ ನನ್ನೊಡನೆ ಇದೆ. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬಹುದು; ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ತಾಟಕೆಯ ಮಗನಾದ ಮಾರೀಚನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು — ಪ್ರತಿವಾದದ ಅವಕಾಶ ಮುಗಿಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಪಟ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದವನನ್ನೇ ಈಗ ‘ಈಗ ನೀನು ಮಾರೀಚ’ ಎಂದು ಹೊಗಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈಗ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣವೆಂದರೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ, ಸತ್ಯವಚನವಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಸಭಮ್’ (ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದಿಂದಲ್ಲ, ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಅಪಹರಣ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನಿಗೆ ‘ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಅಭಯ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸಾಧ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾರೀಚನು ರಾಮಬಾಣದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯೂ ರಾಕ್ಷಸೀಯ — ಕತ್ತೆಗಳು ಪಿಶಾಚಮುಖದವು, ರಥವಾದರೋ ರತ್ನಾಲಂಕೃತ; ಭೀಷಣವೂ ಸುಂದರವೂ ಸೇರಿ ರಾಕ್ಷಸೈಶ್ವರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣ-ಮಾರೀಚರು ವಿಮಾನದಂತಿದ್ದ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಆಶ್ರಮಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ಪಟ್ಟಣಗಳನ್ನೂ ವನಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನೂ ನಗರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಸಾಗಿದರು — ಕವಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಾರೀಚನೊಡನಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡನು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದು ಅವನು ಮಾರೀಚನ ಕೈಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇದೇ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಸಖನೇ, ನಾವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೋ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು.’ ‘ಹಸ್ತೇ ಗೃಹೀತ್ವಾ’ (ಕೈಹಿಡಿದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನ ಆತುರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಓಡಿಹೋದಾನೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಖೇ’ (ಸಖನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅವನ ಕಪಟವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಖನನ್ನೇ ಮೃತ್ಯುಮುಖಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದ ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೊತ್ತಿವೆ — ಪಟ್ಟಣಗಳು, ವನಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನದಿಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, ನಗರಗಳು ಎಂಬ ಆರೇ ಪದಗಳು ಇಡೀ ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನೇ ತೋರಿಸುವಂತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಭಿನ್ನ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ತತೋ ರಾವಣಮಾರೀಚೌ’ ಎಂಬುದು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಏಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ. ‘ಕದಲೀವೃತಮ್’ (ಬಾಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತವಾದ ಸೌಮ್ಯವಾದ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಕಪಟವು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ತಕ್ಷಣವೇ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಅದನ್ನು ಕವಿ ಅಂಗಾಂಗವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಂಬುಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿಗಳು, ಮುಖ ಬಿಳುಪು-ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ್ದು, ಮುಖದ ಆಕಾರ ಕೆಂದಾವರೆ ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಯಂತೆ, ಕಿವಿಗಳು ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿ ಮತ್ತು ನೀಲೋತ್ಪಲದ ಬಣ್ಣದವು, ಕತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಟ್ಟೆ ಇಂದ್ರನೀಲದಂತೆ, ಪಕ್ಕೆಗಳು ಇಪ್ಪೆಹೂವಿನ ಬಣ್ಣದವು, ಕಾಂತಿ ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ, ಗೊರಸುಗಳು ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ, ಕಾಲುಗಳು ತೆಳುವಾದವು, ದೇಹ ಸುಗಠಿತವಾದುದು, ಬಾಲ ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಬಣ್ಣ ಮನೋಹರವೂ ನುಣುಪೂ ಆಗಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಪರಮಸುಂದರವಾದ ಜಿಂಕೆಯಾದನು. ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನೂ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಹೂಗಳಿಂದಲೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಅದರ ಕಪಟ ಕಾಣದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮೃಗವರ್ಣವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಣಿಗಳು, ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳು, ವೈಡೂರ್ಯ, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು ಮಾತ್ರ. ಇದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈ ಜಿಂಕೆ ಕಾಡಿನದಲ್ಲ, ಭಂಡಾರದ್ದು; ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ‘ಹಿಡಿಯಬೇಕು’ ಎಂಬ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂಥದ್ದು. ‘ಕ್ಷಣೇನ ರಾಕ್ಷಸೋ ಜಾತೋ ಮೃಗಃ’ (ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಜಿಂಕೆಯಾದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರೂಪಾಂತರದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಗೆ ಕಾಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ. ‘ಸ ತು ರೂಪಂ ಸಮಾಸ್ಥಾಯ ಮಹದದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್’ (ಅವನು ಮಹತ್ತಾದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುವ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವೂ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮನೋಹರವಾದ, ನೋಡಲು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಮ್ಯವಾದ ವನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನಾ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತನಾದ ಅವನು ಸುತ್ತಲೂ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನೂರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತನಾಗಿ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾಗಿ, ಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ಸಂಚರಿಸಿದನು. ಬಾಳೆಯ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಿಕಾರ ಮರಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾ, ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಕಮಲಗಳಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಬೆನ್ನುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾಮೃಗವು ಶೋಭಿಸಿತು, ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿತು. ‘ಪ್ರಜ್ವಲಯನ್ ಇವ’ (ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನ ಕಾಂತಿ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅದೇ ಕಾಂತಿ ವನವನ್ನು ಸುಡಲು ಬಂದಿದೆ. ಕವಿ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ‘ಇವ’ (ಎಂಬಂತೆ) ಎಂದು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ ಮಾಯೆಯ ಅಸತ್ಯತೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ — ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ, ಚಿಗುರು ತಿನ್ನುವುದು, ಬಾಳೆಯ ಮನೆಯ ಆಶ್ರಯ, ಕರ್ಣಿಕಾರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮಂದಗತಿ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಸೀತಾಸಂದರ್ಶನಮ್’ (ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನ) ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಏಕೈಕ ಉದ್ದೇಶ. ‘ರೌಪ್ಯೈರ್ಬಿಂದುಶತೈಃ’ (ನೂರಾರು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸಾಕುಜಿಂಕೆಯಂತಹ ಮೃದುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯ ಹುಟ್ಟದಿರಲೆಂದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗವು ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿತು; ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಅವಸರದಿಂದ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಆಡುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು, ಆಶ್ರಮದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜಿಂಕೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೃತಕ ಚೇಷ್ಟೆ. ನೆಗೆಯುತ್ತಾ ಅದು ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಸುತ್ತುಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ಮೂಸಿ ನೋಡಿ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದವು — ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮೂಗಿನಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದವು, ಮನುಷ್ಯರು ಕಣ್ಣಿನಿಂದಲೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದನೇ ಹೊರತು ತಿನ್ನುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲೆಂದೇ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶುಭಲೋಚನೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಕಾಡಿನ ಜಿಂಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯವನೆಂದು ಆಶ್ರಯಿಸಲು ಬಂದವು, ಆದರೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಮೂಸಿ ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿಹೋದವು; ಅವುಗಳ ಮೂಗೇ ರಾಕ್ಷಸನ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಅರಿತಿತು. ‘ದಿಶೋ ದಶ’ (ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಭಯದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ — ತಿಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಬಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲೆಂದೇ’ ಎಂದು ಕವಿಯೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಮೃಗವು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಬಂಧಿಯಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ತೊರೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ತತಃ ಕಾಲೇ’ (ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಿದ್ಧತೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸೀತೆಯ ಹೂ ಬಿಡಿಸುವಿಕೆ; ದೈವವೇ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮದಭರಿತ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ಹೂ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗಿ ಕರ್ಣಿಕಾರ, ಅಶೋಕ, ಮಾವಿನ ಮರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋದಳು. ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದ ಆ ಸುಂದರಮುಖಿ ಮುತ್ತು-ಮಣಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಸುಂದರವಾದ ಹಲ್ಲು-ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ಧಾತುವಿನಂತಹ ರೋಮಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿದಳು. ಆ ಮಾಯಾಮಯ ಜಿಂಕೆಯೂ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಆ ವನವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿತು. ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ, ನಾನಾ ರತ್ನಮಯವಾದ ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆ ಪರಮವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡಳು — ಈ ದೃಶ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅನರ್ಹಾ ವನವಾಸಸ್ಯ’ (ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯ ಬೀಜ — ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದವಳು ವನದಲ್ಲಿ ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮರುಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಮಾಯೆಯ ಸಫಲತೆ ಇಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕುಸುಮಾಪಚಯೇ ವ್ಯಗ್ರಾ’ (ಹೂ ಬಿಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಬೇರೇನನ್ನೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳಷ್ಟೆ; ಅಂತಹವಳ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೇ ಕಪಟ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಸ್ನೇಹಂ ಸಮುದೈಕ್ಷತ’ (ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದಿಟ್ಟಿಸಿದಳು) — ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಮಗುವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ. ‘ವಿಸ್ಮಯೋತ್ಫುಲ್ಲನಯನಾ’ (ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು — ಇಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಮುಂದೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೂ ರಾಕ್ಷಸವಧೆಗೂ ಲಂಕಾದಹನಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാരീചൻ പരുഷവാക്കുകളാൽ രാവണനെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു, എന്നാൽ അവന്റെ ഉപദേശം നിഷ്ഫലമായി. ഈ സർഗത്തിൽ രാത്രിസഞ്ചാരികളുടെ പ്രഭുവിനെ ഭയന്ന് ദീനനായ അവൻ ‘നമുക്കു പോകാം’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു — ഉപദേശത്തിന്റെ പരാജയം, ഭയത്തിന്റെ വിജയം. എങ്കിലും തന്റെ ഉറപ്പായ മരണം അവൻ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘ശരവും വില്ലും വാളും ധരിച്ച അവൻ മുൻപും എന്നെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നെ വധിക്കാൻ ആയുധമുയർത്തിയ അവനാൽ അന്നുതന്നെ എന്റെ ജീവൻ ഹനിക്കപ്പെട്ടു. രാമനെ ആക്രമിച്ചിട്ട് ആരും ജീവനോടെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല; ഈ മൃഗം യമദണ്ഡമേറ്റ നിന്റെ പ്രതിരൂപംതന്നെയാണ്. ദുരാത്മാവേ, നീ ഇങ്ങനെ നിൽക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് എന്തു ചെയ്യാനാകും? ഇതാ ഞാൻ പോകുന്നു, താതാ; നിശാചരാ, നിനക്കു സ്വസ്തി.’ ‘താതാ’ എന്ന സംബോധന കരുണാർദ്രമാണ് — ശത്രുവിനെപ്പോലും അന്ത്യനിമിഷത്തിൽ സ്നേഹത്തോടെ വിളിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ ഇതു സമ്മതമല്ല, അനുമതിയുമല്ല, ആത്മബലിയുടെ സ്വീകാരമാണ്; ഈ വഴി മരണത്തിലേക്കുതന്നെയാണെന്ന് മാരീചനറിയാം. ‘രാമനെ ആക്രമിച്ചിട്ട് ആരും ജീവനോടെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല’ എന്ന മൂന്നാം ശ്ലോകം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

ആ വാക്കുകേട്ട് ആ രാക്ഷസൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ ഈ വാക്ക് ശൗര്യമുള്ളതാണ്, എന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കു വഴങ്ങുന്നവന്റേതുപോലെ പറഞ്ഞതാണ്; ഇപ്പോഴാണ് നീ മാരീചൻ, മുൻപ് നീ മറ്റേതോ ഒരു രാക്ഷസനായിരുന്നു.’ ഈ പ്രശംസ ഗുണത്തിനല്ല, ആജ്ഞാപാലനത്തിനു മാത്രമാണ് — രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവനാണ് മാരീചൻ. പിന്നെ അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച, ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ രഥത്തിൽ വേഗം കയറുക; പിശാചുമുഖമുള്ള കഴുതകളെ പൂട്ടിയ ആ രഥം എന്റെ കൂടെയുണ്ട്. വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചശേഷം നിനക്ക് ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം; ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് ഞാനാകട്ടെ ബലമായി ആ മൈഥിലിയെ കൊണ്ടുവരും.’ അപ്പോൾ താടകയുടെ പുത്രനായ മാരീചൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു — എതിർപ്പിനുള്ള അവസരം അവസാനിച്ചു. ഇവിടെ രാവണന്റെ വാക്കിലെ കാപട്യം വ്യക്തമാണ് — മുൻപു പരുഷമായി സംസാരിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ‘ഇപ്പോഴാണ് നീ മാരീചൻ’ എന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അധർമിഷ്ഠനായ രാജാവിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഗുണമെന്നാൽ ആജ്ഞാപാലനം മാത്രമാണ്, സത്യവചനമല്ല. ‘ബലമായി’ (പ്രസഭം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ ഉദ്ദേശ്യം പ്രകടമാകുന്നു — യാചനകൊണ്ടോ പ്രേമംകൊണ്ടോ അല്ല, ബലംകൊണ്ടുതന്നെയുള്ള അപഹരണം. മാത്രമല്ല, അവൻ മാരീചന് ‘ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം’ എന്ന അഭയം നൽകുന്നു; അതു വാസ്തവത്തിൽ അസാധ്യമാണ്, കാരണം മാരീചൻ രാമബാണത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. രഥത്തിന്റെ വർണനയും രാക്ഷസീയമാണ് — കഴുതകൾ പിശാചുമുഖമുള്ളവ, രഥമാകട്ടെ രത്നാലംകൃതം; ഭീഷണവും സുന്ദരവും ചേർന്ന് രാക്ഷസൈശ്വര്യത്തിന്റെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു.

