राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य सीताहरणविषयकं वचनं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः मारीचः उत्तरं वक्तुम् आरभते। सः साक्षात् प्रत्याख्यानं न आरभते, अपि तु प्रथमं नीतिवाक्यम् एव उपन्यस्यति — हे राजन्, सततं प्रियं वदन्तः पुरुषाः सर्वत्र सुलभाः, किन्तु यत् अप्रियम् अपि पथ्यं हितकरं च, तस्य वक्ता श्रोता च उभौ अपि दुर्लभौ। अनेन सः स्वस्य आगामिनः कटुकस्य किन्तु हितकरस्य वचनस्य भूमिकां रचयति — अहं प्रियं न वक्ष्यामि, हितम् एव वक्ष्यामि; त्वम् अपि तत् श्रोतुं सिद्धः भव इति ध्वनिः। वक्तुः श्रोतुः च दौर्लभ्यम् इति द्वयम् अपि समानम् एव निर्दिष्टम्, येन आगामी विवादः पूर्वम् एव सूचितः भवति।

मारीचः रावणस्य मूलदोषम् उद्घाटयति — त्वं चपलः, अयुक्तचारः च; गुप्तचराः सम्यक् न नियुक्ताः, चित्तं च चञ्चलम्, अतः महावीर्येण गुणैः च उन्नतं महेन्द्रवरुणसदृशं रामं त्वं नूनं न जानासि। अज्ञानम् एव सर्वस्य अनर्थस्य मूलम् इति तस्य आशयः। ततः सः शङ्कापरम्परया स्वस्य भयं प्रकटयति — अपि सर्वेषाम् अपि रक्षसां स्वस्ति भवेत्, अपि संक्रुद्धः रामः समस्तान् लोकान् अराक्षसान् न कुर्यात्, अपि जनकात्मजा तव जीवितान्ताय न उत्पन्ना, अपि च सीतानिमित्तं महत् व्यसनं न भवेत्। पुनः — कामवृत्तं निरङ्कुशम् ईश्वरं त्वां प्राप्य सराक्षसा लङ्कापुरी त्वया सह न विनश्येत्। एताः सर्वाः ‘अपि’ इति शब्देन आरब्धाः प्रार्थनारूपाः शङ्काः एव; रूपेण ताः आशंसाः, अर्थेन तु भविष्यद्वाण्यः। अन्ते सः सामान्यं नीतिसूत्रं वदति — त्वद्विधः कामवृत्तः दुःशीलः पापमन्त्रितः दुर्मतिः राजा केवलम् आत्मानं न हन्ति, अपि तु स्वजनं समग्रं राष्ट्रं च सह नाशयति। एतेन एकस्य राज्ञः दोषः सर्वेषां रक्षसां विनाशे परिणमते इति सूचितम्।

ततः मारीचः रावणस्य रामविषयकां मिथ्याधारणां क्रमेण खण्डयति। पूर्वस्मिन् सर्गे रावणः रामं क्षत्रियपांसनं क्रूरम् अजितेन्द्रियं लुब्धं च उक्तवान् आसीत्; तत् सर्वं मारीचः पदशः प्रतिषेधति। रामः न पित्रा परित्यक्तः, न कथंचन अमर्यादः, न लुब्धः, न दुःशीलः, न च क्षत्रियकुलस्य कलङ्कः। सः धर्मगुणैः न हीनः, अपि तु कौसल्यायाः आनन्दवर्धनः; भूतेषु न तीक्ष्णः, प्रत्युत सर्वभूतहिते नित्यं रतः। वनगमनस्य वास्तविकं कारणम् अपि सः स्पष्टयति — कैकेय्या वञ्चितं सत्यवादिनं पितरं दृष्ट्वा ‘तं सत्यवादिनं करिष्यामि’ इति निश्चित्य धर्मात्मा रामः स्वयम् एव वनं प्रव्रजितः। कैकेय्याः दशरथस्य च प्रियं कर्तुम् एव सः राज्यं भोगांश्च हित्वा दण्डकवनं प्रविष्टः; न सः निर्वासितः, न च पराजितः। अतः सः न कर्कशः, न अविद्वान्, न अजितेन्द्रियः; तस्मिन् अनृतम् अपि कदापि केनापि न श्रुतम्, अतः तादृशं वक्तुं त्वं सर्वथा न अर्हसि। अन्ते मारीचः परमम् उत्कर्षं वदति — रामः विग्रहवान् धर्मः एव, शरीरधारी धर्मः इति यावत्; सः साधुः, सत्यम् एव यस्य पराक्रमः तादृशः, देवानां वासवः इव सर्वस्य लोकस्य राजा। एवं मारीचस्य वर्णनं निषेधात् आरभ्य विधिना समाप्यते — प्रथमं ‘न, न’ इति षोडशवारं प्रतिषेधः, ततः ‘धर्मः, साधुः, सत्यपराक्रमः, राजा’ इति चत्वारः विधयः। रावणः रामं दुर्बलं मन्यते, मारीचः तु तं धर्मस्य मूर्तिम् एव पश्यति; इदम् एव उभयोः दृष्टिभेदस्य मूलम्।

ततः मारीचः सीताहरणस्य असम्भवं दर्शयति। सः पृच्छति — स्वेन एव तेजसा रक्षितां तस्य वैदेहीं सूर्यस्य प्रभाम् इव बलात् हर्तुं कथं नु त्वम् इच्छसि; प्रभा सूर्यात् यथा न पृथक्कर्तुं शक्या, तथा एव सीता रामात्। अनन्तरं सः प्रसिद्धाम् अग्न्युपमाम् उपन्यस्यति — रामः प्रदीप्तः अग्निः, तस्य शराः एव अर्चींषि, चापखड्गौ एव इन्धनम्; तम् अनाधृष्यं रामाग्निं रणे सहसा प्रवेष्टुं त्वं न अर्हसि। उपमा पुनः विस्तार्यते — विस्फारितेन धनुषा व्यादितं दीप्तं मुखम्, शराः एव ज्वालाः, स्वभावेन अमर्षणः, चापबाणधरः तीक्ष्णः शत्रुसेनापहारी च — तादृशम् अन्तककल्पं रामं राज्यं सुखं प्रियं जीवितं च त्यक्त्वा अतीव आसादयितुं त्वं न अर्हसि। षोडशसप्तदशौ श्लोकौ एकेन एव वाक्येन सम्बद्धौ, हिन्दीभाष्यम् अपि तौ सहैव व्याचष्टे। अन्ते सः हेतुम् आह — यस्य पत्नी जनकात्मजा, तस्य तेजः अप्रमेयम्, मातुम् अशक्यम्; रामचापम् एव आश्रिताम् एतां वने हर्तुं त्वं समर्थः न असि। पत्न्याः रक्षा अत्र न प्राकारैः न च सैन्येन, अपि तु पत्युः तेजसा एव इति मारीचस्य सिद्धान्तः।

