पूर्वसर्गान्ते मारीचः ‘केनार्थेन इह आगतः?’ इति पृष्टवान्। अस्मिन् सर्गे रावणः तस्य उत्तरम् आरभते — ‘तात मारीच, मम भाषतः वचनं श्रूयताम्। अहम् आर्तः अस्मि, आर्तस्य च मम भवान् एव परमा गतिः।’ एवं प्रथमम् एव सः आत्मानं दीनं दर्शयति, मारीचं च आश्रयम् इव स्थापयति। ततः सः जनस्थानं स्मारयति — ‘तत्र मम भ्राता खरः, महाबाहुः दूषणः, मम भगिनी शूर्पणखा, पिशिताशनः राक्षसः महाबाहुः त्रिशिराः, अन्ये च बहवः लब्धलक्षाः शूराः निशाचराः वसन्ति। ते मम नियोगेन एव तत्र अधिवासं कृत्वा महारण्ये धर्मचारिणः मुनीन् बाधमानाः आसन्।’ एवं सः स्वस्य आज्ञाम् एव तेषां कर्मणः मूलं वदति। ‘तात’ इति सम्बोधनं स्नेहसूचकम्; रावणः मारीचं ज्येष्ठम् इव मन्यते, यतः सः तस्य मातुलः। ‘परमा गतिः’ इति पदद्वयं तु अतिशयेन नम्रम् — यः त्रिलोकं जेतुम् इच्छति, सः एकं तपस्विनं शरणम् इव याचते। किन्तु एषा नम्रता कार्यसिद्ध्यर्था एव, न तु हार्दिकी। जनस्थानस्य वर्णने सः स्वबान्धवानां नामानि एव गणयति — भ्राता, भगिनी, बान्धवाः च; एतेन सः स्वस्य क्षतिं कौटुम्बिकीम् इव दर्शयति।

‘तत्र भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि आसन् — शूराः, लब्धलक्षाः, खरस्य चित्तम् अनुवर्तमानाः च। ते सर्वे इदानीं जनस्थाने वसन्तः महाबलाः सन्नद्धाः परमायत्ताः च रामेण सह संयुगे सङ्गताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः ते खरप्रमुखाः राक्षसाः; तेन च सञ्जातरोषेण रामेण रणमूर्धनि किञ्चित् अपि परुषम् अनुक्त्वा केवलं शरैः एव धनुः व्यापारितम्।’ एवं रावणः तत् एव आश्चर्यं वदति यत् शूर्पणखया अपि उक्तम् — रामः न गर्जति, न तर्जयति; धनुः एव तस्य वचनम्। ‘उग्रतेजसां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि मानुषेण पदातिना दीप्तैः शरैः निहतानि; खरः संख्ये निहतः, दूषणः निपातितः, त्रिशिराः च हतः; एवं दण्डकाः निर्भयाः कृताः।’ अत्र रावणस्य वचनं शूर्पणखायाः वचनस्य प्रायः प्रतिध्वनिः; सा या सङ्ख्या उक्तवती, ताम् एव सः पुनः वदति। किन्तु एकः भेदः स्पष्टः — सा रामं प्रशंसन्ती एव वर्णितवती, अयं तु तम् एव निन्दितुम् इच्छति। तथापि तथ्यानि परिवर्तितुं न शक्यन्ते, अतः निन्दायाः मध्ये अपि रामस्य माहात्म्यम् एव प्रकाशते। ‘अनुक्त्वा परुषं किञ्चित्’ इति पदानि तु विशेषेण स्मरणीयानि — वीरस्य लक्षणं मौनम् एव, न गर्जनम्; तत् च रावणस्य स्वभावेन सह विरुध्यते।

