पूर्वसर्गे रावणः राजवत् आज्ञां दत्तवान् — ‘मायामृगः भूत्वा सीतां प्रलोभय’ इति। सा आज्ञा मारीचाय सर्वथा प्रतिकूला आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः निःशङ्कः सन् राक्षसाधिपं प्रति परुषं वाक्यम् आरभते; मरणं यदा उभयतः निश्चितम्, तदा भयस्य प्रयोजनं नास्ति इति तस्य निश्चयः। सः पृच्छति — ‘केन पापकर्मणा तव अयं विनाशः उपदिष्टः, सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य च? कः सः पापकृत् यः त्वां सुखिनं दृष्ट्वा न अभिनन्दति? केन च इदं मृत्युद्वारम् उपायतः दर्शितम्? हे निशाचर, सुव्यक्तम् एतत् — तव शत्रवः स्वयं हीनवीर्याः सन्तः बलीयसा उपरुद्धं त्वां विनश्यन्तम् इच्छन्ति। केन क्षुद्रेण अहितबुद्धिना इदम् उपदिष्टम्, यः त्वां स्वकृतेन एव नश्यन्तम् इच्छति?’ चत्वारः अपि प्रश्नाः एकम् एव अर्थं वहन्ति — यः त्वां रामविरोधे नियोजयति सः मित्रं न, शत्रुः एव। अत्र ‘निःशङ्कः’ इति पदं मननीयम् — यः पूर्वसर्गे रामनाम्नः श्रवणमात्रेण कम्पमानः आसीत्, सः अधुना मरणस्य निश्चयात् एव निर्भयः जातः। ‘राजवत्’ इति च रावणस्य आज्ञायाः स्वरूपं सूचयति — न सा सुहृदः प्रार्थना, अपि तु प्रभोः शासनम्; तस्मात् एव मारीचस्य उत्तरम् अपि प्रतिकूलं परुषं च जातम्।

ततः मारीचः मन्त्रिणां दोषम् उद्घाटयति — ‘हे रावण, तव सचिवाः वस्तुतः वध्याः, किन्तु न वध्यन्ते; ये त्वाम् उत्पथम् आरूढं सर्वशः न निगृह्णन्ति, ते एव राज्ञः अहितकारिणः। कामवृत्तः कापथम् आश्रितः राजा सद्भिः अमात्यैः सर्वथा निग्राह्यः; त्वं तु निग्राह्यः सन् अपि न गृह्यसे।’ अनन्तरं सः राजसचिवसम्बन्धस्य सामान्यं धर्मम् उपदिशति — ‘हे जयतां वर, सचिवाः धर्मम् अर्थं कामं यशः च स्वामिनः प्रसादात् एव प्राप्नुवन्ति। विपर्यये तु तत् सर्वं व्यर्थं भवति; स्वामिनः वैगुण्यात् इतरे जनाः व्यसनम् एव प्राप्नुवन्ति। धर्मः यशः च राजमूलौ; तस्मात् सर्वासु अवस्थासु नराधिपाः रक्षितव्याः।’ अत्र मारीचः आत्मानं सचिवस्थाने स्थापयित्वा एव वदति — तस्य निन्दा न द्वेषात्, अपि तु राजरक्षणकामनया प्रवृत्ता। ‘वध्याः खलु न वध्यन्ते’ इति वचने विरोधाभासः मनोहरः — ये वस्तुतः दण्ड्याः ते निर्दण्डाः तिष्ठन्ति, यः तु रक्षणीयः राजा सः एव विनाशं प्रति नीयते। ‘जयतां वर’ इति सम्बोधनम् अपि द्विधा भाति — एकतः स्तुतिः, अन्यतः व्यङ्ग्यः, यतः यः जेतॄणां श्रेष्ठः सः एव अधुना स्वहस्तेन पराजयं प्रति धावति।

ततः सः राज्यपालनस्य रीतिम् उपदिशति — ‘हे निशाचर, तीक्ष्णेन राज्ञा राज्यं पालयितुं न शक्यम्; न च अतिप्रतिकूलेन, न च अविनीतेन। ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवाः, ते तेन राज्ञा सह एव दुःखं भुञ्जते — यथा विषमेषु मार्गेषु मन्दसारथयः रथाः शीघ्रम् एव नश्यन्ति।’ दृष्टान्तः स्पष्टः — सारथेः दोषेण रथः नश्यति, राज्ञः दोषेण राष्ट्रम्। ‘लोके बहवः साधवः युक्तधर्मम् अनुष्ठिताः अपि परेषाम् अपराधेन सपरिच्छदाः विनष्टाः। प्रतिकूलेन तीक्ष्णेन स्वामिना रक्ष्यमाणाः प्रजाः न वर्धन्ते — यथा गोमायुना रक्ष्यमाणाः मेषाः।’ शृगालेन पालिताः मेषाः इति उपमा राक्षसराज्यस्य वर्तमानां दशाम् एव प्रकटयति। ‘तीक्ष्णमन्त्राः सचिवाः’ इति पदेन मारीचः रावणस्य सभायाः स्वरूपम् एव सूचयति — ये कठोरं मन्त्रयन्ति, ते स्वामिना सह एव विनाशं भजन्ते। दृष्टान्तत्रयं क्रमेण विस्तीर्यते — रथः, साधवः, मेषाः इति; त्रिष्वपि दोषः अनुगन्तॄणां न, अपि तु नेतुः एव।

ततः मारीचः प्रत्यक्षम् एव कठोरं सत्यं वदति — ‘येषां त्वं कर्कशः दुर्बुद्धिः अजितेन्द्रियः च राजा, ते सर्वे राक्षसाः अवश्यं विनशिष्यन्ति।’ अनन्तरं सः आत्मनः दशां वर्णयति — ‘इदं घोरं काकतालीयं मया आसादितम्; अत्र त्वम् एव शोचनीयः, यतः ससैन्यः त्वं विनशिष्यसि। रामः माम् अद्य निहत्य अचिरात् एव त्वाम् अपि वधिष्यति। अनेन तु अहं कृतकृत्यः — यत् अरिणा हतः सन् म्रिये, तत् मम श्रेयः एव।’ शत्रुहस्तेन मरणं रावणाज्ञापालनात् वरम् इति तस्य निर्णयः; एषा एव अस्य सर्गस्य करुणा। ‘काकतालीयम्’ इति पदेन दैवयोगः सूचितः — न मारीचस्य इच्छया, न रावणस्य बुद्ध्या, अपि तु आकस्मिकेन सम्पातेन इदं सर्वम् उपस्थितम्।