अनन्तरं मारीचः सीतायाः माहात्म्यं वर्णयति। सिंहोरस्कस्य तस्य नरसिंहस्य सा भामिनी प्राणेभ्यः अपि प्रियतरा, नित्यम् अनुव्रता च भार्या; पतिप्रेम्णा एव सा रक्षिता इति ध्वनिः। ओजस्विनः रामस्य प्रिया सा मैथिली केनापि धर्षयितुं न शक्या — प्रदीप्तस्य हुताशस्य शिखा इव सा सुमध्यमा स्पर्शाय अपि अशक्या; यः ताम् आस्प्रष्टुम् इच्छेत् सः दह्येत एव इति गूढः अर्थः। ततः सः साक्षात् पृच्छति — हे राक्षसाधिप, एनं व्यर्थम् उद्यमं कृत्वा तव किं प्रयोजनम्, किं वा लाभः? यस्मिन् दिने रणे तेन त्वं दृष्टः, तस्मिन् एव दिने तव जीवितस्य अन्तः इति निश्चयेन जानीहि। अन्ते सः स्नेहेन उपसंहरति — यदि जीवितं सुखं परमदुर्लभं राज्यं च चिरकालं भोक्तुम् इच्छसि, तर्हि रामस्य विप्रियं मा कुरु।

अन्ते मारीचः क्रुद्धः न भूत्वा हितैषी मन्त्री इव कर्तव्यमार्गम् उपदिशति। विभीषणपुरस्कृतैः सर्वैः धर्मिष्ठैः सचिवैः सार्धं मन्त्रयित्वा, आत्मनः निश्चयं कृत्वा, दोषाणां गुणानां च बलाबलं सम्यक् सम्प्रधार्य, स्वस्य राघवस्य च बलं तत्त्वतः ज्ञात्वा, तव यत् हितं तत् निश्चित्य, यत् क्षमं शक्यं च तत् एव कर्तुम् अर्हसि — इति सः राजनीतेः समग्रं क्रमम् एव दर्शयति। स्वमतं च स्पष्टं वदति — अहं तु मन्ये, कोसलराजसूनुना सह रणे समागमः तव न क्षमः। ततः सः पुनः याचते — हे निशाचराधिप, इदम् उत्तमं क्षमं युक्तं च वाक्यं भूयः अपि शृणु। एतेन वचनेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे मारीचः स्वस्य पूर्ववृत्तान्तं वक्तुम् आरभते।

రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని సీతాపహరణ విషయకమైన మాట విని, మాటలలో నిపుణుడూ మహాతేజస్వీ అయిన మారీచుడు సమాధానం చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు. అతడు నేరుగా నిరాకరణతో ఆరంభించడు, ముందుగా ఒక నీతివాక్యాన్నే ఉపన్యసిస్తాడు — రాజా, ఎల్లప్పుడూ ప్రియంగా మాట్లాడే పురుషులు అంతటా సులభంగా దొరుకుతారు, కాని అప్రియమైనా పథ్యమైనదీ హితకరమైనదీ అయిన మాటను చెప్పేవాడూ వినేవాడూ ఇద్దరూ దుర్లభులే. దీనితో అతడు తాను చెప్పబోయే కటువైనా హితకరమైన మాటకు భూమిక సిద్ధం చేస్తాడు — నేను ప్రియం చెప్పను, హితమే చెబుతాను; నువ్వు కూడా దానిని వినడానికి సిద్ధంగా ఉండు అని ధ్వని. చెప్పేవాడూ వినేవాడూ ఇద్దరూ దుర్లభులని సమానంగానే నిర్దేశించడం వల్ల రాబోయే వివాదం ముందే సూచించబడుతుంది.

మారీచుడు రావణుని మూలదోషాన్ని బయటపెడతాడు — నువ్వు చపలుడవు, గూఢచారులను సరిగా నియమించనివాడవు; గూఢచారులు సక్రమంగా నియమించబడలేదు, మనస్సు చంచలమైనది, అందుకే మహావీర్యంతోనూ గుణాలతోనూ ఉన్నతుడైన, మహేంద్రవరుణుల వంటి రాముని నువ్వు నిశ్చయంగా తెలుసుకోలేదు. అజ్ఞానమే సమస్త అనర్థాలకూ మూలమని అతని ఆశయం. తరువాత అతడు శంకల పరంపరతో తన భయాన్ని వెల్లడిస్తాడు — రాక్షసులందరికీ క్షేమం కలుగుగాక, కోపించిన రాముడు సమస్త లోకాలనూ రాక్షసులు లేనివిగా చేయకుండుగాక, జనకుని కూతురు నీ జీవితాంతం కోసం పుట్టినది కాకుండుగాక, సీత కారణంగా పెద్ద ఆపద రాకుండుగాక. మళ్ళీ — కామానుసారం నడుచుకునే, అదుపు లేని నిన్ను ప్రభువుగా పొంది లంకాపురి రాక్షసులతో సహా నీతో పాటు నశించకుండుగాక. ఇవన్నీ ‘అపి’ అనే మాటతో ఆరంభమైన ప్రార్థనారూపమైన శంకలే; రూపంలో అవి ఆకాంక్షలు, అర్థంలో భవిష్యద్వాణులు. చివరకు అతడు సామాన్యమైన నీతిసూత్రం చెబుతాడు — నీ వంటి కామానుసారి, దుశ్శీలుడు, పాపపు ఆలోచనలు గలవాడు, దుర్బుద్ధి అయిన రాజు కేవలం తనను తానే నాశనం చేసుకోడు, తన స్వజనాన్నీ సమస్త రాష్ట్రాన్నీ కూడా తనతో పాటు నాశనం చేస్తాడు. దీనితో ఒక్క రాజు దోషం రాక్షసులందరి వినాశనంగా పరిణమిస్తుందని సూచించబడింది.

తరువాత మారీచుడు రాముని గురించి రావణునికున్న మిథ్యాభావాన్ని క్రమంగా ఖండిస్తాడు. గత సర్గలో రావణుడు రాముని క్షత్రియకులకళంకుడనీ క్రూరుడనీ ఇంద్రియాలను జయించనివాడనీ లోభి అనీ అన్నాడు; అదంతా మారీచుడు పదం పదంగా ఖండిస్తాడు. రాముడు తండ్రిచేత విడిచిపెట్టబడలేదు, ఏ విధంగానూ మర్యాద తప్పినవాడు కాదు, లోభి కాదు, దుశ్శీలుడు కాదు, క్షత్రియకులానికి కళంకమూ కాదు. అతడు ధర్మగుణాలలో హీనుడు కాదు, కౌసల్యకు ఆనందం పెంచేవాడు; ప్రాణులపట్ల తీక్ష్ణుడు కాదు, దానికి భిన్నంగా ఎల్లప్పుడూ సర్వప్రాణుల హితంలోనే నిమగ్నుడు. వనగమనానికి అసలు కారణాన్ని కూడా అతడు స్పష్టం చేస్తాడు — కైకేయిచేత వంచించబడిన సత్యవాది అయిన తండ్రిని చూసి ‘అతనిని సత్యవాదిగా నిలుపుతాను’ అని నిశ్చయించుకుని ధర్మాత్ముడైన రాముడు తానే స్వయంగా వనానికి వెళ్ళాడు. కైకేయికీ దశరథునికీ ప్రియం చేయడానికే అతడు రాజ్యాన్నీ భోగాలనూ విడిచి దండకవనంలో ప్రవేశించాడు; అతడు వెళ్ళగొట్టబడలేదు, ఓడిపోలేదు. కనుక అతడు కర్కశుడు కాదు, అవిద్వాంసుడు కాదు, ఇంద్రియాలను జయించనివాడు కాదు; అతనిలో అసత్యాన్ని ఎన్నడూ ఎవరూ వినలేదు, కనుక అలా మాట్లాడడానికి నీకు ఏ మాత్రమూ అర్హత లేదు. చివరకు మారీచుడు పరమోత్కర్షను చెబుతాడు — రాముడు విగ్రహవంతమైన ధర్మమే, అంటే శరీరం ధరించిన ధర్మం; అతడు సాధువు, సత్యమే పరాక్రమంగా గలవాడు, దేవతలకు ఇంద్రుని వలె సమస్త లోకానికీ రాజు. ఇలా మారీచుని వర్ణన నిషేధంతో ఆరంభమై విధితో ముగుస్తుంది — మొదట ‘కాదు, కాదు’ అని పదహారుసార్లు నిషేధం, తరువాత ‘ధర్మం, సాధువు, సత్యపరాక్రముడు, రాజు’ అనే నాలుగు విధులు. రావణుడు రాముని దుర్బలునిగా భావిస్తాడు, మారీచుడు మాత్రం అతనిని ధర్మపు మూర్తిగానే చూస్తాడు; ఇదే ఇద్దరి దృష్టిభేదానికి మూలం.