തുടർന്ന് രാവണനും മാരീചനും വിമാനംപോലുള്ള ആ രഥത്തിൽ കയറി ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽനിന്നു വേഗം പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ മുകളിൽനിന്ന് പട്ടണങ്ങളും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ നദികളും രാജ്യങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് അവർ പോയി — ആകാശമാർഗത്തിന്റെ ദൃശ്യം കവി ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ വിസ്തരിക്കുന്നു. പിന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെത്തി, മാരീചനോടുകൂടിയ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ രാഘവന്റെ ആശ്രമം കണ്ടു. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ ആ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി അവൻ മാരീചന്റെ കൈപിടിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇതാണ് രാമന്റെ ആശ്രമം; സഖേ, നാം എന്തിനു വന്നുവോ ആ കാര്യം വേഗം നടത്തുക.’ ‘കൈപിടിച്ചു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രാവണന്റെ അക്ഷമ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓടിപ്പോകുമോ എന്ന ശങ്കയാലെന്നപോലെ അവൻ മാരീചനെ പിടിച്ചുനിർത്തുന്നു. ‘സഖേ’ എന്ന സംബോധനയും അവന്റെ കാപട്യംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം സഖാവിനെത്തന്നെയാണ് മൃത്യുമുഖത്തേക്ക് അയയ്ക്കുന്നത്. പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ ആകാശമാർഗത്തിന്റെ ദീർഘദൃശ്യം ചുരുക്കി വഹിക്കുന്നു — പട്ടണങ്ങൾ, വനങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, നദികൾ, രാജ്യങ്ങൾ, നഗരങ്ങൾ എന്ന ആറു പദങ്ങൾതന്നെ സമ്പൂർണ ഭാരതവർഷത്തെയെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു അർധശ്ലോകത്തിന്റെ അളവിൽ വ്യത്യസ്തമാണ് — അച്ചടിയിൽ ‘തതോ രാവണമാരീചൗ’ എന്നത് ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം. ‘വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട’ എന്ന വിശേഷണം ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തവും സൗമ്യവുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലത്തേക്കാണ് ഛദ്മം പ്രവേശിക്കാനൊരുങ്ങുന്നത്.

