मारीचः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तम् आख्यातुम् आरभते, येन रावणः प्रत्यक्षोदाहरणेन बुध्येत। कदाचित् अहं वीर्यमदेन इमां पृथ्वीं पर्यटन् आसम्; नागसहस्रस्य बलं धारयन् पर्वतोपमः च आसम्। नीलजीमूतसंकाशं मे शरीरम्, कर्णयोः तप्तकाञ्चनकुण्डले, मस्तके किरीटम्, हस्ते परिघः; लोकस्य भयं जनयन् ऋषीणां मांसानि भक्षयन् अहं दण्डकारण्ये विचरामि स्म। तेन मत्तः अहं मुनीनां यज्ञान् विघ्नयामि स्म। ततः मद्विवस्तः धर्मात्मा महामुनिः विश्वामित्रः स्वयम् एव दशरथं नरेन्द्रं गत्वा इदम् अब्रवीत् — पर्वकाले समाहितः अयं रामः मां रक्षतु; हे नरेश्वर, मारीचात् मे घोरं भयं समुत्पन्नम् इति। मुनेः एतत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा राजा दशरथः तदा प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः अभवत्। एवं मारीचस्य कथायां रामस्य प्रथमं नाम मुनेः मुखात् एव निर्गच्छति। पूर्वस्मिन् सर्गे मारीचः नीतिवाक्यैः उपदिष्टवान्; अत्र सः स्वस्य एव अनुभवं प्रमाणत्वेन उपस्थापयति, यतः परोक्षः उपदेशः रावणं न स्पृशति स्म। अस्मिन् सर्गे कथायाः काले पश्चाद्गतिः भवति — बालकाण्डस्य विश्वामित्रयज्ञरक्षणप्रसङ्गः अत्र मारीचस्य स्मृतिरूपेण पुनः उच्यते। तदा मम बलं देवैः अपि अप्रतिहतम् आसीत्, वरदानेन च अहं दृप्तः आसम्।

दशरथः महाभागं महामुनिं विश्वामित्रं प्रत्युवाच — अयं राघवः ऊनद्वादशवर्षः, अकृतास्त्रः च; अस्य वयः अल्पम्, अस्त्राभ्यासः च न पूर्णः। कामं मम तत् सैन्यं मया सह गमिष्यति; चतुरङ्गेण बलेन स्वयम् एव आगत्य निशाचरम् अहं वधिष्यामि, हे मुनिश्रेष्ठ, तव शत्रुं यथेप्सितं हनिष्यामि इति। एवम् उक्तः सः मुनिः राजानम् इदम् अब्रवीत् — तस्य रक्षसः कृते रामात् अन्यत् किमपि बलं लोके पर्याप्तं नास्ति। तव स्तुतिं च करोति — समरेषु त्वं देवानाम् अपि अभिपालकः; तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितम् आसीत्। किन्तु — हे परंतप, कामं तव महत् सैन्यं अस्ति, तत् इह एव तिष्ठतु; बालः अपि एषः महातेजाः तस्य निग्रहे समर्थः; अहं रामम् आदाय गमिष्यामि, तव स्वस्ति अस्तु इति। मुनेः निश्चयः राज्ञः सङ्कोचात् बलीयान् अभवत्। एवम् उक्त्वा परमप्रीतः विश्वामित्रः तं नृपात्मजम् आदाय स्वम् आश्रमं जगाम। अत्र मुद्रणे राज्ञः वचने ‘ऊनद्वादशवर्षः’ इति पाठः; बालकाण्डे तु ‘ऊनषोडशवर्षः’ इति उक्तम् इति गीताप्रेस-संस्करणस्य पादटिप्पण्यां स्वयम् एव सूचितम्, समीक्षितसंस्करणम् अपि तत्र ‘ऊनषोडश’ इति पठति। मारीचस्य आशयः तु एकः एव — यः बाल्ये एव तादृशः, सः अधुना कीदृशः इति। मुनेः वचने द्वौ भावौ मिलितौ — राज्ञः सम्मानः, बालस्य च विश्वासः; स्तुत्या सः राज्ञः सङ्कोचं शमयति, ‘बालः अपि समर्थः’ इति वचनेन च स्वस्य ज्ञानं प्रकटयति।

दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितं तं मुनिम् अभिरक्षितुं रामः चित्रं धनुः विस्फारयन् उपस्थितः अभवत्। मारीचः तदानीन्तनं रामस्य रूपं सविस्मयं स्मरति — अजातव्यञ्जनः, अर्थात् यौवनस्य चिह्नानि अद्यापि न प्रकटितानि; श्रीमान्, बालः, श्यामः, शुभेक्षणः; एकम् एव वस्त्रं धृतवान्, धन्वी, शिखी, कनकमालया च शोभितः। स्वेन दीप्तेन तेजसा दण्डकारण्यं शोभयन् सः तदा उदितः बालचन्द्रः इव अदृश्यत। एषा उपमा मारीचस्य स्मृतौ स्थिरा — यः बालचन्द्रः इव सौम्यः दृष्टः, सः एव क्षणेन कालाग्निः इव अभवत् इति। वर्णनम् इदं रावणस्य कृते एव — यदि बालः एतादृशः, तर्हि अधुना प्रौढः कीदृशः इति अनुक्तम् अपि ध्वनति। मारीचस्य वर्णने विरोधाभासः एव सारः — एकस्मिन् एव शरीरे बालकत्वं च दिव्यतेजः च सह वर्तेते। एकवस्त्रधरः, शिखी, कनकमालाधारी इति सर्वं ब्रह्मचारिणः रूपम्; धन्वी इति तु क्षत्रियस्य। अतः सः तदा तपस्वी इव दृष्टः, किन्तु वस्तुतः यज्ञस्य रक्षकः आसीत्।

ततः अहं मेघसंकाशः, तप्तकाञ्चनकुण्डलः, बली, दत्तवरः च दर्पात् आश्रमान्तरम् आजगाम। उद्यतायुधं मां प्रविष्टं तेन दृष्टम्; मां दृष्ट्वा सः असम्भ्रान्तः एव धनुः सज्यं चकार — न भयम्, न च सम्भ्रमः। अहं तु मोहात् ‘अयं बालः’ इति राघवम् अवजानन् कृतत्वरः विश्वामित्रस्य तां वेदिम् अभ्यधावम्। तेन ततः शितः शत्रुनिबर्हणः बाणः मुक्तः; तेन अहं ताडितः क्षिप्तः च शतयोजने समुद्रे पतितः। किन्तु — हे तात, सः वीरः मां हन्तुं न इच्छति स्म, तेन एव अहं रक्षितः; रामस्य शरवेगेन निरस्तः भ्रान्तचेतनः च अभवम्। तदा तेन अहं गम्भीरे सागराम्भसि पातितः; चिरात् संज्ञां प्राप्य लङ्कां पुरीं प्रति गतः। एतेन एकेन एव उदाहरणेन मारीचः दर्शयति — रामस्य शरः मारणाय अपि समर्थः, रक्षणाय अपि; वधः न कृतः, इति तस्य अनुग्रहः एव। अत्र मारीचः त्रीन् क्रमान् दर्शयति — दर्पेण प्रवेशः, अवज्ञया आक्रमणम्, शरेण दूरे क्षेपः। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदेन बालस्य धैर्यं सूचितम्; ‘अवजानन् मोहात्’ इति पदेन स्वस्य एव दोषः स्वीकृतः। यत् रावणः अधुना करोति, तत् एव मारीचः तदा कृतवान् इति तुलना अनुक्ता अपि स्पष्टा। शतयोजनदूरे समुद्रे पतितः अपि अहं न मृतः, इति एव रामस्य संयमस्य प्रमाणम्; यदि सः हन्तुम् इच्छेत् स्म, तर्हि तत्क्षणम् एव अहं नष्टः अभविष्यम्।

एवम् अहं तदा मुक्तः, किन्तु मम सहायाः निपातिताः — ते च अकृतास्त्रेण बालेन अक्लिष्टकर्मणा रामेण एव। तत् स्मृत्वा मारीचः चेतयति — मया वार्यमाणः अपि यदि त्वं रामेण विग्रहं करिष्यसि, तर्हि घोराम् आपदं क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि, नाशम् एव गमिष्यसि। ततः सः लङ्कायाः भाविनं विनाशं चित्रयति — क्रीडायाः रतेः च विधिं जानन्तः, समाजोत्सवदर्शिनः, सुखमात्रपराः ते राक्षसाः; तेषां त्वं संतापम् अनर्थं च आहरिष्यसि। हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषितां लङ्कापुरीं मैथिलीकृते विनष्टां त्वं द्रक्ष्यसि। नीतिवाक्यम् अपि वदति — पापानि अकुर्वन्तः शुचयः अपि पापसंश्रयात् परपापैः विनश्यन्ति, नागह्रदे मत्स्याः इव। दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् राक्षसान् तव दोषात् एव भूमौ अभिहतान् द्रक्ष्यसि; हृतदारान् सदारांश्च, हतशेषान् अशरणान् दश दिशः विद्रवतः निशाचरान् द्रक्ष्यसि। शरजालपरिक्षिप्ताम्, अग्निज्वालासमावृताम्, प्रदग्धभवनां लङ्काम् असंशयं त्वं द्रक्ष्यसि इति। एषा भविष्यद्वाणी युद्धकाण्डे अक्षरशः सत्या भवति। ‘द्रक्ष्यसि’ इति क्रियापदं पुनः पुनः आवर्तते — सप्तवारं प्रायः; एतेन भविष्यत्कालः प्रत्यक्षवत् चित्रितः। मत्स्योपमा च मार्मिकी — नागह्रदे निवसन्तः निर्दोषाः मत्स्याः सर्पाणां कृते एव हन्यन्ते; तथा एव रावणस्य एकस्य दोषेण समग्रा राक्षसजातिः नङ्क्ष्यति। अत्र मारीचः राक्षसानां स्वभावम् अपि सूचयति — ते युद्धप्रियाः न, अपि तु क्रीडारतिविलासप्रियाः; तादृशाः निरपराधाः अपि एकस्य राज्ञः कामेन हन्यन्ते इति करुणा। हृतदाराः, सदाराः, हतशेषाः, अशरणाः इति चतुर्भिः पदैः पराजितस्य नगरस्य समग्रं चित्रं निर्मितम्। अग्निज्वालाभिः आवृता, शरजालेन परिक्षिप्ता, दग्धभवना च लङ्का — एतत् त्रयं मारीचः असंशयम् इति निश्चयेन वदति।

