मारीचस्य तत् वाक्यं क्षमं युक्तं च आसीत्, तथापि रावणः तत् न प्रतिजगृहे — मर्तुकामः रोगी औषधम् इव। एषा उपमा सर्गस्य समग्रं भावं सूचयति; कालचोदितस्य कृते हितम् एव अरुचिकरं भवति। ततः सः कालेन प्रेरितः पथ्यहितवक्तारं मारीचं प्रति परुषम् अयुक्तं च वाक्यम् अब्रवीत् — दुष्कुल, एतत् अयुक्तार्थं वाक्यं मयि कथ्यते; तत् ऊषरे उप्तं बीजम् इव अत्यर्थं निष्फलम्। पुनः सः वदति — त्वद्वाक्यैः रामस्य संयुगे मां भेत्तुं न शक्यम्; विशेषतः यः मूर्खः, पापशीलः, मानुषः च, तस्य विषये तु सर्वथा न। एवं मारीचः यं धर्ममूर्तिं वर्णितवान्, तम् एव रावणः मूर्खं मानुषं च वदति; उभयोः वचनयोः विरोधः एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम्। मुद्रणे प्रथमे श्लोके ‘मारीचस्य तु तद्वाक्यम्’ इति षष्ठ्यन्तः पाठः; समीक्षिते तु ‘मारीचेन’ इति तृतीयान्तः। ‘दुष्कुल’ इति सम्बोधनम् अपि मुद्रणस्य विशेषः — हिन्दीभाष्यम् अपि ‘दूषिते कुले उत्पन्न मारीच’ इति व्याचष्टे।

रावणः रामस्य वनवासम् एव उपहासविषयं करोति — यः सुहृदः, राज्यं, मातरं, पितरं च त्यक्त्वा प्राकृतं स्त्रीवाक्यं श्रुत्वा एकपदे एव वनं गतः, तस्य खरघातिनः प्राणेभ्यः अपि प्रियतरा सीता मया अवश्यं तव संनिधौ एव संयुगे हर्तव्या। ‘तव संनिधौ’ इति पदेन सः मारीचस्य साहाय्यम् अनिवार्यम् इति सूचयति। ततः सः स्वनिश्चयं घोषयति — हे मारीच, एवं मे हृदि निश्चिता बुद्धिः विद्यते; सा इन्द्रसहितैः सुरासुरैः अपि व्यावर्तयितुं न शक्या। एतेन सः मारीचस्य समग्रं नीतिवचनं समूलम् एव प्रत्याचष्टे। रावणस्य दृष्टौ रामस्य त्यागः दौर्बल्यम् एव, मारीचस्य दृष्टौ तु सः धर्मः; एकम् एव वृत्तं द्वाभ्यां विपरीताभ्यां दृष्टिभ्यां व्याख्यातम् इति अत्र काव्यसौन्दर्यम्। खरवधः अपि रावणस्य कृते वैरकारणम्, मारीचस्य कृते तु खरस्य एव दोषः। ‘एकपदे’ इति पदेन विचारं विना तत्क्षणम् एव इति ध्वन्यते; रावणः रामस्य पितृवचनपालनम् अपि चापल्यम् एव मन्यते।

ततः रावणः राजनीतिम् एव उपदिशति, यया मारीचस्य वचनं मर्यादाभङ्गरूपं दर्शयेत्। दोषं गुणं वा सम्पृष्टः सन् एव त्वम् एवं वक्तुम् अर्हसि; अस्य कार्यस्य विनिश्चये अपायं वा उपायं वा सम्पृष्टः एव कथयेः। यः आत्मनः भूतिम् इच्छेत्, तादृशेन विपश्चिता सचिवेन राज्ञः पुरतः उद्यताञ्जलिना सता सम्पृष्टेन एव वक्तव्यम्। वसुधाधिपः अप्रतिकूलेन, मृदुपूर्वेण, शुभेन, हितेन, युक्तेन च वाक्येन उपचारपूर्वकम् एव सम्बोधनीयः। यत् वाक्यम् अवमर्दयुक्तं तत् हितम् अपि सत् मानार्थी राजा न अभिनन्देत — मानवर्जितं वचनं राज्ञे असह्यम् एव। ततः सः राज्ञः माहात्म्यं वर्णयति — अमितौजसः राजानः पञ्च रूपाणि धारयन्ति, अर्थात् अग्नेः, इन्द्रस्य, सोमस्य, यमस्य, वरुणस्य च; तथा च, हे क्षणदाचर, महात्मानः राजानः औष्ण्यं, विक्रमम्, सौम्यम्, दण्डं, प्रसन्नतां च धारयन्ति। एतत् प्रसिद्धं राजनीतिवचनं रावणः स्वस्य क्रोधस्य समर्थनाय एव उपयुङ्क्ते। पञ्चरूपवर्णनं द्वयोः श्लोकयोः विभक्तम् — प्रथमे पञ्च देवताः, द्वितीये तेषां पञ्च गुणाः; अग्नेः औष्ण्यम्, इन्द्रस्य विक्रमः, सोमस्य सौम्यम्, यमस्य दण्डः, वरुणस्य प्रसन्नता इति क्रमेण योज्यम्। हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव योजयति।

तस्मात् सर्वासु अवस्थासु राजानः नित्यदा मान्याः पूज्याः च — इति सिद्धान्तं स्थापयित्वा सः मारीचम् आक्षिपति — त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं मोहम् आश्रितः, दौरात्म्यात् एव अभ्यागतं माम् ईदृशं परुषं वदसि। ततः सः स्पष्टं वदति — हे राक्षस, अहं गुणदोषौ न पृच्छामि, न च आत्मनि क्षेमं पृच्छामि; एतावत् एव मया तव पुरतः उक्तम्, हे अमितविक्रम — अस्मिन् कृत्ये भवान् साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि इति। एतेन संवादस्य स्वरूपम् एव परिवर्तते — याचना आज्ञां प्रति गच्छति, मन्त्रणा च आदेशत्वं प्राप्नोति। ‘अभ्यागतम्’ इति पदेन रावणः अतिथिधर्मम् अपि स्मारयति — अहम् अतिथिः, त्वं च गृही; अतिथये परुषवचनं न युक्तम् इति। किन्तु स्वयम् एव सः तस्मिन् एव क्षणे परुषतरं वदति इति विरोधः अनुक्तः अपि स्पष्टः। ‘एतावत् एव उक्तम्’ इति वचनेन सः स्वस्य वचनस्य संक्षेपं दर्शयति — विचारः समाप्तः, केवलम् आज्ञा अवशिष्टा इति।

ततः रावणः समग्रम् उपायं क्रमशः वर्णयति। मम वचनात् साहाय्ये यत् कार्यं तत् शृणु — त्वं रजतबिन्दुभिः चित्रः सौवर्णः मृगः भूत्वा तस्य रामस्य आश्रमे सीतायाः प्रमुखे चर; वैदेहीं प्रलोभ्य ततः यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि। मायामयं काञ्चनं त्वां दृष्ट्वा जातविस्मया मैथिली शीघ्रम् एव रामं वक्ष्यति — एनम् आनय इति। काकुत्स्थे अपक्रान्ते सति दूरं गत्वा त्वं रामवाक्यानुरूपम् एव ‘हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति उदाहर। तत् श्रुत्वा सीतया प्रचोदितः सौमित्रिः अपि सौहृदात् सम्भ्रान्तः सन् रामपदवीम् अनुगच्छति। एवं काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् अपक्रान्ते सति सहस्राक्षः शचीम् इव अहं वैदेहीम् आहरिष्यामि। एषः समग्रः व्यूहः चतुर्षु पदेषु निबद्धः — प्रलोभनम्, रामस्य निर्गमनम्, कृत्रिमक्रन्दनेन लक्ष्मणस्य निर्गमनम्, शून्ये आश्रमे हरणम् इति। ‘रामवाक्यानुरूपकम्’ इति पदेन रामस्य स्वरस्य एव अनुकरणम् अपेक्षितम्; एतत् एव पञ्चचत्वारिंशे सर्गे सीतायाः भ्रमस्य कारणं भविष्यति। ‘सहस्राक्षः शचीमिव’ इति उपमया रावणः स्वस्य कर्म इन्द्रस्य कर्मणा तुलयति, यत् अस्य निन्द्यत्वम् एव सूचयति। ‘यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि’ इति अभयवचनम् अपि अत्र दत्तम्, येन मारीचः कार्यानन्तरं मुक्तः भवेत्।