ततः रावणः रामं निन्दितुम् आरभते — ‘क्रुद्धेन पित्रा सभार्यः निरस्तः, क्षीणजीवितः, क्षत्रियकुलस्य कलङ्कभूतः सः एव रामः तस्याः सेनायाः हन्ता। सः अशीलः, कर्कशः, तीक्ष्णः, मूर्खः, लुब्धः, अजितेन्द्रियः, त्यक्तधर्मा, अधर्मात्मा, सर्वभूतानाम् अहिते रतः च।’ एषा निन्दा सर्वथा असत्या, पूर्वसर्गे शूर्पणखायाः वर्णनेन एव बाधिता; किन्तु या मनसा हरणं निश्चितवान्, सः शत्रुं दूषयति एव। ‘येन विना एव वैरम् अरण्ये केवलं बलम् आश्रित्य कर्णनासापहारेण मम भगिनी विरूपिता — तस्य भार्यां देवकन्यासदृशीं सीतां जनस्थानात् अहम् आनयिष्यामि।’ एषा निन्दा वस्तुतः रावणस्य एव चित्रम् — यानि दूषणानि सः रामे आरोपयति, तानि सर्वाणि तस्मिन् एव विद्यन्ते। ‘अजितेन्द्रियः’, ‘लुब्धः’, ‘त्यक्तधर्मा’ इति पदानि श्रोतुः मनसि रावणम् एव स्मारयन्ति। कविः अनेन उपायेन पात्रस्य आत्मवञ्चनां दर्शयति। ‘विना एव वैरम्’ इति च सर्वथा मिथ्या, यतः शूर्पणखा एव प्रथमं रामं सीतां च उपद्रुतवती।

‘विक्रम्य ताम् आनयिष्यामि; तत्र त्वं मम सहायः भव। महाबल, त्वया पार्श्वस्थेन सहायेन भ्रातृभिः च सह अहं सर्वान् सुरान् अपि अत्र न अभिचिन्तये। अतः मम सहायः भव; राक्षस, त्वम् एव समर्थः असि। वीर्ये, युद्धे, दर्पे च तव सदृशः न कोऽपि अस्ति; उपायकथने त्वं महान् शूरः, महामायासु च विशारदः।’ एवं सः मारीचं स्तौति; स्तुतिः एव याचनायाः मार्गः। ‘एतदर्थम् एव अहं तव समीपं प्राप्तः, निशाचर। साहाय्ये मम वचनात् यत् कार्यं तत् कर्म शृणु’ इति सः उपायं वक्तुम् उपक्रमते। स्तुतेः क्रमः अपि मननीयः — प्रथमं सः मारीचं बले सहायम् इच्छति, ततः तस्य मायाकौशलं प्रशंसति। वस्तुतः तस्य प्रयोजनं द्वितीयम् एव; प्रथमा स्तुतिः केवलम् उपक्रमः। ‘समर्थो ह्यसि’ इति वाक्ये आज्ञायाः छाया अपि विद्यते — याचना सा एव, या नकारं न सहते।

‘त्वं सौवर्णः रजतबिन्दुभिः चित्रः मृगः भूत्वा तस्य रामस्य आश्रमे सीतायाः प्रमुखे चर। मृगरूपिणं त्वां दृष्ट्वा सीता निःसंशयं भर्तारं लक्ष्मणं च वक्ष्यति — ‘एषः गृह्यताम्’ इति। ततः तयोः अपाये शून्ये आश्रमे निराबाधः अहं सीतां यथासुखं हरिष्यामि, यथा राहुः चन्द्रस्य प्रभाम्। ततः पश्चात् भार्याहरणेन कर्शिते रामे सुखं विश्रब्धं च कृतार्थेन अन्तरात्मना अहं प्रहरिष्यामि।’ योजना त्रिभिः अङ्गैः बद्धा — मायामृगेण आकर्षणम्, रामलक्ष्मणयोः अपसरणम्, ततः हरणम् आघातश्च। एतत् सर्वं सः निर्विकारं वदति। एषा योजना एव समग्रस्य रामायणस्य सन्धिस्थानम्; अस्मात् एव सीताहरणम्, ततः च वालिवधः, लङ्कायुद्धं च प्रवर्तन्ते। ‘राहुश्चन्द्रप्रभामिव’ इति उपमा अत्यन्तं सूक्ष्मा — राहुः चन्द्रं न हन्ति, केवलं तस्य प्रभां क्षणं ग्रसति; तथैव सीता अपि न हन्यते, केवलं ह्रियते, पुनः च प्राप्स्यते।

