मारीचः कथां प्रवर्तयति — एवम् अहं तदा संयुगे तेन कथंचित् मुक्तः; इदानीम् अपि यत् वृत्तं तत् उत्तरं शृणु इति। प्रथमेन पराभवेन अपि अनिर्विण्णः सः पुनः दर्पं न त्यजति स्म। मृगरूपाभ्यां द्वाभ्यां राक्षसाभ्यां सहितः सः दण्डकावने प्रविष्टः। तस्य तदा रूपं भीषणम् आसीत् — दीप्तजिह्वः, महादंष्ट्रः, तीक्ष्णशृङ्गः, महाबलः, मांसभक्षः महामृगः सन् सः दण्डकारण्यं व्यचरत्। सः केवलं वने न भ्रमति स्म, अपि तु धर्मस्थानानि एव लक्ष्यीकरोति स्म — अग्निहोत्रेषु, तीर्थेषु, चैत्यवृक्षेषु च, हे रावण, अत्यन्तघोरः सन् सः तान् तापसान् प्रधर्षयन् विचरति स्म। दण्डकारण्ये धर्मचारिणः तापसान् निहत्य तेषां रुधिराणि पिबन्, तन्मांसानि च भक्षयन्, ऋषिमांसाशनः क्रूरः वनगोचरान् प्राणिनः त्रासयन्, रुधिरमत्तः सः दण्डकावनं व्यचरत्। एतत् वर्णनं मारीचः स्वनिन्दारूपेण एव वदति; अतीतस्य स्वस्य क्रौर्यम् अद्य सः स्वयम् एव दोषत्वेन पश्यति। एषा आत्मनिन्दा एव तस्य परिवर्तनस्य प्रमाणम्। पूर्वसर्गे रामस्य बाल्यम् एव वर्णितम्; अत्र तु प्रौढस्य रामस्य वनवासकालः आरभ्यते, येन रावणः कालद्वयस्य तुलनां कर्तुं शक्नुयात्। द्वौ सहायौ अपि मृगरूपधारिणौ एव आस्ताम्, यत् अग्रिमे सर्गे रावणस्य याचनायाः बीजम् अपि भवति।

तदा दण्डकारण्ये धर्मदूषकः सन् विचरन् अहं तापसं धर्मम् आश्रितं रामम् आसादयम्; तथा महाभागां वैदेहीं, महारथं नियताहारं सर्वभूतहिते रतं तापसं लक्ष्मणं च दृष्टवान्। त्रयः अपि तपस्विवेषेण स्थिताः आसन्, अतः तेषां वास्तविकं बलं मया न ज्ञातम्। सः अहं वनगतं महाबलं रामं परिभूय, ‘अयं तापसः एव’ इति ज्ञात्वा, पूर्ववैरम् अनुस्मरन्, सुसंक्रुद्धः तीक्ष्णशृङ्गः मृगाकृतिः सन् तं प्रति अभ्यधावम्। जिघांसुः अकृतप्रज्ञः च अहं तं पूर्वं प्राप्तं प्रहारम् अनुस्मरन् एव पुनः तम् एव प्रहर्तुम् उद्यतः अभवम्। ‘अकृतप्रज्ञः’ इति पदेन सः स्वस्य बुद्धेः अशुद्धिम् एव स्वीकरोति — पूर्वं प्रहारं स्मरन् अपि पुनः तत् एव साहसं कृतवान् इति विरोधः अत्र स्पष्टः। तपस्विनः वेषः एव रामस्य बलस्य आवरणम् आसीत्; मारीचः तत् आवरणम् एव सत्यं मत्वा प्रमादं कृतवान्। सीतायाः च लक्ष्मणस्य च उल्लेखेन सः सूचयति — तत्र त्रयः अपि आसन्, अहं तु एकम् एव पश्यन् धावितवान्।

तेन सुमहत् चापं विकृष्य त्रयः बाणाः त्यक्ताः — शिताः, शत्रुनिबर्हणाः, सुपर्णानिलतुल्यगाः, अर्थात् गरुडस्य वायोः च समानवेगाः। ते बाणाः वज्रसंकाशाः, सुघोराः, रक्तभोजनाः, संनतपर्वणः च सन्तः त्रयः अपि सहिताः एव आजग्मुः। किन्तु अहं रामस्य पराक्रमज्ञः, पूर्वम् एव दृष्टभयः च आसम्; अतः शठः सन् समुत्क्रान्तः, तेन एव मुक्तः च अभवम्। मम तौ उभौ सहायौ राक्षसौ तु हतौ। एवं रामस्य शरात् मुक्तः कथंचित् जीवितं प्राप्य अहम् इह प्रव्राजितः, युक्तः, समाहितः तापसः च अभवम्। द्विवारं वधात् मुक्तिः एव मारीचस्य तपसः मूलम्; भयेन एव सः तपस्वी जातः, न तु वैराग्येण इति अत्र गूढम्। त्रयाणां बाणानां वर्णने त्रीणि विशेषणानि क्रमेण तीक्ष्णताम्, वेगम्, भीषणताम् च दर्शयन्ति। ‘संनतपर्वणः’ इति पदेन बाणानां पर्वणां नम्रता, अर्थात् निर्दोषं निर्माणम् उच्यते। द्वौ राक्षसौ हतौ, अहम् एकः एव शठतया पलायितः — एतत् स्मरन् सः अद्यापि लज्जते।

ततः मारीचः स्वस्य वर्तमानां दशां वर्णयति, या करुणा हास्यं च उभयं जनयति। वृक्षे वृक्षे अहं चीरकृष्णाजिनाम्बरं गृहीतधनुषं रामं पश्यामि — पाशहस्तम् अन्तकम् इव। हे रावण, भीतः अहं रामसहस्राणि अपि पश्यामि; इदं समग्रम् अरण्यं मे रामभूतम् एव प्रतिभाति। हे राक्षसेश्वर, रहिते एकान्ते अपि अहं राममेव पश्यामि; स्वप्नगतं रामं दृष्ट्वा विचेतनः सन् उद्भ्रमामि। रामत्रस्तस्य मम रकारादीनि नामानि अपि — रत्नानि, रथाः च — वित्रासं जनयन्ति। एतत् वर्णनं केवलम् अतिशयोक्तिः न; भयस्य मानसिकं स्वरूपम् एव अत्र चित्रितम्, यत्र भयजनकस्य नामाक्षरम् अपि भयं वर्धयति। ‘वृक्षे वृक्षे’ इति वीप्सया सर्वत्रव्यापि भयं सूचितम्। चीरं कृष्णाजिनं च तापसस्य चिह्ने, धनुः तु क्षत्रियस्य; उभयं युगपत् धारयन् रामः मारीचस्य दृष्टौ पाशहस्तः अन्तकः इव प्रतिभाति। रामभूतम् अरण्यम् इति च रूपकम् अतीव मार्मिकम् — यत्र यत्र पश्यति तत्र तत्र रामः एव।