उपायं कथयित्वा रावणः पारितोषिकं प्रलोभनं च दर्शयति — एवम् इदं कार्यं कृत्वा, हे राक्षस, यथेष्टं गच्छ; हे सुव्रत मारीच, अहं तुभ्यं राज्यस्य अर्धं प्रदास्यामि। हे सौम्य, अस्य कार्यस्य विवृद्धये शिवं मार्गं गच्छ; अहम् अपि सरथः सन् त्वाम् अनुगमिष्यामि दण्डकावनम्। अयुद्धेन एव सीतां प्राप्य राघवं वञ्चयित्वा कृतकार्यः अहं त्वया सह लङ्कां प्रति गमिष्यामि। किन्तु ततः तस्य स्वरः परिवर्तते — नो चेत् करोषि, हे मारीच, अद्य एव अहं त्वां हन्मि; एतत् मम कार्यं बलात् अपि त्वम् अवश्यं करिष्यसि; राज्ञः विप्रतिकूलस्थः कदापि सुखं न एधते। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन — तं रामम् आसाद्य तव जीविते संशयः, मया सह विरुध्यतः तु अद्य मृत्युः ध्रुवः एव; एतत् यथावत् बुद्ध्या परिगण्य अत्र यत् पथ्यं तत् तथा एव कुरु। एवं वरदानेन मृत्युभयेन च उभाभ्यां सः मारीचं वशीकरोति; अग्रिमे सर्गे मारीचः विवशः सन् तत् स्वीकरिष्यति। अत्र रावणस्य वचने त्रयः भावाः क्रमेण मिलिताः — प्रलोभनम् (अर्धराज्यम्), आश्वासनम् (अहम् अपि अनुगमिष्यामि), तर्जनम् (नो चेत् हन्मि)। षड्विंशः श्लोकः षट्पादः, सप्तविंशः च उपजातिवृत्तेन चतुष्पादः।

మారీచుని ఆ మాట తగినదీ యుక్తమైనదీ అయినా రావణుడు దానిని స్వీకరించలేదు — చావాలనుకునే రోగి ఔషధాన్ని స్వీకరించనట్లు. ఈ ఉపమ సర్గ సమగ్ర భావాన్ని సూచిస్తుంది; కాలప్రేరితునికి హితమే అరుచిగా ఉంటుంది. తరువాత కాలప్రేరితుడైన అతడు పథ్యమూ హితమూ చెప్పిన మారీచునితో కఠినమైన, అయుక్తమైన మాట అన్నాడు — దుష్కులుడా, అర్థం లేని ఈ మాట నాతో చెప్పబడుతోంది; అది చవిటినేలలో నాటిన విత్తనంలా పూర్తిగా నిష్ఫలం. మళ్ళీ అతడు అంటాడు — నీ మాటలతో రామునితో యుద్ధం విషయంలో నన్ను చలింపజేయలేవు; ముఖ్యంగా మూర్ఖుడూ పాపశీలుడూ మనుష్యుడూ అయినవాని విషయంలో అసలే కాదు. ఇలా మారీచుడు ధర్మమూర్తిగా వర్ణించినవానినే రావణుడు మూర్ఖుడనీ మనుష్యుడనీ అంటాడు; ఈ రెండు మాటల విరోధమే ఈ సర్గకు కేంద్రం. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకంలో ‘మారీచస్య తు తద్వాక్యమ్’ (మారీచుని ఆ మాట) అని షష్ఠీవిభక్తి పాఠం ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘మారీచేన’ (మారీచునిచేత) అని తృతీయావిభక్తి. ‘దుష్కుల’ అనే సంబోధన కూడా ముద్రణ విశేషమే — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దానిని ‘చెడ్డ కులంలో పుట్టిన మారీచా’ అని వివరిస్తుంది.

రావణుడు రాముని వనవాసాన్నే పరిహాసవిషయం చేస్తాడు — మిత్రులనూ రాజ్యాన్నీ తల్లినీ తండ్రినీ విడిచి, ఒక సామాన్య స్త్రీ మాట విని ఒక్క అడుగులోనే వనానికి వెళ్ళినవాడూ, ఖరుని చంపినవాడూ అయిన అతనికి ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన సీతను నేను తప్పకుండా నీ సమక్షంలోనే, పోరాటంలో అపహరించాలి. ‘తవ సంనిధౌ’ (నీ సమక్షంలో) అనే పదంతో అతడు మారీచుని సహాయం అనివార్యమని సూచిస్తాడు. తరువాత అతడు తన నిశ్చయాన్ని ప్రకటిస్తాడు — మారీచా, నా హృదయంలో ఇలా నిశ్చితమైన బుద్ధి ఉంది; ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా దానిని మార్చలేరు. దీనితో అతడు మారీచుని సమస్త నీతివచనాన్నీ సమూలంగా తిరస్కరిస్తాడు. రావణుని దృష్టిలో రాముని త్యాగం దౌర్బల్యమే, మారీచుని దృష్టిలో మాత్రం అది ధర్మం; ఒకే సంఘటన రెండు విపరీత దృష్టులతో వ్యాఖ్యానించబడడం ఇక్కడి కావ్యసౌందర్యం. ఖరవధ కూడా రావణునికి వైరకారణం, మారీచునికి మాత్రం ఖరునిదే దోషం. ‘ఏకపదే’ (ఒక్క అడుగులో) అనే పదంతో ఆలోచన లేకుండా తక్షణమే అని ధ్వనిస్తుంది; రావణుడు రాముని పితృవాక్యపాలనను కూడా చాపల్యంగానే భావిస్తాడు.

తరువాత రావణుడు మారీచుని మాట మర్యాదాభంగరూపమైనదని చూపడానికి రాజనీతినే ఉపదేశిస్తాడు. దోషం గురించో గుణం గురించో అడిగినప్పుడే నువ్వు ఇలా మాట్లాడాలి; ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయించడంలో అపాయం గురించో ఉపాయం గురించో అడిగినప్పుడే చెప్పాలి. తన అభివృద్ధిని కోరుకునే విజ్ఞుడైన మంత్రి రాజు ఎదుట చేతులు జోడించి, అడిగినప్పుడే మాట్లాడాలి. రాజును ప్రతికూలం కాని, మృదువైన, శుభమైన, హితమైన, యుక్తమైన మాటతో మర్యాదపూర్వకంగానే సంబోధించాలి. అవమానంతో కూడిన మాట హితమైనదైనా గౌరవాన్ని కోరే రాజు దానిని అభినందించడు — గౌరవం లేని మాట రాజుకు భరించరానిదే. తరువాత అతడు రాజు మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు — అమితమైన ఓజస్సు గల రాజులు ఐదు రూపాలను ధరిస్తారు, అంటే అగ్ని, ఇంద్రుడు, సోముడు, యముడు, వరుణుడు అనేవారివి; అలాగే, రాత్రించరుడా, మహాత్ములైన రాజులు ఉష్ణత్వాన్నీ, పరాక్రమాన్నీ, సౌమ్యతనూ, దండాన్నీ, ప్రసన్నతనూ ధరిస్తారు. ఈ ప్రసిద్ధమైన రాజనీతి వచనాన్ని రావణుడు తన కోపాన్ని సమర్థించుకోవడానికే ఉపయోగిస్తాడు. ఐదు రూపాల వర్ణన రెండు శ్లోకాలలో విభజించబడింది — మొదటిదానిలో ఐదుగురు దేవతలు, రెండవదానిలో వారి ఐదు గుణాలు; అగ్నికి ఉష్ణత్వం, ఇంద్రునికి పరాక్రమం, సోమునికి సౌమ్యత, యమునికి దండం, వరుణునికి ప్రసన్నత అని క్రమంగా అన్వయించుకోవాలి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే అన్వయిస్తుంది.