अन्ते सः रावणाय अन्तिमं सत्यं कथयति — ‘रामस्य दर्शनात् एव मां हतम् अवधारय; सीतां हृत्वा त्वम् अपि सबान्धवः आत्मानं हतं विद्धि। यदि मया सहितः त्वं सीताम् आश्रमात् आनयिष्यसि, तर्हि न त्वम्, न अहम्, न लङ्का, न राक्षसाः अवशिष्यन्ते।’ अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उक्तः — ‘हितैषिणा मया निवार्यमाणः अपि त्वम् इदं वाक्यं न मृष्यसे। गतायुषः परेतकल्पाः नराः सुहृद्भिः ईरितं हितं न गृह्णन्ति।’ एतेन मारीचस्य उपदेशः समाप्यते; रावणस्य उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे श्रूयते। ‘परेतकल्पाः’ इति उपमा अत्यन्तं तीक्ष्णा — जीवन् अपि रावणः मृतप्रायः इति मारीचस्य निर्णयः, यतः हितवचनं ग्रहीतुं तस्य शक्तिः नष्टा।

గత సర్గలో రావణుడు రాజులా ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు — ‘మాయామృగమై సీతను ప్రలోభపెట్టు’ అని. ఆ ఆజ్ఞ మారీచునికి సర్వథా ప్రతికూలమైనది. ఈ సర్గలో అతడు నిర్భయుడై రాక్షసాధిపునితో కఠినంగా మాట్లాడడం ఆరంభిస్తాడు; రెండువైపులా మరణం నిశ్చయమైనప్పుడు భయానికి ప్రయోజనం లేదని అతని నిశ్చయం. అతడు అడుగుతాడు — ‘కుమారులతో, రాజ్యంతో, మంత్రులతో సహా నీకు ఈ వినాశనాన్ని ఏ పాపకర్ముడు ఉపదేశించాడు? సుఖంగా ఉన్న నిన్ను చూసి ఆనందించని ఆ పాపి ఎవడు? ఈ మృత్యుద్వారాన్ని ఉపాయంగా ఎవడు చూపాడు? నిశాచరా, ఇది స్పష్టమే — నీ శత్రువులు తామే బలహీనులై, బలవంతుడిచేత అడ్డగించబడి నువ్వు నశించాలని కోరుకుంటున్నారు. నువ్వు నీ చేతలతోనే నశించాలని కోరుకునే ఏ క్షుద్రుడు, అహితబుద్ధి గలవాడు దీనిని ఉపదేశించాడు?’ నాలుగు ప్రశ్నలూ ఒకే అర్థాన్ని మోస్తాయి — నిన్ను రామవిరోధంలో నియోగించేవాడు మిత్రుడు కాడు, శత్రువే. ఇక్కడ ‘నిఃశంకః’ (నిర్భయుడై) అనే పదం మననం చేయదగినది — గత సర్గలలో రాముని పేరు విన్నంతనే వణికిపోయినవాడు ఇప్పుడు మరణం నిశ్చయమవడం వల్లనే నిర్భయుడయ్యాడు. ‘రాజవత్’ (రాజులా) అనే పదం రావణుని ఆజ్ఞ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది — అది మిత్రుని ప్రార్థన కాదు, ప్రభువు శాసనం; అందుకే మారీచుని సమాధానం కూడా ప్రతికూలంగా, కఠినంగా వచ్చింది.

తరువాత మారీచుడు మంత్రుల దోషాన్ని బయటపెడతాడు — ‘రావణా, నీ మంత్రులు నిజానికి వధార్హులు, కాని వధించబడడం లేదు; చెడుదారి పట్టిన నిన్ను ఏ విధంగానూ అడ్డుకోనివారే రాజుకు అహితం చేసేవారు. కామానుసారం నడుచుకుంటూ చెడుదారిని ఆశ్రయించిన రాజును సజ్జనులైన మంత్రులు అన్ని విధాలా అడ్డుకోవాలి; నువ్వు మాత్రం అడ్డుకోదగినవాడవైనా అడ్డుకోబడడం లేదు.’ తరువాత అతడు రాజమంత్రి సంబంధపు సామాన్యధర్మాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, మంత్రులు ధర్మాన్నీ అర్థాన్నీ కామాన్నీ యశస్సునూ స్వామి అనుగ్రహం వల్లనే పొందుతారు. దానికి విపర్యయమైతే అదంతా వ్యర్థమవుతుంది; స్వామి దోషం వల్ల ఇతర జనులు ఆపదనే పొందుతారు. ధర్మానికీ యశస్సుకూ రాజే మూలం; కనుక అన్ని అవస్థలలోనూ రాజులను రక్షించాలి.’ ఇక్కడ మారీచుడు తనను మంత్రి స్థానంలో నిలుపుకునే మాట్లాడతాడు — అతని నింద ద్వేషంతో కాదు, రాజును రక్షించాలనే కోరికతో ప్రవర్తించింది. ‘వధ్యాః ఖలు న వధ్యంతే’ (వధార్హులు వధించబడడం లేదు) అనే మాటలోని విరోధాభాసం మనోహరమైనది — నిజానికి దండనార్హులైనవారు దండన లేకుండా ఉన్నారు, రక్షించదగిన రాజే వినాశనం వైపు తీసుకువెళ్ళబడుతున్నాడు. ‘జయతాం వర’ (జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా) అనే సంబోధన కూడా రెండు విధాలుగా భాసిస్తుంది — ఒకవైపు స్తుతి, మరొకవైపు వ్యంగ్యం, ఎందుకంటే జేతలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడే ఇప్పుడు తన చేతులారా పరాజయం వైపు పరుగెత్తుతున్నాడు.