अहं तस्य प्रभावज्ञः; अतः तेन सह युद्धं तव न क्षमम्; रघुनन्दनः बलिं वा नमुचिं वा अपि हन्यात् इति सः निश्चयेन वदति। ततः सः विकल्पद्वयं दत्त्वा अपि स्वस्य सीमां स्थापयति — हे रावण, रणे रामेण सह युद्ध्यस्व, क्षमां वा कुरु; किन्तु यदि मां द्रष्टुम् इच्छसि, तर्हि मम पुरतः रामकथा न कार्या। ततः सः नीतिवाक्यम् आह — लोके बहवः साधवः, युक्ताः, धर्मम् अनुष्ठिताः अपि परेषाम् अपराधेन सपरिच्छदाः विनष्टाः। सः अहम् अपि परापराधेन विनशेयम्, हे निशाचर; अतः यत् ते क्षमं तत् कुरु, अहं तु त्वां न अनुयामि वै। कारणं च — रामः महातेजाः, महासत्त्वः, महाबलः च; सः समग्रस्य अपि राक्षसलोकस्य अन्तकरः भवेत्। एतत् प्रत्याख्यानं स्पष्टम् एव — मारीचः साहाय्यं न दास्यति इति सः निर्भयं वदति। अत्र मारीचः राजभक्तेः धर्मस्य च सीमां स्पष्टं निर्दिशति — आज्ञापालनं यावत् शक्यम्, आत्मनाशः तु न स्वीकार्यः। ‘न अनुयामि’ इति क्रियापदेन सः रावणस्य सेनापतित्वं न स्वीकरोति इति स्पष्टम्।

अन्ते मारीचः रावणस्य एव युक्तिं खण्डयति। यदि शूर्पणखाहेतोः जनस्थानगतः खरः मर्यादाम् अतिक्रम्य पूर्वम् एव अक्लिष्टकर्मणा रामेण हतः, तर्हि अत्र यथातत्त्वं ब्रूहि — रामस्य कः व्यतिक्रमः? आक्रमणं खरेण कृतम्, रामेण तु केवलं प्रतिरोधः; अतः वैरस्य मूलं रामे नास्ति इति। एषः श्लोकः षट्पादः, त्रिभिः अर्धैः एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — बन्धुहितार्थिना मया उच्यमानम् इदं वचः यदि न अभिपत्स्यसे, तर्हि सबान्धवः सन् रणे जीवितं त्यक्ष्यसि, अद्य एव रामेण अजिह्मगैः शरैः हतः। एतेन सर्गः समाप्यते। मारीचस्य समग्रं वचनं धर्मेण नीत्या भयेन च त्रिभिः अपि पुष्टम्, किन्तु अग्रिमे सर्गे रावणः तत् सर्वं कालचोदितः सन् प्रत्याख्यास्यति।

మారీచుడు కథను కొనసాగిస్తాడు — ఇలా అప్పుడు యుద్ధంలో అతనిచేత ఎలాగో విడిచిపెట్టబడ్డాను; ఇప్పుడు ఆ తరువాత జరిగినది విను అని. మొదటి పరాభవంతో కూడా విసుగు చెందని అతడు మళ్ళీ గర్వాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. మృగరూపం ధరించిన ఇద్దరు రాక్షసులతో కలిసి అతడు దండకావనంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు అతని రూపం భీషణంగా ఉంది — ప్రజ్వలించే నాలుక, పెద్ద కోరలు, పదునైన కొమ్ములు, మహాబలం గల మాంసభక్షకమైన మహామృగమై అతడు దండకారణ్యంలో సంచరించాడు. అతడు కేవలం వనంలో తిరగలేదు, ధర్మస్థానాలనే లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడు — అగ్నిహోత్రాల దగ్గర, తీర్థాలలో, చైత్యవృక్షాల దగ్గర, రావణా, అత్యంత ఘోరుడై అతడు ఆ తాపసులను బాధిస్తూ సంచరించాడు. దండకారణ్యంలో ధర్మాచరణ చేసే తాపసులను చంపి వారి రక్తాన్ని తాగుతూ, వారి మాంసాన్ని తింటూ, ఋషిమాంసభక్షకుడైన ఆ క్రూరుడు వనంలో సంచరించే ప్రాణులను భయపెడుతూ, రక్తంతో మత్తెక్కి దండకావనంలో తిరిగాడు. ఈ వర్ణనను మారీచుడు ఆత్మనిందారూపంలోనే చెబుతాడు; గతంలోని తన క్రౌర్యాన్ని ఈ రోజు అతడు స్వయంగా దోషంగా చూస్తాడు. ఈ ఆత్మనిందే అతని పరివర్తనకు ప్రమాణం. గత సర్గలో రాముని బాల్యమే వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ప్రౌఢుడైన రాముని వనవాసకాలం ఆరంభమవుతుంది, తద్వారా రావణుడు రెండు కాలాలనూ పోల్చి చూడగలడు. ఇద్దరు సహాయకులు కూడా మృగరూపధారులే, ఇది తరువాతి సర్గలో రావణుని యాచనకు బీజం కూడా అవుతుంది.

అప్పుడు దండకారణ్యంలో ధర్మాన్ని దూషిస్తూ సంచరిస్తున్న నేను తాపసధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన రాముని సమీపించాను; అలాగే మహాభాగ అయిన వైదేహినీ, మహారథుడూ నియమితాహారీ సర్వప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడూ తాపసుడూ అయిన లక్ష్మణునీ చూశాను. ముగ్గురూ తపస్వి వేషంలో ఉన్నారు, కనుక వారి అసలు బలం నాకు తెలియలేదు. అలాంటి నేను వనంలో ఉన్న మహాబలుడైన రాముని తక్కువగా భావించి, ‘వీడు కేవలం తాపసుడే’ అనుకుని, పాత వైరాన్ని గుర్తుచేసుకుని, తీవ్రమైన కోపంతో పదునైన కొమ్ములు గల మృగాకారంలో అతని వైపు పరుగెత్తాను. చంపాలనే కోరికతో, బుద్ధి పరిపక్వం కాని నేను ఇంతకుముందు తిన్న దెబ్బను గుర్తుచేసుకుంటూనే మళ్ళీ అతనినే కొట్టడానికి సిద్ధమయ్యాను. ‘అకృతప్రజ్ఞః’ (బుద్ధి పరిపక్వం కానివాడు) అనే పదంతో అతడు తన బుద్ధిలోని అశుద్ధినే ఒప్పుకుంటాడు — ముందటి దెబ్బను గుర్తుచేసుకుంటూనే మళ్ళీ అదే సాహసం చేశాడనే విరోధం ఇక్కడ స్పష్టం. తపస్వి వేషమే రాముని బలానికి ఆవరణ; మారీచుడు ఆ ఆవరణనే సత్యమని భావించి పొరపాటు చేశాడు. సీతనూ లక్ష్మణునీ ప్రస్తావించడం ద్వారా అతడు సూచిస్తాడు — అక్కడ ముగ్గురూ ఉన్నారు, నేను మాత్రం ఒక్కనినే చూస్తూ పరుగెత్తాను.