కనుక అన్ని అవస్థలలోనూ రాజులు ఎల్లప్పుడూ గౌరవనీయులూ పూజనీయులూ — అనే సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించి అతడు మారీచుని ఆక్షేపిస్తాడు — నువ్వు మాత్రం ధర్మం తెలియక కేవలం మోహాన్ని ఆశ్రయించి, దౌరాత్మ్యంతోనే అతిథిగా వచ్చిన నాతో ఇంత కఠినంగా మాట్లాడుతున్నావు. తరువాత అతడు స్పష్టంగా అంటాడు — రాక్షసా, నేను గుణదోషాలను అడగడం లేదు, నా క్షేమం గురించీ అడగడం లేదు; అమితపరాక్రమా, నీ ఎదుట నేను చెప్పినది ఇంతే — ఈ కార్యంలో నువ్వు సహాయం చేయాలి అని. దీనితో సంభాషణ స్వరూపమే మారిపోతుంది — యాచన ఆజ్ఞ వైపు మళ్ళుతుంది, మంత్రాంగం ఆదేశంగా మారుతుంది. ‘అభ్యాగతమ్’ (అతిథిగా వచ్చినవాడిని) అనే పదంతో రావణుడు అతిథిధర్మాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు — నేను అతిథిని, నువ్వు గృహస్థుడవు; అతిథితో కఠినంగా మాట్లాడడం తగదు అని. కాని అదే క్షణంలో అతడే మరింత కఠినంగా మాట్లాడుతున్నాడనే విరోధం చెప్పకపోయినా స్పష్టమే. ‘ఏతావత్ ఏవ ఉక్తమ్’ (నేను చెప్పినది ఇంతే) అనే మాటతో అతడు తన మాట సంక్షేపాన్ని చూపుతాడు — ఆలోచన ముగిసింది, ఆజ్ఞ మాత్రమే మిగిలింది అని.

తరువాత రావణుడు సమగ్ర ఉపాయాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు. నా మాట ప్రకారం సహాయంగా నువ్వు చేయవలసిన పని విను — నువ్వు వెండి చుక్కలతో చిత్రంగా ఉన్న బంగారు లేడివై ఆ రాముని ఆశ్రమంలో సీత ఎదుట సంచరించు; వైదేహిని ప్రలోభపెట్టి ఆ తరువాత నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు. మాయామయమైన బంగారు రూపంలో ఉన్న నిన్ను చూసి ఆశ్చర్యపడిన మైథిలి వెంటనే రామునితో అంటుంది — దీనిని తీసుకురా అని. కాకుత్స్థుడు దూరమైనప్పుడు, నువ్వు దూరం వెళ్ళి రాముని కంఠానికి సరిపోయేలా ‘హా సీతా, హా లక్ష్మణా’ అని అరువు. అది విని సీత ప్రేరేపించగా సౌమిత్రి కూడా సోదరప్రేమతో తొట్రుపడి రాముని దారిని అనుసరిస్తాడు. ఇలా కాకుత్స్థుడూ లక్ష్మణుడూ సులభంగా దూరమైనప్పుడు, సహస్రాక్షుడు శచీదేవిని తెచ్చుకున్నట్లు నేను వైదేహిని తీసుకువస్తాను. ఈ సమగ్ర వ్యూహం నాలుగు దశలలో కూర్చబడింది — ప్రలోభం, రాముడు బయటకు వెళ్ళడం, కృత్రిమ ఆక్రందనతో లక్ష్మణుడు బయటకు వెళ్ళడం, శూన్యమైన ఆశ్రమంలో అపహరణ. ‘రామవాక్యానురూపకమ్’ (రాముని కంఠానికి సరిపోయేలా) అనే పదంతో రాముని స్వరాన్నే అనుకరించాలని అపేక్షించబడింది; ఇదే నలభై ఐదవ సర్గలో సీత భ్రమకు కారణం కాబోతుంది. ‘సహస్రాక్షః శచీమివ’ (సహస్రాక్షుడు శచీదేవిని తెచ్చుకున్నట్లు) అనే ఉపమతో రావణుడు తన కర్మను ఇంద్రుని కర్మతో పోల్చుకుంటాడు, ఇది దాని నిందనీయతనే సూచిస్తుంది. ‘యథేష్టం గంతుమ్ అర్హసి’ (నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళవచ్చు) అనే అభయవచనం కూడా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది, తద్వారా మారీచుడు పని తరువాత విముక్తుడవుతాడు.

ఉపాయం చెప్పి రావణుడు పారితోషికాన్నీ ప్రలోభాన్నీ చూపుతాడు — ఇలా ఈ పని చేసి, రాక్షసా, నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు; సువ్రతుడవైన మారీచా, నేను నీకు రాజ్యంలో సగం ఇస్తాను. సౌమ్యుడా, ఈ పని సఫలం కావడానికి శుభమైన దారిన వెళ్ళు; నేను కూడా రథంతో దండకావనానికి నిన్ను అనుసరిస్తాను. యుద్ధం లేకుండానే సీతను పొంది, రాఘవుని వంచించి, కృతకార్యుడనై నీతో కలిసి లంకకు వెళ్తాను. కాని తరువాత అతని స్వరం మారుతుంది — మారీచా, నువ్వు ఇది చేయకపోతే ఈ రోజే నిన్ను చంపుతాను; ఈ నా పనిని బలవంతంగానైనా నువ్వు తప్పకుండా చేస్తావు; రాజుకు వ్యతిరేకంగా నిలిచినవాడు ఎన్నడూ సుఖంగా వర్ధిల్లడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో — ఆ రాముని సమీపిస్తే నీ ప్రాణాలకు సంశయం, నాతో విరోధిస్తే మాత్రం ఈ రోజే మరణం నిశ్చయం; దీనిని బుద్ధితో యథాతథంగా లెక్కించుకుని ఇక్కడ ఏది పథ్యమో అదే చెయ్యి. ఇలా వరదానంతోనూ మరణభయంతోనూ రెండిటితోనూ అతడు మారీచుని వశపరచుకుంటాడు; తరువాతి సర్గలో మారీచుడు నిస్సహాయుడై దానిని అంగీకరిస్తాడు. ఇక్కడ రావణుని మాటలో మూడు భావాలు క్రమంగా కలిసి ఉన్నాయి — ప్రలోభం (అర్ధరాజ్యం), ఆశ్వాసనం (నేను కూడా అనుసరిస్తాను), బెదిరింపు (చేయకపోతే చంపుతాను). ఇరవై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, ఇరవై ఏడవది ఉపజాతివృత్తంలో నాలుగు పాదాలది.