తరువాత అతడు రాజ్యపాలన రీతిని ఉపదేశిస్తాడు — ‘నిశాచరా, తీక్ష్ణుడైన రాజు రాజ్యాన్ని పాలించలేడు; అతిప్రతికూలుడూ పాలించలేడు, వినయం లేనివాడూ పాలించలేడు. కఠినమైన మంత్రాంగం చేసే మంత్రులు ఆ రాజుతో పాటే దుఃఖం అనుభవిస్తారు — ఎగుడుదిగుడు దారులలో చేతకాని సారథులు గల రథాలు త్వరగా నశించినట్లు.’ దృష్టాంతం స్పష్టం — సారథి దోషంతో రథం నశిస్తుంది, రాజు దోషంతో రాష్ట్రం. ‘లోకంలో అనేకులు సాధువులూ యుక్తమైన ధర్మాన్ని ఆచరించినవారూ కూడా ఇతరుల అపరాధం వల్ల పరివారంతో సహా నశించారు. ప్రతికూలుడూ తీక్ష్ణుడూ అయిన స్వామి రక్షిస్తున్న ప్రజలు వర్ధిల్లరు — నక్క కాపలా కాస్తున్న గొర్రెల్లా.’ నక్క కాపాడే గొర్రెలు అనే ఉపమ రాక్షసరాజ్యపు ప్రస్తుత దశనే వెల్లడిస్తుంది. ‘తీక్ష్ణమంత్రాః సచివాః’ (కఠినమైన మంత్రాంగం చేసే మంత్రులు) అనే పదంతో మారీచుడు రావణుని సభ స్వరూపాన్నే సూచిస్తాడు — కఠినంగా మంత్రాంగం చేసేవారు స్వామితో పాటే వినాశనాన్ని పొందుతారు. మూడు దృష్టాంతాలు క్రమంగా విస్తరిస్తాయి — రథం, సాధువులు, గొర్రెలు; మూడింటిలోనూ దోషం అనుసరించేవారిది కాదు, నాయకునిదే.

తరువాత మారీచుడు ప్రత్యక్షంగానే కఠోరసత్యాన్ని చెబుతాడు — ‘కర్కశుడూ దుర్బుద్ధీ ఇంద్రియాలను జయించనివాడూ అయిన నువ్వు ఎవరికి రాజువో, ఆ రాక్షసులందరూ తప్పకుండా నశిస్తారు.’ తరువాత అతడు తన దశను వర్ణిస్తాడు — ‘కాకతాళీయంగా ఈ ఘోరమైన ఆపద నాకు వచ్చి పడింది; ఇందులో నువ్వే శోచనీయుడవు, ఎందుకంటే సైన్యంతో సహా నువ్వు నశిస్తావు. రాముడు ఈ రోజు నన్ను చంపి త్వరలోనే నిన్ను కూడా చంపుతాడు. దీనితో మాత్రం నేను కృతకృత్యుడనే — శత్రువు చేతిలో హతుడనై మరణించడం నాకు శ్రేయస్కరమే.’ రావణుని ఆజ్ఞను పాలించడం కంటే శత్రువు చేతిలో మరణించడం మేలని అతని నిర్ణయం; ఇదే ఈ సర్గలోని కరుణ. ‘కాకతాళీయమ్’ (కాకి వాలడం, తాటిపండు రాలడం ఒకేసారి జరిగినట్లు) అనే పదంతో దైవయోగం సూచించబడింది — మారీచుని ఇష్టంతో కాదు, రావణుని బుద్ధితో కాదు, ఆకస్మికమైన సంఘటనతోనే ఇదంతా వచ్చి పడింది.

చివరకు అతడు రావణునికి చివరి సత్యాన్ని చెబుతాడు — ‘రాముని చూడగానే నేను హతుడనైనట్లే భావించు; సీతను అపహరించి నువ్వు కూడా బంధువులతో సహా హతుడవైనట్లే తెలుసుకో. నాతో కలిసి నువ్వు సీతను ఆశ్రమం నుండి తీసుకువస్తే, నువ్వూ మిగలవు, నేనూ మిగలను, లంకా మిగలదు, రాక్షసులూ మిగలరు.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో చెప్పబడింది — ‘హితైషినైన నేను వారిస్తున్నా నువ్వు ఈ మాటను సహించడం లేదు. ఆయువు తీరిపోయి చచ్చినవారితో సమానమైన నరులు మిత్రులు చెప్పిన హితాన్ని గ్రహించరు.’ దీనితో మారీచుని ఉపదేశం ముగుస్తుంది; రావణుని సమాధానం మాత్రం తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. ‘పరేతకల్పాః’ (చచ్చినవారితో సమానమైనవారు) అనే ఉపమ అత్యంత తీక్ష్ణమైనది — బ్రతికి ఉన్నా రావణుడు మృతప్రాయుడేనని మారీచుని నిర్ణయం, ఎందుకంటే హితవచనాన్ని గ్రహించే అతని శక్తి నశించింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் அரசனைப்போல ‘மாய மானாகி சீதையை மயக்கு’ என்று ஆணையிட்டான். அந்த ஆணை மாரீசனுக்கு முற்றிலும் வெறுப்பானதாக இருந்தது. இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அச்சமின்றி ராக்ஷசர் தலைவனிடம் கடுஞ்சொல்லைத் தொடங்குகிறான்; இருபுறமும் மரணம் உறுதியாகும்போது அஞ்சுவதில் பயனில்லை என்பது அவன் முடிவு. அவன் கேட்கிறான்: ‘மகனோடும் அரசோடும் அமைச்சர்களோடும் கூடிய உனக்கு இந்த அழிவை எந்தப் பாவி உபதேசித்தான்? நீ சுகமாக இருப்பதைக் கண்டு மகிழாத அந்தப் பாவி யார்? இந்த மரண வாயிலை உபாயமாக உனக்குக் காட்டியவன் யார்? இரவுலாவியே, இது மிகத் தெளிவு — உன் பகைவர்கள் தாமே வலிமை குறைந்தவர்களாய், வலியவனால் நீ தடுக்கப்பட்டு அழிவதைக் காண விரும்புகிறார்கள். உன் சொந்தச் செயலாலேயே நீ அழிவதைக் காண விரும்பும் எந்த இழிந்த, தீய எண்ணமுடையவனால் இது உபதேசிக்கப்பட்டது?’ நான்கு கேள்விகளும் ஒரே பொருளைச் சுமக்கின்றன — ராமனை எதிர்க்க உன்னை ஏவுபவன் நண்பன் அல்லன், பகைவனே. இங்கே ‘அச்சமின்றி’ என்ற சொல் சிந்திக்கத்தக்கது — முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனின் பெயரைக் கேட்டதுமே நடுங்கியவன் இப்போது மரணம் உறுதி என்பதாலேயே அச்சமற்றவனாகிவிட்டான். ‘அரசனைப்போல்’ என்பது ராவணனின் ஆணையின் இயல்பைக் குறிக்கிறது — அது நண்பனின் வேண்டுகோள் அன்று, தலைவனின் கட்டளை; அதனாலேயே மாரீசனின் பதிலும் எதிர்ப்பானதாகவும் கடுமையானதாகவும் ஆனது.