രാവണന്റെ വാക്കുകേട്ട് മാരീചൻ ആ നിമിഷംതന്നെ മാനായി മാറി രാമന്റെ ആശ്രമവാതിൽക്കൽ സഞ്ചരിച്ചു. അവൻ അതിമഹത്തും അദ്ഭുതദർശനവുമായ ഒരു രൂപം ധരിച്ചു; അതിന്റെ വർണന കവി അംഗംപ്രതി നൽകുന്നു — കൊമ്പുകളുടെ അഗ്രങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ മണികൾ, മുഖം വെളുപ്പും കറുപ്പും കലർന്നത്, മുഖത്തിന്റെ ആകൃതി ചെന്താമരയും നീലോൽപലവുംപോലെ, കാതുകൾ ഇന്ദ്രനീലോൽപലത്തിന്റെ നിറമുള്ളവ, കഴുത്ത് അല്പം ഉയർന്നത്, ഉദരം ഇന്ദ്രനീലംപോലെ, പാർശ്വങ്ങൾ ഇരിപ്പപ്പൂവിന്റെ നിറമുള്ളവ, കാന്തി താമരയുടെ കേസരംപോലെ, കുളമ്പുകൾ വൈഡൂര്യംപോലെ, കണങ്കാലുകൾ നേർത്തവ, ശരീരം ഒതുക്കമുള്ളത്, വാൽ ഇന്ദ്രധനുസ്സിന്റെ നിറമുള്ളതും മുകളിലേക്കുയർന്നു ശോഭിക്കുന്നതും. നിറം മനോഹരവും സ്നിഗ്ധവും, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും. ഇങ്ങനെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ അതിമനോഹരമായ ഒരു മാനായിത്തീർന്നു. എല്ലാ ഉപമാനങ്ങളും രത്നങ്ങളിൽനിന്നും പുഷ്പങ്ങളിൽനിന്നുമാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത് — മായയുടെ സൗന്ദര്യം എത്രയധികമാണോ അത്രയും അതിന്റെ കപടം അദൃശ്യമാകുന്നു. കവി ഇവിടെ ഒരു മാനിന്റെയും സ്വാഭാവികമായ നിറം പറയുന്നില്ല; എല്ലായിടത്തും മണികൾ, നീലോൽപലങ്ങൾ, വൈഡൂര്യം, ഇന്ദ്രധനുസ്സ് എന്നിവ മാത്രം. ഇതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ മാൻ വനത്തിന്റേതല്ല, ഖജനാവിന്റേതാണ്; കാണുന്ന മാത്രയിൽ ‘ഇതിനെ പിടിക്കണം’ എന്ന ആഗ്രഹം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് രാക്ഷസൻ മാനായിത്തീർന്നു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രൂപാന്തരത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു — മായയ്ക്കു കാലം ആവശ്യമില്ല. ‘സ തു രൂപം സമാസ്ഥായ മഹദദ്ഭുതദർശനം’ (അതിമഹത്തും അദ്ഭുതദർശനവുമായ രൂപം ധരിച്ച്) എന്ന അർധശ്ലോകവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല.

മനോഹരവും ദർശനീയവുമായ രൂപം ധരിച്ച ആ രാക്ഷസൻ രമണീയമായ വനത്തെയും രാമന്റെ ആശ്രമത്തെയും ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിച്ചു. വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെ, പലവിധ ധാതുക്കളാൽ വിചിത്രമായ നിറമുള്ള അവൻ ചുറ്റുമുള്ള പുൽത്തകിടികളിലൂടെ നന്നായി നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നു. നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രനും പ്രിയദർശനനുമായി അവൻ മരങ്ങളുടെ തളിരുകൾ തിന്നുകൊണ്ടു സഞ്ചരിച്ചു. വാഴക്കുടിലിനടുത്തു ചെന്ന്, അവിടവിടെ കർണികാരങ്ങളുടെ ചുവട്ടിൽ നിന്ന്, മെല്ലെ നടന്നുകൊണ്ട് അവൻ സീതയെ കാണാൻതന്നെ ആഗ്രഹിച്ചു. താമരപോലെ ചിത്രിതമായ മുതുകുള്ള ആ മഹാമൃഗം ശോഭിച്ചു; രാമന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിച്ചു. ‘ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉപമ രണ്ട് അർഥങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് അവന്റെ കാന്തി വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് അതേ കാന്തി വനത്തെ ദഹിപ്പിക്കാനാണു വന്നിരിക്കുന്നത്. ഓരോ പദത്തിലും ‘പോലെ’ (ഇവ) ചേർത്തുകൊണ്ട് കവി മായയുടെ അസത്യത ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മാനിന്റെ എല്ലാ ചേഷ്ടകളും കാണിക്കാനുള്ളവയാണ് — പുൽത്തകിടികളിലൂടെയുള്ള നടത്തം, തളിരു തിന്നൽ, വാഴക്കുടിലിനരികിൽ നിൽക്കൽ, കർണികാരത്തണലിലെ നില്പ്, മന്ദഗതി. വാസ്തവത്തിൽ അവൻ മേയുകയല്ല, അഭിനയിക്കുകയാണ്; ‘സീതയെ കാണുക’ എന്ന ഒന്നുമാത്രമാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ‘നൂറുകണക്കിനു വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ’ എന്ന വിശേഷണം വളർത്തുമൃഗത്തിന്റേതുപോലുള്ള മൃദുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഭയം ജനിക്കാതിരിക്കാനായി. ഇങ്ങനെ കവി ക്രമമായി സീതയുടെ മനസ്സിലേക്കു പ്രവേശിക്കാനുള്ള വഴി ഒരുക്കുന്നു.