மாரீசனின் அந்தச் சொல் தகுந்ததும் பொருத்தமானதுமாக இருந்தது; ஆயினும் சாக விரும்பும் நோயாளி மருந்தை ஏற்காததுபோல ராவணன் அதை ஏற்கவில்லை. இந்த உவமை சர்க்கத்தின் முழு உணர்வையும் குறிப்பிடுகிறது; விதியால் தூண்டப்பட்டவனுக்கு நன்மையானதே வெறுப்பாகிறது. பிறகு விதியால் உந்தப்பட்ட அவன், நலம் பயக்கும் நன்மையான சொல்லைச் சொன்ன மாரீசனிடம் கடுமையான, தகாத சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இழிகுலத்தவனே, பொருளற்ற இந்தச் சொல் என்னிடம் சொல்லப்படுகிறது; அது உவர்நிலத்தில் விதைத்த விதைபோல முற்றிலும் பயனற்றது.’ மேலும் அவன் சொல்கிறான்: ‘உன் சொற்களால் ராமனுடனான போரிலிருந்து என்னைப் பிரிக்க முடியாது; அதிலும் மூடனும் பாவ ஒழுக்கமுடையவனும் மனிதனுமானவனைப் பொறுத்தவரை முற்றிலும் முடியாது.’ இவ்வாறு மாரீசன் தர்மத்தின் வடிவாக வர்ணித்தவனையே ராவணன் மூடன், மனிதன் என்கிறான்; இவ்விருவரின் சொற்களுக்கிடையிலான முரணே இந்தச் சர்க்கத்தின் மையம். அச்சுப் பதிப்பில் முதல் சுலோகத்தில் ‘மாரீசஸ்ய து தத்வாக்யம்’ (மாரீசனுடைய அந்தச் சொல்) என்று ஆறாம் வேற்றுமைப் பாடம் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘மாரீசேன’ (மாரீசனால்) என்று மூன்றாம் வேற்றுமைப் பாடம். ‘இழிகுலத்தவனே’ (துஷ்குல) என்ற விளியும் அச்சுப் பதிப்பின் தனிச்சிறப்பு — இந்தி உரையும் இதைக் ‘கெட்ட குலத்தில் பிறந்த மாரீசனே’ என்று விளக்குகிறது.

ராவணன் ராமனின் வனவாசத்தையே ஏளனத்துக்குரியதாக்குகிறான் — நண்பர்களையும் அரசையும் தாயையும் தந்தையையும் துறந்து, ஒரு சாதாரணப் பெண்ணின் சொல்லைக் கேட்டு ஒரே அடியில் காட்டுக்குச் சென்றவனும், கரனைக் கொன்றவனுமான அவனுக்கு உயிரினும் இனியவளான சீதையை, உன் முன்னிலையிலேயே போரில், நான் நிச்சயமாகக் கவர்ந்து செல்வேன். ‘உன் முன்னிலையிலேயே’ என்ற சொல்லால் அவன் மாரீசனின் உதவி தவிர்க்க முடியாதது என்று குறிப்பிடுகிறான். பிறகு அவன் தன் முடிவை அறிவிக்கிறான் — மாரீசா, என் இதயத்தில் இவ்வாறு உறுதியான முடிவு உள்ளது; இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும்கூட அதை மாற்ற முடியாது. இதனால் அவன் மாரீசனின் நீதிச் சொற்கள் அனைத்தையும் வேரோடு மறுக்கிறான். ராவணனின் பார்வையில் ராமனின் துறவு பலவீனமே; மாரீசனின் பார்வையிலோ அது தர்மம்; ஒரே நிகழ்வு இரண்டு எதிரெதிர்ப் பார்வைகளால் விளக்கப்படுவதே இங்குக் காவிய அழகு. கரன் வதமும் ராவணனுக்குப் பகைக் காரணம்; மாரீசனுக்கோ அது கரனின் குற்றமே. ‘ஒரே அடியில்’ என்ற சொல்லால் யோசிக்காமல் உடனே என்பது ஒலிக்கிறது; ராமன் தந்தையின் சொல்லைக் காத்ததையும் ராவணன் சபலமாகவே கருதுகிறான்.

பிறகு மாரீசனின் சொல் வரம்பு மீறியது என்று காட்டுவதற்காக ராவணன் ராஜநீதியையே அறிவுறுத்துகிறான். குற்றத்தையோ குணத்தையோ கேட்கப்பட்டால்தான் நீ இவ்வாறு பேசத் தகும்; இந்தக் காரியத்தைத் தீர்மானிப்பதில் கேடு என்ன, உபாயம் என்ன என்று கேட்கப்பட்டால்தான் சொல்ல வேண்டும். தன் நலனை விரும்பும் அறிவுள்ள அமைச்சன் அரசனின் முன் கைகூப்பி நின்று, கேட்கப்பட்டால்தான் பேச வேண்டும். அரசனை எதிர்ப்பில்லாத, மென்மையோடு தொடங்கும், மங்களமான, நன்மையான, பொருத்தமான சொல்லால், மரியாதையுடனேயே விளிக்க வேண்டும். அவமதிப்பு கலந்த சொல் நன்மையானதாக இருந்தாலும், மானத்தை நாடும் அரசன் அதை வரவேற்க மாட்டான் — மரியாதையற்ற சொல் அரசனுக்குத் தாங்க முடியாததே. பிறகு அவன் அரசனின் பெருமையை வர்ணிக்கிறான் — அளவற்ற ஆற்றலுடைய அரசர்கள் ஐந்து உருவங்களைத் தாங்குகிறார்கள், அதாவது அக்னி, இந்திரன், சோமன், யமன், வருணன் ஆகியோரின் உருவங்களை; அவ்வாறே, இரவுலாவியே, மகாத்மாக்களான அரசர்கள் வெம்மை, வீரம், சாந்தம், தண்டனை, அருள் ஆகியவற்றைத் தாங்குகிறார்கள். புகழ்பெற்ற இந்த ராஜநீதிச் சொல்லை ராவணன் தன் கோபத்தை நியாயப்படுத்தவே பயன்படுத்துகிறான். ஐந்து உருவங்களின் வர்ணனை இரண்டு சுலோகங்களில் பகிரப்பட்டுள்ளது — முதலாவதில் ஐந்து தெய்வங்கள், இரண்டாவதில் அவர்களின் ஐந்து குணங்கள்; அக்னியின் வெம்மை, இந்திரனின் வீரம், சோமனின் சாந்தம், யமனின் தண்டனை, வருணனின் அருள் என்று வரிசையாகப் பொருத்த வேண்டும். இந்தி உரையும் அவ்வாறே பொருத்துகிறது.

ஆகவே எல்லா நிலைகளிலும் அரசர்கள் எப்போதும் மதிக்கப்படவும் போற்றப்படவும் வேண்டியவர்கள் — என்ற கொள்கையை நிறுவிவிட்டு அவன் மாரீசனைக் குற்றம் சாட்டுகிறான் — நீயோ தர்மத்தை அறியாமல் மயக்கத்தையே பற்றிக்கொண்டு, தீய மனத்தாலேயே உன்னிடம் வந்த என்னிடம் இப்படிக் கடுமையாகப் பேசுகிறாய். பிறகு அவன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — ராக்ஷசனே, நான் குணத்தையும் குற்றத்தையும் கேட்கவில்லை; எனக்கு நலம் உண்டா என்றும் கேட்கவில்லை; அளவற்ற வீரமுடையவனே, உன் முன் நான் சொன்னது இவ்வளவே — இந்தக் காரியத்தில் நீ உதவி செய்ய வேண்டும். இதனால் உரையாடலின் இயல்பே மாறுகிறது — வேண்டுகோள் கட்டளையை நோக்கிச் செல்கிறது; ஆலோசனை ஆணையாக மாறுகிறது. ‘உன்னிடம் வந்தவன்’ என்ற சொல்லால் ராவணன் விருந்தோம்பல் தர்மத்தையும் நினைவூட்டுகிறான் — நான் விருந்தினன், நீ இல்லறத்தான்; விருந்தினனிடம் கடுஞ்சொல் தகாது என்று. ஆனால் அதே கணத்தில் அவனே இன்னும் கடுமையாகப் பேசுகிறான் என்ற முரண் சொல்லப்படாவிட்டாலும் தெளிவாக உள்ளது. ‘இவ்வளவே சொன்னேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் பேச்சின் சுருக்கத்தைக் காட்டுகிறான் — ஆராய்ச்சி முடிந்தது, ஆணை மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது.