பிறகு மாரீசன் அமைச்சர்களின் குற்றத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘ராவணா, உன் அமைச்சர்கள் உண்மையில் கொல்லப்பட வேண்டியவர்கள், ஆனால் கொல்லப்படுவதில்லை; தீய வழியில் ஏறிய உன்னை எல்லா வகையிலும் தடுக்காத அவர்களே அரசனுக்குத் தீங்கு செய்பவர்கள். காமத்தின்படி நடந்து தீய வழியைப் பற்றிய அரசனை நல்ல அமைச்சர்கள் எல்லா வகையிலும் தடுக்க வேண்டும்; நீயோ தடுக்கப்பட வேண்டியவனாக இருந்தும் தடுக்கப்படவில்லை.’ அடுத்து அவன் அரசனுக்கும் அமைச்சருக்கும் உள்ள உறவின் பொது தர்மத்தை அறிவுறுத்துகிறான்: ‘வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனே, அமைச்சர்கள் தர்மம், பொருள், இன்பம், புகழ் ஆகியவற்றைத் தலைவனின் அருளாலேயே பெறுகின்றனர். அது தலைகீழானால் அவை அனைத்தும் பயனற்றுப் போகின்றன; தலைவனின் குறையால் மற்ற மக்கள் துன்பத்தையே அடைகின்றனர். தர்மமும் புகழும் அரசனையே வேராகக் கொண்டவை; ஆகவே எல்லா நிலைகளிலும் அரசர்கள் காக்கப்பட வேண்டும்.’ இங்கே மாரீசன் தன்னை அமைச்சன் இடத்தில் வைத்தே பேசுகிறான் — அவன் பழிப்பு வெறுப்பால் அல்ல, அரசனைக் காக்கும் விருப்பத்தால் எழுந்தது. ‘கொல்லப்பட வேண்டியவர்கள் கொல்லப்படுவதில்லை’ என்ற சொல்லில் உள்ள முரண் அழகானது — உண்மையில் தண்டிக்கப்பட வேண்டியவர்கள் தண்டனையின்றி இருக்கின்றனர்; காக்கப்பட வேண்டிய அரசனோ அழிவை நோக்கி நடத்தப்படுகிறான். ‘வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனே’ என்ற விளியும் இருவிதமாகத் தோன்றுகிறது — ஒருபுறம் புகழ்ச்சி, மறுபுறம் நையாண்டி; ஏனெனில் வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனே இப்போது தன் கையாலேயே தோல்வியை நோக்கி ஓடுகிறான்.

பிறகு அவன் அரசாட்சி முறையை அறிவுறுத்துகிறான்: ‘இரவுலாவியே, கொடிய அரசனால் அரசைக் காக்க முடியாது; மிகவும் எதிர்ப்பானவனாலும் முடியாது, அடக்கமற்றவனாலும் முடியாது. கடுமையான ஆலோசனை கூறும் அமைச்சர்கள் அந்த அரசனுடனேயே துன்பத்தை அனுபவிக்கின்றனர் — கரடுமுரடான வழிகளில் திறமையற்ற தேரோட்டிகளுடைய தேர்கள் விரைவில் அழிவதுபோல.’ எடுத்துக்காட்டு தெளிவானது — தேரோட்டியின் குற்றத்தால் தேர் அழிகிறது, அரசனின் குற்றத்தால் நாடு. ‘உலகில் தகுந்த தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்த சான்றோர் பலரும் பிறர் குற்றத்தால் தம் சுற்றத்தோடு அழிந்துள்ளனர். எதிர்ப்பானவனும் கொடியவனுமான தலைவனால் காக்கப்படும் மக்கள் வளர்வதில்லை — நரியால் காக்கப்படும் ஆடுகள்போல.’ நரியால் பேணப்படும் ஆடுகள் என்ற உவமை ராக்ஷச அரசின் தற்போதைய நிலையையே வெளிப்படுத்துகிறது. ‘கடுமையான ஆலோசனை கூறும் அமைச்சர்கள்’ என்ற சொல்லால் மாரீசன் ராவணனின் அரசவையின் இயல்பையே குறிப்பிடுகிறான் — கடுமையாக ஆலோசனை சொல்பவர்கள் தலைவனோடேயே அழிவை அடைகின்றனர். மூன்று எடுத்துக்காட்டுகள் வரிசையாக விரிகின்றன — தேர், சான்றோர், ஆடுகள்; மூன்றிலும் குற்றம் பின்செல்பவர்களுடையதன்று, தலைவனுடையதே.