అతడు మహత్తరమైన ధనుస్సును లాగి మూడు బాణాలను విడిచాడు — పదునైనవి, శత్రుసంహారకమైనవి, సుపర్ణునితో వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవి, అంటే గరుడుని, గాలి వేగం గలవి. వజ్రం వంటి, అతిఘోరమైన, రక్తాన్ని తాగే, చక్కగా వంచిన కణుపులు గల ఆ మూడు బాణాలూ కలిసికట్టుగా వచ్చాయి. కాని నేను రాముని పరాక్రమం తెలిసినవాడిని, ఇంతకుముందే భయాన్ని చవిచూసినవాడిని; అందుకే శఠుడనై తప్పించుకుని దూకాను, అలా విడిపించుకున్నాను. నా ఇద్దరు సహాయకులైన రాక్షసులు మాత్రం హతులయ్యారు. ఇలా రాముని బాణం నుండి విడివడి ఎలాగో ప్రాణం దక్కించుకుని నేను ఇక్కడ సన్యసించి, యోగయుక్తుడనై, ఏకాగ్రచిత్తుడనైన తాపసుడనయ్యాను. రెండుసార్లు వధ నుండి తప్పించుకోవడమే మారీచుని తపస్సుకు మూలం; భయంతోనే అతడు తపస్వి అయ్యాడు, వైరాగ్యంతో కాదు అనేది ఇక్కడి గూఢార్థం. మూడు బాణాల వర్ణనలో మూడు విశేషణాలు క్రమంగా పదునునూ వేగాన్నీ భీషణత్వాన్నీ చూపుతాయి. ‘సంనతపర్వణః’ అనే పదంతో బాణాల కణుపులు చక్కగా వంగి ఉండడం, అంటే దోషరహితమైన నిర్మాణం చెప్పబడింది. ఇద్దరు రాక్షసులు హతులయ్యారు, నేను ఒక్కడినే శఠత్వంతో పారిపోయాను — ఇది గుర్తుచేసుకుని అతడు ఇప్పటికీ సిగ్గుపడతాడు.

తరువాత మారీచుడు తన ప్రస్తుత దశను వర్ణిస్తాడు, అది కరుణనూ హాస్యాన్నీ రెండిటినీ పుట్టిస్తుంది. ప్రతి చెట్టులోనూ నేను నారచీరలూ కృష్ణాజినమూ ధరించి విల్లు పట్టుకున్న రాముని చూస్తున్నాను — పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా. రావణా, భయపడిన నేను వేలాది రాములను చూస్తున్నాను; ఈ అరణ్యమంతా నాకు రామమయంగానే కనిపిస్తోంది. రాక్షసేశ్వరా, ఎవరూ లేని ఏకాంతంలో కూడా నేను రామునే చూస్తున్నాను; కలలో వచ్చిన రాముని చూసి స్పృహ తప్పి ఉలిక్కిపడి లేస్తాను. రామునికి భయపడిన నాకు ‘ర’కారంతో మొదలయ్యే పేర్లు కూడా — రత్నాలు, రథాలు — తీవ్రమైన భయాన్ని కలిగిస్తాయి. ఈ వర్ణన కేవలం అతిశయోక్తి కాదు; భయపు మానసిక స్వరూపమే ఇక్కడ చిత్రించబడింది, భయం కలిగించేవాని పేరులోని అక్షరం కూడా భయాన్ని పెంచుతుంది. ‘వృక్షే వృక్షే’ (ప్రతి చెట్టులోనూ) అనే ద్విరుక్తితో అంతటా వ్యాపించిన భయం సూచించబడింది. నారచీర, కృష్ణాజినం తాపసుని చిహ్నాలు, ధనుస్సు మాత్రం క్షత్రియునిది; రెండిటినీ ఒకేసారి ధరించిన రాముడు మారీచుని దృష్టికి పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా కనిపిస్తాడు. ‘రామభూతమ్ అరణ్యమ్’ (రామమయమైన అరణ్యం) అనే రూపకం అత్యంత మర్మస్పర్శి — ఎక్కడ ఎక్కడ చూసినా అక్కడ అక్కడ రాముడే.

నేను అతని ప్రభావం తెలిసినవాడిని; కనుక అతనితో యుద్ధం నీకు తగదు; రఘునందనుడు బలినైనా నముచినైనా చంపగలడు అని అతడు నిశ్చయంగా చెబుతాడు. తరువాత అతడు రెండు ప్రత్యామ్నాయాలు ఇచ్చి కూడా తన హద్దును నిలుపుకుంటాడు — రావణా, యుద్ధంలో రామునితో పోరాడు, లేదా క్షమించు; కాని నన్ను చూడాలనుకుంటే నా ఎదుట రాముని కథ ఎత్తవద్దు. తరువాత అతడు ఒక నీతివాక్యం చెబుతాడు — లోకంలో అనేకులు సాధువులూ, యోగ్యులూ, ధర్మాన్ని ఆచరించేవారూ కూడా ఇతరుల అపరాధం వల్ల పరివారంతో సహా నశించారు. నేను కూడా ఇతరుని అపరాధం వల్ల నశించవచ్చు, నిశాచరా; కనుక నీకు ఏది తగునో అది చెయ్యి, నేను మాత్రం నిన్ను అనుసరించను. కారణం కూడా — రాముడు మహాతేజస్వి, మహాసత్త్వుడు, మహాబలుడు; అతడు సమస్త రాక్షసలోకానికీ అంతం చేసేవాడు కాగలడు. ఈ నిరాకరణ స్పష్టమైనదే — మారీచుడు సహాయం చేయడని అతడు నిర్భయంగా చెబుతాడు. ఇక్కడ మారీచుడు రాజభక్తికీ ధర్మానికీ హద్దును స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తాడు — సాధ్యమైనంత వరకూ ఆజ్ఞాపాలనం, ఆత్మనాశనం మాత్రం అంగీకారయోగ్యం కాదు. ‘న అనుయామి’ (అనుసరించను) అనే క్రియాపదంతో అతడు రావణుని సేనాపతిత్వాన్ని అంగీకరించడని స్పష్టం.

చివరకు మారీచుడు రావణుని యుక్తినే ఖండిస్తాడు. శూర్పణఖ కారణంగా జనస్థానంలో ఉన్న ఖరుడు మర్యాద మీరి ముందుగా దాడి చేసినందువల్లనే శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రామునిచేత చంపబడితే, ఇక్కడ ఉన్నదున్నట్లు చెప్పు — రాముని అతిక్రమం ఏమిటి? దాడి ఖరుడు చేశాడు, రాముడు కేవలం ప్రతిఘటించాడు; కనుక వైరానికి మూలం రామునిలో లేదు అని. ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, మూడు అర్ధభాగాలతో ఒకే సంఖ్య కింద కూర్చబడింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో — బంధువుల హితాన్ని కోరే నేను చెబుతున్న ఈ మాటను నువ్వు అంగీకరించకపోతే, బంధువులతో సహా యుద్ధంలో ప్రాణాలు విడుస్తావు, ఈ రోజే రాముని సూటిగా వెళ్ళే బాణాలకు హతుడవై. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది. మారీచుని మాట అంతా ధర్మం, నీతి, భయం అనే మూడింటితోనూ పుష్టమైనది, కాని తరువాతి సర్గలో రావణుడు కాలప్రేరితుడై అదంతా తిరస్కరిస్తాడు.