తరువాత మారీచుడు సీతాపహరణం అసంభవమని చూపుతాడు. అతడు అడుగుతాడు — తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడుతున్న అతని వైదేహిని, సూర్యుని కాంతిని లాగా, బలవంతంగా ఎలా అపహరించాలనుకుంటున్నావు; కాంతిని సూర్యుని నుండి ఎలా వేరు చేయలేమో, అలాగే సీతను రాముని నుండి వేరు చేయలేము. తరువాత అతడు ప్రసిద్ధమైన అగ్ని ఉపమను ఉపన్యసిస్తాడు — రాముడు ప్రజ్వలించే అగ్ని, అతని బాణాలే జ్వాలలు, ధనుస్సూ ఖడ్గమూ ఇంధనం; ఎదుర్కోలేని ఆ రామాగ్నిలో యుద్ధంలో అకస్మాత్తుగా ప్రవేశించడం నీకు తగదు. ఉపమ మళ్ళీ విస్తరించబడుతుంది — ఎక్కుపెట్టిన ధనుస్సుతో తెరుచుకున్న ప్రజ్వలించే ముఖం, బాణాలే జ్వాలలు, స్వభావంతోనే అసహనశీలుడు, ధనుర్బాణాలు ధరించినవాడు, తీక్ష్ణుడు, శత్రుసైన్యాన్ని నాశనం చేసేవాడు — అలాంటి అంతకుని వంటి రాముని రాజ్యాన్నీ సుఖాన్నీ ప్రియమైన జీవితాన్నీ విడిచిపెట్టి సమీపించడం నీకు ఏ మాత్రమూ తగదు. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలు ఒకే వాక్యంతో సంబంధించినవి, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వాటిని కలిపే వివరిస్తుంది. చివరకు అతడు కారణం చెబుతాడు — జనకుని కూతురు ఎవనికి పత్నియో, అతని తేజస్సు అప్రమేయం, కొలవలేనిది; రాముని ధనుస్సునే ఆశ్రయించిన ఆమెను వనంలో అపహరించడానికి నువ్వు సమర్థుడవు కావు. ఇక్కడ పత్ని రక్షణ ప్రాకారాలతో గాని సైన్యంతో గాని కాదు, భర్త తేజస్సుతోనే అనేది మారీచుని సిద్ధాంతం.

తరువాత మారీచుడు సీత మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. సింహం వంటి వక్షస్సు గల ఆ నరసింహునికి ఆ భామిని ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనది, ఎల్లప్పుడూ అనుసరించే భార్య; భర్త ప్రేమతోనే ఆమె రక్షించబడుతోందని ధ్వని. ఓజస్వి అయిన రాముని ప్రియురాలైన ఆ మైథిలిని ఎవరూ ధర్షించలేరు — ప్రజ్వలించే అగ్నిశిఖలా ఆ సన్నని నడుము గలదానిని తాకడం కూడా సాధ్యం కాదు; ఆమెను తాకాలనుకునేవాడు దహించుకుపోతాడని గూఢార్థం. తరువాత అతడు నేరుగా అడుగుతాడు — రాక్షసాధిపా, ఈ వ్యర్థప్రయత్నం చేసి నీకు ఏమి ప్రయోజనం, లేదా ఏమి లాభం? యుద్ధంలో అతడు నిన్ను చూసిన రోజే నీ జీవితానికి అంతం అని నిశ్చయంగా తెలుసుకో. చివరకు అతడు స్నేహంతో ఉపసంహరిస్తాడు — జీవితాన్నీ సుఖాన్నీ పరమదుర్లభమైన రాజ్యాన్నీ చిరకాలం అనుభవించాలనుకుంటే, రామునికి అప్రియం చేయకు.

చివరకు మారీచుడు కోపించకుండా హితైషి అయిన మంత్రిలా కర్తవ్యమార్గాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. విభీషణుడు మొదలైన ధర్మిష్ఠులైన మంత్రులందరితో కలిసి ఆలోచించి, నీ నిశ్చయాన్ని ఏర్పరచుకుని, దోషాల గుణాల బలాబలాలను చక్కగా తూకం వేసి, నీ బలాన్నీ రాఘవుని బలాన్నీ యథార్థంగా తెలుసుకుని, నీకు హితమైనదానిని నిశ్చయించి, తగినదీ సాధ్యమైనదీ అయినదానినే నువ్వు చేయాలి — అని అతడు రాజనీతి సమగ్ర క్రమాన్నే చూపుతాడు. తన అభిప్రాయాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతాడు — కోసలరాజకుమారునితో యుద్ధంలో తలపడడం నీకు తగదని నేను భావిస్తున్నాను. తరువాత అతడు మళ్ళీ యాచిస్తాడు — నిశాచరాధిపా, ఉత్తమమైన, తగిన, యుక్తమైన ఈ మాటను మరొకసారి విను. ఈ మాటతో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో మారీచుడు తన పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు.

ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணனின் சீதையைக் கவர்வது பற்றிய சொல்லைக் கேட்டு, சொல்வன்மையில் வல்லவனும் பேரொளி மிக்கவனுமான மாரீசன் பதில் சொல்லத் தொடங்குகிறான். அவன் நேரடியாக மறுப்பதிலிருந்து தொடங்கவில்லை; முதலில் ஒரு நீதி மொழியையே முன்வைக்கிறான் — அரசே, எப்போதும் இனியதைப் பேசும் மனிதர்கள் எங்கும் எளிதில் கிடைப்பார்கள்; ஆனால் இனிமையற்றதாயினும் நலம் பயக்கும் நன்மையான சொல்லைச் சொல்பவனும் கேட்பவனும் இருவருமே அரியவர்கள். இதனால் அவன் தான் இனிச் சொல்லப்போகும் கசப்பான ஆனால் நன்மையான சொல்லுக்கு முன்னுரை அமைக்கிறான் — நான் இனியதைச் சொல்லப்போவதில்லை, நன்மையானதையே சொல்வேன்; நீயும் அதைக் கேட்க ஆயத்தமாக இரு என்பது குறிப்பு. சொல்பவனின் அருமையும் கேட்பவனின் அருமையும் — இரண்டுமே சமமாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன; இதனால் வரப்போகும் வாக்குவாதம் முன்னதாகவே சுட்டிக்காட்டப்படுகிறது.