अन्ते मारीचः मूलदोषम् एव स्पृशति — परदाराभिमर्शात् अन्यत् किमपि महत् पापतरं नास्ति। तव परिग्रहे प्रमदानां सहस्राणि सन्ति; अतः स्वदारनिरतः भव, स्वकुलं रक्ष, राक्षसान् रक्ष, तथा मानं वृद्धिं राज्यं स्वस्य इष्टं जीवितं च रक्ष। यदि सौम्यानि कलत्राणि मित्रवर्गं च चिरं भोक्तुम् इच्छसि, तर्हि रामस्य विप्रियं मा कुरु। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन गम्भीरः — सुहृदा मया भृशं निवार्यमाणः अपि यदि त्वं प्रसह्य सीतां धर्षयिष्यसि, तर्हि क्षीणबलः सबान्धवः रामशरैः आत्तजीवितः सन् यमक्षयं गमिष्यसि। एतेन स्पष्टवचनेन सर्गः समाप्यते; मारीचस्य हितोपदेशः तु रावणस्य कर्णं न प्रविशति। ‘परदाराभिमर्शात् नान्यत् पापतरम्’ इति वाक्यं सर्गस्य नैतिकं केन्द्रम्। मारीचः न केवलं भयं दर्शयति, अपि तु धर्मम् अपि स्मारयति; भयेन च धर्मेण च उभाभ्यां सः रावणं निवारयितुम् इच्छति। किन्तु कालचोदितस्य रावणस्य कृते उभयम् अपि निष्फलम् एव भवति इति अग्रिमः सर्गः दर्शयिष्यति।

రావణుడు ప్రత్యక్ష ఉదాహరణతో గ్రహించేలా మారీచుడు తన పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు. ఒకప్పుడు నేను వీర్యమదంతో ఈ భూమిపై తిరుగుతూ ఉండేవాడిని; వెయ్యి ఏనుగుల బలం ధరించి పర్వతంలా ఉండేవాడిని. నా శరీరం నల్లని మేఘం వంటిది, చెవులకు మేలిమి బంగారు కుండలాలు, తలపై కిరీటం, చేతిలో పరిఘ; లోకానికి భయం కలిగిస్తూ, ఋషుల మాంసాన్ని తింటూ నేను దండకారణ్యంలో సంచరిస్తూ ఉండేవాడిని. ఆ మదంతో నేను మునుల యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేవాడిని. అప్పుడు నా చేత భయపడిన ధర్మాత్ముడైన మహాముని విశ్వామిత్రుడు స్వయంగా రాజైన దశరథుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — పర్వకాలంలో ఈ రాముడు ఏకాగ్రతతో నన్ను రక్షించాలి; రాజా, మారీచుని వల్ల నాకు ఘోరమైన భయం కలిగింది అని. ముని ఈ మాట విని ధర్మాత్ముడైన దశరథ మహారాజు అప్పుడు ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇలా మారీచుని కథలో రాముని పేరు మొదట ముని నోటి నుండే వెలువడుతుంది. గత సర్గలో మారీచుడు నీతివాక్యాలతో ఉపదేశించాడు; ఇక్కడ అతడు తన స్వానుభవాన్నే ప్రమాణంగా ఉంచుతాడు, ఎందుకంటే పరోక్ష ఉపదేశం రావణుని తాకలేదు. ఈ సర్గలో కథాకాలం వెనక్కి మళ్ళుతుంది — బాలకాండలోని విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణ సందర్భం ఇక్కడ మారీచుని జ్ఞాపకంగా మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. అప్పుడు నా బలాన్ని దేవతలు కూడా అడ్డుకోలేకపోయారు, వరదానంతో నేను గర్వించి ఉన్నాను.

దశరథుడు మహాభాగుడైన మహాముని విశ్వామిత్రునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఈ రాఘవుడు పన్నెండేళ్ళ కంటే తక్కువ వయస్సు గలవాడు, అస్త్రవిద్య నేర్వనివాడు; వీని వయస్సు చిన్నది, అస్త్రాభ్యాసం పూర్తి కాలేదు. కావాలంటే నా ఆ సైన్యం నాతో పాటు వస్తుంది; చతురంగబలంతో నేనే స్వయంగా వచ్చి ఆ నిశాచరుని చంపుతాను, మునిశ్రేష్ఠా, నీ శత్రువును నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు సంహరిస్తాను అని. అలా చెప్పగా ఆ ముని రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ఆ రాక్షసుని కోసం రాముడు తప్ప మరే బలమూ లోకంలో చాలదు. రాజును స్తుతిస్తాడు కూడా — యుద్ధాలలో నువ్వు దేవతలను కూడా కాపాడినవాడవు; నువ్వు చేసిన పని ముల్లోకాలకూ తెలిసినదే. కాని — పరంతపా, నీకు పెద్ద సైన్యం ఉన్నమాట నిజమే, అది ఇక్కడే ఉండనీ; బాలుడైనా ఈ మహాతేజస్వి వానిని అణచడానికి సమర్థుడు; నేను రాముని తీసుకువెళ్తాను, నీకు శుభమగుగాక అని. ముని నిశ్చయం రాజు సంకోచం కంటే బలవత్తరమైంది. అలా చెప్పి పరమప్రీతుడైన విశ్వామిత్రుడు ఆ రాజకుమారుని తీసుకుని తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ముద్రణలో రాజు మాటలో ‘ఊనద్వాదశవర్షః’ (పన్నెండేళ్ళ కంటే తక్కువ) అనే పాఠం ఉంది; బాలకాండలో మాత్రం ‘ఊనషోడశవర్షః’ (పదహారేళ్ళ కంటే తక్కువ) అని చెప్పబడిందని గీతాప్రెస్ సంస్కరణ పాదటిప్పణిలో స్వయంగా సూచించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణ కూడా అక్కడ ‘ఊనషోడశ’ అనే చదువుతుంది. మారీచుని ఆశయం మాత్రం ఒక్కటే — బాల్యంలోనే అంతటివాడైనవాడు ఇప్పుడు ఎలాంటివాడో అని. ముని మాటలో రెండు భావాలు కలిసి ఉన్నాయి — రాజుపట్ల గౌరవం, బాలునిపట్ల విశ్వాసం; స్తుతితో అతడు రాజు సంకోచాన్ని శమింపజేస్తాడు, ‘బాలుడైనా సమర్థుడు’ అనే మాటతో తన జ్ఞానాన్ని వెల్లడిస్తాడు.

దండకారణ్యంలో యజ్ఞం కోసం దీక్ష వహించిన ఆ మునిని రక్షించడానికి రాముడు చిత్రమైన ధనుస్సును టంకారం చేస్తూ అక్కడికి వచ్చాడు. మారీచుడు ఆనాటి రాముని రూపాన్ని ఆశ్చర్యంతో గుర్తుచేసుకుంటాడు — మీసకట్టు ఇంకా రానివాడు, అంటే యౌవనపు చిహ్నాలు ఇంకా కనిపించనివాడు; శ్రీమంతుడు, బాలుడు, శ్యామవర్ణుడు, శుభమైన చూపులు గలవాడు; ఒక్క వస్త్రమే ధరించినవాడు, ధనుర్ధారి, శిఖ గలవాడు, బంగారు మాలతో శోభించేవాడు. తన ప్రజ్వలించే తేజస్సుతో దండకారణ్యాన్ని శోభింపజేస్తూ అతడు అప్పుడు ఉదయించిన బాలచంద్రునిలా కనిపించాడు. ఈ ఉపమ మారీచుని జ్ఞాపకంలో స్థిరంగా ఉంది — బాలచంద్రునిలా సౌమ్యంగా కనిపించినవాడే క్షణంలో కాలాగ్నిలా మారాడు. ఈ వర్ణన రావణుని కోసమే — బాలుడే అలాంటివాడైతే, ఇప్పుడు ప్రౌఢుడు ఎలాంటివాడో అని చెప్పకపోయినా ధ్వనిస్తుంది. మారీచుని వర్ణనలో విరోధాభాసమే సారం — ఒకే శరీరంలో బాలత్వమూ దివ్యతేజస్సూ కలిసి ఉన్నాయి. ఒక్క వస్త్రం ధరించడం, శిఖ, బంగారు మాల — ఇదంతా బ్రహ్మచారి రూపం; ధనుర్ధారి అనేది మాత్రం క్షత్రియునిది. కనుక అతడు అప్పుడు తపస్విలా కనిపించాడు, కాని నిజానికి యజ్ఞరక్షకుడు.