பிறகு மாரீசன் நேரடியாகவே கடுமையான உண்மையைச் சொல்கிறான்: ‘கடுமையானவனும், தீய அறிவுடையவனும், புலன்களை வெல்லாதவனுமான நீ எவர்களுக்கு அரசனோ, அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் நிச்சயமாக அழிவார்கள்.’ அடுத்து அவன் தன் நிலையை வர்ணிக்கிறான்: ‘காகம் அமர பனம்பழம் விழுந்ததுபோல் தற்செயலாக இந்தக் கொடிய நிலை எனக்கு நேர்ந்தது; இதில் நீயே இரங்கத்தக்கவன், ஏனெனில் படையோடு சேர்ந்து நீ அழிவாய். ராமன் இன்று என்னைக் கொன்றபின் விரைவில் உன்னையும் கொல்வான். இதனால் நான் கடமையை நிறைவேற்றியவனாவேன் — பகைவனால் கொல்லப்பட்டு இறப்பதே எனக்கு நல்லது.’ ராவணனின் ஆணையை நிறைவேற்றுவதைவிடப் பகைவன் கையால் இறப்பதே மேல் என்பது அவன் முடிவு; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் கருணை. ‘காகதாலீயம்’ (காகம் அமர பனம்பழம் விழுந்ததுபோல்) என்ற சொல்லால் விதியின் இணைவு குறிப்பிடப்படுகிறது — மாரீசனின் விருப்பத்தாலும் அல்ல, ராவணனின் அறிவாலும் அல்ல, தற்செயலான நிகழ்வாலேயே இவை அனைத்தும் வந்து சேர்ந்தன.