महात्मनः मारीचस्य तु रामकथाम् एव श्रुत्वा मुखं शुष्कं जातम्, सः च परित्रस्तः अभवत्। शुष्कौ ओष्ठौ परिलिहन्, अनिमिषैः इव नेत्रैः, आर्तः मृतभूतः इव सः रावणं समुदैक्षत। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन उपसंहारं करोति — महावने रामस्य पराक्रमं ज्ञातवान् सः त्रस्तविषण्णचेताः कृताञ्जलिः च सन् तत्त्वं वाक्यम् उवाच, यत् तस्मै रावणाय आत्मने च हितम् आसीत्। एवं भयस्य चित्रेण सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मारीचस्य दीर्घः प्रतिषेधः श्रूयते। मारीचस्य भयं शारीरिकैः एव चिह्नैः वर्ण्यते — शुष्कं मुखम्, शुष्कौ ओष्ठौ, अनिमिषे नेत्रे, मृतवत् दशा। एषा वर्णनरीतिः वाल्मीकेः विशेषः; सः भावं न कथयति, अपितु तस्य बाह्यं लक्षणम् एव दर्शयति। ‘रामपराक्रमज्ञः’ इति एकेन पदेन तस्य भयस्य कारणम् अपि सूचितम् — यः जानाति, सः एव बिभेति।

గత సర్గ చివర మారీచుడు ‘ఏ పని మీద ఇక్కడికి వచ్చావు?’ అని అడిగాడు. ఈ సర్గలో రావణుడు అతనికి సమాధానం ఆరంభిస్తాడు — ‘నాయనా మారీచా, నేను చెప్పే మాట విను. నేను ఆర్తుడను, ఆర్తుడనైన నాకు నువ్వే పరమగతి.’ ఇలా మొదటే అతడు తనను దీనునిగా చూపుకుంటాడు, మారీచుని ఆశ్రయంగా నిలుపుతాడు. తరువాత అతడు జనస్థానాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘అక్కడ నా సోదరుడు ఖరుడు, మహాబాహువైన దూషణుడు, నా సోదరి శూర్పణఖ, మాంసభక్షకుడైన మహాబాహువు త్రిశిరుడనే రాక్షసుడు, ఇంకా గురి తప్పని అనేక శూరులైన నిశాచరులు నివసిస్తున్నారు. వారు నా ఆజ్ఞతోనే అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకుని మహారణ్యంలో ధర్మాచరణ చేసే మునులను బాధిస్తూ ఉండేవారు.’ ఇలా అతడు తన ఆజ్ఞనే వారి కర్మకు మూలమని చెబుతాడు. ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన స్నేహసూచకం; రావణుడు మారీచుని పెద్దవానిగా భావిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు అతని మేనమామ. ‘పరమా గతిః’ (పరమగతి) అనే రెండు పదాలు అతిశయంగా వినయపూర్వకమైనవి — ముల్లోకాలనూ జయించాలనుకునేవాడు ఒక తపస్విని శరణు కోరుతున్నట్లు యాచిస్తున్నాడు. కాని ఈ వినయం కార్యసిద్ధి కోసమే, హృదయపూర్వకమైనది కాదు. జనస్థాన వర్ణనలో అతడు తన బంధువుల పేర్లనే లెక్కిస్తాడు — సోదరుడు, సోదరి, బంధువులు; దీనితో అతడు తన నష్టాన్ని కుటుంబ నష్టంగా చూపుతాడు.