மாரீசன் ராவணனின் அடிப்படைக் குறையை வெளிப்படுத்துகிறான் — நீ சபலமானவன், ஒற்றர்களை முறையாக நியமிக்காதவன்; ஒற்றர்கள் சரியாக அமர்த்தப்படவில்லை, மனமும் நிலையற்றது; ஆகவே பெரும் வீரத்தாலும் குணங்களாலும் உயர்ந்த, மகேந்திரனுக்கும் வருணனுக்கும் இணையான ராமனை நீ நிச்சயமாக அறியவில்லை. அறியாமையே எல்லாக் கேட்டுக்கும் வேர் என்பது அவன் கருத்து. பிறகு ஐயங்களின் வரிசையால் அவன் தன் அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறான் — ராக்ஷசர்கள் அனைவருக்கும் நலம் உண்டாகட்டும்; கோபம் கொண்ட ராமன் எல்லா உலகங்களையும் ராக்ஷசர்கள் அற்றவையாகச் செய்யாமல் இருக்கட்டும்; ஜனகனின் மகள் உன் உயிருக்கு முடிவு கட்டுவதற்காகப் பிறந்தவளாக இல்லாமல் இருக்கட்டும்; சீதையின் காரணமாகப் பெரும் துன்பம் நேராமல் இருக்கட்டும். மேலும் — காமத்தின்படி நடக்கும், கட்டுப்பாடற்ற உன்னைத் தலைவனாகப் பெற்ற இலங்கை நகரம் ராக்ஷசர்களுடன் உன்னோடு சேர்ந்து அழியாமல் இருக்கட்டும். இவை அனைத்தும் ‘அபி’ என்ற சொல்லால் தொடங்கும் வேண்டுதல் வடிவிலான ஐயங்களே; வடிவத்தில் அவை நல்வாழ்த்துகள், பொருளிலோ எதிர்காலத்தைச் சொல்லும் தீர்க்கதரிசனங்கள். இறுதியில் அவன் ஒரு பொதுவான நீதிச் சூத்திரத்தைச் சொல்கிறான் — உன்னைப்போன்ற, காமத்தின்படி நடக்கும், தீய ஒழுக்கமுடைய, தீய ஆலோசனை பெற்ற, தீய அறிவுடைய அரசன் தன்னை மட்டும் அழித்துக்கொள்வதில்லை; தன் மக்களையும் முழு நாட்டையும் சேர்த்து அழிக்கிறான். இதனால் ஒரே அரசனின் குற்றம் ராக்ஷசர்கள் அனைவரின் அழிவிலும் முடிகிறது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது.

பிறகு மாரீசன் ராமனைப் பற்றிய ராவணனின் தவறான எண்ணத்தை ஒவ்வொன்றாகத் தகர்க்கிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணன் ராமனை க்ஷத்திரிய குலக் களங்கம், கொடியவன், புலன்களை வெல்லாதவன், பேராசைக்காரன் என்று சொன்னான்; அவை அனைத்தையும் மாரீசன் சொல்லுக்குச் சொல் மறுக்கிறான். ராமன் தந்தையால் கைவிடப்பட்டவன் அல்லன், எவ்விதத்திலும் வரம்பு மீறியவன் அல்லன், பேராசைக்காரன் அல்லன், தீய ஒழுக்கமுடையவன் அல்லன், க்ஷத்திரிய குலத்தின் களங்கமும் அல்லன். அவன் தர்மக் குணங்கள் குறைந்தவன் அல்லன்; மாறாகக் கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவன்; உயிர்களிடம் கொடியவன் அல்லன்; மாறாக எப்போதும் எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபட்டவன். காட்டுக்கு வந்ததன் உண்மைக் காரணத்தையும் அவன் தெளிவுபடுத்துகிறான் — கைகேயியால் ஏமாற்றப்பட்ட, சத்தியம் பேசும் தந்தையைக் கண்டு, ‘அவரைச் சத்தியவானாக்குவேன்’ என்று தீர்மானித்து, தர்மாத்மாவான ராமன் தானாகவே காட்டுக்குப் புறப்பட்டான். கைகேயிக்கும் தசரதனுக்கும் விருப்பமானதைச் செய்வதற்காகவே அவன் அரசையும் இன்பங்களையும் துறந்து தண்டகக் காட்டுக்குள் நுழைந்தான்; அவன் நாடு கடத்தப்படவுமில்லை, தோற்கடிக்கப்படவுமில்லை. ஆகவே அவன் கடுமையானவன் அல்லன், அறிவில்லாதவன் அல்லன், புலன்களை வெல்லாதவன் அல்லன்; அவனிடம் பொய் என்பதை எப்போதும் யாரும் கேட்டதில்லை; ஆகவே அப்படிச் சொல்ல நீ எவ்விதத்திலும் தகுதியற்றவன். இறுதியில் மாரீசன் மிக உயர்ந்த புகழுரையைச் சொல்கிறான் — ராமன் உருவெடுத்த தர்மமே, அதாவது உடல் தாங்கிய தர்மம்; அவன் சான்றோன், சத்தியமே வீரமாக உடையவன், தேவர்களுக்கு இந்திரன்போல் உலகம் முழுவதற்கும் அரசன். இவ்வாறு மாரீசனின் வர்ணனை மறுப்பில் தொடங்கி உடன்பாட்டில் முடிகிறது — முதலில் ‘இல்லை, இல்லை’ என்று பதினாறு முறை மறுப்பு; பின் ‘தர்மம், சான்றோன், சத்தியமே வீரமாக உடையவன், அரசன்’ என்ற நான்கு உடன்பாட்டுக் கூற்றுகள். ராவணன் ராமனைப் பலவீனனாகக் கருதுகிறான்; மாரீசனோ அவனை தர்மத்தின் வடிவாகவே காண்கிறான்; இதுவே இருவரின் பார்வை வேறுபாட்டுக்கு வேர்.