மாரீசன் கதையைத் தொடர்கிறான் — இவ்வாறு அப்போது போரில் அவனால் நான் எப்படியோ விடுவிக்கப்பட்டேன்; இப்போது அதன் பின் நடந்ததையும் கேள். முதல் தோல்வியாலும் சோர்வடையாமல் அவன் மீண்டும் தன் செருக்கைக் கைவிடவில்லை. மான் உருவம் கொண்ட இரண்டு ராக்ஷசர்களுடன் அவன் தண்டகக் காட்டுக்குள் நுழைந்தான். அப்போது அவன் உருவம் அச்சமூட்டுவதாக இருந்தது — ஒளிரும் நாக்கு, பெரிய கோரைப்பற்கள், கூரிய கொம்புகள், பெரும் வலிமை உடைய, இறைச்சி உண்ணும் பெரிய விலங்காக அவன் தண்டகாரண்யத்தில் திரிந்தான். அவன் வெறுமனே காட்டில் அலையவில்லை; தர்மத் தலங்களையே குறிவைத்தான் — அக்னிஹோத்திரங்களிலும், புண்ணியத் துறைகளிலும், புனித மரங்களிலும், ராவணா, மிகக் கொடியவனாக அந்தத் தவசிகளைத் தாக்கியபடி திரிந்தான். தண்டகாரண்யத்தில் தர்மம் நடத்தும் தவசிகளைக் கொன்று, அவர்கள் இரத்தத்தைக் குடித்து, அவர்கள் இறைச்சியை உண்டு, ரிஷிகளின் இறைச்சியை உண்ணும் கொடியவனாய், காட்டில் திரியும் உயிர்களை அச்சுறுத்தியபடி, இரத்தவெறி கொண்டு அவன் தண்டகக் காட்டில் திரிந்தான். இந்த வர்ணனையை மாரீசன் தன்னைத் தானே பழிக்கும் வகையிலேயே சொல்கிறான்; கடந்தகாலத்தின் தன் கொடுமையை இன்று அவனே குற்றமாகக் காண்கிறான். இந்தத் தன்பழிப்பே அவன் மாற்றத்துக்குச் சான்று. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனின் சிறுவயது மட்டுமே வர்ணிக்கப்பட்டது; இங்கேயோ முதிர்ந்த ராமனின் வனவாசக் காலம் தொடங்குகிறது; இதனால் ராவணன் இரண்டு காலங்களையும் ஒப்பிட்டுப் பார்க்க முடியும். இரண்டு துணைவர்களும் மான் உருவம் தரித்தவர்களே; இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனின் வேண்டுகோளுக்கும் வித்தாகிறது.

அப்போது தண்டகாரண்யத்தில் தர்மத்தைக் கெடுப்பவனாகத் திரிந்தபோது, தவசியாக தர்மத்தைப் பற்றியிருந்த ராமனை நான் அணுகினேன்; அவ்வாறே பெரும்பேறு பெற்ற வைதேகியையும், மகாரதனும் கட்டுப்பாடான உணவுடையவனும் எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபட்டவனுமான தவசி லக்ஷ்மணனையும் கண்டேன். மூவருமே தவசிகளின் வேடத்தில் இருந்தனர்; ஆகவே அவர்களின் உண்மையான வலிமையை நான் அறியவில்லை. அத்தகைய நான், காட்டில் இருந்த பெருவலிமையுடைய ராமனை அலட்சியம் செய்து, ‘இவன் வெறும் தவசியே’ என்று எண்ணி, பழைய பகையை நினைத்து, கடுங்கோபத்துடன், கூரிய கொம்புகளுடைய மான் வடிவில் அவனை நோக்கிப் பாய்ந்தேன். கொல்ல விரும்பியவனும் அறிவு முதிராதவனுமான நான், முன்பு பெற்ற அந்த அடியை நினைத்துக்கொண்டே மீண்டும் அவனையே தாக்க முனைந்தேன். ‘அறிவு முதிராதவன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் அறிவின் குறையையே ஒப்புக்கொள்கிறான் — முந்தைய அடியை நினைத்துக்கொண்டே மீண்டும் அதே துணிச்சலைச் செய்தான் என்ற முரண் இங்குத் தெளிவாக உள்ளது. தவசியின் வேடமே ராமனின் வலிமையை மறைத்த திரையாக இருந்தது; மாரீசன் அந்தத் திரையையே உண்மை என்று நம்பித் தவறு செய்தான். சீதையையும் லக்ஷ்மணனையும் குறிப்பிடுவதால் அவன் சுட்டுகிறான் — அங்கே மூவரும் இருந்தனர்; நானோ ஒருவனை மட்டுமே பார்த்து ஓடினேன்.

அவன் தன் மிகப் பெரிய வில்லை இழுத்து மூன்று அம்புகளை எய்தான் — கூரியவை, பகைவரை அழிப்பவை, சுபர்ணனுக்கும் காற்றுக்கும் இணையாகச் செல்பவை, அதாவது கருடனுக்கும் காற்றுக்கும் சமமான வேகமுடையவை. வஜ்ராயுதம்போன்ற, மிகக் கொடிய, இரத்தத்தை உணவாகக் கொள்ளும், நன்கு படிந்த கணுக்கள் உடைய அந்த மூன்று அம்புகளும் ஒருசேரவே வந்தன. ஆனால் நான் ராமனின் வீரத்தை அறிந்தவன், முன்பே அச்சத்தை அனுபவித்தவன்; ஆகவே தந்திரமாக விலகித் தப்பினேன்; அவனால் விடுவிக்கப்பட்டேன். என் துணைவர்களான அந்த இரண்டு ராக்ஷசர்களும் கொல்லப்பட்டனர். இவ்வாறு ராமனின் அம்பிலிருந்து தப்பி, எப்படியோ உயிர்பெற்று, நான் இங்கே துறவியாக, யோகத்தில் ஈடுபட்டவனாக, ஒருமுகப்பட்ட மனமுடைய தவசியாக ஆனேன். இருமுறை மரணத்திலிருந்து தப்பியதே மாரீசனின் தவத்துக்கு வேர்; அச்சத்தாலேயே அவன் தவசியானான், வைராக்கியத்தால் அல்ல என்பதே இங்குள்ள மறைபொருள். மூன்று அம்புகளின் வர்ணனையில் மூன்று அடைமொழிகள் வரிசையாகக் கூர்மையையும் வேகத்தையும் கொடூரத்தையும் காட்டுகின்றன. ‘நன்கு படிந்த கணுக்கள்’ என்ற சொல்லால் அம்புகளின் கணுக்கள் சீராக அமைந்திருப்பது, அதாவது குறையற்ற உருவாக்கம், சொல்லப்படுகிறது. இரண்டு ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டனர், நான் ஒருவன் மட்டும் தந்திரத்தால் தப்பியோடினேன் — இதை நினைத்து அவன் இன்றும் வெட்கப்படுகிறான்.

பிறகு மாரீசன் தன் தற்போதைய நிலையை வர்ணிக்கிறான்; அது இரக்கத்தையும் சிரிப்பையும் ஒருசேரத் தூண்டுகிறது. ஒவ்வொரு மரத்திலும் மரவுரியும் கருமான் தோலும் அணிந்து, வில்லேந்திய ராமனை நான் காண்கிறேன் — பாசக்கயிற்றைக் கையில் ஏந்திய யமனைப்போல. ராவணா, அஞ்சிய நான் ஆயிரக்கணக்கான ராமர்களைக் காண்கிறேன்; இந்தக் காடு முழுவதுமே எனக்கு ராமமயமாகத் தோன்றுகிறது. ராக்ஷசர் தலைவனே, ஆளில்லாத தனியிடத்திலும் நான் ராமனையே காண்கிறேன்; கனவில் வரும் ராமனைக் கண்டு நினைவிழந்து திடுக்கிட்டு எழுகிறேன். ராமனுக்கு அஞ்சிய எனக்கு ‘ர’ என்ற எழுத்தில் தொடங்கும் பெயர்களும் — ரத்தினங்கள், ரதங்கள் — பெரும் அச்சத்தை உண்டாக்குகின்றன. இந்த வர்ணனை வெறும் மிகைப்படுத்தல் அன்று; அச்சத்தின் மனநிலையே இங்குச் சித்திரிக்கப்படுகிறது; அச்சமூட்டுபவனின் பெயரின் எழுத்தே அச்சத்தைப் பெருக்குகிறது. ‘ஒவ்வொரு மரத்திலும்’ என்ற அடுக்குத் தொடரால் எங்கும் பரவிய அச்சம் குறிப்பிடப்படுகிறது. மரவுரியும் கருமான் தோலும் தவசியின் அடையாளங்கள், வில்லோ க்ஷத்திரியனுடையது; இரண்டையும் ஒருசேரத் தாங்கிய ராமன் மாரீசனின் பார்வையில் பாசக்கயிறு ஏந்திய யமனைப்போல் தோன்றுகிறான். ‘ராமமயமான காடு’ என்ற உருவகம் மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — எங்கெங்கு பார்க்கிறானோ அங்கெல்லாம் ராமனே.