பிறகு ராவணன் முழு உபாயத்தையும் வரிசையாக வர்ணிக்கிறான். என் சொல்லின்படி நீ செய்ய வேண்டிய உதவிச் செயலைக் கேள் — நீ வெள்ளிப் புள்ளிகளால் பல வண்ணமாகத் தோன்றும் பொன்மானாக மாறி, அந்த ராமனின் ஆசிரமத்தில் சீதையின் கண்முன் திரிவாய்; வைதேகியை மயக்கிவிட்டு பின் நீ விரும்பியபடி செல்லலாம். மாயையாலான பொன்னிறமான உன்னைக் கண்டு வியப்படைந்த மைதிலி விரைவிலேயே ராமனிடம் ‘இதைக் கொண்டு வா’ என்று சொல்வாள். காகுத்ஸ்தன் விலகிச் சென்றதும், தொலைவு சென்று நீ ராமனின் குரலுக்கு ஏற்றபடியே ‘ஹா சீதே, ஹா லக்ஷ்மணா’ என்று கூவு. அதைக் கேட்டு சீதையால் தூண்டப்பட்ட சௌமித்ரியும் அன்பின் காரணமாகப் பதறி ராமனின் வழியைப் பின்தொடர்வான். இவ்வாறு காகுத்ஸ்தனும் லக்ஷ்மணனும் விலகிச் சென்றதும், ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரன் சசியைக் கவர்ந்ததுபோல நான் வைதேகியை எளிதாகக் கவர்ந்து செல்வேன். இந்த முழு வியூகமும் நான்கு படிகளில் அமைந்துள்ளது — மயக்குதல், ராமன் வெளியேறுதல், போலிக் கதறலால் லக்ஷ்மணன் வெளியேறுதல், வெறிச்சோடிய ஆசிரமத்தில் கவர்தல். ‘ராமனின் குரலுக்கு ஏற்றபடி’ என்ற சொல்லால் ராமனின் குரலையே போலியாக ஒலிக்க வேண்டும் என்பது எதிர்பார்க்கப்படுகிறது; இதுவே நாற்பத்தைந்தாம் சர்க்கத்தில் சீதை ஏமாறுவதற்குக் காரணமாகும். ‘ஆயிரம் கண்ணன் சசியைப்போல’ என்ற உவமையால் ராவணன் தன் செயலை இந்திரனின் செயலோடு ஒப்பிடுகிறான்; அதுவே இதன் இழிவைக் குறிக்கிறது. ‘நீ விரும்பியபடி செல்லலாம்’ என்ற அபய வாக்கும் இங்கே அளிக்கப்படுகிறது; இதனால் காரியம் முடிந்ததும் மாரீசன் விடுபடலாம்.

உபாயத்தைச் சொன்னபின் ராவணன் பரிசையும் ஆசையையும் காட்டுகிறான் — ராக்ஷசனே, இவ்வாறு இந்தக் காரியத்தைச் செய்துவிட்டு நீ விரும்பியபடி செல்; நல்ல விரதமுடைய மாரீசா, நான் உனக்கு என் அரசில் பாதியைத் தருவேன். இனியவனே, இந்தக் காரியம் வெற்றிபெற மங்களமான வழியில் செல்; நானும் தேருடன் உன்னைத் தண்டகக் காட்டுக்குப் பின்தொடர்வேன். போரின்றியே சீதையை அடைந்து, ராகவனை ஏமாற்றி, காரியம் நிறைவேறியவனாக நான் உன்னுடன் இலங்கைக்குச் செல்வேன். ஆனால் பிறகு அவன் குரல் மாறுகிறது — மாரீசா, நீ இதைச் செய்யாவிட்டால் இன்றே உன்னைக் கொல்வேன்; என் இந்தக் காரியத்தைப் பலவந்தமாகவேனும் நீ நிச்சயம் செய்வாய்; அரசனுக்கு எதிராக நிற்பவன் ஒருபோதும் சுகமாக வளர்வதில்லை. கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் — அந்த ராமனை நெருங்கினால் உன் உயிருக்கு ஐயம்; என்னோடு முரண்பட்டாலோ இன்றே மரணம் உறுதி; இதை உள்ளபடி அறிவால் கணக்கிட்டு, இங்கே எது நன்மையோ அதையே செய். இவ்வாறு வெகுமதியாலும் மரண அச்சத்தாலும் அவன் மாரீசனை வசப்படுத்துகிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் மாரீசன் வேறு வழியின்றி அதை ஏற்பான். இங்கே ராவணனின் சொல்லில் மூன்று உணர்வுகள் வரிசையாகக் கலந்துள்ளன — ஆசைகாட்டல் (பாதி அரசு), உறுதியளித்தல் (நானும் பின்தொடர்வேன்), மிரட்டல் (இல்லையேல் கொல்வேன்). இருபத்தாறாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது; இருபத்தேழாம் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் நான்கு பாதங்களுடையது.