பிறகு மாரீசன் சீதையைக் கவர்வது இயலாதது என்பதைக் காட்டுகிறான். அவன் கேட்கிறான் — தன் ஒளியாலேயே காக்கப்படும் அவனுடைய வைதேகியை, சூரியனின் ஒளியைப்போல, பலவந்தமாகக் கவர்ந்து செல்ல நீ எப்படி விரும்புகிறாய்? ஒளியைச் சூரியனிடமிருந்து பிரிக்க முடியாததுபோல, சீதையையும் ராமனிடமிருந்து பிரிக்க முடியாது. அடுத்து அவன் புகழ்பெற்ற அக்னி உவமையை முன்வைக்கிறான் — ராமன் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பு; அவன் அம்புகளே தீப்பிழம்புகள், வில்லும் வாளுமே விறகு; அணுக முடியாத அந்த ராம நெருப்பில் போரில் திடீரென்று நுழைய நீ தகாது. உவமை மேலும் விரிகிறது — நாணேற்றி வளைத்த வில்லால் திறந்த, ஒளிரும் வாய்; அம்புகளே சுவாலைகள்; இயல்பாகவே பொறுமையற்றவன், வில்லும் அம்பும் ஏந்தியவன், கொடியவன், பகைவர் படையை அழிப்பவன் — அத்தகைய யமனுக்கு நிகரான ராமனை, அரசையும் சுகத்தையும் அன்புக்குரிய உயிரையும் துறந்து நெருங்க நீ தகாது. பதினாறாம், பதினேழாம் சுலோகங்கள் ஒரே வாக்கியத்தால் இணைக்கப்பட்டுள்ளன; இந்தி உரையும் அவற்றை ஒன்றாகவே விளக்குகிறது. இறுதியில் அவன் காரணத்தைச் சொல்கிறான் — ஜனகனின் மகள் எவனுக்கு மனைவியோ, அவன் ஒளி அளவிட முடியாதது, அளக்க இயலாதது; ராமனின் வில்லையே புகலிடமாகக் கொண்ட அவளைக் காட்டில் கவர்ந்து செல்ல நீ வல்லவன் அல்லன். இங்கே மனைவியின் பாதுகாப்பு மதில்களாலோ படையாலோ அல்ல, கணவனின் ஒளியாலேயே என்பது மாரீசனின் கொள்கை.

அடுத்து மாரீசன் சீதையின் பெருமையை வர்ணிக்கிறான். சிங்கம்போன்ற மார்புடைய அந்த மனிதருள் சிங்கத்துக்கு அந்த அழகி உயிரினும் இனியவள், எப்போதும் அவனையே பின்பற்றும் மனைவி; கணவனின் அன்பாலேயே அவள் காக்கப்படுகிறாள் என்பது குறிப்பு. ஆற்றல்மிக்க ராமனின் அன்புக்குரிய அந்த மைதிலியை யாராலும் தீண்டி அவமதிக்க முடியாது — கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பின் சுடர்போல, அழகிய இடையுடைய அவளைத் தொடவும் முடியாது; அவளைத் தொட விரும்புபவன் எரிந்தே போவான் என்பது மறைபொருள். பிறகு அவன் நேரடியாகக் கேட்கிறான் — ராக்ஷசர் தலைவனே, இந்த வீண் முயற்சியைச் செய்வதால் உனக்கு என்ன நோக்கம், என்ன ஆதாயம்? எந்த நாளில் போரில் அவன் உன்னைக் காண்கிறானோ, அந்த நாளிலேயே உன் உயிருக்கு முடிவு என்று உறுதியாக அறி. இறுதியில் அவன் அன்புடன் நிறைவு செய்கிறான் — உயிரையும் சுகத்தையும் மிக அரிதான அரசையும் நெடுங்காலம் அனுபவிக்க விரும்பினால், ராமனுக்கு விருப்பமில்லாததைச் செய்யாதே.

இறுதியில் மாரீசன் கோபம் கொள்ளாமல், நலம் நாடும் அமைச்சனைப்போலச் செய்ய வேண்டிய வழியைக் காட்டுகிறான். விபீஷணனை முன்னிறுத்தி, தர்மத்தில் நிலைத்த எல்லா அமைச்சர்களுடனும் சேர்ந்து ஆலோசித்து, உன் முடிவைச் செய்து, குற்றங்கள், குணங்கள் ஆகியவற்றின் வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் நன்கு சீர்தூக்கிப் பார்த்து, உன் வலிமையையும் ராகவனின் வலிமையையும் உள்ளபடி அறிந்து, உனக்கு எது நன்மையோ அதைத் தீர்மானித்து, எது தகுந்ததும் இயலக்கூடியதுமோ அதையே செய்ய வேண்டும் — என்று அவன் ராஜநீதியின் முழு வரிசையையும் காட்டுகிறான். தன் கருத்தையும் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — கோசல அரசனின் மகனோடு போரில் மோதுவது உனக்குத் தகாது என்பதே என் எண்ணம். பிறகு மீண்டும் வேண்டுகிறான் — இரவுலாவிகளின் தலைவனே, சிறந்ததும் தகுந்ததும் பொருத்தமானதுமான இந்தச் சொல்லை மீண்டும் கேள். இந்தச் சொல்லோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் மாரீசன் தன் முந்தைய வரலாற்றைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான்.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಕುರಿತಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಾರೀಚನು ಉತ್ತರ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ನಿರಾಕರಣೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಒಂದು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೇ, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಹೇಳುವ ಜನರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಪಥ್ಯವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವವನೂ ಕೇಳುವವನೂ ಇಬ್ಬರೂ ದುರ್ಲಭ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ತನ್ನ ಕಹಿಯಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದ ಮಾತಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿತವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನೀನೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಹೇಳುವವನ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನ ದೌರ್ಲಭ್ಯ — ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವಿವಾದ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾರೀಚನು ರಾವಣನ ಮೂಲದೋಷವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಚಂಚಲನು, ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸದವನು; ಗೂಢಚಾರರು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸೂ ಚಂಚಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಉನ್ನತನಾದ, ಮಹೇಂದ್ರ-ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅರಿತಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಶಂಕೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಕ್ಷೇಮವಾಗಲಿ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡದಿರಲಿ; ಜನಕನ ಮಗಳು ನಿನ್ನ ಜೀವನಾಂತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿದವಳಾಗದಿರಲಿ; ಸೀತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾ ವಿಪತ್ತು ಸಂಭವಿಸದಿರಲಿ. ಮತ್ತೆ — ಕಾಮವಶನೂ ಅಂಕುಶವಿಲ್ಲದವನೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದ ಲಂಕಾಪುರಿ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೇ ನಾಶವಾಗದಿರಲಿ. ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾರ್ಥನಾರೂಪದ ಶಂಕೆಗಳೇ; ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವು ಹಾರೈಕೆಗಳು, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಿನ್ನಂತಹ ಕಾಮವಶನಾದ, ದುಃಶೀಲನಾದ, ಪಾಪದ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುವ, ದುರ್ಮತಿಯಾದ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನವರನ್ನೂ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ದೋಷ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ರಾವಣನಿಗಿದ್ದ ಸುಳ್ಳು ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕನೆಂದೂ ಕ್ರೂರನೆಂದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನೆಂದೂ ಲೋಭಿಯೆಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾರೀಚನು ಪದಪದವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಂದೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಲ್ಲ, ಎಂದೂ ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದವನಲ್ಲ, ಲೋಭಿಯಲ್ಲ, ದುಃಶೀಲನಲ್ಲ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದ ಕಳಂಕವೂ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಧರ್ಮಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೀನನಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕ್ರೂರನಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತನು. ವನಗಮನದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ‘ಅವನನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಕೈಕೇಯಿಗೂ ದಶರಥನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೇ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ದಂಡಕವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅವನು ಗಡೀಪಾರಾದವನೂ ಅಲ್ಲ, ಸೋತವನೂ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಒರಟನಲ್ಲ, ಅವಿದ್ವಾಂಸನಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನಲ್ಲ; ಅವನಲ್ಲಿ ಅಸತ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಆಡಲು ನೀನು ಸರ್ವಥಾ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಪರಮೋತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ವಿಗ್ರಹವಂತನಾದ ಧರ್ಮವೇ, ಅಂದರೆ ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಧರ್ಮ; ಅವನು ಸಾಧು, ಸತ್ಯವೇ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಕ್ಕೂ ರಾಜ. ಹೀಗೆ ಮಾರೀಚನ ವರ್ಣನೆ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ‘ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹದಿನಾರು ಬಾರಿ ನಿಷೇಧ, ಆಮೇಲೆ ‘ಧರ್ಮ, ಸಾಧು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ, ರಾಜ’ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಿಗಳು. ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ದುರ್ಬಲನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾರೀಚನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಇಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಭೇದದ ಮೂಲ.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಅವನ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ, ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಲು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆ; ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಾಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿ, ಅವನ ಬಾಣಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಗಳು, ಬಿಲ್ಲು-ಖಡ್ಗಗಳೇ ಇಂಧನ; ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಆ ರಾಮಾಗ್ನಿಯನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ದುಡುಕಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನೀನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಸೆಳೆದ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ತೆರೆದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಬಾಯಿ, ಬಾಣಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಗಳು, ಸ್ವಭಾವತಃ ಅಸಹನಶೀಲನು, ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವನು, ತೀಕ್ಷ್ಣನು, ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು — ಅಂತಹ ಯಮಸದೃಶನಾದ ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯ, ಸುಖ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಜೀವನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದು ಎದುರಿಸಲು ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಹದಿನಾರು ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಜನಕನ ಮಗಳು ಯಾರ ಪತ್ನಿಯೋ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಪ್ರಮೇಯ, ಅಳೆಯಲಾಗದ್ದು; ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಇವಳನ್ನು ವನದಲ್ಲಿ ಅಪಹರಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋಟೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಪತಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಮಾರೀಚನ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