‘நான் அவன் ஆற்றலை அறிந்தவன்; ஆகவே அவனோடு போரிடுவது உனக்குத் தகாது; ரகுநந்தனன் பலியையோ நமுசியையோகூடக் கொல்வான்’ என்று அவன் உறுதியாகச் சொல்கிறான். பிறகு இரண்டு வழிகளைத் தந்தபோதும் தன் எல்லையை நிறுவுகிறான் — ராவணா, போரில் ராமனோடு போரிடு, அல்லது பொறுத்துக்கொள்; ஆனால் என்னைக் காண விரும்பினால், என் முன் ராமனைப் பற்றிப் பேசாதே. பிறகு அவன் ஒரு நீதி மொழியைச் சொல்கிறான் — உலகில் யோகத்தில் ஈடுபட்டு தர்மத்தைக் கடைப்பிடித்த சான்றோர் பலரும் பிறர் குற்றத்தால் தம் சுற்றத்தோடு அழிந்துள்ளனர். இரவுலாவியே, அத்தகைய நானும் பிறர் குற்றத்தால் அழிந்துவிடலாம்; ஆகவே உனக்கு எது தகுமோ அதைச் செய்; நானோ உன்னைப் பின்தொடர மாட்டேன். காரணமும் சொல்கிறான் — ராமன் பேரொளி மிக்கவன், பெரும் மனவலிமை உடையவன், பெருவலிமையுடையவன்; அவன் முழு ராக்ஷச உலகத்துக்கும் முடிவு கட்டுபவனாவான். இந்த மறுப்பு தெளிவானதே — மாரீசன் உதவி செய்ய மாட்டேன் என்று அச்சமின்றிச் சொல்கிறான். இங்கே மாரீசன் அரச விசுவாசத்துக்கும் தர்மத்துக்கும் உள்ள எல்லையைத் தெளிவாக வரையறுக்கிறான் — முடிந்த வரை ஆணைக்குக் கீழ்ப்படிதல்; தன்னைத் தானே அழித்துக்கொள்வதோ ஏற்கத்தக்கதன்று. ‘பின்தொடர மாட்டேன்’ என்ற வினைச்சொல்லால் அவன் ராவணனின் தலைமையை ஏற்கவில்லை என்பது தெளிவாகிறது.

இறுதியில் மாரீசன் ராவணனின் சொந்த வாதத்தையே தகர்க்கிறான். சூர்ப்பணகையின் பொருட்டு ஜனஸ்தானத்துக்குச் சென்ற கரன் வரம்பு மீறியதால் எளிதாகச் செயல்களை முடிக்கும் ராமனால் முன்னரே கொல்லப்பட்டான் என்றால், இங்கே உள்ளபடி சொல் — ராமனின் குற்றம் என்ன? தாக்குதல் கரனால் நடத்தப்பட்டது, ராமனோ தடுத்து நின்றான், அவ்வளவே; ஆகவே பகையின் வேர் ராமனிடம் இல்லை. இந்தச் சுலோகம் ஆறு பாதங்களுடையது; மூன்று பாதி வரிகளாக ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைந்துள்ளது. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் — உறவினர் நலனை நாடும் என்னால் சொல்லப்படும் இந்தச் சொல்லை நீ ஏற்காவிட்டால், உறவினருடன் சேர்ந்து, இன்றே ராமனின் நேராகப் பாயும் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டுப் போரில் உயிரைத் துறப்பாய். இதோடு சர்க்கம் முடிகிறது. மாரீசனின் முழுச் சொல்லும் தர்மம், நீதி, அச்சம் ஆகிய மூன்றாலும் வலுப்பெற்றது; ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் விதியால் தூண்டப்பட்ட ராவணன் அனைத்தையும் மறுத்துவிடுவான்.

ಮಾರೀಚನು ಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೀಗೆ ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ನಾನು ಹೇಗೋ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ; ಈಗ ಅನಂತರ ನಡೆದುದನ್ನೂ ಕೇಳು. ಮೊದಲ ಸೋಲಿನಿಂದಲೂ ಬೇಸರಗೊಳ್ಳದೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ದರ್ಪವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಮೃಗರೂಪ ಧರಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವನ ರೂಪ ಭೀಷಣವಾಗಿತ್ತು — ಉರಿಯುವ ನಾಲಗೆ, ದೊಡ್ಡ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳು, ಮಹಾಬಲ; ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಮಹಾಮೃಗವಾಗಿ ಅವನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೇವಲ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನು — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ರಾವಣನೇ, ಅತ್ಯಂತ ಘೋರನಾಗಿ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಅವರ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಋಷಿಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಆ ಕ್ರೂರಿ ವನಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುತ್ತಾ, ರಕ್ತದಿಂದ ಮದಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾರೀಚನು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಇಂದು ಅವನು ಸ್ವತಃ ದೋಷವೆಂದೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೇ ಅವನ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢನಾದ ರಾಮನ ವನವಾಸಕಾಲ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾವಣನು ಎರಡು ಕಾಲಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬಹುದು. ಇಬ್ಬರು ಸಹಾಯಕರೂ ಮೃಗರೂಪ ಧರಿಸಿದವರೇ ಆಗಿದ್ದರು, ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಬೀಜವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಆಗ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಾದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಮಹಾಭಾಗೆಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ, ಮಹಾರಥನೂ ನಿಯತಾಹಾರಿಯೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ತಪಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಂಡೆ. ಮೂವರೂ ತಪಸ್ವಿವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ನಿಜವಾದ ಬಲ ನನಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆ ನಾನು ವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ, ‘ಇವನು ತಪಸ್ವಿ ಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ವೈರವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಹರಿತವಾದ ಕೊಂಬುಗಳ ಮೃಗಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದೆ. ಕೊಲ್ಲುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ, ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದೆ, ಹಿಂದೆ ತಿಂದ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನೇ ಹೊಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದೆ. ‘ಅಕೃತಪ್ರಜ್ಞಃ’ (ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿನ ಪೆಟ್ಟನ್ನು ನೆನೆದೂ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬ ವೈರುಧ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷವೇ ರಾಮನ ಬಲಕ್ಕೆ ಹೊದಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು; ಮಾರೀಚನು ಆ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದನು. ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ಮೂವರೂ ಇದ್ದರು, ನಾನಾದರೋ ಒಬ್ಬನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಓಡಿದೆ.

ಅವನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ಹರಿತವಾದವು, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕವಾದವು, ಸುಪರ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳವು, ಅಂದರೆ ಗರುಡನಷ್ಟೂ ಗಾಳಿಯಷ್ಟೂ ವೇಗದವು. ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ, ಅತಿಘೋರವಾದ, ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವ, ನಯವಾದ ಗಂಟುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬಂದವು. ಆದರೆ ನಾನು ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಹಿಂದೆಯೇ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟದಿಂದ ಹಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ. ನನ್ನ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹಾಯಕ ರಾಕ್ಷಸರಾದರೋ ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಹೇಗೋ ಜೀವವನ್ನುಳಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ, ಯೋಗನಿರತನಾಗಿ, ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ತಪಸ್ವಿಯಾದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ವಧೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡುದೇ ಮಾರೀಚನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂಲ; ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯಾದನು, ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಗೂಢಾರ್ಥ. ಮೂರು ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನೂ ವೇಗವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸಂನತಪರ್ವಣಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಗಂಟುಗಳು ನಯವಾಗಿರುವುದನ್ನು, ಅಂದರೆ ದೋಷವಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕಪಟದಿಂದ ಓಡಿಹೋದೆ — ಇದನ್ನು ನೆನೆದು ಅವನು ಇಂದಿಗೂ ನಾಚುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ನಗುವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರದಲ್ಲೂ ನಾನು ನಾರುಮಡಿ-ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ — ಪಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ. ರಾವಣನೇ, ಭಯಗೊಂಡ ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಈ ಇಡೀ ಅರಣ್ಯವೇ ನನಗೆ ರಾಮಮಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಯಾರೂ ಇಲ್ಲದ ಏಕಾಂತದಲ್ಲೂ ನಾನು ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ತತ್ತರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ನನಗೆ ‘ರ’ಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹೆಸರುಗಳೂ — ‘ರತ್ನ’, ‘ರಥ’ — ತೀವ್ರ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ; ಭಯದ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನ ಹೆಸರಿನ ಅಕ್ಷರವೂ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವೃಕ್ಷೇ ವೃಕ್ಷೇ’ (ಪ್ರತಿ ಮರದಲ್ಲೂ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಭಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ತಪಸ್ವಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಬಿಲ್ಲಾದರೋ ಕ್ಷತ್ರಿಯನದು; ಎರಡನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ರಾಮನು ಮಾರೀಚನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಶ ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಭೂತಮ್’ (ರಾಮಮಯವಾದ) ಅರಣ್ಯ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ.

ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ನನಗೆ ಗೊತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ರಘುನಂದನನು ಬಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ ನಮುಚಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನೇ, ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡು, ಇಲ್ಲವೇ ಕ್ಷಮಿಸು; ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಎತ್ತಬೇಡ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಧುಗಳು, ಯೋಗನಿರತರು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು ಕೂಡ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಿಶಾಚರನೇ, ನಾನೂ ಇತರರ ಅಪರಾಧದಿಂದ ನಾಶವಾಗಬಹುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವುದು ತಕ್ಕುದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡು, ನಾನಾದರೋ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವೂ ಇದೆ — ರಾಮನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ; ಅವನು ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕಕ್ಕೂ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತರಬಲ್ಲನು. ಈ ನಿರಾಕರಣೆ ಸ್ಪಷ್ಟವೇ — ಮಾರೀಚನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾಧ್ಯವಿರುವವರೆಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ಆದರೆ ಆತ್ಮನಾಶವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಾಗದು. ‘ನ ಅನುಯಾಮಿ’ (ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನ ವಾದವನ್ನೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋದ ಖರನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು — ರಾಮನ ಅಪರಾಧವೇನು? ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದುದು ಖರನು, ರಾಮನು ಮಾಡಿದುದು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿರೋಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೈರದ ಮೂಲ ರಾಮನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು, ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ — ಬಂಧುಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದರೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುವೆ, ಇಂದೇ ರಾಮನ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುವೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚನ ಇಡೀ ಮಾತು ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ಭಯ — ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

മാരീചൻ കഥ തുടരുന്നു — ഇങ്ങനെ അന്നു യുദ്ധത്തിൽ അവനിൽനിന്നു ഞാൻ എങ്ങനെയോ രക്ഷപ്പെട്ടു; ഇപ്പോഴും, പിന്നീടു സംഭവിച്ചതു കേൾക്കുക. ആദ്യത്തെ പരാജയംകൊണ്ടും മടുക്കാതെ അവൻ വീണ്ടും ദർപ്പം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. മൃഗരൂപം ധരിച്ച രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അവൻ ദണ്ഡകവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവന്റെ അന്നത്തെ രൂപം ഭീഷണമായിരുന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന നാക്കും വലിയ ദംഷ്ട്രകളും മൂർച്ചയേറിയ കൊമ്പുകളുമുള്ള, മഹാബലവാനും മാംസഭോജിയുമായ ഒരു മഹാമൃഗമായി അവൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. അവൻ വനത്തിൽ വെറുതെ ചുറ്റിനടക്കുകയായിരുന്നില്ല, ധർമസ്ഥാനങ്ങളെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കിയിരുന്നു — അഗ്നിഹോത്രങ്ങളിലും തീർഥങ്ങളിലും ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളിലും, രാവണാ, അത്യന്തം ഘോരനായി ആ താപസന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സഞ്ചരിച്ചു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ധർമചാരികളായ താപസന്മാരെ കൊന്ന് അവരുടെ രക്തം കുടിച്ചും മാംസം ഭക്ഷിച്ചും, ഋഷിമാംസം തിന്നുന്ന ക്രൂരനായി, വനചാരികളായ ജീവികളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, രക്തംകൊണ്ടു മദിച്ച് അവൻ ദണ്ഡകവനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ഈ വർണന മാരീചൻ ആത്മനിന്ദയുടെ രൂപത്തിലാണു പറയുന്നത്; കഴിഞ്ഞകാലത്തെ തന്റെ ക്രൗര്യം ഇന്ന് അവൻതന്നെ ദോഷമായി കാണുന്നു. ഈ ആത്മനിന്ദതന്നെയാണ് അവന്റെ പരിവർത്തനത്തിനു തെളിവ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമന്റെ ബാല്യം മാത്രമാണു വർണിച്ചത്; ഇവിടെ പ്രൗഢനായ രാമന്റെ വനവാസകാലം ആരംഭിക്കുന്നു, അങ്ങനെ രാവണന് രണ്ടു കാലങ്ങളെയും താരതമ്യം ചെയ്യാനാകും. രണ്ടു സഹായികളും മൃഗരൂപം ധരിച്ചവരായിരുന്നു; അതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ രാവണന്റെ യാചനയ്ക്കും ബീജമാകുന്നത്.