‘అక్కడ భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు ఉండేవారు — శూరులు, గురి తప్పనివారు, ఖరుని మనస్సును అనుసరించేవారు. జనస్థానంలో నివసిస్తున్న ఆ మహాబలులందరూ ఇప్పుడు సన్నద్ధులై, పూర్తిగా సంసిద్ధులై రామునితో యుద్ధంలో తలపడ్డారు. నానావిధ శస్త్రాయుధాలు ధరించిన ఆ ఖరుడు మొదలైన రాక్షసులు; రోషం పుట్టిన ఆ రాముడు యుద్ధరంగంలో ఒక్క కఠినమైన మాట కూడా అనకుండా కేవలం బాణాలతోనే తన విల్లును పనిచేయించాడు.’ ఇలా రావణుడు శూర్పణఖ కూడా చెప్పిన ఆ ఆశ్చర్యాన్నే చెబుతాడు — రాముడు గర్జించడు, బెదిరించడు; విల్లే అతని మాట. ‘ఉగ్రతేజస్సు గల పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను కాలినడకన ఉన్న మనుష్యుడు ప్రజ్వలించే బాణాలతో చంపాడు; ఖరుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు, దూషణుడు కూలగొట్టబడ్డాడు, త్రిశిరుడూ హతుడయ్యాడు; ఇలా దండకారణ్యం నిర్భయంగా చేయబడింది.’ ఇక్కడ రావణుని మాట దాదాపు శూర్పణఖ మాటకు ప్రతిధ్వని; ఆమె చెప్పిన సంఖ్యనే అతడు మళ్ళీ చెబుతాడు. కాని ఒక భేదం స్పష్టం — ఆమె రాముని ప్రశంసిస్తూనే వర్ణించింది, ఇతడు మాత్రం అతనిని నిందించాలనుకుంటున్నాడు. అయినా వాస్తవాలను మార్చలేము, అందుకే నింద మధ్యలో కూడా రాముని మాహాత్మ్యమే ప్రకాశిస్తుంది. ‘అనుక్త్వా పరుషం కించిత్’ (ఒక్క కఠినమైన మాట కూడా అనకుండా) అనే పదాలు ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినవి — వీరుని లక్షణం మౌనమే, గర్జన కాదు; అది రావణుని స్వభావానికి విరుద్ధమైనది.

తరువాత రావణుడు రాముని నిందించడం ఆరంభిస్తాడు — ‘కోపించిన తండ్రి భార్యతో సహా వెళ్ళగొట్టినవాడు, ఆయువు క్షీణించినవాడు, క్షత్రియకులానికి కళంకమైనవాడు అయిన ఆ రాముడే ఆ సైన్యాన్ని చంపినవాడు. అతడు శీలం లేనివాడు, కర్కశుడు, తీక్ష్ణుడు, మూర్ఖుడు, లోభి, ఇంద్రియాలను జయించనివాడు, ధర్మాన్ని విడిచినవాడు, అధర్మాత్ముడు, సమస్త ప్రాణుల అహితంలోనే ఆసక్తి గలవాడు.’ ఈ నింద పూర్తిగా అసత్యం, గత సర్గలలో శూర్పణఖ చేసిన వర్ణనతోనే ఖండించబడింది; కాని మనసులో అపహరణను నిశ్చయించుకున్నవాడు శత్రువును దూషిస్తూనే ఉంటాడు. ‘ఏ వైరమూ లేకుండానే అరణ్యంలో కేవలం బలాన్ని ఆశ్రయించి ముక్కుచెవులు కోసి నా సోదరిని వికృతం చేసినవాని భార్య, దేవకన్య వంటి సీతను నేను జనస్థానం నుండి తీసుకువస్తాను.’ ఈ నింద నిజానికి రావణునిదే చిత్రం — అతడు రామునిపై ఆరోపించే దోషాలన్నీ అతనిలోనే ఉన్నాయి. ‘అజితేంద్రియః’ (ఇంద్రియాలను జయించనివాడు), ‘లుబ్ధః’ (లోభి), ‘త్యక్తధర్మా’ (ధర్మాన్ని విడిచినవాడు) అనే పదాలు శ్రోత మనస్సుకు రావణునే గుర్తుచేస్తాయి. కవి ఈ ఉపాయంతో పాత్ర ఆత్మవంచనను చూపుతాడు. ‘వినా ఏవ వైరమ్’ (ఏ వైరమూ లేకుండానే) అనేది కూడా పూర్తిగా అబద్ధం, ఎందుకంటే శూర్పణఖయే మొదట రామునిపైనా సీతపైనా దాడి చేసింది.