இறுதியில் அவன் ராவணனுக்குக் கடைசி உண்மையைச் சொல்கிறான்: ‘ராமனைக் கண்டவுடனேயே நான் கொல்லப்பட்டேன் என்று உறுதியாகக் கொள்; சீதையைக் கவர்ந்தால் நீயும் உறவினரோடு கொல்லப்பட்டவனே என்று அறி. என்னுடன் சேர்ந்து நீ சீதையை ஆசிரமத்திலிருந்து கொண்டு வந்தால், நீயும் எஞ்சமாட்டாய், நானும் எஞ்சமாட்டேன், இலங்கையும் எஞ்சாது, ராக்ஷசர்களும் எஞ்சமாட்டார்கள்.’ கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் சொல்லப்படுகிறது: ‘நலம் நாடும் என்னால் தடுக்கப்பட்டும் நீ இந்தச் சொல்லைப் பொறுத்துக்கொள்வதில்லை. ஆயுள் தீர்ந்து செத்தவர்களுக்கு நிகரான மனிதர்கள் நண்பர்கள் சொல்லும் நன்மையை ஏற்பதில்லை.’ இதோடு மாரீசனின் அறிவுரை முடிகிறது; ராவணனின் பதில் அடுத்த சர்க்கத்தில் கேட்கப்படுகிறது. ‘செத்தவர்களுக்கு நிகரான’ என்ற உவமை மிகக் கூர்மையானது — உயிரோடிருந்தாலும் ராவணன் ஏறக்குறைய இறந்தவனே என்பது மாரீசனின் முடிவு; ஏனெனில் நன்மையான சொல்லை ஏற்கும் ஆற்றல் அவனிடம் அழிந்துவிட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಾಜನಂತೆ ‘ಮಾಯಾಮೃಗವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವಾಗ ಭಯದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ. ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುತ್ರರೊಡನೆ, ರಾಜ್ಯದೊಡನೆ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಈ ವಿನಾಶವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ಯಾರು? ನೀನು ಸುಖವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷಪಡದ ಆ ಪಾಪಿ ಯಾರು? ಉಪಾಯದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಈ ಮೃತ್ಯುದ್ವಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವನು ಯಾರು? ನಿಶಾಚರನೇ, ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ವತಃ ವೀರ್ಯಹೀನರಾದ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಯೊಡನೆ ಸೆಣಸಿ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವುದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ನಾಶವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವ, ಅಹಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯಾವ ಕ್ಷುದ್ರನು ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು?’ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ನಿನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುವವನು ಮಿತ್ರನಲ್ಲ, ಶತ್ರುವೇ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಶಂಕಃ’ (ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮನನೀಯ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಮರಣದ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ರಾಜವತ್’ (ರಾಜನಂತೆ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಸ್ನೇಹಿತನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಶಾಸನ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಾರೀಚನ ಉತ್ತರವೂ ಪ್ರತಿಕೂಲವೂ ಕಠೋರವೂ ಆಯಿತು.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ದೋಷವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾವಣನೇ, ನಿನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಧಾರ್ಹರು, ಆದರೂ ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ರಾಜನಿಗೆ ಅಹಿತ ಮಾಡುವವರು. ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ರಾಜನನ್ನು ಸಜ್ಜನರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತಡೆಯಬೇಕು; ನೀನಾದರೋ ತಡೆಯಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನಾಗಿದ್ದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜ-ಮಂತ್ರಿ ಸಂಬಂಧದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಯಶಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಒಡೆಯನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದು ತಿರುವುಮುರುವಾದರೆ ಅದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಡೆಯನ ದೋಷದಿಂದ ಇತರ ಜನರು ವಿಪತ್ತನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಯಶಸ್ಸಿಗೂ ರಾಜನೇ ಮೂಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ನಿಂದೆ ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ‘ವಧ್ಯಾಃ ಖಲು ನ ವಧ್ಯಂತೇ’ (ವಧಾರ್ಹರು ವಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಮನೋಹರ — ನಿಜವಾಗಿ ದಂಡನಾರ್ಹರಾದವರು ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ, ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ರಾಜನೇ ವಿನಾಶದತ್ತ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಜಯತಾಂ ವರ’ (ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಸ್ತುತಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ವ್ಯಂಗ್ಯ, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಜೇತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ ಈಗ ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಸೋಲಿನತ್ತ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ಉಗ್ರನಾದ ರಾಜನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಾಗದು; ಅತಿ ಪ್ರತಿಕೂಲನಿಂದಲೂ ಆಗದು, ವಿನಯವಿಲ್ಲದವನಿಂದಲೂ ಆಗದು. ಕಠೋರ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಆ ರಾಜನೊಡನೆಯೇ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಷಮವಾದ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ದಡ್ಡ ಸಾರಥಿಗಳ ರಥಗಳು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ.’ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸಾರಥಿಯ ದೋಷದಿಂದ ರಥ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ದೋಷದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರ. ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಧುಗಳು, ಯೋಗ್ಯವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು ಕೂಡ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಕೂಲನಾದ ಉಗ್ರನಾದ ಒಡೆಯನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಜೆಗಳು ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ — ನರಿಯಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಡುವ ಕುರಿಗಳಂತೆ.’ ನರಿ ಕಾಯುವ ಕುರಿಗಳು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ್ಯದ ಈಗಿನ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಮಂತ್ರಾಃ ಸಚಿವಾಃ’ (ಕಠೋರ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವ ಮಂತ್ರಿಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನ ಸಭೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಠೋರವಾಗಿ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವವರು ಒಡೆಯನೊಡನೆಯೇ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ — ರಥ, ಸಾಧುಗಳು, ಕುರಿಗಳು; ಮೂರರಲ್ಲೂ ದೋಷ ಹಿಂಬಾಲಕರದಲ್ಲ, ನಾಯಕನದೇ.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ನೇರವಾಗಿಯೇ ಕಠೋರ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಒರಟನೂ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನೂ ಆದ ನೀನು ಯಾರಿಗೆ ರಾಜನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾಗೆ ಕುಳಿತುದೂ ತಾಳೆಹಣ್ಣು ಬಿದ್ದುದೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಆದಂತೆ ಈ ಘೋರ ಸಂಕಟ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ನನಗೆ ಎದುರಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಶೋಚನೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೈನ್ಯಸಹಿತ ನೀನು ನಾಶವಾಗುವೆ. ರಾಮನು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಬಹುಬೇಗನೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇದರಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಕೃತಕೃತ್ಯ — ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಸಾಯುವುದೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದೇ ಮೇಲು ಎಂಬುದು ಅವನ ತೀರ್ಮಾನ; ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆ. ‘ಕಾಕತಾಲೀಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೈವಯೋಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾರೀಚನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಆಕಸ್ಮಿಕವಾದ ಕಾಕತಾಳೀಯ ಸಂಗಮದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲ ಎದುರಾಗಿದೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾವಣನಿಗೆ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನ ದರ್ಶನವಾದ ಕೂಡಲೇ ನಾನು ಹತನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿ; ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ನೀನೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಹತನಾದೆಯೆಂದು ತಿಳಿ. ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ತಂದರೆ, ನೀನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಾನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸರೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಾನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ, ಸತ್ತವರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಹೃದರು ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮಾರೀಚನ ಉಪದೇಶ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ‘ಪರೇತಕಲ್ಪಾಃ’ (ಸತ್ತವರಿಗೆ ಸಮಾನರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಬದುಕಿದ್ದರೂ ರಾವಣನು ಸತ್ತಂತೆಯೇ ಎಂಬುದು ಮಾರೀಚನ ತೀರ್ಮಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಅವನ ಶಕ್ತಿಯೇ ನಾಶವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണൻ ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ ആജ്ഞ നൽകി — ‘മായാമൃഗമായി സീതയെ മോഹിപ്പിക്കുക’ എന്ന്. ആ ആജ്ഞ മാരീചനു തീർത്തും പ്രതികൂലമായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ നിർഭയനായി രാക്ഷസാധിപനോടു പരുഷമായ വാക്കുകൾ ആരംഭിക്കുന്നു; രണ്ടു വഴിയിലും മരണം ഉറപ്പായിരിക്കെ ഭയത്തിന് ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല എന്നാണ് അവന്റെ നിശ്ചയം. അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘പുത്രന്മാരോടും രാജ്യത്തോടും മന്ത്രിമാരോടുംകൂടി നിനക്കുള്ള ഈ വിനാശം ഏതു പാപകർമിയാണ് ഉപദേശിച്ചത്? നീ സുഖമായിരിക്കുന്നതു കണ്ട് സന്തോഷിക്കാത്ത ആ പാപി ആരാണ്? ഈ മൃത്യുകവാടം ഉപായമായി ആരാണു കാണിച്ചുതന്നത്? നിശാചരാ, ഇതു വ്യക്തമാണ് — സ്വയം വീര്യമില്ലാത്ത നിന്റെ ശത്രുക്കൾ, ബലവാനായ ഒരുവനാൽ തടയപ്പെട്ട് നീ നശിക്കുന്നതു കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നീ സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽത്തന്നെ നശിക്കണമെന്നാഗ്രഹിക്കുന്ന ഏതു ക്ഷുദ്രനും അഹിതബുദ്ധിയുമാണ് ഇത് ഉപദേശിച്ചത്?’ നാലു ചോദ്യങ്ങളും ഒരേ അർഥംതന്നെ വഹിക്കുന്നു — നിന്നെ രാമവിരോധത്തിലേക്കു നിയോഗിക്കുന്നവൻ മിത്രമല്ല, ശത്രുതന്നെ. ഇവിടെ ‘നിർഭയൻ’ (നിഃശങ്കഃ) എന്ന പദം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മുൻ സർഗത്തിൽ രാമനാമം കേട്ട മാത്രയിൽ വിറച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ മരണം ഉറപ്പായതുകൊണ്ടുതന്നെ നിർഭയനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. ‘രാജാവിനെപ്പോലെ’ എന്നതു രാവണന്റെ ആജ്ഞയുടെ സ്വരൂപവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അതു സുഹൃത്തിന്റെ പ്രാർഥനയല്ല, പ്രഭുവിന്റെ ശാസനമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് മാരീചന്റെ മറുപടിയും പ്രതികൂലവും പരുഷവുമായത്.