അങ്ങനെ ധർമത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവനായി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിക്കവേ, താപസധർമം ആശ്രയിച്ചിരുന്ന രാമനെ ഞാൻ നേരിട്ടു; അതുപോലെ മഹാഭാഗയായ വൈദേഹിയെയും, മഹാരഥനും നിയതാഹാരനും സർവഭൂതഹിതത്തിൽ നിരതനുമായ താപസൻ ലക്ഷ്മണനെയും ഞാൻ കണ്ടു. മൂവരും തപസ്വിവേഷത്തിലായിരുന്നതിനാൽ അവരുടെ യഥാർഥ ബലം എനിക്കു മനസ്സിലായില്ല. വനത്തിലെത്തിയ മഹാബലനായ രാമനെ അവഗണിച്ച്, ‘ഇവൻ വെറുമൊരു താപസൻ’ എന്നു കരുതി, പഴയ വൈരം ഓർത്ത്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, മൂർച്ചയേറിയ കൊമ്പുകളുള്ള മൃഗരൂപത്തിൽ ഞാൻ അവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. കൊല്ലാനാഗ്രഹിച്ച്, ബുദ്ധിയുറയ്ക്കാത്തവനായി, മുൻപു കിട്ടിയ ആ പ്രഹരം ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും അവനെത്തന്നെ പ്രഹരിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. ‘അകൃതപ്രജ്ഞൻ’ (ബുദ്ധിയുറയ്ക്കാത്തവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ സ്വന്തം ബുദ്ധിയുടെ അശുദ്ധിതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു — മുൻപത്തെ പ്രഹരം ഓർത്തിട്ടും വീണ്ടും അതേ സാഹസം ചെയ്തു എന്ന വിരോധം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. തപസ്വിവേഷമായിരുന്നു രാമന്റെ ബലത്തിന്റെ മറ; മാരീചൻ ആ മറയെത്തന്നെ സത്യമെന്നു കരുതി അബദ്ധം കാണിച്ചു. സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും പരാമർശിക്കുന്നതിലൂടെ അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ മൂന്നുപേരുമുണ്ടായിരുന്നു, ഞാനാകട്ടെ ഒരാളെ മാത്രം നോക്കിക്കൊണ്ടു പാഞ്ഞു.

അവൻ അതിമഹത്തായ വില്ലു വലിച്ച് മൂന്നു ബാണങ്ങൾ വിട്ടു — മൂർച്ചയേറിയവ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവ, സുപർണനും കാറ്റിനും തുല്യമായ വേഗമുള്ളവ, അതായത് ഗരുഡന്റെയും വായുവിന്റെയും വേഗമുള്ളവ. വജ്രംപോലുള്ളവയും അതിഘോരവും രക്തം ഭക്ഷിക്കുന്നവയും നന്നായി ഒതുക്കിയ മുട്ടുകളുള്ളവയുമായ ആ മൂന്നു ബാണങ്ങളും ഒരുമിച്ചുതന്നെ വന്നു. എന്നാൽ ഞാൻ രാമന്റെ പരാക്രമം അറിയുന്നവനും മുൻപുതന്നെ ഭയം അനുഭവിച്ചവനുമായിരുന്നു; അതിനാൽ കൗശലത്തോടെ ചാടിമാറി, അങ്ങനെതന്നെ രക്ഷപ്പെട്ടു. എന്റെ ആ രണ്ടു സഹായികളായ രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ശരത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ട് എങ്ങനെയോ ജീവൻ തിരിച്ചുകിട്ടി ഞാൻ ഇവിടെ സന്ന്യാസിയായി, യോഗനിഷ്ഠനായി, ഏകാഗ്രനായ താപസനായിത്തീർന്നു. രണ്ടുവട്ടം വധത്തിൽനിന്നുണ്ടായ രക്ഷതന്നെയാണ് മാരീചന്റെ തപസ്സിന്റെ മൂലം; ഭയംകൊണ്ടാണ് അവൻ തപസ്വിയായത്, വൈരാഗ്യംകൊണ്ടല്ല എന്നത് ഇവിടെ ഗൂഢമായിരിക്കുന്നു. മൂന്നു ബാണങ്ങളുടെ വർണനയിൽ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി മൂർച്ചയും വേഗവും ഭീഷണതയും കാണിക്കുന്നു. ‘സംനതപർവണഃ’ (നന്നായി ഒതുക്കിയ മുട്ടുകളുള്ളവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബാണങ്ങളുടെ മുട്ടുകളുടെ ഒതുക്കം, അതായത് കുറ്റമറ്റ നിർമാണം, പറയപ്പെടുന്നു. രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഞാൻ ഒരുവൻ മാത്രം കൗശലത്താൽ ഓടിരക്ഷപ്പെട്ടു — ഇതോർത്ത് അവൻ ഇപ്പോഴും ലജ്ജിക്കുന്നു.

പിന്നെ മാരീചൻ തന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു; അതു കരുണയും ഹാസ്യവും ഒരുപോലെ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ മരത്തിലും മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ച്, വില്ലേന്തിയ രാമനെ ഞാൻ കാണുന്നു — കയ്യിൽ പാശമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ. രാവണാ, ഭയന്ന ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിനു രാമന്മാരെ കാണുന്നു; ഈ കാടു മുഴുവൻ എനിക്കു രാമമയമായിത്തന്നെ തോന്നുന്നു. രാക്ഷസേശ്വരാ, ആരുമില്ലാത്ത ഏകാന്തത്തിലും ഞാൻ രാമനെത്തന്നെ കാണുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ രാമനെ കണ്ട് ബോധംകെട്ട് ഞാൻ ഞെട്ടിയുണരുന്നു. രാമനെ ഭയന്നിരിക്കുന്ന എനിക്ക് ‘ര’ എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന പേരുകൾപോലും — രത്നങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ — വല്ലാത്ത ഭീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വർണന വെറും അതിശയോക്തിയല്ല; ഭയത്തിന്റെ മാനസികസ്വരൂപംതന്നെയാണ് ഇവിടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നവന്റെ പേരിലെ അക്ഷരംപോലും ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഓരോ മരത്തിലും’ (വൃക്ഷേ വൃക്ഷേ) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച ഭയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും താപസന്റെ അടയാളങ്ങൾ, വില്ലാകട്ടെ ക്ഷത്രിയന്റേത്; രണ്ടും ഒരുമിച്ചു ധരിക്കുന്ന രാമൻ മാരീചന്റെ കണ്ണിൽ പാശമേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ‘രാമമയമായ കാട്’ എന്ന രൂപകവും അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — എവിടെ നോക്കിയാലും അവിടെയെല്ലാം രാമൻതന്നെ.

ഞാൻ അവന്റെ പ്രഭാവം അറിയുന്നവനാണ്; അതിനാൽ അവനോടുള്ള യുദ്ധം നിനക്ക് ഉചിതമല്ല; രഘുനന്ദനൻ ബലിയെയോ നമുചിയെയോപോലും കൊന്നേക്കും — ഇങ്ങനെ അവൻ നിശ്ചയത്തോടെ പറയുന്നു. പിന്നെ രണ്ടു വഴികൾ നൽകിക്കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ തന്റെ അതിർത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാവണാ, യുദ്ധത്തിൽ രാമനോടു പൊരുതുക, അല്ലെങ്കിൽ ക്ഷമിക്കുക; എന്നാൽ എന്നെ കാണാനാഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ എന്റെ മുന്നിൽ രാമകഥ പറയരുത്. പിന്നെ അവൻ ഒരു നീതിവാക്യം പറയുന്നു — ലോകത്തിൽ അനേകം സാധുക്കളും യോഗനിഷ്ഠരും ധർമം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരുംപോലും അന്യരുടെ അപരാധംകൊണ്ട് പരിവാരങ്ങളോടൊപ്പം നശിച്ചിട്ടുണ്ട്. നിശാചരാ, ഞാനും അന്യന്റെ അപരാധംകൊണ്ടു നശിച്ചേക്കാം; അതിനാൽ നിനക്ക് ഉചിതമായതു ചെയ്യുക, ഞാനാകട്ടെ നിന്നെ പിന്തുടരുകയില്ല. കാരണവും പറയുന്നു — രാമൻ മഹാതേജസ്വിയും മഹാസത്ത്വനും മഹാബലനുമാണ്; അവൻ സമഗ്ര രാക്ഷസലോകത്തിനും അന്തകനായേക്കാം. ഈ നിരാകരണം വ്യക്തംതന്നെ — താൻ സഹായം നൽകില്ലെന്ന് മാരീചൻ നിർഭയം പറയുന്നു. ഇവിടെ മാരീചൻ രാജഭക്തിയുടെയും ധർമത്തിന്റെയും അതിർത്തി വ്യക്തമായി നിർണയിക്കുന്നു — കഴിയുന്നിടത്തോളം ആജ്ഞാപാലനം, എന്നാൽ ആത്മനാശം സ്വീകാര്യമല്ല. ‘പിന്തുടരുകയില്ല’ എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ അവൻ രാവണന്റെ നേതൃത്വം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