ആ മൃഗശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും പോയി തിരിച്ചുവന്നു സഞ്ചരിച്ചു; ഒരു നിമിഷം വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോയി വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു. ചിലപ്പോൾ നിലത്തു കളിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും ഇരിക്കുന്നു, ആശ്രമവാതിൽക്കൽ വന്നിട്ട് മാൻകൂട്ടങ്ങളുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നു, മാൻകൂട്ടങ്ങൾ പിന്തുടരുമ്പോൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു — ഇതെല്ലാം സീതയെ കാണാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാക്ഷസന്റെ കൃത്രിമമായ ചേഷ്ടകളാണ്. ചാടിച്ചാടി അവൻ വിചിത്രമായ വൃത്തങ്ങളിൽ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു. എന്നാൽ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മറ്റു മാനുകൾ അവനെ നോക്കി അടുത്തുവന്ന് മണത്തുനോക്കി പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോകുന്നു — മൃഗങ്ങൾ മണംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, മനുഷ്യർക്കാകട്ടെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും കഴിഞ്ഞില്ല. മാനുകളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രമിക്കുന്നവനാണെങ്കിലും, തന്റെ സ്വഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കാനായി അവൻ കാട്ടുമാനുകളെ തൊട്ടിട്ടും ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല. ആ സമയത്തുതന്നെ ശുഭനേത്രയായ വൈദേഹി അവിടെ വന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പ്രകടമാണ് — കാട്ടുമാനുകൾ സ്വജാതിയെ ആശ്രയിക്കാൻ വന്നു; എന്നാൽ അടുത്തുവന്നു മണത്തപ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നു; അവയുടെ ഘ്രാണശക്തിതന്നെ രാക്ഷസന്റെ ഗന്ധം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ‘പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവയുടെ ഭീതിയുടെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, മാനുകളെ കൊല്ലുന്നതിൽ രമിക്കുന്നവനായിട്ടും അവൻ അവയെ ഭക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഭക്ഷിച്ചാൽ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടും; അതിനാൽ ‘സ്വഭാവം മറച്ചുവയ്ക്കാനായി’ എന്നു കവിതന്നെ കാരണം പറയുന്നു. ഇതിൽനിന്നു തെളിയുന്നു — മായാമൃഗം സ്വന്തം മായയിൽ സ്വയംതന്നെ ബന്ധിതനാണ്, കാരണം സ്വഭാവംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ അവൻ നിർബന്ധിതനാണ്. ‘ആ സമയത്തുതന്നെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി രണ്ടു പ്രവൃത്തികളുടെ ഒത്തുചേരൽ കാണിക്കുന്നു — ഒരു വശത്ത് രാക്ഷസന്റെ ഒരുക്കം, മറുവശത്ത് സീതയുടെ പൂപറിക്കൽ; ദൈവംതന്നെയാണ് ഇവയെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നത്.