తరువాత మేఘం వంటివాడినీ, మేలిమి బంగారు కుండలాలు ధరించినవాడినీ, బలవంతుడినీ, వరం పొందినవాడినీ అయిన నేను గర్వంతో ఆశ్రమం లోపలికి వచ్చాను. ఆయుధం ఎత్తి ప్రవేశించిన నన్ను అతడు చూశాడు; నన్ను చూసి అతడు ఏ మాత్రమూ తొట్రుపడకుండా విల్లుకు నారి ఎక్కించాడు — భయమూ లేదు, తొట్రుపాటూ లేదు. నేను మాత్రం మోహంతో ‘వీడు బాలుడు’ అని రాఘవుని తక్కువగా భావించి, త్వరపడుతూ విశ్వామిత్రుని ఆ వేదిక వైపు పరుగెత్తాను. అప్పుడు అతడు పదునైన, శత్రుసంహారకమైన బాణాన్ని విడిచాడు; దానితో కొట్టబడి విసిరివేయబడిన నేను నూరు యోజనాల దూరంలో సముద్రంలో పడ్డాను. కాని — నాయనా, ఆ వీరుడు నన్ను చంపాలనుకోలేదు, అందుకే నేను రక్షించబడ్డాను; రాముని బాణవేగానికి విసిరివేయబడి స్పృహ తప్పాను. అప్పుడు అతడు నన్ను లోతైన సముద్రజలంలో పడవేశాడు; చాలాసేపటికి స్పృహ వచ్చి లంకాపురికి వెళ్ళాను. ఈ ఒక్క ఉదాహరణతో మారీచుడు చూపుతాడు — రాముని బాణం చంపడానికీ సమర్థమే, రక్షించడానికీ సమర్థమే; వధ చేయలేదంటే అది అతని అనుగ్రహమే. ఇక్కడ మారీచుడు మూడు క్రమాలను చూపుతాడు — గర్వంతో ప్రవేశం, అవజ్ఞతో దాడి, బాణంతో దూరంగా విసిరివేయబడడం. ‘అసంభ్రాంతః’ (తొట్రుపడకుండా) అనే పదంతో బాలుని ధైర్యం సూచించబడింది; ‘అవజానన్ మోహాత్’ (మోహంతో తక్కువగా భావించి) అనే పదంతో తన దోషాన్నే ఒప్పుకున్నాడు. రావణుడు ఇప్పుడు చేస్తున్నదే మారీచుడు అప్పుడు చేశాడు అనే పోలిక చెప్పకపోయినా స్పష్టమే. నూరు యోజనాల దూరంలో సముద్రంలో పడినా నేను చావలేదు అనేదే రాముని సంయమానికి ప్రమాణం; అతడు చంపాలనుకుని ఉంటే ఆ క్షణంలోనే నేను నశించి ఉండేవాడిని.

ఇలా నేను అప్పుడు విడిచిపెట్టబడ్డాను, కాని నా సహాయకులు కూల్చబడ్డారు — అదీ అస్త్రవిద్య నేర్వని, శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే బాలుడైన రామునిచేతనే. అది గుర్తుచేసుకుని మారీచుడు హెచ్చరిస్తాడు — నేను వారిస్తున్నా నువ్వు రామునితో వైరం పెట్టుకుంటే, ఘోరమైన ఆపదను త్వరలోనే పొంది మిగలవు, నాశనమే పొందుతావు. తరువాత అతడు లంక రాబోయే వినాశనాన్ని చిత్రిస్తాడు — క్రీడావిలాసాల విధులు తెలిసినవారూ, సభలనూ ఉత్సవాలనూ చూసేవారూ, సుఖమే పరమావధిగా గలవారూ అయిన ఆ రాక్షసులకు నువ్వు సంతాపాన్నీ అనర్థాన్నీ తెచ్చిపెడతావు. మేడలతో ప్రాసాదాలతో కిక్కిరిసిన, నానావిధ రత్నాలతో అలంకరించిన లంకాపురి మైథిలి కారణంగా నశించడం నువ్వు చూస్తావు. ఒక నీతివాక్యం కూడా చెబుతాడు — పాపాలు చేయని శుచులైనవారు కూడా పాపిని ఆశ్రయించడం వల్ల ఇతరుల పాపాలతో నశిస్తారు, సర్పాల మడుగులోని చేపల్లా. దివ్యచందనం పూసుకున్న, దివ్యాభరణాలు ధరించిన రాక్షసులు నీ దోషం వల్లనే నేలపై కూలి ఉండడం నువ్వు చూస్తావు; భార్యలను కోల్పోయినవారూ, భార్యలతో ఉన్నవారూ, చావగా మిగిలినవారూ, శరణం లేనివారూ అయిన నిశాచరులు పది దిక్కులకూ పారిపోవడం నువ్వు చూస్తావు. బాణజాలంతో కప్పబడిన, అగ్నిజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన, భవనాలు కాలిపోయిన లంకను నువ్వు నిస్సందేహంగా చూస్తావు అని. ఈ భవిష్యద్వాణి యుద్ధకాండంలో అక్షరాలా నిజమవుతుంది. ‘ద్రక్ష్యసి’ (చూస్తావు) అనే క్రియాపదం మళ్ళీ మళ్ళీ — దాదాపు ఏడుసార్లు — వస్తుంది; దీనితో భవిష్యత్కాలం ప్రత్యక్షంలా చిత్రించబడింది. చేపల ఉపమ కూడా మర్మస్పర్శి — సర్పాల మడుగులో నివసించే నిర్దోషులైన చేపలు సర్పాల కారణంగానే చంపబడతాయి; అలాగే రావణుడొక్కని దోషంతో సమస్త రాక్షసజాతీ నశిస్తుంది. ఇక్కడ మారీచుడు రాక్షసుల స్వభావాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — వారు యుద్ధప్రియులు కారు, క్రీడావిలాసప్రియులు; అలాంటి నిరపరాధులు కూడా ఒక్క రాజు కామం వల్ల చంపబడతారనేది కరుణ. భార్యలను కోల్పోయినవారు, భార్యలతో ఉన్నవారు, చావగా మిగిలినవారు, శరణం లేనివారు అనే నాలుగు పదాలతో ఓడిపోయిన నగరపు సమగ్రచిత్రం నిర్మించబడింది. అగ్నిజ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడినది, బాణజాలంతో కప్పబడినది, భవనాలు కాలిపోయినది అయిన లంక — ఈ మూడింటినీ మారీచుడు ‘అసంశయమ్’ (నిస్సందేహంగా) అని నిశ్చయంతో చెబుతాడు.

చివరకు మారీచుడు మూలదోషాన్నే స్పృశిస్తాడు — పరస్త్రీని చెరపట్టడం కంటే మించిన పాపం మరొకటి లేదు. నీ అంతఃపురంలో వేలాది స్త్రీలు ఉన్నారు; కనుక నీ భార్యలయందే అనురక్తుడవై ఉండు, నీ కులాన్ని రక్షించుకో, రాక్షసులను రక్షించు, అలాగే నీ మానాన్నీ అభివృద్ధినీ రాజ్యాన్నీ నీకు ఇష్టమైన జీవితాన్నీ రక్షించుకో. సౌమ్యులైన భార్యలనూ మిత్రవర్గాన్నీ చిరకాలం అనుభవించాలనుకుంటే, రామునికి అప్రియం చేయకు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో గంభీరంగా ఉంది — మిత్రుడనైన నేను ఎంతగా వారిస్తున్నా నువ్వు బలవంతంగా సీతను చెరపడితే, బలం క్షీణించి బంధువులతో సహా రాముని బాణాలకు ప్రాణాలు కోల్పోయి యమలోకానికి వెళ్తావు. ఈ స్పష్టమైన మాటతో సర్గ ముగుస్తుంది; కాని మారీచుని హితోపదేశం రావణుని చెవిలోకి ప్రవేశించదు. ‘పరదారాభిమర్శాత్ నాన్యత్ పాపతరమ్’ (పరస్త్రీని చెరపట్టడం కంటే మించిన పాపం లేదు) అనే వాక్యం సర్గకు నైతిక కేంద్రం. మారీచుడు కేవలం భయాన్నే చూపడు, ధర్మాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు; భయం, ధర్మం రెండిటితోనూ అతడు రావణుని వారించాలనుకుంటాడు. కాని కాలప్రేరితుడైన రావణునికి రెండూ నిష్ఫలమవుతాయని తరువాతి సర్గ చూపుతుంది.

நேரடிச் சான்றால் ராவணன் புரிந்துகொள்ளட்டும் என்று மாரீசன் தன் முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான். ஒருகாலத்தில் நான் வீரச் செருக்கோடு இந்தப் பூமியெங்கும் திரிந்தேன்; ஆயிரம் யானைகளின் வலிமை கொண்டவனாக, மலைபோன்றவனாக இருந்தேன். கருநீல மேகம்போன்ற உடல், காதுகளில் உருக்கிய பொன் குண்டலங்கள், தலையில் கிரீடம், கையில் இரும்புத் தண்டாயுதம்; உலகுக்கு அச்சமூட்டியபடி, ரிஷிகளின் இறைச்சியை உண்டபடி நான் தண்டகாரண்யத்தில் திரிந்தேன். அதனால் மதம் கொண்டு நான் முனிவர்களின் யாகங்களுக்கு இடையூறு செய்தேன். பிறகு என்னால் அச்சுறுத்தப்பட்ட தர்மாத்மாவான மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் தானே தசரத மன்னனிடம் சென்று இவ்வாறு சொன்னார்: ‘பர்வ காலத்தில் இந்த ராமன் கவனத்துடன் என்னைக் காக்கட்டும்; மனிதர் தலைவனே, மாரீசனால் எனக்குக் கொடிய அச்சம் உண்டாகியுள்ளது.’ முனிவரின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மாத்மாவான தசரத மன்னன் அப்போது பதில் சொல்ல முனைந்தான். இவ்வாறு மாரீசனின் கதையில் ராமனின் பெயர் முதன்முதலில் முனிவரின் வாயிலிருந்தே வெளிப்படுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் மாரீசன் நீதி மொழிகளால் அறிவுரை கூறினான்; இங்கே அவன் தன் சொந்த அனுபவத்தையே சான்றாக முன்வைக்கிறான்; ஏனெனில் மறைமுகமான அறிவுரை ராவணனைத் தொடவில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதையின் காலம் பின்னோக்கிச் செல்கிறது — பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரரின் யாகத்தைக் காத்த சம்பவம் இங்கே மாரீசனின் நினைவாக மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. அப்போது என் வலிமையைத் தேவர்களாலும் தடுக்க முடியவில்லை; வரம் பெற்றதால் நான் செருக்குற்றிருந்தேன்.