പിന്നെ മാരീചൻ മന്ത്രിമാരുടെ ദോഷം തുറന്നുകാട്ടുന്നു: ‘രാവണാ, നിന്റെ മന്ത്രിമാർ വാസ്തവത്തിൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്, എന്നാൽ വധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ദുർമാർഗത്തിൽ കയറിയ നിന്നെ എല്ലാ വിധത്തിലും തടയാത്ത അവർതന്നെയാണ് രാജാവിന് അഹിതം ചെയ്യുന്നവർ. കാമത്തിനടിപ്പെട്ട് ദുർമാർഗം ആശ്രയിക്കുന്ന രാജാവിനെ സജ്ജനങ്ങളായ മന്ത്രിമാർ എല്ലാ വിധത്തിലും നിയന്ത്രിക്കണം; നീയാകട്ടെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടേണ്ടവനായിട്ടും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നില്ല.’ തുടർന്ന് അവൻ രാജാവും മന്ത്രിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സാമാന്യധർമം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, മന്ത്രിമാർ ധർമവും അർഥവും കാമവും യശസ്സും നേടുന്നത് സ്വാമിയുടെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. മറിച്ചായാൽ അതെല്ലാം വ്യർഥമാകുന്നു; സ്വാമിയുടെ ഗുണഹീനതകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവർ വിപത്തുതന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു. ധർമത്തിനും യശസ്സിനും മൂലം രാജാവാണ്; അതിനാൽ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും രാജാക്കന്മാർ രക്ഷിക്കപ്പെടണം.’ ഇവിടെ മാരീചൻ തന്നെത്തന്നെ മന്ത്രിയുടെ സ്ഥാനത്തു നിർത്തിയാണു സംസാരിക്കുന്നത് — അവന്റെ നിന്ദ ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല, രാജാവിനെ രക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടാണ്. ‘വധിക്കപ്പെടേണ്ടവർ വധിക്കപ്പെടുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലെ വിരോധാഭാസം മനോഹരമാണ് — യഥാർഥത്തിൽ ശിക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവർ ശിക്ഷയില്ലാതെ കഴിയുന്നു, രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ട രാജാവാകട്ടെ നാശത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ’ എന്ന സംബോധനയും രണ്ടുതരത്തിൽ തോന്നുന്നു — ഒരു വശത്തു സ്തുതി, മറുവശത്തു വ്യംഗ്യം; കാരണം ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു പരാജയത്തിലേക്കു പായുന്നു.

പിന്നെ അവൻ രാജ്യപാലനത്തിന്റെ രീതി ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘നിശാചരാ, തീക്ഷ്ണനായ രാജാവിനു രാജ്യം പാലിക്കാനാവില്ല; അതിയായി പ്രതികൂലനായവനും വിനയമില്ലാത്തവനും ആവില്ല. കഠിനമായ മന്ത്രണം നടത്തുന്ന മന്ത്രിമാർ ആ രാജാവിനോടൊപ്പംതന്നെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു — ദുർഘടമായ വഴികളിൽ മന്ദനായ സാരഥിയുള്ള രഥങ്ങൾ വേഗം നശിക്കുന്നതുപോലെ.’ ദൃഷ്ടാന്തം വ്യക്തമാണ് — സാരഥിയുടെ ദോഷംകൊണ്ടു രഥം നശിക്കുന്നു, രാജാവിന്റെ ദോഷംകൊണ്ടു രാഷ്ട്രം. ‘ലോകത്തിൽ ധർമം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ച അനേകം സാധുക്കൾപോലും അന്യരുടെ അപരാധംകൊണ്ട് പരിവാരങ്ങളോടൊപ്പം നശിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രതികൂലനും തീക്ഷ്ണനുമായ സ്വാമിയാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന പ്രജകൾ അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നില്ല — കുറുക്കനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ആടുകളെപ്പോലെ.’ കുറുക്കൻ കാക്കുന്ന ആടുകൾ എന്ന ഉപമ രാക്ഷസരാജ്യത്തിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘കഠിനമായ മന്ത്രണം നടത്തുന്ന മന്ത്രിമാർ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മാരീചൻ രാവണന്റെ സഭയുടെ സ്വരൂപംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഠിനമായി മന്ത്രണം ചെയ്യുന്നവർ സ്വാമിയോടൊപ്പംതന്നെ നാശം അനുഭവിക്കുന്നു. മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ ക്രമമായി വികസിക്കുന്നു — രഥം, സാധുക്കൾ, ആടുകൾ; മൂന്നിലും ദോഷം പിന്തുടരുന്നവരുടേതല്ല, നയിക്കുന്നവന്റേതുതന്നെ.

പിന്നെ മാരീചൻ കഠിനമായ സത്യം നേരിട്ടുതന്നെ പറയുന്നു: ‘പരുഷനും ദുർബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനുമായ നീ രാജാവായിരിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം നിശ്ചയമായും നശിക്കും.’ തുടർന്ന് അവൻ സ്വന്തം അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു: ‘ഘോരമായ ഈ കാകതാലീയം — കാക്ക വന്നിരുന്നതും പന പഴം വീണതുംപോലുള്ള ആകസ്മികസംഭവം — എനിക്കു വന്നുപെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ നീതന്നെയാണു ശോചനീയൻ, കാരണം സൈന്യത്തോടൊപ്പം നീ നശിക്കും. രാമൻ ഇന്ന് എന്നെ കൊന്നിട്ട് താമസിയാതെ നിന്നെയും വധിക്കും. എന്നാൽ ഇതുകൊണ്ട് ഞാൻ കൃതാർഥനാണ് — ശത്രുവിനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു മരിക്കുന്നത് എനിക്കു ശ്രേയസ്സുതന്നെ.’ രാവണന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നതിനെക്കാൾ നല്ലത് ശത്രുവിന്റെ കൈകൊണ്ടുള്ള മരണമാണ് എന്നാണ് അവന്റെ തീരുമാനം; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കരുണ. ‘കാകതാലീയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദൈവയോഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മാരീചന്റെ ഇച്ഛകൊണ്ടോ രാവണന്റെ ബുദ്ധികൊണ്ടോ അല്ല, ആകസ്മികമായ ഒരു ഒത്തുചേരലിലൂടെയാണ് ഇതെല്ലാം വന്നുപെട്ടത്.