മദിരാക്ഷിയായ സീത പൂ പറിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി കർണികാരങ്ങളും അശോകങ്ങളും മാവുകളും കടന്നുപോയി. പൂ പറിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, സുന്ദരമുഖിയും വനവാസത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവളുമായ അവൾ, മുത്തുകളാലും മണികളാലും വിചിത്രമായ അവയവങ്ങളുള്ള ആ രത്നമയമായ മാനിനെ കണ്ടു. സുന്ദരമായ പല്ലുകളും ചുണ്ടുകളും വെള്ളിനിറമുള്ള രോമങ്ങളുമുള്ള അതിനെ കണ്ട്, വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ അവൾ സ്നേഹത്തോടെ ഉറ്റുനോക്കി. ആ മായാമൃഗമാകട്ടെ രാമന്റെ പ്രിയയെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ വനത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു. മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിർമിതമായ ആ മാനിനെ കണ്ട് ജനകപുത്രിയായ സീത പരമമായ വിസ്മയം പ്രാപിച്ചു — ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘വനവാസത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവൾ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ കരുണയുടെ ബീജമാണ് — രാജകുലത്തിൽ രത്നങ്ങൾ കണ്ടു ശീലിച്ചവൾ വനത്തിൽ രത്നമയമായ മാനിനെ കണ്ടു മോഹിക്കുന്നു; മായയുടെ വിജയം ഇവിടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പൂ പറിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ നിർദോഷത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കുന്നില്ല, പൂക്കൾ മാത്രം പറിക്കുന്നു; അങ്ങനെയുള്ളവളുടെ മനസ്സിലേക്കാണ് ഛദ്മം എളുപ്പം പ്രവേശിക്കുന്നത്. ‘സ്നേഹത്തോടെ ഉറ്റുനോക്കി’ — ലോഭത്തോടെയല്ല, ഒരു കുഞ്ഞിനെ നോക്കുന്നതുപോലെ സ്നേഹത്തോടെയാണ് അവൾ അതിനെ നോക്കുന്നത്. ‘വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളോടെ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ സമ്പൂർണ കാണ്ഡത്തിന്റെയും കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ് — ഇവിടെ ജനിച്ച വിസ്മയംതന്നെയാണ് പിന്നീട് സീതാപഹരണത്തിനും രാക്ഷസവധത്തിനും ലങ്കാദഹനത്തിനും മൂലം. ഇതോടെ സർഗം നിർത്തുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ ഭർത്താവിനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വിളിക്കുന്നു.

In the last sarga Mārīca had tried with harsh words to hold Rāvaṇa back, but his counsel had failed. Now, wretched with fear of the lord of the night-rovers, he said only, "Let us go": counsel was defeated, fear had won. Yet he reminded Rāvaṇa once more that his own death was certain. "He has seen me once before, when he bore arrow, bow and sword; when he raised his weapon to kill me, my life was already taken. No one who attacks Rāma comes back alive, and that deer will be the very image of you, already struck by the rod of Yama. But what can I do when you are so wicked? Here I go, my friend. May it go well with you, night-rover." The affectionate "my friend" is poignant: even an oppressor is spoken to kindly at the last. This was not agreement but acceptance of self-sacrifice, for Mārīca knew that this road led only to death.

The rākṣasa was delighted at these words, clasped Mārīca in a close embrace and said, "That is a brave speech, spoken as though you followed my own wishes. Now you are Mārīca; before this you were some other rākṣasa." This praise was not for any virtue but for obedience; in Rāvaṇa's eyes the true Mārīca was the obedient one. Then he gave his orders: "Climb quickly into this jewelled chariot that travels through the sky; it is here with me, yoked to asses with goblin faces. Lure Vaidehī away and then go wherever you please; when the hermitage is empty I shall carry off Maithilī by force." And Tāṭakā's son said only, "So be it"; the time for argument was over. Rāvaṇa's duplicity is plain: the one he had abused before he now praised with "now you are Mārīca", because now he was obeying. So the poet suggests that to an unrighteous king the only virtue is obedience, not truthful speech. "By force" reveals Rāvaṇa's intent: not by entreaty, not by love, but by violence. And the promise that Mārīca could go where he pleased was empty, for Mārīca would not escape Rāma's arrow. Even the chariot is rākṣasa-like, goblin-faced asses and a jewelled car together, the hideous and the beautiful combining to show what rākṣasa splendour was.

Then Rāvaṇa and Mārīca mounted the chariot, which was like a flying palace, and swiftly left the circle of hermitages. As they went they looked down on towns and forests, mountains, all the rivers, kingdoms and cities; in a single sweep the poet unrolls the view from the sky-road, and those six words seem to show the whole land. Reaching the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, with Mārīca beside him, saw Rāghava's hermitage. Stepping down from the gold-adorned chariot, he took Mārīca by the hand and said, "There is Rāma's hermitage, ringed with plantain trees. Quickly, friend, do what we came to do." Taking him by the hand shows Rāvaṇa's eagerness, as though he held on to Mārīca for fear he might run. Calling him "friend" reveals his falseness, for it was a friend he was sending into the jaws of death. And the plantain trees suggest the peace and gentleness of the hermitage, the very place deceit was about to enter.