தசரதன் பெரும்பேறு பெற்ற மாமுனிவர் விசுவாமித்திரருக்குப் பதில் சொன்னான்: ‘இந்த ராகவனுக்குப் பன்னிரண்டு வயது நிறையவில்லை; அஸ்திரப் பயிற்சியும் பெறவில்லை; இவன் வயது சிறிது, அஸ்திரப் பயிற்சியும் முழுமையடையவில்லை. வேண்டுமானால் என் படை முழுவதும் என்னுடன் வரும்; நால்வகைப் படையுடன் நானே வந்து அந்த இரவுலாவியைக் கொல்வேன்; முனிவர்களில் சிறந்தவரே, உம் பகைவனை உம் விருப்பப்படி கொல்வேன்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட முனிவர் அரசனிடம் சொன்னார்: ‘அந்த ராக்ஷசனுக்கு எதிராக ராமனைத் தவிர வேறு எந்த வலிமையும் உலகில் போதாது.’ அரசனையும் புகழ்கிறார்: ‘போர்களில் நீ தேவர்களுக்கும் காவலனாக இருந்தாய்; நீ செய்த செயல் மூவுலகும் அறிந்தது.’ ஆனால் — ‘பகைவரை வாட்டுபவனே, உன் பெரும் படை இருக்கட்டும், அது இங்கேயே நிற்கட்டும்; சிறுவனாயினும் பேரொளி மிக்க இவன் அவனை அடக்க வல்லவன்; நான் ராமனை அழைத்துச் செல்வேன்; உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்.’ முனிவரின் உறுதி அரசனின் தயக்கத்தைவிட வலியதாயிற்று. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மிகவும் மகிழ்ந்த விசுவாமித்திரர் அந்த அரசகுமாரனை அழைத்துக்கொண்டு தம் ஆசிரமத்துக்குச் சென்றார். இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் அரசனின் சொல்லில் ‘பன்னிரண்டு வயது நிறையாதவன்’ என்ற பாடம் உள்ளது; பால காண்டத்திலோ ‘பதினாறு வயது நிறையாதவன்’ என்று சொல்லப்பட்டுள்ளது என்று கீதா பிரஸ் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பே சுட்டிக்காட்டுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பும் அங்கே ‘பதினாறு நிறையாத’ என்றே படிக்கிறது. மாரீசனின் கருத்தோ ஒன்றே — சிறுவயதிலேயே அத்தகையவன் இப்போது எப்படிப்பட்டவனாக இருப்பான் என்பதே. முனிவரின் சொல்லில் இரண்டு உணர்வுகள் கலந்துள்ளன — அரசனுக்கான மரியாதை, சிறுவனின்மீதான நம்பிக்கை; புகழ்ச்சியால் அவர் அரசனின் தயக்கத்தைத் தணிக்கிறார்; ‘சிறுவனாயினும் வல்லவன்’ என்ற சொல்லால் தம் அறிவை வெளிப்படுத்துகிறார்.

தண்டகாரண்யத்தில் யாகத்துக்காகத் தீக்ஷை பெற்றிருந்த அந்த முனிவரைக் காப்பதற்காக, ராமன் தன் அழகிய வில்லின் நாணை ஒலித்தபடி வந்து நின்றான். மாரீசன் அப்போதைய ராமனின் உருவத்தை வியப்புடன் நினைவுகூர்கிறான் — மீசை அரும்பாதவன், அதாவது இளமையின் அடையாளங்கள் இன்னும் தோன்றாதவன்; அழகன், சிறுவன், கருநிறத்தவன், மங்களமான கண்கள் உடையவன்; ஒரே ஆடை அணிந்தவன், வில்லேந்தியவன், குடுமி தரித்தவன், பொன் மாலையால் அழகுபெற்றவன். தன் ஒளிரும் தேஜஸால் தண்டகாரண்யத்தைப் பொலிவுறச் செய்தபடி, அவன் அப்போது உதித்த பிறைச் சந்திரன்போல் தோன்றினான். இந்த உவமை மாரீசனின் நினைவில் நிலைத்துவிட்டது — பிறைச் சந்திரன்போல் சாந்தமாகக் காணப்பட்டவனே கணத்தில் ஊழித்தீயைப்போல் ஆனான். இந்த வர்ணனை ராவணனுக்காகவே — சிறுவனே இப்படியென்றால், இப்போது முதிர்ந்தவன் எப்படியிருப்பான் என்பது சொல்லப்படாமலேயே ஒலிக்கிறது. மாரீசனின் வர்ணனையில் முரணே சாரம் — ஒரே உடலில் சிறுபிள்ளைத்தனமும் தெய்வீக ஒளியும் ஒருசேர உள்ளன. ஒரே ஆடை, குடுமி, பொன் மாலை என்பவை அனைத்தும் பிரம்மசாரியின் உருவம்; வில்லேந்தியவன் என்பதோ க்ஷத்திரியனுடையது. ஆகவே அவன் அப்போது தவசிபோல் காணப்பட்டான்; ஆனால் உண்மையில் யாகத்தின் காவலனாக இருந்தான்.

பிறகு மேகம்போன்றவனும், உருக்கிய பொன் குண்டலங்கள் அணிந்தவனும், வலிமைமிக்கவனும், வரம் பெற்றவனுமான நான் செருக்கோடு ஆசிரமத்துக்குள் வந்தேன். ஆயுதத்தை உயர்த்தியபடி நான் நுழைந்ததை அவன் கண்டான்; என்னைக் கண்டு அவன் பதற்றமின்றியே வில்லில் நாணேற்றினான் — அச்சமுமில்லை, பதற்றமுமில்லை. நானோ மயக்கத்தால் ‘இவன் சிறுவன்’ என்று ராகவனை அலட்சியம் செய்து, விரைந்து விசுவாமித்திரரின் அந்த வேதிகையை நோக்கி ஓடினேன். அப்போது அவன் பகைவரை அழிக்கும் கூரிய அம்பை எய்தான்; அதனால் தாக்கப்பட்டு வீசியெறியப்பட்ட நான் நூறு யோஜனை தொலைவிலுள்ள கடலில் விழுந்தேன். ஆனால் — அப்பா, அந்த வீரன் என்னைக் கொல்ல விரும்பவில்லை; அதனாலேயே நான் காப்பாற்றப்பட்டேன்; ராமனின் அம்பின் வேகத்தால் தூக்கியெறியப்பட்டு நான் நினைவிழந்தேன். அப்போது அவனால் நான் ஆழமான கடல் நீரில் வீழ்த்தப்பட்டேன்; நெடுநேரம் கழித்து நினைவு திரும்பி இலங்கை நகரை நோக்கிச் சென்றேன். இந்த ஒரே எடுத்துக்காட்டால் மாரீசன் காட்டுகிறான் — ராமனின் அம்பு கொல்லவும் வல்லது, காக்கவும் வல்லது; கொல்லாமல் விட்டது அவன் அருளே. இங்கே மாரீசன் மூன்று படிகளைக் காட்டுகிறான் — செருக்கோடு நுழைதல், அலட்சியத்தோடு தாக்குதல், அம்பால் தொலைவில் வீசப்படுதல். ‘பதற்றமின்றி’ என்ற சொல்லால் சிறுவனின் மனத்திண்மை குறிப்பிடப்படுகிறது; ‘மயக்கத்தால் அலட்சியம் செய்து’ என்ற சொல்லால் தன் சொந்தக் குற்றம் ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது. ராவணன் இப்போது செய்வதையே மாரீசன் அப்போது செய்தான் என்ற ஒப்பீடு சொல்லப்படாவிட்டாலும் தெளிவாக உள்ளது. நூறு யோஜனை தொலைவில் கடலில் விழுந்தும் நான் சாகவில்லை என்பதே ராமனின் கட்டுப்பாட்டுக்குச் சான்று; அவன் கொல்ல விரும்பியிருந்தால் அக்கணமே நான் அழிந்திருப்பேன்.