ಮಾರೀಚನ ಆ ಮಾತು ಯೋಗ್ಯವೂ ಉಚಿತವೂ ಆಗಿತ್ತು, ಆದರೂ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ — ಸಾಯಬಯಸುವ ರೋಗಿ ಔಷಧವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಸಮಗ್ರ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಿಗೆ ಹಿತವೇ ಅರುಚಿಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಅವನು ಪಥ್ಯವನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ ಮಾರೀಚನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಅನುಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ದುಷ್ಕುಲದವನೇ, ನನಗೆ ಹೇಳಿದ ಈ ಅಸಂಬದ್ಧ ಮಾತು ಚೌಳುನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷ್ಫಲ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ವಿಮುಖಗೊಳಿಸಲಾಗದು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೂರ್ಖನೂ ಪಾಪಶೀಲನೂ ಮನುಷ್ಯನೂ ಆದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಂತೂ ಸರ್ವಥಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾರೀಚನು ಯಾರನ್ನು ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನೋ ಅವನನ್ನೇ ರಾವಣನು ಮೂರ್ಖನೆಂದೂ ಮನುಷ್ಯನೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾರೀಚಸ್ಯ ತು ತದ್ವಾಕ್ಯಮ್’ (ಮಾರೀಚನ ಆ ಮಾತು) ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀವಿಭಕ್ತಿಯ ಪಾಠವಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಾರೀಚೇನ’ (ಮಾರೀಚನಿಂದ) ಎಂಬ ತೃತೀಯಾವಿಭಕ್ತಿಯ ಪಾಠ. ‘ದುಷ್ಕುಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಮುದ್ರಣದ ವಿಶೇಷ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ದೂಷಿತವಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾರೀಚನೇ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಹಾಸ್ಯದ ವಿಷಯವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ತಂದೆಯನ್ನೂ ತೊರೆದು, ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಂಗಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಟ್ಟನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಆ ಖರಹಂತಕನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಬೇಕು. ‘ತವ ಸಂನಿಧೌ’ (ನಿನ್ನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮಾರೀಚನ ಸಹಾಯ ಅನಿವಾರ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾರೀಚ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿ ಇದೆ; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವಾಸುರರೂ ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಾರರು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮಾರೀಚನ ಸಮಗ್ರ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತ್ಯಾಗ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೇ, ಮಾರೀಚನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಧರ್ಮ; ಒಂದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯ. ಖರವಧೆಯೂ ರಾವಣನಿಗೆ ವೈರದ ಕಾರಣ, ಮಾರೀಚನಿಗಾದರೋ ಖರನದೇ ದೋಷ. ‘ಏಕಪದೇ’ (ತಟ್ಟನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯೋಚಿಸದೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ರಾಮನ ಪಿತೃವಾಕ್ಯಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಚಾಪಲ್ಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ಗುಣವನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು; ಈ ಕಾರ್ಯದ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯವನ್ನಾಗಲಿ ಉಪಾಯವನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬೇಕು. ತನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ವಿದ್ವಾಂಸನಾದ ಮಂತ್ರಿಯು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು, ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಮಾತನಾಡಬೇಕು. ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಕೂಲವಲ್ಲದ, ಮೃದುವಾದ, ಶುಭವಾದ, ಹಿತವಾದ, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಸಂಬೋಧಿಸಬೇಕು. ಅವಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತು ಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜನು ಅದನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ — ಗೌರವವಿಲ್ಲದ ಮಾತು ರಾಜನಿಗೆ ಅಸಹನೀಯವೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಮಿತ ಓಜಸ್ಸಿನ ರಾಜರು ಐದು ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯ, ಇಂದ್ರನ, ಚಂದ್ರನ, ಯಮನ, ವರುಣನ ರೂಪಗಳನ್ನು; ಹಾಗೆಯೇ, ನಿಶಾಚರನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಜರು ಉಷ್ಣತೆ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ದಂಡ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನೀತಿವಚನವನ್ನು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕೋಪದ ಸಮರ್ಥನೆಗಾಗಿಯೇ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಐದು ರೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ — ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ಐದು ದೇವತೆಗಳು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಐದು ಗುಣಗಳು; ಅಗ್ನಿಯ ಉಷ್ಣತೆ, ಇಂದ್ರನ ಪರಾಕ್ರಮ, ಚಂದ್ರನ ಸೌಮ್ಯತೆ, ಯಮನ ದಂಡ, ವರುಣನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಬೇಕು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ರಾಜರು ಸದಾ ಮಾನ್ಯರು, ಪೂಜ್ಯರು — ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನರಿಯದೆ ಕೇವಲ ಮೋಹವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ, ದುಷ್ಟತನದಿಂದಲೇ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದ ನನಗೆ ಇಂತಹ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನಾನು ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅಮಿತವಿಕ್ರಮನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿದುದು ಇಷ್ಟೇ — ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಸಂವಾದದ ಸ್ವರೂಪವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಬೇಡಿಕೆ ಆಜ್ಞೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಆದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಭ್ಯಾಗತಮ್’ (ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಅತಿಥಿಧರ್ಮವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಅತಿಥಿ, ನೀನು ಗೃಹಸ್ಥ; ಅತಿಥಿಗೆ ಕಠೋರ ಮಾತು ಸಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಏತಾವತ್ ಏವ ಉಕ್ತಮ್’ (ಹೇಳಿದುದು ಇಷ್ಟೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಸಂಕ್ಷೇಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಚಾರ ಮುಗಿಯಿತು, ಉಳಿದಿರುವುದು ಆಜ್ಞೆ ಮಾತ್ರ.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ಇಡೀ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸಹಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು — ನೀನು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸು; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ಅನಂತರ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬಹುದು. ಮಾಯಾಮಯವಾದ ಚಿನ್ನದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡ ಮೈಥಿಲಿ ಬೇಗನೆ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಇದನ್ನು ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ದೂರ ಹೋದಾಗ, ನೀನೂ ದೂರ ಹೋಗಿ ರಾಮನ ಧ್ವನಿಯಂತೆಯೇ ‘ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಕೂಗು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ ಸೋದರಪ್ರೇಮದಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ರಾಮನ ಹಾದಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ದೂರ ಹೋದಾಗ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದಂತೆ ನಾನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ. ಈ ಸಮಗ್ರ ವ್ಯೂಹ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದೆ — ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವುದು, ರಾಮನ ನಿರ್ಗಮನ, ಕೃತಕ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಗಮನ, ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಅಪಹರಣ. ‘ರಾಮವಾಕ್ಯಾನುರೂಪಕಮ್’ (ರಾಮನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ವರದ ಅನುಕರಣೆಯನ್ನೇ ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಭ್ರಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಶಚೀಮಿವ’ (ಇಂದ್ರನು ಶಚಿಯನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಇದರ ನಿಂದ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯಥೇಷ್ಟಂ ಗಂತುಮ್ ಅರ್ಹಸಿ’ (ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬಹುದು) ಎಂಬ ಅಭಯವಚನವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಕಾರ್ಯದ ನಂತರ ಮಾರೀಚನು ಮುಕ್ತನಾಗಲೆಂದು.

ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಬಹುಮಾನವನ್ನೂ ಆಮಿಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಹೀಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೋಗು; ಸುವ್ರತನಾದ ಮಾರೀಚನೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊರಡು; ನಾನೂ ರಥದೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ರಾಘವನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ, ಕೃತಕಾರ್ಯನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಅನಂತರ ಅವನ ಸ್ವರ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮಾರೀಚ, ನೀನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಇಂದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದಾದರೂ ನೀನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡುವೆ; ರಾಜನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತವನು ಎಂದಿಗೂ ಸುಖವಾಗಿ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ಜೀವಕ್ಕೆ ಸಂಶಯ, ನನ್ನನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರೆ ಇಂದೇ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ; ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡು. ಹೀಗೆ ವರದಾನ ಮತ್ತು ಮರಣಭಯ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ವಿವಶನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಆಮಿಷ (ಅರ್ಧರಾಜ್ಯ), ಆಶ್ವಾಸನೆ (ನಾನೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ), ಬೆದರಿಕೆ (ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ). ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದು ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳದ್ದು.

മാരീചന്റെ ആ വാക്ക് ഉചിതവും യുക്തവുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ രോഗി ഔഷധമെന്നപോലെ രാവണൻ അതു സ്വീകരിച്ചില്ല. ഈ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാലത്താൽ പ്രേരിതനായവന് ഹിതംതന്നെ അരുചികരമായിത്തീരുന്നു. പിന്നെ കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ അവൻ പഥ്യവും ഹിതവും പറഞ്ഞ മാരീചനോടു പരുഷവും അനുചിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ദുഷ്കുലജാതാ, അർഥശൂന്യമായ ഈ വാക്ക് നീ എന്നോടു പറയുന്നു; അത് ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ തീർത്തും നിഷ്ഫലമാണ്. വീണ്ടും അവൻ പറയുന്നു — നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് രാമനോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് എന്നെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല; പ്രത്യേകിച്ച് മൂഢനും പാപശീലനും വെറും മനുഷ്യനുമായവന്റെ കാര്യത്തിൽ ഒട്ടും ആവില്ല. ഇങ്ങനെ മാരീചൻ ധർമമൂർത്തിയെന്നു വർണിച്ചവനെത്തന്നെ രാവണൻ മൂഢനെന്നും മനുഷ്യനെന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളുടെ വിരോധംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. അച്ചടിയിൽ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മാരീചസ്യ തു തദ്വാക്യം’ (മാരീചന്റെ ആ വാക്ക്) എന്ന ഷഷ്ഠ്യന്തപാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘മാരീചേന’ (മാരീചനാൽ) എന്ന തൃതീയാന്തപാഠം. ‘ദുഷ്കുല’ എന്ന സംബോധനയും അച്ചടിപ്പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അതിനെ ‘ദുഷിച്ച കുലത്തിൽ ജനിച്ച മാരീചാ’ എന്നാണു വിശദീകരിക്കുന്നത്.