ಅನಂತರ ಮಾರೀಚನು ಸೀತೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹದಂತಹ ಎದೆಯುಳ್ಳ ಆ ನರಸಿಂಹನಿಗೆ ಆ ಭಾಮಿನಿ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯಳು, ಸದಾ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಪತ್ನಿ; ಪತಿಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಅವಳು ರಕ್ಷಿತಳು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಓಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಅಪಮಾನಿಸಲಾರರು — ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಆ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಆಗದು; ಅವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುವವನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಗೂಢಾರ್ಥ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಈ ವ್ಯರ್ಥ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿನಗೇನು ಪ್ರಯೋಜನ, ಏನು ಲಾಭ? ಯಾವ ದಿನ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ದಿನ ನಿನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವನವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಪರಮದುರ್ಲಭವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಹುಕಾಲ ಅನುಭವಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಕೋಪಗೊಳ್ಳದೆ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಾದ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ದೋಷಗಳ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತೂಗಿ, ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ರಾಘವನ ಬಲವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿತು, ನಿನಗೆ ಯಾವುದು ಹಿತವೋ ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಯಾವುದು ಯೋಗ್ಯವೂ ಸಾಧ್ಯವೂ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು — ಹೀಗೆ ಅವನು ರಾಜನೀತಿಯ ಇಡೀ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕೋಸಲರಾಜನ ಮಗನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ನಿಶಾಚರಾಧಿಪನೇ, ಈ ಉತ್ತಮವಾದ, ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಉಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೇಳು. ಈ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ സീതാപഹരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കു കേട്ട്, വാക്ചതുരനും മഹാതേജസ്വിയുമായ മാരീചൻ മറുപടി പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. അവൻ നേരിട്ടുള്ള നിരാകരണത്തോടെയല്ല ആരംഭിക്കുന്നത്, ആദ്യം ഒരു നീതിവാക്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവേ, എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്ന പുരുഷന്മാർ എവിടെയും സുലഭരാണ്; എന്നാൽ അപ്രിയമാണെങ്കിലും പഥ്യവും ഹിതകരവുമായതു പറയുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും — രണ്ടുപേരും — ദുർലഭരാണ്. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന, കയ്പുള്ളതെങ്കിലും ഹിതകരമായ തന്റെ വാക്കിന് അവൻ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു — ഞാൻ പ്രിയം പറയില്ല, ഹിതംതന്നെ പറയും; നീയും അതു കേൾക്കാൻ തയ്യാറാകുക എന്നു ധ്വനി. പറയുന്നവന്റെയും കേൾക്കുന്നവന്റെയും ദൗർലഭ്യം ഒരുപോലെ എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ വരാനിരിക്കുന്ന തർക്കം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