இவ்வாறு அப்போது நான் விடுவிக்கப்பட்டேன்; ஆனால் என் துணைவர்கள் வீழ்த்தப்பட்டனர் — அதுவும் அஸ்திரப் பயிற்சி பெறாத, எளிதாகச் செயல்களை முடிக்கும் சிறுவனான ராமனாலேயே. அதை நினைத்து மாரீசன் எச்சரிக்கிறான் — என்னால் தடுக்கப்பட்டும் நீ ராமனோடு பகை கொண்டால், விரைவில் கொடிய ஆபத்தை அடைந்து எஞ்சமாட்டாய்; அழிவையே அடைவாய். பிறகு அவன் இலங்கையின் வரப்போகும் அழிவைச் சித்திரிக்கிறான் — விளையாட்டு, இன்பம் ஆகியவற்றின் நெறிகளை அறிந்தவர்கள், கூட்டங்களையும் விழாக்களையும் கண்டு மகிழ்பவர்கள், சுகத்தையே நாடுபவர்கள் அந்த ராக்ஷசர்கள்; அவர்களுக்கு நீ துயரத்தையும் கேட்டையும் கொண்டு வருவாய். மாளிகைகளும் உப்பரிகைகளும் நெருங்கிய, பலவகை ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட இலங்கை நகரம் மைதிலியின் பொருட்டு அழிக்கப்படுவதை நீ காண்பாய். ஒரு நீதி மொழியையும் சொல்கிறான் — பாவம் செய்யாத தூயவர்களும் பாவியைச் சார்ந்திருப்பதால் பிறர் பாவங்களால் அழிகின்றனர், நாகங்கள் வாழும் மடுவிலுள்ள மீன்களைப்போல. தெய்வீகச் சந்தனம் பூசிய அங்கங்களும் தெய்வீக அணிகலன்களும் உடைய ராக்ஷசர்கள் உன் குற்றத்தாலேயே தரையில் வீழ்த்தப்படுவதை நீ காண்பாய்; மனைவியரைப் பறிகொடுத்தவர்களும், மனைவியருடன் இருப்பவர்களும், கொல்லப்பட்டவர்கள் போக எஞ்சியவர்களும், புகலிடமற்றவர்களுமான இரவுலாவிகள் பத்துத் திசைகளிலும் ஓடுவதை நீ காண்பாய். அம்பு வலைகளால் சூழப்பட்ட, நெருப்புச் சுவாலைகளால் மூடப்பட்ட, மாளிகைகள் எரிந்துபோன இலங்கையை ஐயமின்றி நீ காண்பாய். இந்த முன்னுரைப்பு யுத்த காண்டத்தில் எழுத்துக்கு எழுத்து உண்மையாகிறது. ‘காண்பாய்’ என்ற வினைச்சொல் மீண்டும் மீண்டும் — ஏறக்குறைய ஏழு முறை — வருகிறது; இதனால் எதிர்காலம் கண்முன் நிகழ்வதுபோல் சித்திரிக்கப்படுகிறது. மீன் உவமையும் நெஞ்சைத் தொடுவது — நாகங்கள் வாழும் மடுவில் வாழும் குற்றமற்ற மீன்கள் பாம்புகளுக்காகவே கொல்லப்படுகின்றன; அவ்வாறே ராவணன் ஒருவனின் குற்றத்தால் முழு ராக்ஷச இனமும் அழியும். இங்கே மாரீசன் ராக்ஷசர்களின் இயல்பையும் குறிப்பிடுகிறான் — அவர்கள் போரை விரும்புபவர்கள் அல்லர், விளையாட்டையும் இன்பத்தையும் களியாட்டத்தையும் விரும்புபவர்கள்; அத்தகைய குற்றமற்றவர்களும் ஓர் அரசனின் காமத்தால் கொல்லப்படுகிறார்கள் என்பதே கருணை. மனைவியரைப் பறிகொடுத்தவர்கள், மனைவியருடன் இருப்பவர்கள், கொல்லப்பட்டவர்கள் போக எஞ்சியவர்கள், புகலிடமற்றவர்கள் என்ற நான்கு சொற்களால் தோற்ற நகரத்தின் முழுச் சித்திரமும் உருவாக்கப்படுகிறது. நெருப்புச் சுவாலைகளால் மூடப்பட்டது, அம்பு வலையால் சூழப்பட்டது, மாளிகைகள் எரிந்துபோனது — இலங்கையின் இந்த மூன்று நிலைகளையும் மாரீசன் ‘ஐயமின்றி’ என்று உறுதியாகச் சொல்கிறான்.

இறுதியில் மாரீசன் அடிப்படைக் குற்றத்தையே தொடுகிறான் — பிறன் மனைவியைத் தீண்டுவதைவிடப் பெரிய பாவம் வேறில்லை. உன் அந்தப்புரத்தில் ஆயிரக்கணக்கான பெண்கள் இருக்கின்றனர்; ஆகவே உன் மனைவியரிடமே அன்புகொள்; உன் குலத்தைக் காப்பாற்று, ராக்ஷசர்களைக் காப்பாற்று; அவ்வாறே உன் மானத்தையும் வளர்ச்சியையும் அரசையும் உனக்கு விருப்பமான உயிரையும் காப்பாற்று. இனிய மனைவியரையும் நண்பர் கூட்டத்தையும் நெடுங்காலம் அனுபவிக்க விரும்பினால், ராமனுக்கு விருப்பமில்லாததைச் செய்யாதே. கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் கம்பீரமாக ஒலிக்கிறது — நண்பனான என்னால் வலுவாகத் தடுக்கப்பட்டும் நீ பலவந்தமாகச் சீதையை அவமதித்தால், வலிமை இழந்து, உறவினருடன் சேர்ந்து, ராமனின் அம்புகளால் உயிர் பறிக்கப்பட்டு யமனுலகுக்குச் செல்வாய். இந்தத் தெளிவான சொல்லோடு சர்க்கம் முடிகிறது; மாரீசனின் நல்லுரையோ ராவணனின் காதில் நுழையவில்லை. ‘பிறன் மனைவியைத் தீண்டுவதைவிடப் பெரிய பாவம் வேறில்லை’ என்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் அறநெறி மையம். மாரீசன் அச்சத்தை மட்டும் காட்டவில்லை, தர்மத்தையும் நினைவூட்டுகிறான்; அச்சம், தர்மம் இரண்டாலும் அவன் ராவணனைத் தடுக்க விரும்புகிறான். ஆனால் விதியால் தூண்டப்பட்ட ராவணனுக்கு இரண்டுமே பயனற்றுப் போகின்றன என்பதை அடுத்த சர்க்கம் காட்டும்.

ರಾವಣನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಅರಿಯಲೆಂದು ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಮ್ಮೆ ನಾನು ವೀರ್ಯಮದದಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದೆ; ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ದೇಹ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿತ್ತು, ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಿಘ; ಲೋಕಕ್ಕೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅದರಿಂದ ಮದಿಸಿದ ನಾನು ಮುನಿಗಳ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನ ತರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗ ನನ್ನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಸ್ವತಃ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ಈ ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ನರೇಶ್ವರನೇ, ಮಾರೀಚನಿಂದ ನನಗೆ ಘೋರ ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥ ರಾಜನು ಆಗ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಹೀಗೆ ಮಾರೀಚನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹೆಸರು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮುನಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ನೀತಿವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅನುಭವವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರೋಕ್ಷವಾದ ಉಪದೇಶ ರಾವಣನನ್ನು ತಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಕಾಲ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ — ಬಾಲಕಾಂಡದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನ ನೆನಪಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ವರದಾನದಿಂದ ನಾನು ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದೆ.

ದಶರಥನು ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಈ ರಾಘವನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತುಂಬಿಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿಲ್ಲ; ಇವನ ವಯಸ್ಸು ಚಿಕ್ಕದು, ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಆ ಸೈನ್ಯವು ನನ್ನೊಡನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಚತುರಂಗಬಲದೊಡನೆ ನಾನೇ ಬಂದು ಆ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುನಿ ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು — ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವ ಬಲವೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಲದು. ಅವನು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದೆ; ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ — ಶತ್ರುತಾಪಕನೇ, ನಿನ್ನ ಮಹಾಸೈನ್ಯ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಅದು ಇಲ್ಲೇ ಇರಲಿ; ಬಾಲಕನಾದರೂ ಈ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಅವನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು; ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮುನಿಯ ನಿಶ್ಚಯವು ರಾಜನ ಹಿಂಜರಿಕೆಗಿಂತ ಬಲವತ್ತರವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಊನದ್ವಾದಶವರ್ಷಃ’ (ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತುಂಬದವನು) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಊನಷೋಡಶವರ್ಷಃ’ (ಹದಿನಾರು ವರ್ಷ ತುಂಬದವನು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೇ ಸೂಚಿಸಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ‘ಊನಷೋಡಶ’ ಎಂದೇ ಓದುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚನ ಆಶಯವಾದರೋ ಒಂದೇ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಂತಹವನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಎಂತಹವನಿರಬಹುದು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾವಗಳು ಬೆರೆತಿವೆ — ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ, ಬಾಲಕನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ; ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಹಿಂಜರಿಕೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ಬಾಲಕನಾದರೂ ಸಮರ್ಥ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದಿದ್ದ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಮನು ತನ್ನ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಟಂಕಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಮಾರೀಚನು ಆಗಿನ ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇನ್ನೂ ಮೀಸೆ ಮೂಡದವನು, ಅಂದರೆ ಯೌವನದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಶ್ರೀಮಂತನು, ಬಾಲಕನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು; ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿದ್ದನು, ಶಿಖೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಅವನು ಆಗ ಉದಯಿಸಿದ ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಮಾರೀಚನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ — ಬಾಲಚಂದ್ರನಂತೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡವನೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತಾದನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣನಿಗಾಗಿಯೇ — ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಹೀಗಿದ್ದರೆ, ಈಗ ಪ್ರೌಢನಾಗಿ ಹೇಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರೀಚನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೇ ಸಾರ — ಒಂದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯವೂ ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರ, ಶಿಖೆ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ರೂಪ; ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದಿರುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆಗ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ಕಂಡನು, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದನು.