‘పరాక్రమంతో ఆమెను తీసుకువస్తాను; అందులో నువ్వు నాకు సహాయుడవు కా. మహాబలా, నువ్వు పక్కన సహాయుడవై ఉంటే, నా సోదరులతో కలిసి నేను దేవతలందరినీ కూడా లెక్కచేయను. కనుక నాకు సహాయుడవు కా; రాక్షసా, నువ్వే సమర్థుడవు. వీర్యంలో, యుద్ధంలో, దర్పంలో నీకు సాటి ఎవరూ లేరు; ఉపాయాలు చెప్పడంలో నువ్వు మహాశూరుడవు, మహామాయలలో నిపుణుడవు.’ ఇలా అతడు మారీచుని స్తుతిస్తాడు; స్తుతే యాచనకు దారి. ‘నిశాచరా, ఇందుకోసమే నేను నీ దగ్గరకు వచ్చాను. సహాయంలో నా మాట ప్రకారం నువ్వు చేయవలసిన పనిని విను’ అని అతడు ఉపాయం చెప్పడానికి ఉపక్రమిస్తాడు. స్తుతి క్రమం కూడా మననం చేయదగినది — మొదట అతడు మారీచుని బలంలో సహాయునిగా కోరుకుంటాడు, తరువాత అతని మాయాకౌశలాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. నిజానికి అతని ప్రయోజనం రెండవదే; మొదటి స్తుతి కేవలం ఉపక్రమం. ‘సమర్థో హ్యసి’ (నువ్వే సమర్థుడవు) అనే వాక్యంలో ఆజ్ఞ నీడ కూడా ఉంది — కాదనడాన్ని సహించని యాచన అది.

‘నువ్వు వెండి చుక్కలతో చిత్రంగా ఉన్న బంగారు లేడివై ఆ రాముని ఆశ్రమంలో సీత ఎదుట సంచరించు. లేడి రూపంలో ఉన్న నిన్ను చూసి సీత నిస్సందేహంగా భర్తతోనూ లక్ష్మణునితోనూ “దీనిని పట్టుకోండి” అంటుంది. తరువాత వారిద్దరూ దూరమైనప్పుడు, శూన్యమైన ఆశ్రమంలో అడ్డు లేకుండా రాహువు చంద్రుని కాంతిని హరించినట్లు నేను సీతను యథేచ్ఛగా అపహరిస్తాను. ఆ తరువాత భార్యాపహరణంతో కృశించిన రామునిపై నేను సుఖంగా, నిశ్చింతగా, కృతార్థమైన అంతరాత్మతో దాడి చేస్తాను.’ ప్రణాళిక మూడు అంగాలతో కూర్చబడింది — మాయామృగంతో ఆకర్షించడం, రామలక్ష్మణులను దూరం చేయడం, తరువాత అపహరణా దాడీ. ఇదంతా అతడు నిర్వికారంగా చెబుతాడు. ఈ ప్రణాళికే సమస్త రామాయణానికి సంధిస్థానం; దీని నుండే సీతాపహరణం, ఆ తరువాత వాలివధా, లంకాయుద్ధమూ ప్రవర్తిస్తాయి. ‘రాహుశ్చంద్రప్రభామివ’ (రాహువు చంద్రుని కాంతిని హరించినట్లు) అనే ఉపమ అత్యంత సూక్ష్మమైనది — రాహువు చంద్రుని చంపడు, కేవలం అతని కాంతిని క్షణకాలం మింగుతాడు; అలాగే సీత కూడా చంపబడదు, కేవలం అపహరించబడుతుంది, మళ్ళీ తిరిగి పొందబడుతుంది.