ഒടുവിൽ അവൻ രാവണനോട് അന്തിമസത്യം പറയുന്നു: ‘രാമനെ കാണുന്ന മാത്രയിൽ ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കരുതിക്കൊള്ളുക; സീതയെ അപഹരിച്ചാൽ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം നീയും കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിയുക. എന്നോടൊപ്പം ചേർന്ന് നീ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു സീതയെ കൊണ്ടുവരികയാണെങ്കിൽ, നീയോ ഞാനോ ലങ്കയോ രാക്ഷസന്മാരോ ശേഷിക്കുകയില്ല.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്: ‘ഹിതൈഷിയായ ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും നീ ഈ വാക്കു സഹിക്കുന്നില്ല. ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവരും മരിച്ചവർക്കു തുല്യരുമായ മനുഷ്യർ സുഹൃത്തുക്കൾ പറയുന്ന ഹിതം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.’ ഇതോടെ മാരീചന്റെ ഉപദേശം അവസാനിക്കുന്നു; രാവണന്റെ മറുപടിയാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേൾക്കാം. ‘പരേതകല്പർ’ (മരിച്ചവർക്കു തുല്യർ) എന്ന ഉപമ അത്യന്തം മൂർച്ചയേറിയതാണ് — ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും രാവണൻ ഏറെക്കുറെ മരിച്ചവനാണ് എന്നാണ് മാരീചന്റെ നിർണയം, കാരണം ഹിതവാക്കു സ്വീകരിക്കാനുള്ള അവന്റെ കഴിവ് നശിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു.

In the last sarga Rāvaṇa had given his order like a king: become an illusory deer and lure Sītā away. That order was utterly against Mārīca's will. Now, fearing nothing, he answered the lord of the rākṣasas with rough words, for when death is certain either way, there is no point in fear. "What wicked creature taught you this ruin of yourself, your sons, your kingdom and your ministers, night-rover? Who is the evildoer, O king, who cannot bear to see you happy? Who has cunningly shown you this doorway to death? It is perfectly clear, night-rover, that your enemies, being weak themselves, want to see you trapped by someone stronger and destroyed. What petty, ill-willed creature gave you this advice, wanting you to perish by your own act?" All four questions carry one meaning: whoever sets you against Rāma is no friend but an enemy. The word "fearless" is worth pondering: the one who trembled at the mere sound of Rāma's name in an earlier sarga had become fearless simply because his death was certain. And "like a king" describes Rāvaṇa's order: it was not a friend's request but a master's command, and so Mārīca's reply too was hostile and harsh.

Then Mārīca exposed the ministers' failing. "Your counsellors deserve death, Rāvaṇa, and yet they are not put to death, for they do not restrain you by every means now that you have climbed onto the wrong road. When a king follows his whims and takes a crooked path, good ministers must hold him back by every means; you need holding back, and no one holds you." Then he taught the general duty between king and minister: "Best of conquerors, ministers win dharma, wealth, pleasure and fame only by their master's favour. When things go the other way, all of it comes to nothing; when the master fails, the others reap the disaster. Dharma and fame have the king for their root, and so rulers of men must be protected in every circumstance." Here Mārīca speaks as though from a minister's place: his reproach comes not from hatred but from a wish to protect the king. There is a fine paradox in "they deserve death and are not put to death": those who should be punished go free, while the king who should be protected is led to ruin. And "best of conquerors" works two ways, as praise and as irony, for the best of conquerors was now running towards defeat by his own hand.

Then he taught the right way to rule. "A kingdom cannot be governed by a king who is harsh, night-rover, nor by one who is utterly contrary, nor by one without discipline. Counsellors who give savage advice come to grief along with such a king, just as chariots with poor drivers are soon wrecked on rough ground." The comparison is plain: the chariot is wrecked by the driver's fault, the kingdom by the king's. "Many good men in this world who have done their proper duty have been destroyed with all their households through the offences of others. Subjects guarded by a harsh and contrary master do not thrive, Rāvaṇa, any more than sheep guarded by a jackal." Sheep kept by a jackal: the image shows the present state of the rākṣasa kingdom. With "counsellors who give savage advice" Mārīca hints at the nature of Rāvaṇa's court, whose advisers would share their master's ruin. The three examples widen in turn, chariot, good men, sheep, and in all three the fault lies not with the followers but with the leader.

Then Mārīca told him the hard truth to his face. "All the rākṣasas are sure to perish, Rāvaṇa, all whose king is you, harsh, ill-advised and unable to master your senses." Then he described his own plight: "This dreadful thing has come upon me as suddenly as a palm fruit falling just as a crow alights. In this it is you who are to be pitied, for you will perish together with your army. Rāma will kill me, and before long he will kill you too. But by this I have gained my end: I die struck down by an enemy." His decision was that death at an enemy's hand was better than carrying out Rāvaṇa's order, and that is the pathos of this sarga. The crow-and-palm-fruit image points to chance: none of this came about by Mārīca's wish or Rāvaṇa's design, but by a sudden coincidence.

At the last he told Rāvaṇa the final truth. "Know that the mere sight of Rāma has already killed me; and know that once you carry Sītā off, you have killed yourself and your kinsmen too. If you bring Sītā away from the hermitage with my help, then neither you nor I will be left, nor Laṅkā, nor the rākṣasas." The last verse, in a longer metre: "Though I, who wish you well, try to hold you back, you will not endure my words. Men whose life is spent, who are as good as dead, do not accept the good counsel of their friends." So ends Mārīca's counsel; Rāvaṇa's reply is heard in the next sarga. "As good as dead" is a cutting image: Mārīca judged that Rāvaṇa, though alive, was all but dead, because he had lost the power to take good advice.