ഒടുവിൽ മാരീചൻ രാവണന്റെതന്നെ യുക്തി ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖ കാരണം ജനസ്ഥാനത്തുണ്ടായിരുന്ന ഖരൻ മര്യാദ ലംഘിച്ചതിനാലാണ് അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ മുൻപ് അവനെ കൊന്നതെങ്കിൽ, ഇവിടെ യഥാർഥമായി പറയുക — രാമന്റെ എന്തു ലംഘനമാണുള്ളത്? ആക്രമണം നടത്തിയത് ഖരനാണ്, രാമനാകട്ടെ പ്രതിരോധിച്ചതേയുള്ളൂ; അതിനാൽ വൈരത്തിന്റെ മൂലം രാമനിലില്ല. ഈ ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്, മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി ഒരൊറ്റ സംഖ്യയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ — ബന്ധുക്കളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞാൻ പറയുന്ന ഈ വാക്കു നീ സ്വീകരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഇന്നുതന്നെ രാമന്റെ നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട്, ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ നീ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. മാരീചന്റെ വാക്കുകൾ മുഴുവൻ ധർമം, നീതി, ഭയം എന്നീ മൂന്നിനാലും പുഷ്ടമാണ്; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ അതെല്ലാം നിരസിക്കും.

Mārīca went on with his story. "So I escaped him somehow that day in battle. Now hear what happened to me afterwards. Even after being treated so, I was not discouraged"; the first defeat had not cured his pride. "With two rākṣasas in the shape of deer I entered the Daṇḍaka forest." His own form then was horrible: "With blazing tongue, huge fangs and sharp horns, a mighty, flesh-eating monster of a deer, I ranged the Daṇḍaka forest." He did not merely wander the woods but made holy places his target: "At the fire-sanctuaries, at the sacred bathing places and at the holy trees, Rāvaṇa, I roamed in a shape of utter horror and tormented the ascetics. I killed the ascetics of Daṇḍaka who walked in the way of dharma, drank their blood and ate their flesh; a cruel eater of seers' flesh, terrifying the creatures of the forest, drunk with blood, I ranged the Daṇḍaka woods." Mārīca tells this as self-condemnation; he now sees his past cruelty as guilt, and that very self-reproach proves he has changed. The last sarga described Rāma's boyhood; here begins the time of the grown Rāma's exile in the forest, so that Rāvaṇa might compare the two. His two companions too wore the shape of deer, and that becomes the seed of Rāvaṇa's request in the next sarga.

"Then, as I wandered through Daṇḍaka defiling all that is holy, I came upon Rāma, an ascetic grounded in dharma, and the illustrious Vaidehī, and Lakṣmaṇa the great warrior, an ascetic sparing in food, devoted to the good of all creatures." All three were in the dress of ascetics, and so he did not recognise their true strength. "I despised that mighty Rāma living in the forest, thinking him a mere ascetic, and remembering our old enmity I charged at him in a fury, sharp-horned, in the form of a deer, bent on killing him, my judgement gone, with that old blow still in mind." By saying his judgement was gone he admits the unsoundness of his own mind: he remembered the old blow and still made the same reckless attack, and the contradiction is plain. The ascetic's dress was the cloak over Rāma's strength, and Mārīca blundered by taking the cloak for the truth. By naming Sītā and Lakṣmaṇa he hints that all three were there, yet he charged with eyes for one alone.

"Then he drew his enormous bow and loosed three sharp, foe-destroying arrows, swift as Garuḍa and the wind. Those arrows, like thunderbolts, dreadful, drinkers of blood, their joints smoothly laid, came on all three together. But I knew Rāma's prowess and had tasted the terror of him before, so, crafty as I was, I leapt aside and escaped. My two rākṣasa companions were killed. Having escaped Rāma's arrow and somehow kept my life, I withdrew here and became a wanderer, disciplined, an ascetic, my mind collected." His escape from death twice over is the root of Mārīca's penance, and the hidden point is that fear, not detachment, made him an ascetic. The three descriptions of the arrows show in turn their sharpness, their speed and their terror, and the smoothly laid joints mean they were flawlessly made. His two companions died and he alone got away by cunning, and even now the memory shames him.

Then Mārīca described his present state, which moves us both to pity and to a smile. "At every tree I see Rāma, dressed in bark and black antelope skin, bow in hand, like Death with his noose. In my fear, Rāvaṇa, I see thousands of Rāmas; this whole forest seems to me made of Rāma. Even when I am alone, lord of the rākṣasas, I see only Rāma, and when I see Rāma in a dream I start up out of my senses. I live in such terror of Rāma that even words beginning with 'ra', ratna for jewel, ratha for chariot and the rest, fill me with dread." This is not mere exaggeration; it pictures the very workings of fear, in which even the first letter of the dreaded one's name deepens the dread. "At every tree", said twice over in the original, shows a fear that is everywhere. Bark and antelope skin are the ascetic's marks, the bow the warrior's, and bearing both at once Rāma seemed to Mārīca like Death with his noose. And the image of a forest made of Rāma is deeply moving: wherever he looks, there is Rāma.

"I know his power," Mārīca said firmly. "War with him is not for you. The delight of the Raghus could kill even Bali or Namuci." Then he gave two choices but drew his own line: "Fight Rāma in battle, Rāvaṇa, or else forgive him; but do not so much as speak of Rāma to me if you want to see me alive." He added a maxim: "Many good men in this world, disciplined and devoted to dharma, have been destroyed along with all they had through the wrongdoing of others. I too may perish through another's wrong, night-rover. Do what seems right to you, but I will not go with you. For Rāma is of great lustre, great courage and great strength; he may well prove the destroyer of the whole rākṣasa world." The refusal is plain: Mārīca says fearlessly that he will not help. Here he marks the limit of a subject's loyalty and duty: obedience as far as possible, but not self-destruction. With "I will not go with you" he makes it clear that he will not serve as Rāvaṇa's officer in this.

Finally Mārīca turned Rāvaṇa's own argument against him. "If Khara went to Janasthāna for Śūrpaṇakhā's sake, overstepped all bounds and was killed by Rāma, whose great deeds cost him no effort, then tell me truly: what wrong did Rāma do?" The attack was Khara's; Rāma only resisted, so the root of the enmity does not lie with Rāma. The closing verse, in a longer metre, says: "If you will not accept this word of mine, spoken by one who seeks his kinsman's good, you will lose your life in battle along with your kin, struck down this very day by Rāma's straight-flying arrows." So the sarga ends. Mārīca's whole speech is upheld by dharma, by policy and by fear alike, yet in the next sarga Rāvaṇa, driven on by Time, will reject it all.