മാരീചൻ രാവണന്റെ മൂലദോഷം തുറന്നുകാട്ടുന്നു — നീ ചപലനും ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കാത്തവനുമാണ്; ഗുപ്തചരന്മാർ ശരിയായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല, മനസ്സ് ചഞ്ചലവുമാണ്; അതിനാൽ മഹാവീര്യംകൊണ്ടും ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടും ഉന്നതനും മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനുമായ രാമനെ നീ തീർച്ചയായും അറിയുന്നില്ല. അജ്ഞാനമാണ് എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും മൂലം എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. പിന്നെ ആശങ്കകളുടെ ഒരു പരമ്പരയിലൂടെ അവൻ തന്റെ ഭയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ രാക്ഷസന്മാർക്കും സ്വസ്തി ഉണ്ടാകുമോ; കോപിച്ച രാമൻ സമസ്ത ലോകങ്ങളെയും രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കാതിരിക്കുമോ; ജനകപുത്രി നിന്റെ ജീവിതാന്ത്യത്തിനായി ജനിച്ചവളല്ലാതിരിക്കുമോ; സീത നിമിത്തം വലിയൊരു വിപത്ത് ഉണ്ടാകാതിരിക്കുമോ. വീണ്ടും — കാമത്തിനടിപ്പെട്ടവനും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനുമായ നിന്നെ അധിപനായി ലഭിച്ച ലങ്കാനഗരം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം നിന്നോടൊപ്പം നശിക്കാതിരിക്കുമോ. ‘അപി’ (ആകുമോ) എന്ന വാക്കിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഇവയെല്ലാം പ്രാർഥനാരൂപത്തിലുള്ള ആശങ്കകളാണ്; രൂപത്തിൽ അവ ആശംസകൾ, അർഥത്തിൽ പ്രവചനങ്ങൾ. ഒടുവിൽ അവൻ ഒരു സാമാന്യ നീതിസൂത്രം പറയുന്നു — നിന്നെപ്പോലെ കാമത്തിനടിപ്പെട്ടവനും ദുശ്ശീലനും പാപമന്ത്രണങ്ങൾ കേൾക്കുന്നവനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാജാവ് തന്നെത്തന്നെ മാത്രമല്ല കൊല്ലുന്നത്, സ്വജനങ്ങളെയും സമഗ്ര രാഷ്ട്രത്തെയും ഒപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഒരു രാജാവിന്റെ ദോഷം എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും നാശത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ മാരീചൻ രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള രാവണന്റെ തെറ്റായ ധാരണ ക്രമമായി ഖണ്ഡിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണൻ രാമനെ ക്ഷത്രിയകുലകളങ്കമെന്നും ക്രൂരനെന്നും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനെന്നും ലുബ്ധനെന്നും പറഞ്ഞിരുന്നു; അതെല്ലാം മാരീചൻ പദംപ്രതി നിഷേധിക്കുന്നു. രാമൻ പിതാവിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനല്ല, ഒരുതരത്തിലും മര്യാദ ലംഘിക്കുന്നവനല്ല, ലുബ്ധനല്ല, ദുശ്ശീലനല്ല, ക്ഷത്രിയകുലത്തിനു കളങ്കവുമല്ല. അവൻ ധർമഗുണങ്ങളില്ലാത്തവനല്ല, മറിച്ച് കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; ജീവികളോടു തീക്ഷ്ണനല്ല, പ്രത്യുത എപ്പോഴും സർവഭൂതഹിതത്തിൽ നിരതനാണ്. വനഗമനത്തിന്റെ യഥാർഥ കാരണവും അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു — കൈകേയിയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട സത്യവാദിയായ പിതാവിനെ കണ്ട്, ‘അദ്ദേഹത്തെ ഞാൻ സത്യവാദിയാക്കും’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച് ധർമാത്മാവായ രാമൻ സ്വയംതന്നെ വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. കൈകേയിക്കും ദശരഥനും പ്രിയം ചെയ്യാനായാണ് അവൻ രാജ്യവും ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ദണ്ഡകവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്; അവൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ടവനല്ല, പരാജിതനുമല്ല. അതിനാൽ അവൻ പരുഷനല്ല, അവിദ്വാനല്ല, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനുമല്ല; അവനിൽനിന്ന് ഒരു അസത്യവും ആരും ഒരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അങ്ങനെ പറയാൻ നിനക്ക് ഒട്ടും അർഹതയില്ല. ഒടുവിൽ മാരീചൻ പരമമായ ഉത്കർഷം പറയുന്നു — രാമൻ വിഗ്രഹവാനായ ധർമംതന്നെ, അതായത് ശരീരം ധരിച്ച ധർമം; അവൻ സാധുവാണ്, സത്യംതന്നെ പരാക്രമമായവനാണ്, ദേവന്മാർക്ക് ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ സർവലോകത്തിനും രാജാവാണ്. ഇങ്ങനെ മാരീചന്റെ വർണന നിഷേധത്തിൽ ആരംഭിച്ച് വിധിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു — ആദ്യം ‘അല്ല, അല്ല’ എന്നു പതിനാറുവട്ടം നിഷേധം, പിന്നെ ‘ധർമം, സാധു, സത്യപരാക്രമൻ, രാജാവ്’ എന്നിങ്ങനെ നാലു വിധികൾ. രാവണൻ രാമനെ ദുർബലനായി കരുതുന്നു, മാരീചനാകട്ടെ അവനെ ധർമത്തിന്റെ മൂർത്തിയായിത്തന്നെ കാണുന്നു; ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും ദൃഷ്ടിഭേദത്തിന്റെ മൂലം.

പിന്നെ മാരീചൻ സീതാപഹരണത്തിന്റെ അസാധ്യത കാണിക്കുന്നു. അവൻ ചോദിക്കുന്നു — സ്വന്തം തേജസ്സിനാൽത്തന്നെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന അവന്റെ വൈദേഹിയെ, സൂര്യന്റെ പ്രഭയെയെന്നപോലെ, ബലമായി അപഹരിക്കാൻ നീ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? പ്രഭയെ സൂര്യനിൽനിന്നു വേർപെടുത്താനാവാത്തതുപോലെ സീതയെ രാമനിൽനിന്നും. തുടർന്ന് അവൻ പ്രസിദ്ധമായ അഗ്നിയുടെ ഉപമ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി; അവന്റെ ശരങ്ങൾതന്നെ ജ്വാലകൾ, വില്ലും വാളുംതന്നെ ഇന്ധനം; ആക്രമിക്കാനാവാത്ത ആ രാമാഗ്നിയിലേക്ക് യുദ്ധത്തിൽ പെട്ടെന്നു പ്രവേശിക്കാൻ നീ മുതിരരുത്. ഉപമ വീണ്ടും വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — കുലച്ചുവലിച്ച വില്ലുതന്നെ പിളർന്ന ജ്വലിക്കുന്ന വായ്, ശരങ്ങൾതന്നെ ജ്വാലകൾ, സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ അമർഷമുള്ളവൻ, വില്ലും അമ്പും ധരിച്ചവൻ, തീക്ഷ്ണൻ, ശത്രുസൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ — അങ്ങനെ അന്തകതുല്യനായ രാമനെ, രാജ്യവും സുഖവും പ്രിയപ്പെട്ട ജീവിതവും ഉപേക്ഷിച്ച് നേരിടാൻ നീ ഒട്ടും മുതിരരുത്. പതിനാറും പതിനേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അവയെ ഒരുമിച്ചാണു വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ അവൻ കാരണം പറയുന്നു — ജനകപുത്രി ആരുടെ പത്നിയാണോ, അവന്റെ തേജസ്സ് അപ്രമേയമാണ്, അളക്കാനാവാത്തതാണ്; രാമന്റെ വില്ലിനെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ഇവളെ വനത്തിൽനിന്ന് അപഹരിക്കാൻ നീ സമർഥനല്ല. ഇവിടെ പത്നിയുടെ രക്ഷ കോട്ടമതിലുകൾകൊണ്ടോ സൈന്യംകൊണ്ടോ അല്ല, ഭർത്താവിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് എന്നാണ് മാരീചന്റെ സിദ്ധാന്തം.

തുടർന്ന് മാരീചൻ സീതയുടെ മാഹാത്മ്യം വർണിക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള മാറിടമുള്ള ആ നരസിംഹത്തിന് ആ ഭാമിനി പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവളും എന്നും അനുവ്രതയുമായ ഭാര്യയാണ്; ഭർത്താവിന്റെ പ്രേമംകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു ധ്വനി. ഓജസ്വിയായ രാമന്റെ പ്രിയയായ ആ മൈഥിലിയെ ആർക്കും ധർഷിക്കാനാവില്ല — ജ്വലിക്കുന്ന ഹോമാഗ്നിയുടെ ജ്വാലപോലെ ആ സുന്ദരിയെ തൊടാൻപോലും സാധ്യമല്ല; അവളെ തൊടാനാഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദഹിച്ചുപോകും എന്നതാണ് ഗൂഢാർഥം. പിന്നെ അവൻ നേരിട്ടു ചോദിക്കുന്നു — രാക്ഷസാധിപാ, ഈ വ്യർഥമായ ഉദ്യമം ചെയ്തിട്ട് നിനക്കെന്തു പ്രയോജനം, എന്തു ലാഭം? യുദ്ധത്തിൽ അവൻ നിന്നെ കാണുന്ന ദിവസംതന്നെ നിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യം എന്നു നിശ്ചയമായും അറിയുക. ഒടുവിൽ അവൻ സ്നേഹത്തോടെ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ജീവിതവും സുഖവും അത്യന്തം ദുർലഭമായ രാജ്യവും ദീർഘകാലം അനുഭവിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന് അപ്രിയം ചെയ്യരുത്.