At Rāvaṇa's words Mārīca at once became a deer and wandered about at the door of Rāma's hut. He took on a form great and wonderful to see, which the poet describes limb by limb. The tips of his horns were the finest gems; his face was patched white and dark; his muzzle was like a red lotus and a blue lotus; his ears were the colour of sapphire lotuses; his neck was a little raised; his belly shone like sapphire; his flanks were like madhūka blossom and his colour like the filaments of a lotus; his hooves gleamed like beryl, his legs were slender, his body compact, and his tail, coloured like the rainbow, stood up in splendour. His colour was lovely and glossy, and he was covered with jewels of every kind. In an instant the rākṣasa had become a deer of surpassing beauty. Every comparison is taken from jewels and flowers: the more beautiful the illusion, the better hidden its deceit. The poet names not one natural colour of a deer; everywhere there are gems, blue lotuses, beryl, the rainbow. That alone tells us this deer belonged not to the forest but to a treasury, a creature whose very sight makes one want to catch it. And "in an instant" shows how quick the transformation was: illusion needs no time.

Having taken this lovely and captivating form, the rākṣasa wandered about as though setting the delightful forest and Rāma's hermitage ablaze. To entice Vaidehī, dappled with many hues of mineral, he moved gracefully over the lawns on every side. Speckled with hundreds of silver spots and fair to see, he wandered browsing on the tender shoots of the trees. Going to the plantain bower and sheltering here and there among the karṇikāra trees, moving slowly, he sought only to be seen by Sītā. With his back mottled like lotuses the great deer shone, roaming at ease near Rāma's hermitage. "As though setting it ablaze" carries two meanings: his brilliance lit up the forest, and the same brilliance had come to burn it. By adding "as though" at every step the poet keeps reminding us that the illusion is false. All the deer's movements here are for show: walking on the lawns, nibbling shoots, sheltering in the plantain bower, standing in the shade of the karṇikāras, moving slowly. He is not really grazing but acting, and his one aim is to be seen by Sītā. The silver spots suggest the gentleness of a tame deer, so as to arouse no fear. So step by step the poet prepares the way into Sītā's heart.

That finest of deer would go off and come back and wander again; he would dart away for a moment and then return. Now he frolicked on the ground, now he lay down again; he came to the hermitage door and went off towards the herds of deer, and with the herds following him came back once more. All this was the contrived play of a rākṣasa longing to be seen by Sītā. Springing away, he circled in intricate rings. But the other deer of the forest, catching sight of him, came up, smelled him and fled in all ten directions: the animals knew the rākṣasa by his scent, while humans could not tell even with their eyes. Though he delighted in killing deer, he only touched the wild deer and did not eat them, to keep his true nature hidden. At that very moment Vaidehī of the lovely eyes came there. Vālmīki's keen eye shows here. The wild deer came to join one of their kind, but once close enough to smell him they suddenly fled; their noses had caught the rākṣasa's smell, and "in all ten directions" shows the force of their terror. That he killed none of them is explained by the poet himself: had he eaten them, his nature would have shown. So the illusory deer was bound by his own illusion, forced to give up even his own nature. "At that very moment" brings two actions together, the rākṣasa ready on one side and Sītā gathering flowers on the other, and it is fate that makes them meet.

Sītā of the intoxicating eyes, busy gathering flowers, was passing among the karṇikāra, aśoka and mango trees. Picking blossoms, her face radiant, she who did not deserve to live in a forest saw that deer made of jewels, his limbs dappled with pearls and gems. She saw him with his lovely teeth and lips and his coat like silver ore, and her eyes opened wide in wonder as she gazed at him with affection. And the illusory deer, looking at Rāma's beloved, wandered about there as though lighting up the forest. Seeing that deer made of every kind of jewel, such as she had never seen before, Janaka's daughter Sītā was filled with the greatest wonder, and on that sight the sarga ends. "She who did not deserve to live in a forest" is the seed of pathos: one who had seen jewels in a royal house was captivated by a jewelled deer in the forest, and here the illusion's success begins. "Busy gathering flowers" shows her innocence: she thinks of nothing but her flowers, and deceit finds easy entry into such a mind. "She gazed at him with affection" means not with greed but with tenderness, as one looks at a child. And "her eyes wide with wonder" is the pivot of the whole kāṇḍa: the wonder born here is the root of Sītā's abduction, the slaughter of the rākṣasas and the burning of Laṅkā. Here the sarga pauses, and in the next she calls her husband and Lakṣmaṇa.