ಅನಂತರ ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ವರ ಪಡೆದಿದ್ದ ನಾನು ದರ್ಪದಿಂದ ಆಶ್ರಮದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದೆ. ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು; ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೂ ಅವನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು — ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಗಲಿಬಿಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನಾದರೋ ಮೋಹದಿಂದ ‘ಇವನು ಬಾಲಕ’ ಎಂದು ರಾಘವನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ, ಅವಸರದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆ ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದೆ. ಆಗ ಅವನು ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕವಾದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೆ. ಆದರೆ — ಅಪ್ಪಾ, ಆ ವೀರನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಉಳಿದೆ; ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದೆ. ಆಗ ಅವನಿಂದ ನಾನು ಸಮುದ್ರದ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟೆ; ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಬಂದು ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋದೆ. ಈ ಒಂದೇ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಮಾರೀಚನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಬಾಣ ಕೊಲ್ಲಲೂ ಸಮರ್ಥ, ರಕ್ಷಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥ; ವಧಿಸದೆ ಬಿಟ್ಟದ್ದು ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವೇ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದರ್ಪದಿಂದ ಪ್ರವೇಶ, ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಣ, ಬಾಣದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆತ. ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಲಕನ ಧೈರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಅವಜಾನನ್ ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ ಕಡೆಗಣಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತನ್ನದೇ ದೋಷವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ರಾವಣನು ಈಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೇ ಮಾರೀಚನು ಆಗ ಮಾಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಹೋಲಿಕೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಸ್ಪಷ್ಟ. ನೂರು ಯೋಜನ ದೂರದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೂ ನಾನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ; ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದ್ದರೆ ನಾನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ.

ಹೀಗೆ ಆಗ ನಾನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸಹಾಯಕರು ಹತರಾದರು — ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿಯದ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಬಾಲಕ ರಾಮನಿಂದಲೇ. ಅದನ್ನು ನೆನೆದು ಮಾರೀಚನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ರಾಮನೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡರೆ, ಘೋರವಾದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಸಿಲುಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶವನ್ನೇ ಹೊಂದುವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಂಕೆಯ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರೀಡೆ ಮತ್ತು ರತಿಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಸಭೆ-ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ನೋಡುವ, ಕೇವಲ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ನೀನು ಸಂತಾಪವನ್ನೂ ಅನರ್ಥವನ್ನೂ ತರುವೆ. ಹರ್ಮ್ಯ-ಪ್ರಾಸಾದಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಲಂಕಾಪುರಿ ಮೈಥಿಲಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ. ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಪಾಪ ಮಾಡದ ಶುದ್ಧರಾದವರೂ ಪಾಪಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇತರರ ಪಾಪಗಳಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸರ್ಪಗಳಿರುವ ಮಡುವಿನ ಮೀನುಗಳಂತೆ. ದಿವ್ಯಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವೆ; ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರೂ ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನಿರುವವರೂ, ಸತ್ತು ಉಳಿದವರೂ, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವರೂ ಆದ ನಿಶಾಚರರು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವೆ. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಸುಟ್ಟುಹೋದ ಭವನಗಳುಳ್ಳ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೀನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಕಾಣುವೆ. ಈ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ’ (ಕಾಣುವೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ — ಸುಮಾರು ಏಳು ಬಾರಿ — ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಂತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಮೀನಿನ ಉಪಮೆಯೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸರ್ಪಗಳಿರುವ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿರ್ದೋಷ ಮೀನುಗಳು ಸರ್ಪಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೊಬ್ಬನ ದೋಷದಿಂದ ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಜಾತಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯರಲ್ಲ, ಕ್ರೀಡೆ-ರತಿ-ವಿಲಾಸಪ್ರಿಯರು; ಅಂತಹ ನಿರಪರಾಧಿಗಳೂ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಕಾಮದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಕರುಣೆ. ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು, ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನಿರುವವರು, ಸತ್ತು ಉಳಿದವರು, ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದವರು ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿಂದ ಸೋತ ನಗರದ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದ, ಸುಟ್ಟ ಭವನಗಳುಳ್ಳ ಲಂಕೆ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಮಾರೀಚನು ‘ಅಸಂಶಯಮ್’ (ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ) ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಮೂಲದೋಷವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲೇ ನಿರತನಾಗಿರು, ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾನ, ಏಳಿಗೆ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಜೀವನವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಸೌಮ್ಯರಾದ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಮಿತ್ರವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಹುಕಾಲ ಅನುಭವಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ — ಸುಹೃದನಾದ ನಾನು ಎಷ್ಟೇ ತಡೆದರೂ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಮಾನಿಸಿದರೆ, ಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ಈ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮಾರೀಚನ ಹಿತೋಪದೇಶವಾದರೋ ರಾವಣನ ಕಿವಿಯೊಳಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೆಡಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ. ಮಾರೀಚನು ಕೇವಲ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕಾಲಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

നേരിട്ടുള്ള ഉദാഹരണത്തിലൂടെ രാവണനു ബോധ്യപ്പെടാനായി മാരീചൻ തന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഒരിക്കൽ ഞാൻ വീര്യമദത്തോടെ ഈ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റിനടക്കുകയായിരുന്നു; ആയിരം ആനകളുടെ ബലം ധരിച്ച് പർവതംപോലെയായിരുന്നു ഞാൻ. കരിമേഘംപോലുള്ള ശരീരം, കാതുകളിൽ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ, തലയിൽ കിരീടം, കയ്യിൽ പരിഘം; ലോകത്തിനു ഭയം ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും ഋഷിമാരുടെ മാംസം ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ടും ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു. അതിൽ മദിച്ച് ഞാൻ മുനിമാരുടെ യാഗങ്ങൾ മുടക്കിയിരുന്നു. അപ്പോൾ എന്നാൽ പീഡിതനായ ധർമാത്മാവായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ സ്വയംതന്നെ ദശരഥരാജാവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പർവകാലത്ത് ഏകാഗ്രനായ ഈ രാമൻ എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ; നരേശ്വരാ, മാരീചനിൽനിന്ന് എനിക്കു ഘോരമായ ഭയം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു.’ മുനിയുടെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ധർമാത്മാവായ ദശരഥരാജാവ് അപ്പോൾ മറുപടി പറയാൻ ഒരുങ്ങി. ഇങ്ങനെ മാരീചന്റെ കഥയിൽ രാമന്റെ പേര് ആദ്യം പുറപ്പെടുന്നത് മുനിയുടെ വായിൽനിന്നാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാരീചൻ നീതിവാക്യങ്ങളാൽ ഉപദേശിച്ചു; ഇവിടെ അവൻ സ്വന്തം അനുഭവംതന്നെ തെളിവായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം പരോക്ഷമായ ഉപദേശം രാവണനെ സ്പർശിച്ചില്ല. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ കാലം പിന്നോട്ടു പോകുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിലെ വിശ്വാമിത്രയാഗരക്ഷയുടെ സന്ദർഭം ഇവിടെ മാരീചന്റെ ഓർമയുടെ രൂപത്തിൽ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. അന്ന് എന്റെ ബലം ദേവന്മാർക്കുപോലും തടയാനാവാത്തതായിരുന്നു; വരദാനംകൊണ്ട് ഞാൻ അഹങ്കാരിയുമായിരുന്നു.

ദശരഥൻ മഹാഭാഗനായ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ രാഘവന് പന്ത്രണ്ടു വയസ്സു തികഞ്ഞിട്ടില്ല; ഇവൻ അസ്ത്രവിദ്യ പഠിച്ചിട്ടുമില്ല; ഇവന്റെ പ്രായം കുറവാണ്, അസ്ത്രാഭ്യാസം പൂർണവുമല്ല. വേണമെങ്കിൽ എന്റെ ആ സൈന്യം എന്നോടൊപ്പം വരും; ചതുരംഗബലത്തോടെ ഞാൻതന്നെ വന്ന് ആ നിശാചരനെ കൊല്ലാം; മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങയുടെ ശത്രുവിനെ അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുംപോലെ ഞാൻ വധിക്കാം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ മുനി രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ആ രാക്ഷസനെ നേരിടാൻ രാമനല്ലാതെ മറ്റൊരു ബലവും ലോകത്തിൽ പര്യാപ്തമല്ല.’ അദ്ദേഹം രാജാവിനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു: ‘യുദ്ധങ്ങളിൽ അങ്ങ് ദേവന്മാരെപ്പോലും സംരക്ഷിച്ചവനാണ്; അങ്ങു ചെയ്ത കർമം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു. എന്നാൽ ശത്രുതാപനാ, അങ്ങയുടെ മഹാസൈന്യം ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കട്ടെ; ബാലനാണെങ്കിലും മഹാതേജസ്വിയായ ഇവൻ അവനെ നിഗ്രഹിക്കാൻ സമർഥനാണ്; ഞാൻ രാമനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാം; അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി.’ മുനിയുടെ നിശ്ചയം രാജാവിന്റെ സങ്കോചത്തെക്കാൾ ബലവത്തായി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം പ്രീതനായ വിശ്വാമിത്രൻ ആ രാജകുമാരനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ രാജാവിന്റെ വാക്കിൽ ‘ഊനദ്വാദശവർഷഃ’ (പന്ത്രണ്ടു തികയാത്തവൻ) എന്നാണു പാഠം; ബാലകാണ്ഡത്തിലാകട്ടെ ‘ഊനഷോഡശവർഷഃ’ (പതിനാറു തികയാത്തവൻ) എന്നാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെന്ന് ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പും അവിടെ ‘ഊനഷോഡശ’ എന്നാണു വായിക്കുന്നത്. മാരീചന്റെ ആശയം പക്ഷേ ഒന്നുതന്നെ — ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ ഇങ്ങനെയായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ എങ്ങനെയായിരിക്കും എന്ന്. മുനിയുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ചേർന്നിരിക്കുന്നു — രാജാവിനോടുള്ള ആദരവും ബാലനിലുള്ള വിശ്വാസവും; സ്തുതിയിലൂടെ അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ സങ്കോചം ശമിപ്പിക്കുന്നു, ‘ബാലനാണെങ്കിലും സമർഥൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ തന്റെ ജ്ഞാനം പ്രകടമാക്കുന്നു.

ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ യാഗത്തിനായി ദീക്ഷിതനായ ആ മുനിയെ രക്ഷിക്കാൻ രാമൻ വിചിത്രമായ വില്ലു കുലച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ സന്നിഹിതനായി. അന്നത്തെ രാമന്റെ രൂപം മാരീചൻ വിസ്മയത്തോടെ ഓർക്കുന്നു — മീശ മുളയ്ക്കാത്തവൻ, അതായത് യൗവനത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇനിയും പ്രകടമാകാത്തവൻ; ശ്രീമാൻ, ബാലൻ, ശ്യാമവർണൻ, ശുഭമായ നോട്ടമുള്ളവൻ; ഒരൊറ്റ വസ്ത്രം മാത്രം ധരിച്ചവൻ, വില്ലാളി, കുടുമയുള്ളവൻ, സ്വർണമാലയാൽ ശോഭിക്കുന്നവൻ. സ്വന്തം ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുകൊണ്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ അപ്പോൾ ഉദിച്ചുയരുന്ന ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമ മാരീചന്റെ ഓർമയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നു — ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലെ സൗമ്യനായി കാണപ്പെട്ടവൻതന്നെ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് കാലാഗ്നിയെപ്പോലെയായി. ഈ വർണന രാവണനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് — ബാലൻ ഇങ്ങനെയെങ്കിൽ ഇപ്പോൾ പ്രൗഢനായവൻ എങ്ങനെയായിരിക്കും എന്ന് പറയാതെതന്നെ ധ്വനിക്കുന്നു. മാരീചന്റെ വർണനയുടെ സാരം വിരോധാഭാസംതന്നെയാണ് — ഒരേ ശരീരത്തിൽ ബാല്യവും ദിവ്യതേജസ്സും ഒരുമിച്ചു വർത്തിക്കുന്നു. ഒറ്റവസ്ത്രം, കുടുമ, സ്വർണമാല — ഇതെല്ലാം ബ്രഹ്മചാരിയുടെ രൂപം; വില്ലാളി എന്നതാകട്ടെ ക്ഷത്രിയന്റേത്. അതിനാൽ അവൻ അന്ന് ഒരു തപസ്വിയെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു, എന്നാൽ വാസ്തവത്തിൽ യാഗത്തിന്റെ രക്ഷകനായിരുന്നു.

പിന്നെ മേഘംപോലുള്ളവനും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനും ബലവാനും വരം ലഭിച്ചവനുമായ ഞാൻ ദർപ്പത്തോടെ ആശ്രമത്തിനുള്ളിലേക്കു വന്നു. ആയുധമുയർത്തി പ്രവേശിച്ച എന്നെ അവൻ കണ്ടു; എന്നെ കണ്ടിട്ടും ഒട്ടും പരിഭ്രമിക്കാതെ അവൻ വില്ലു കുലച്ചു — ഭയവുമില്ല, പരിഭ്രമവുമില്ല. ഞാനാകട്ടെ മൗഢ്യംകൊണ്ട് ‘ഇവൻ ബാലൻ’ എന്നു രാഘവനെ അവഗണിച്ച് തിടുക്കത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ ആ യാഗവേദിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. അപ്പോൾ അവൻ മൂർച്ചയേറിയ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ബാണം വിട്ടു; അതേറ്റ് തെറിച്ച് ഞാൻ നൂറു യോജന അകലെ സമുദ്രത്തിൽ വീണു. എന്നാൽ താതാ, ആ വീരൻ എന്നെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ഞാൻ രക്ഷപ്പെട്ടത്; രാമന്റെ ശരവേഗത്താൽ എറിയപ്പെട്ട് ഞാൻ ബോധം മറിഞ്ഞവനായി. അങ്ങനെ അവൻ എന്നെ ആഴമുള്ള സമുദ്രജലത്തിൽ വീഴ്ത്തി; ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് ഞാൻ ലങ്കാനഗരത്തിലേക്കു പോയി. ഈ ഒരൊറ്റ ഉദാഹരണത്തിലൂടെ മാരീചൻ കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ ശരം കൊല്ലാനും സമർഥമാണ്, രക്ഷിക്കാനും; വധിക്കാതിരുന്നത് അവന്റെ അനുഗ്രഹംതന്നെ. ഇവിടെ മാരീചൻ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ദർപ്പത്തോടെയുള്ള പ്രവേശം, അവഗണനയോടെയുള്ള ആക്രമണം, ശരത്താൽ ദൂരേക്കു തെറിപ്പിക്കൽ. ‘പരിഭ്രമിക്കാതെ’ (അസംഭ്രാന്തഃ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ബാലന്റെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മൗഢ്യംകൊണ്ട് അവഗണിച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ സ്വന്തം ദോഷംതന്നെ സമ്മതിക്കപ്പെടുന്നു. രാവണൻ ഇപ്പോൾ ചെയ്യുന്നതുതന്നെയാണ് മാരീചൻ അന്നു ചെയ്തത് എന്ന താരതമ്യം പറയാതെതന്നെ വ്യക്തമാണ്. നൂറു യോജന അകലെ സമുദ്രത്തിൽ വീണിട്ടും ഞാൻ മരിച്ചില്ല എന്നതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ സംയമത്തിനു തെളിവ്; അവൻ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ആ നിമിഷംതന്നെ ഞാൻ നശിക്കുമായിരുന്നു.

ഇങ്ങനെ അന്നു ഞാൻ രക്ഷപ്പെട്ടു; എന്നാൽ എന്റെ സഹായികൾ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു — അസ്ത്രവിദ്യ പഠിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന ബാലനായ രാമനാൽത്തന്നെ. അത് ഓർത്തുകൊണ്ട് മാരീചൻ മുന്നറിയിപ്പു നൽകുന്നു — ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും നീ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്താൽ, ഘോരമായ ആപത്ത് വേഗം വന്നുപെട്ട് നീ ശേഷിക്കുകയില്ല, നാശംതന്നെ പ്രാപിക്കും. പിന്നെ അവൻ ലങ്കയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന നാശം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ക്രീഡയുടെയും രതിയുടെയും രീതികൾ അറിയുന്നവരും സമാജോത്സവങ്ങൾ കണ്ടു രസിക്കുന്നവരും സുഖം മാത്രം തേടുന്നവരുമാണ് ആ രാക്ഷസന്മാർ; അവർക്കു നീ സന്താപവും അനർഥവും വരുത്തിവയ്ക്കും. മാളികകളും കൊട്ടാരങ്ങളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതും പലവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ലങ്കാനഗരം മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി നശിക്കുന്നതു നീ കാണും. ഒരു നീതിവാക്യവും അവൻ പറയുന്നു — പാപം ചെയ്യാത്ത ശുദ്ധരും പാപിയെ ആശ്രയിക്കുന്നതിനാൽ അന്യരുടെ പാപംകൊണ്ടു നശിക്കുന്നു, നാഗങ്ങൾ വസിക്കുന്ന തടാകത്തിലെ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ. ദിവ്യചന്ദനം പൂശിയ ശരീരമുള്ളവരും ദിവ്യാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവരുമായ രാക്ഷസന്മാർ നിന്റെ ദോഷംകൊണ്ടുതന്നെ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു നീ കാണും; ഭാര്യമാരെ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവരും ഭാര്യമാരോടുകൂടിയവരും കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ചവരും അഭയമില്ലാത്തവരുമായ നിശാചരന്മാർ പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടുന്നതു നീ കാണും. ശരജാലങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും അഗ്നിജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ഭവനങ്ങൾ എരിഞ്ഞുപോയതുമായ ലങ്കയെ നീ സംശയമില്ലാതെ കാണും. ഈ പ്രവചനം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ അക്ഷരംപ്രതി സത്യമായിത്തീരുന്നു. ‘നീ കാണും’ (ദ്രക്ഷ്യസി) എന്ന ക്രിയാപദം വീണ്ടും വീണ്ടും — ഏകദേശം ഏഴുവട്ടം — ആവർത്തിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ഭാവികാലം കണ്മുന്നിലെന്നപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മത്സ്യങ്ങളുടെ ഉപമയും മർമസ്പർശിയാണ് — നാഗത്തടാകത്തിൽ വസിക്കുന്ന നിർദോഷികളായ മത്സ്യങ്ങൾ സർപ്പങ്ങൾ കാരണം കൊല്ലപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ രാവണൻ എന്ന ഒരുവന്റെ ദോഷംകൊണ്ട് സമഗ്ര രാക്ഷസജാതിയും നശിക്കും. ഇവിടെ മാരീചൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ സ്വഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ യുദ്ധപ്രിയരല്ല, ക്രീഡയിലും രതിയിലും വിലാസത്തിലും പ്രിയമുള്ളവരാണ്; അങ്ങനെയുള്ള നിരപരാധികൾപോലും ഒരു രാജാവിന്റെ കാമംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് കരുണ. ഭാര്യമാരെ അപഹരിക്കപ്പെട്ടവർ, ഭാര്യമാരോടുകൂടിയവർ, കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ചവർ, അഭയമില്ലാത്തവർ — ഈ നാലു പദങ്ങളിലൂടെ പരാജിതമായ ഒരു നഗരത്തിന്റെ സമഗ്രചിത്രം നിർമിക്കപ്പെടുന്നു. അഗ്നിജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ശരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടതും ഭവനങ്ങൾ എരിഞ്ഞതുമായ ലങ്ക — ഈ മൂന്നും മാരീചൻ ‘സംശയമില്ലാതെ’ എന്ന നിശ്ചയത്തോടെ പറയുന്നു.