രാവണൻ രാമന്റെ വനവാസത്തെത്തന്നെ പരിഹാസവിഷയമാക്കുന്നു — സുഹൃത്തുക്കളെയും രാജ്യത്തെയും അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഒറ്റയടിക്കു വനത്തിലേക്കു പോയവനും ഖരനെ കൊന്നവനുമായ അവന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട സീതയെ, നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെ, ഈ ഉദ്യമത്തിൽ ഞാൻ നിശ്ചയമായും അപഹരിക്കും. ‘നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മാരീചന്റെ സഹായം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — മാരീചാ, ഇങ്ങനെ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ബുദ്ധി ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സുരാസുരന്മാർക്കുപോലും അതിനെ മാറ്റാനാവില്ല. ഇതിലൂടെ അവൻ മാരീചന്റെ നീതിവാക്കുകളെ മുഴുവൻ വേരോടെ നിരാകരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ത്യാഗം ദൗർബല്യമാണ്, മാരീചന്റെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ അതു ധർമം; ഒരേ സംഭവം വിപരീതമായ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ കാവ്യസൗന്ദര്യം. ഖരവധവും രാവണനു വൈരകാരണമാണ്, മാരീചനാകട്ടെ ഖരന്റെതന്നെ ദോഷം. ‘ഒറ്റയടിക്ക്’ (ഏകപദേ) എന്ന പദത്തിലൂടെ വിചാരമില്ലാതെ ഉടനടി എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; രാമന്റെ പിതൃവാക്യപാലനത്തെപ്പോലും രാവണൻ ചാപല്യമായാണു കരുതുന്നത്.

പിന്നെ രാവണൻ രാജനീതിതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു, മാരീചന്റെ വാക്ക് മര്യാദാലംഘനമാണെന്നു കാണിക്കാനായി. ദോഷമോ ഗുണമോ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രമേ നീ ഇങ്ങനെ പറയാവൂ; ഈ കാര്യം നിശ്ചയിക്കുമ്പോൾ അപായമോ ഉപായമോ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രമേ പറയാവൂ. സ്വന്തം ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വിവേകിയായ മന്ത്രി രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പിനിന്ന്, ചോദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാത്രമേ സംസാരിക്കാവൂ. പ്രതികൂലമല്ലാത്തതും മൃദുവായി ആരംഭിക്കുന്നതും ശുഭവും ഹിതവും യുക്തവുമായ വാക്കുകളാൽ, ഉപചാരത്തോടെ മാത്രമേ രാജാവിനെ സംബോധന ചെയ്യാവൂ. അവമതിയോടുകൂടിയ വാക്ക് ഹിതകരമാണെങ്കിലും മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് അതിനെ അഭിനന്ദിക്കുകയില്ല — മാനമില്ലാത്ത വാക്ക് രാജാവിന് അസഹ്യംതന്നെ. പിന്നെ അവൻ രാജാവിന്റെ മാഹാത്മ്യം വർണിക്കുന്നു — അമിതതേജസ്സുള്ള രാജാക്കന്മാർ അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു, അതായത് അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, സോമൻ, യമൻ, വരുണൻ എന്നിവരുടേത്; അതുപോലെ, രാത്രിസഞ്ചാരീ, മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർ ഉഷ്ണവും വിക്രമവും സൗമ്യതയും ദണ്ഡവും പ്രസന്നതയും ധരിക്കുന്നു. പ്രസിദ്ധമായ ഈ രാജനീതിവചനം രാവണൻ തന്റെ ക്രോധത്തെ ന്യായീകരിക്കാനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. അഞ്ചു രൂപങ്ങളുടെ വർണന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യത്തേതിൽ അഞ്ചു ദേവതകൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ അവരുടെ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ; അഗ്നിയുടെ ഉഷ്ണം, ഇന്ദ്രന്റെ വിക്രമം, സോമന്റെ സൗമ്യത, യമന്റെ ദണ്ഡം, വരുണന്റെ പ്രസന്നത എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി ചേർത്തു വായിക്കണം. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അങ്ങനെതന്നെയാണു ചേർക്കുന്നത്.

അതിനാൽ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും രാജാക്കന്മാർ എപ്പോഴും മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവരും പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടവരുമാണ് — ഈ സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിച്ചശേഷം അവൻ മാരീചനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു — നീയാകട്ടെ ധർമം അറിയാതെ മൗഢ്യത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ദുഷ്ടതകൊണ്ടുതന്നെ, അതിഥിയായി വന്ന എന്നോട് ഇങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാക്ഷസാ, ഞാൻ ഗുണദോഷങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നില്ല, എനിക്കു ക്ഷേമമാണോ എന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; അമിതവിക്രമാ, ഇത്രമാത്രമാണു ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞത് — ഈ കാര്യത്തിൽ നീ സഹായിക്കണം. ഇതോടെ സംവാദത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ മാറുന്നു — യാചന ആജ്ഞയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, മന്ത്രണം ആദേശമായി മാറുന്നു. ‘അതിഥിയായി വന്ന’ (അഭ്യാഗതം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണൻ അതിഥിധർമവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഞാൻ അതിഥി, നീ ഗൃഹസ്ഥൻ; അതിഥിയോടു പരുഷവാക്ക് ഉചിതമല്ല എന്ന്. എന്നാൽ അതേ നിമിഷംതന്നെ അവൻ സ്വയം കൂടുതൽ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്നു എന്ന വിരോധം പറയാതെതന്നെ വ്യക്തമാണ്. ‘ഇത്രമാത്രമാണു പറഞ്ഞത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ചുരുക്കം കാണിക്കുന്നു — വിചാരം കഴിഞ്ഞു, ആജ്ഞ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.

പിന്നെ രാവണൻ ഉപായം മുഴുവൻ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു. എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സഹായമായി നീ ചെയ്യേണ്ടതു കേൾക്കുക — നീ വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രമായ ഒരു സ്വർണമാനായി മാറി ആ രാമന്റെ ആശ്രമത്തിൽ സീതയുടെ മുന്നിൽ സഞ്ചരിക്കുക; വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചശേഷം നിനക്ക് ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം. മായാമയനായ സ്വർണമാനായ നിന്നെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ച മൈഥിലി ഉടനെ രാമനോടു പറയും — ഇതിനെ കൊണ്ടുവരൂ എന്ന്. കാകുത്സ്ഥൻ അകന്നുപോകുമ്പോൾ ദൂരെച്ചെന്ന് നീ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിനൊത്തവിധം ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു വിളിച്ചുകൂവുക. അതു കേട്ട് സീതയാൽ പ്രേരിതനായ സൗമിത്രിയും സ്നേഹംകൊണ്ടു പരിഭ്രമിച്ച് രാമന്റെ വഴിയേ പിന്തുടരും. ഇങ്ങനെ കാകുത്സ്ഥനും ലക്ഷ്മണനും സുഖമായി അകന്നുപോകുമ്പോൾ, സഹസ്രാക്ഷൻ ശചിയെ എന്നപോലെ ഞാൻ വൈദേഹിയെ കൊണ്ടുപോകും. ഈ സമഗ്രവ്യൂഹം നാലു ഘട്ടങ്ങളിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രലോഭനം, രാമന്റെ പുറപ്പാട്, കൃത്രിമമായ നിലവിളിയിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട്, ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്നുള്ള അപഹരണം. ‘രാമവാക്യാനുരൂപകം’ (രാമന്റെ ശബ്ദത്തിനൊത്തവിധം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ സ്വരത്തിന്റെതന്നെ അനുകരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് നാല്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ സീതയുടെ ഭ്രമത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ‘സഹസ്രാക്ഷൻ ശചിയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാവണൻ തന്റെ കർമത്തെ ഇന്ദ്രന്റെ കർമത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; ഇതുതന്നെ അതിന്റെ നിന്ദ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം’ എന്ന അഭയവാക്കും ഇവിടെ നൽകുന്നു, കാര്യം കഴിഞ്ഞാൽ മാരീചൻ സ്വതന്ത്രനാകുമെന്ന്.