ഒടുവിൽ മാരീചൻ ക്രുദ്ധനാകാതെ, ഹിതൈഷിയായ ഒരു മന്ത്രിയെപ്പോലെ ചെയ്യേണ്ട വഴി ഉപദേശിക്കുന്നു. വിഭീഷണനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ധർമിഷ്ഠരായ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടുംകൂടി ആലോചിച്ച്, സ്വന്തം നിശ്ചയം രൂപപ്പെടുത്തി, ദോഷങ്ങളുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും ബലാബലം നന്നായി തൂക്കിനോക്കി, നിന്റെയും രാഘവന്റെയും ബലം യഥാർഥമായി അറിഞ്ഞ്, നിനക്കു ഹിതമായതെന്തെന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ഉചിതവും സാധ്യവുമായതുമാത്രം നീ ചെയ്യണം — ഇങ്ങനെ അവൻ രാജനീതിയുടെ സമഗ്രക്രമംതന്നെ കാണിച്ചുതരുന്നു. സ്വന്തം അഭിപ്രായവും അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — കോസലരാജപുത്രനുമായി യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടുന്നത് നിനക്ക് ഉചിതമല്ല എന്നാണ് ഞാൻ കരുതുന്നത്. പിന്നെ അവൻ വീണ്ടും യാചിക്കുന്നു — നിശാചരാധിപാ, ഉത്തമവും ഉചിതവും യുക്തവുമായ ഈ വാക്ക് ഇനിയും കേൾക്കുക. ഈ വാക്കോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മാരീചൻ തന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു.

Hearing what the lord of the rākṣasas said about carrying off Sītā, Mārīca, of great lustre and skilled in speech, began his reply. He did not refuse outright; first he laid down a maxim of good policy. "People who always say what is pleasant are easy to find everywhere, O king; but one who speaks what is unpleasant yet wholesome, and one who will listen to it, are both hard to come by." With this he prepared the ground for the bitter but beneficial words to come, as if to say: I shall not tell you what you want to hear, only what is good for you, so be ready to listen. By naming both the rare speaker and the rare listener, he hinted in advance at the dispute that lay ahead.

Mārīca laid bare Rāvaṇa's root fault. "You set no proper spies and your mind is restless, and so you surely do not know Rāma, who stands high in valour and in every virtue, the equal of great Indra and of Varuṇa." Ignorance, he meant, is the source of all the trouble. Then he voiced his fears in a string of anxious hopes. "May all the rākṣasas be safe, my friend; may Rāma in his fury not empty the worlds of rākṣasas. Can it be that Janaka's daughter was born to end your life? Can it be that some great disaster will come about because of Sītā? With you for its lord, self-willed and beyond all restraint, may the city of Laṅkā not perish, and the rākṣasas with you." In form these are wishes; in meaning they are prophecies. At the last he stated a general rule: "A king like you, self-willed, of bad character, badly advised and of evil judgement, destroys not only himself but his own people and his whole realm." So one king's fault would end in the ruin of all the rākṣasas.

Then Mārīca took apart, one by one, Rāvaṇa's false ideas about Rāma. In the last sarga Rāvaṇa had called Rāma a disgrace to the kṣatriyas, cruel, greedy and the slave of his senses, and Mārīca denied every word of it. "Rāma was not cast off by his father, nor is he lawless in any way; he is not greedy, not ill-behaved, not a disgrace to the kṣatriya line. He does not lack the virtues of dharma, he who brings joy to Kausalyā; he is not harsh to living beings but always devoted to their good." He made clear the real reason Rāma went to the forest: "Seeing that his father, a man of truth, had been tricked by Kaikeyī, that righteous man resolved, 'I shall make him true to his word,' and went into the forest of his own accord. To do what pleased Kaikeyī and his father Daśaratha, he gave up kingdom and pleasures and entered the Daṇḍaka forest." He had been neither banished nor defeated. "So Rāma is not harsh, my friend, not ignorant, not a slave to his senses; no one has ever heard a lie from him, and you have no right to speak of him so." And at the last Mārīca rose to the highest praise: "Rāma is dharma itself in bodily form. He is good, his valour is truth, and he is king of the whole world as Indra is king of the gods." So his description begins with denial and ends with affirmation: first a long run of "he is not", then four things he is, dharma, good, true in valour, king. Rāvaṇa thought Rāma weak; Mārīca saw him as dharma embodied, and that is the root of the difference between them.

Then Mārīca showed that carrying off Sītā was impossible. "How can you wish to seize Vaidehī by force, when she is guarded by her own splendour, like the radiance of the sun?" As light cannot be parted from the sun, so Sītā cannot be parted from Rāma. Then he offered his famous image of fire: "Rāma is a blazing fire whose flames are his arrows and whose fuel is his bow and sword. That fire cannot be withstood, and you must not rush into it in battle." He widened the image: "His drawn bow is its blazing open mouth, his arrows its flames; he is by nature unforgiving, he bears bow and arrows, he is fierce and sweeps away the armies of his foes. Do not, my friend, throw away your kingdom, your comforts and your dear life by going too near to Rāma, who is Death himself." At the last he gave his reason: "The might of the man whose wife is Janaka's daughter is beyond measure. You cannot carry her off in the forest, sheltered as she is by Rāma's bow." His principle is that a wife is guarded not by walls or armies but by her husband's power.

Next Mārīca described Sītā's greatness. "She is the proud wife of that lion among men, that lion-chested hero, dearer to him than life and always devoted to him"; the suggestion is that her husband's love itself protects her. "No one can lay a hand on Maithilī, the beloved of that mighty man; slender-waisted Sītā is like the flame of a blazing fire", with the hidden meaning that whoever tried to touch her would be burned. Then he asked directly, "What will you gain, king of the rākṣasas, by this futile venture? Be sure of this: the day he sees you in battle is the last day of your life." And he closed with affection: "If you want to enjoy for long your life, your comforts and a kingdom so hard to win, then do nothing to offend Rāma."

At the last Mārīca, not in anger but like a well-wishing minister, set out the proper course. "Take counsel with all your righteous ministers, with Vibhīṣaṇa at their head. Make up your own mind, weigh carefully the strength and weakness of the faults and the merits, learn truly your own strength and Rāghava's, decide what is really for your good, and then do only what you are able to do." So he laid out the whole order of right statecraft. And he gave his own view plainly: "For my part, I think a meeting in battle with the son of the king of Kosala is beyond you." Then he asked once more for a hearing: "Listen again, lord of the night-rovers, to a further word, an excellent one, fitting and proper." With this the sarga ends, and in the next Mārīca begins to tell his own story.