ഒടുവിൽ മാരീചൻ മൂലദോഷംതന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു — പരസ്ത്രീയെ കയ്യേറ്റം ചെയ്യുന്നതിനെക്കാൾ വലിയ പാപം മറ്റൊന്നില്ല. നിന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകളുണ്ട്; അതിനാൽ സ്വന്തം ഭാര്യമാരിൽ നിരതനായിരിക്കുക; നിന്റെ കുലത്തെ രക്ഷിക്കുക, രാക്ഷസന്മാരെ രക്ഷിക്കുക; അതുപോലെ മാനവും അഭിവൃദ്ധിയും രാജ്യവും നിനക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ജീവിതവും രക്ഷിക്കുക. സൗമ്യരായ ഭാര്യമാരെയും മിത്രവർഗത്തെയും ദീർഘകാലം അനുഭവിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന് അപ്രിയം ചെയ്യരുത്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഗംഭീരമാണ് — സുഹൃത്തായ ഞാൻ ഇത്രയധികം തടഞ്ഞിട്ടും നീ ബലമായി സീതയെ ധർഷിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ബലം ക്ഷയിച്ച്, ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം, രാമശരങ്ങളാൽ ജീവൻ അപഹരിക്കപ്പെട്ട് നീ യമലോകത്തേക്കു പോകും. ഈ വ്യക്തമായ വാക്കോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; മാരീചന്റെ ഹിതോപദേശമാകട്ടെ രാവണന്റെ ചെവിയിൽ കടക്കുന്നില്ല. ‘പരസ്ത്രീയെ കയ്യേറ്റം ചെയ്യുന്നതിനെക്കാൾ വലിയ പാപം മറ്റൊന്നില്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ നൈതികകേന്ദ്രം. മാരീചൻ ഭയം മാത്രമല്ല കാണിക്കുന്നത്, ധർമവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഭയംകൊണ്ടും ധർമംകൊണ്ടും രണ്ടുംകൊണ്ട് രാവണനെ തടയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണന് ഇവ രണ്ടും നിഷ്ഫലമായിത്തീരുന്നു എന്ന് അടുത്ത സർഗം കാണിക്കും.

Mārīca now began to tell his own past, so that Rāvaṇa might learn from an example he had seen with his own eyes. "Once, my friend, drunk with pride in my strength, I roamed this earth, bearing the might of a thousand elephants and towering like a mountain. I was dark as a blue thundercloud, with earrings of burnished gold, a crown on my head and an iron club in my hand, and I spread terror through the world. I ranged the Daṇḍaka forest eating the flesh of seers, and in my arrogance I wrecked the sages' sacrifices. Then the righteous great sage Viśvāmitra, terrified of me, went himself to Daśaratha, lord of men, and said, 'Let this Rāma stand guard over me with full attention at the time of the sacred rite, for a terrible fear of Mārīca has come upon me, lord of men.' Hearing the sage's words, the righteous King Daśaratha made ready to reply." So in Mārīca's story Rāma's name is first spoken by the sage. In the last sarga Mārīca had counselled Rāvaṇa with maxims of policy; here he offers his own experience as proof, because advice at one remove had not touched Rāvaṇa. The story turns back in time: the protection of Viśvāmitra's sacrifice, told in the Bāla Kāṇḍa, is told again here as Mārīca remembers it. In those days, he says, not even the gods could check his strength, and a boon had made him arrogant.

"Daśaratha answered the illustrious great sage Viśvāmitra: 'This son of Raghu is not yet twelve years old and has no training in weapons.'" His age was young and his training in arms incomplete. "'If you wish, my army will go with me, and I will come myself with my fourfold force and kill the night-rover; I will slay your enemy, best of sages, just as you desire.' At this the sage said to the king, 'There is no power in the world except Rāma that is a match for that rākṣasa.'" And he praised the king: "'You are the protector even of the gods in battle, and what you once did is known through the three worlds. Your great army may well stay here, scorcher of foes. Boy though he is, this radiant one can subdue him. I shall go and take Rāma with me; may all be well with you.'" The sage's resolve proved stronger than the king's hesitation. Mārīca's point is simple: if Rāma was like that as a boy, what must he be now? The sage's words blend two feelings, respect for the king and trust in the boy: his praise soothed the king's reluctance, and his words "boy though he is, he can" revealed what he knew.

"Having said this, the sage took the king's son and went, delighted, to his hermitage. In the Daṇḍaka forest, while the sage was consecrated for the sacrifice, Rāma took his stand to guard him, twanging his wonderful bow." Mārīca remembered with wonder how Rāma looked then. "No sign of manhood had yet appeared on him. He was a handsome boy, dark, with beautiful eyes, wearing a single garment, bow in hand, with a topknot and a golden chain. Lighting up the Daṇḍaka forest with his own blazing splendour, Rāma looked like the young moon newly risen." That image stayed fixed in Mārīca's memory: the one who seemed as gentle as the new moon became in a moment like the fire at the end of time. The description is meant for Rāvaṇa: if the boy was like this, what must the grown man be? The unspoken question rings out. At the heart of Mārīca's picture is a paradox, boyhood and divine splendour in a single body. The single garment, the topknot and the golden chain are the dress of a young student under vows, the bow that of a warrior; he looked like an ascetic but was in truth the sacrifice's guardian.

"Then I, dark as a cloud, with earrings of burnished gold, strong and armed with a boon, came proudly into the hermitage. He saw me come in with my weapon raised, and seeing me he strung his bow without the least alarm." Neither fear nor flurry. "In my folly I despised Rāghava, thinking, 'This is only a boy,' and rushed at Viśvāmitra's altar. Then he loosed a sharp arrow, a destroyer of foes, and struck by it I was flung a hundred leagues out into the sea. He did not wish to kill me then, my friend, and so that hero spared me. Hurled away by the force of Rāma's arrow, my senses reeling, I was cast into the deep waters of the ocean. Only after a long time did I come to myself, and then I went back to the city of Laṅkā." With this one example Mārīca shows that Rāma's arrow could kill or spare, and that it did not kill was an act of grace. He traces three steps: entering in pride, attacking in contempt, being hurled far off by a single arrow. "Without alarm" shows the boy's composure; "in my folly I despised" is Mārīca owning his own fault. The unspoken comparison is plain: what Rāvaṇa was doing now, Mārīca had done then. That he fell a hundred leagues away into the sea and did not die proves Rāma's restraint; had Rāma wished to kill him, he would have perished on the spot.

"So I escaped that day, but my companions were struck down by Rāma, a boy untrained in weapons, whose great deeds cost him no effort." Remembering this, Mārīca warned: "So if, in spite of my holding you back, you make war on Rāma, you will quickly meet dreadful disaster and you will perish." Then he pictured Laṅkā's coming ruin. "You will bring grief and ruin on the rākṣasas, who know only games and the arts of love and care for nothing but gatherings and festivals. You will see the city of Laṅkā, crowded with mansions and palaces and adorned with every kind of jewel, laid waste for Maithilī's sake." He added a maxim: "Even the pure, who commit no sin themselves, perish through the sins of others with whom they live, as fish do in a pool full of snakes. You will see rākṣasas whose limbs were smeared with heavenly sandal and who wore heavenly ornaments struck down on the ground, and through your fault. You will see night-rovers whose wives have been carried off, and others with their wives still, survivors of the slaughter, helpless, fleeing in all ten directions. Beyond all doubt you will see Laṅkā caught in a net of arrows, wrapped in flames, her houses burned to ash." This prophecy comes true to the letter in the Yuddha Kāṇḍa. The words "you will see" come again and again, and the future is painted as if it were already before his eyes. The image of the fish is poignant: innocent fish living in a snakes' pool are killed because of the snakes, and so the whole rākṣasa race would perish through Rāvaṇa's single fault. Mārīca also hints at the rākṣasas' nature: they are not lovers of war but of games, love and pleasure, and it is pitiful that such blameless folk should die for one king's lust. The four phrases, wives carried off, wives still with them, survivors, helpless, build the whole picture of a conquered city, and Laṅkā wrapped in flames, netted with arrows and burned he declares with certainty.

At the last Mārīca touched the root of the matter: "There is no sin greater than laying hands on another man's wife, and you already have thousands of women, O king. Be content with your own wives. Protect your family, protect the rākṣasas, and protect your honour, your prosperity, your kingdom and the life you hold dear. If you want to enjoy for long your gentle wives and the company of your friends, then do nothing to offend Rāma." The final verse, in a weightier metre, is grave: "If, restrained again and again by me who am your friend, you still lay violent hands on Sītā, then with your strength broken and your life taken by Rāma's arrows you will go, you and all your kin, to the realm of Yama." With these plain words the sarga ends, but Mārīca's good counsel does not enter Rāvaṇa's ears. The words "there is no greater sin than touching another's wife" are the moral centre of the sarga. Mārīca shows him not only fear but dharma, and tries to hold him back with both. But for Rāvaṇa, driven on by Time, both would prove useless, as the next sarga will show.