ഉപായം പറഞ്ഞശേഷം രാവണൻ പാരിതോഷികവും പ്രലോഭനവും കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസാ, ഇങ്ങനെ ഈ കാര്യം ചെയ്തിട്ട് ഇഷ്ടംപോലെ പോകുക; സുവ്രതനായ മാരീചാ, ഞാൻ നിനക്ക് രാജ്യത്തിന്റെ പാതി നൽകും. സൗമ്യാ, ഈ കാര്യത്തിന്റെ വിജയത്തിനായി ശുഭമായ വഴിയേ പോകുക; ഞാനും രഥത്തിൽ നിന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്കു പിന്തുടരും. യുദ്ധമില്ലാതെതന്നെ സീതയെ നേടി, രാഘവനെ വഞ്ചിച്ച്, കാര്യം സാധിച്ച് ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം ലങ്കയിലേക്കു പോകും. എന്നാൽ പിന്നെ അവന്റെ സ്വരം മാറുന്നു — മാരീചാ, നീ ഇതു ചെയ്യുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും; എന്റെ ഈ കാര്യം ബലമായിട്ടെങ്കിലും നീ നിശ്ചയമായും ചെയ്യും; രാജാവിനു പ്രതികൂലമായി നിൽക്കുന്നവൻ ഒരിക്കലും സുഖമായി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ — ആ രാമനെ നേരിട്ടാൽ നിന്റെ ജീവൻ സംശയത്തിലാണ്; എന്നോട് എതിർത്താലാകട്ടെ ഇന്നുതന്നെ മരണം ഉറപ്പ്; ഇതു ബുദ്ധികൊണ്ടു യഥാവിധി കണക്കാക്കി ഇവിടെ പഥ്യമായതെന്തോ അതു ചെയ്യുക. ഇങ്ങനെ വരദാനവും മരണഭയവും രണ്ടുംകൊണ്ട് അവൻ മാരീചനെ വശത്താക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ നിസ്സഹായനായ മാരീചൻ അതു സ്വീകരിക്കും. ഇവിടെ രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ക്രമമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു — പ്രലോഭനം (പാതിരാജ്യം), ആശ്വാസനം (ഞാനും പിന്തുടരും), ഭീഷണി (ഇല്ലെങ്കിൽ കൊല്ലും). ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; ഇരുപത്തേഴാമത്തേത് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതും.

What Mārīca had told Rāvaṇa was fitting and proper, yet Rāvaṇa would not accept it, as a man who wants to die will not take his medicine. That simile captures the mood of the whole sarga: to one driven on by Time, good counsel itself tastes bitter. Impelled by fate, he answered Mārīca, who had spoken for his health and good, with harsh and improper words. "Born of a vile family! This pointless talk of yours is utterly barren, like seed sown in salty ground. Your words cannot turn me back from battle with Rāma, a fool, a man of wicked ways, and a mere mortal at that." So the Rāma whom Mārīca had described as dharma embodied Rāvaṇa calls a fool and a mere man, and the clash between those two views is the centre of this sarga.

Rāvaṇa made a mockery of Rāma's very exile. "He abandoned his friends, his kingdom, his mother and his father, and at the word of a common woman went off to the forest on the spot. That slayer of Khara has a Sītā dearer to him than life, and I will most certainly carry her off in battle, and in your very presence." By "in your presence" he meant that Mārīca's help was not optional. Then he proclaimed his resolve: "That, Mārīca, is the decision fixed in my heart, and not all the gods and asuras together with Indra could turn it aside." With that he threw out the whole of Mārīca's counsel, root and branch. In Rāvaṇa's eyes Rāma's renunciation was weakness; in Mārīca's it was dharma. The poetry lies in seeing one and the same event read in two opposite ways. Khara's death, too, was for Rāvaṇa a cause for vengeance, while for Mārīca it was Khara's own fault. And "on the spot" implies that Rāma acted without a thought: Rāvaṇa took even his keeping of his father's word for rashness.

Then Rāvaṇa lectured him on the ways of kings, to show that Mārīca's words had overstepped the bounds. "You should speak like this only when you are asked about the merit or fault of a thing, about the obstacle or the means in deciding a matter. A wise minister who wishes himself well should speak to his king only when asked, and then standing before him with folded hands. A ruler of the earth must be addressed with courtesy, in words that do not oppose him, gentle at the start, auspicious, beneficial and fitting. A king who values his honour will never welcome words that carry contempt, even if what they say is good for him"; speech lacking in respect is unbearable to a king. Then he extolled the greatness of kings: "Kings of measureless power bear five forms, those of Agni, Indra, Soma, Yama and Varuṇa. Great-souled kings bear heat and valour, gentleness, the rod of punishment and graciousness, night-rover." These are well-known maxims of kingship, but Rāvaṇa used them only to justify his anger. The five forms are spread over two verses, the five gods in the first and their five qualities in the second, and they pair in order: the heat of fire, the valour of Indra, the gentleness of the moon, the punishing rod of Yama, the graciousness of Varuṇa.

"Therefore kings are to be honoured and revered at all times and in every condition." Having laid down this principle, he rebuked Mārīca: "But you know nothing of dharma and have given yourself over to delusion, and out of malice you speak such harsh words to me, who have come to you as a guest." Then he said it plainly: "I am not asking you about merits and faults, rākṣasa, nor about my own safety. I have said this much to you, and no more, O man of boundless valour: you must help me in this undertaking." With this the nature of the conversation changes: the request becomes an order, and counsel becomes command. By calling himself a guest Rāvaṇa invoked the duty of hospitality, as if to say, I am your guest and you my host, and harsh words to a guest are improper; yet at that very moment he was speaking more harshly still, and the contradiction is plain though unspoken. "I have said this much" shows he was cutting his speech short: the discussion was over and only the command remained.

Then Rāvaṇa set out the whole plan step by step. "Hear what you must do to help me, the task I give you at my word. Become a golden deer dappled with silver spots and wander about Rāma's hermitage before Sītā's eyes; once you have lured Vaidehī, you may go where you please. When Maithilī sees you, a golden creature of illusion, she will be filled with wonder and will quickly say to Rāma, 'Bring him to me.' When Kākutstha has gone off after you and you have drawn him far away, cry out 'Ah, Sītā! Ah, Lakṣmaṇa!' in a voice like Rāma's own. Hearing that, Sumitrā's son too, urged on by Sītā, will follow his brother's trail in alarm and affection. Then, with Kākutstha and Lakṣmaṇa both well away, I shall carry off Vaidehī as the thousand-eyed Indra carried off Śacī." The whole scheme has four steps: the lure, Rāma drawn away, Lakṣmaṇa drawn away by a false cry, and the abduction from the empty hermitage. "In a voice like Rāma's" calls for an imitation of Rāma's very voice, and this will be the cause of Sītā's mistake in the forty-fifth sarga. By comparing his deed with Indra's carrying off of Śacī Rāvaṇa only shows how shameful it was. And "you may go where you please" was a promise of safety, so that Mārīca would be free once the task was done.

Having told the plan, Rāvaṇa held out a reward and a lure. "When you have done this, rākṣasa, go wherever you like, and I will give you half my kingdom, Mārīca, true to your vows as you are. Go, gentle friend, and may your road be auspicious for the success of this task; I shall follow you to the Daṇḍaka forest in my chariot. Having won Sītā without a fight and tricked Rāghava, I shall go back to Laṅkā with you, my purpose achieved." But then his tone changed. "If you will not do it, Mārīca, I shall kill you here and now. You will do this task of mine, by force if need be; one who sets himself against his king never prospers." The last verse, in a different metre: "If you go near Rāma, your life is in doubt; if you oppose me, your death today is certain. Weigh this properly in your mind, and then do what is best for you." So with a promised reward and the fear of death he brought Mārīca under his control, and in the next sarga Mārīca, helpless, will agree. Three moods mingle in Rāvaṇa's speech in turn: enticement, with half his kingdom; reassurance, that he himself would follow; and menace, that he would kill him otherwise.