మహాత్ముడైన మారీచునికి మాత్రం రాముని కథ వినగానే నోరు ఎండిపోయింది, అతడు భయంతో వణికిపోయాడు. ఎండిన పెదవులను నాలుకతో తడుపుకుంటూ, రెప్ప వేయని కళ్ళతో, ఆర్తుడై చచ్చినవాడిలా అతడు రావణుని చూశాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో ఉపసంహారం చేస్తుంది — మహావనంలో రాముని పరాక్రమాన్ని తెలిసిన అతడు భయవిషాదాలతో నిండిన మనస్సుతో, చేతులు జోడించి, ఆ రావణునికీ తనకూ హితమైన సత్యవాక్యాన్ని పలికాడు. ఇలా భయపు చిత్రంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మారీచుని దీర్ఘమైన వారింపు వినబడుతుంది. మారీచుని భయం శారీరక చిహ్నాలతోనే వర్ణించబడింది — ఎండిన నోరు, ఎండిన పెదవులు, రెప్ప వేయని కళ్ళు, చచ్చినవాని వంటి దశ. ఈ వర్ణనరీతి వాల్మీకి విశేషం; అతడు భావాన్ని చెప్పడు, దాని బాహ్యలక్షణాన్నే చూపుతాడు. ‘రామపరాక్రమజ్ఞః’ (రాముని పరాక్రమాన్ని తెలిసినవాడు) అనే ఒక్క పదంతో అతని భయానికి కారణం కూడా సూచించబడింది — తెలిసినవాడే భయపడతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் மாரீசன் ‘எந்தக் காரியத்துக்காக இங்கு வந்தாய்?’ என்று கேட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராவணன் அதற்குப் பதில் சொல்லத் தொடங்குகிறான்: ‘அப்பா மாரீசா, நான் சொல்வதைக் கேள். நான் துயரத்தில் இருக்கிறேன்; துயருற்ற எனக்கு நீயே மேலான புகலிடம்.’ இவ்வாறு முதலிலேயே அவன் தன்னை எளியவனாகக் காட்டுகிறான்; மாரீசனை அடைக்கலம் தருபவனாக நிறுத்துகிறான். பிறகு அவன் ஜனஸ்தானத்தை நினைவூட்டுகிறான்: ‘அங்கே என் சகோதரன் கரனும், பெருங்கைகளையுடைய தூஷணனும், என் சகோதரி சூர்ப்பணகையும், இறைச்சி உண்ணும் பெருங்கைகளையுடைய ராக்ஷசன் திரிசிரஸும், குறி தவறாத வேறு பல வீர இரவுலாவிகளும் வாழ்கின்றனர். அவர்கள் என் ஆணையின்படியே அங்கே தங்கி, பெருங்காட்டில் தர்மம் நடத்தும் முனிவர்களைத் துன்புறுத்தி வந்தனர்.’ இவ்வாறு அவன் தன் ஆணையையே அவர்கள் செயலுக்கு வேராகச் சொல்கிறான். ‘அப்பா’ என்ற விளி அன்பைக் குறிக்கிறது; மாரீசன் தன் தாய்மாமன் என்பதால் ராவணன் அவனை மூத்தவனாக மதிக்கிறான். ‘மேலான புகலிடம்’ என்ற இரண்டு சொற்களோ மிகவும் பணிவானவை — மூவுலகையும் வெல்ல விரும்புபவன் ஒரு தவசியிடம் அடைக்கலம் கேட்பதுபோல் வேண்டுகிறான். ஆனால் இந்தப் பணிவு காரியம் நிறைவேறுவதற்காக மட்டுமே, உள்ளத்திலிருந்து எழுந்ததன்று. ஜனஸ்தானத்தை வர்ணிக்கும்போது அவன் தன் உறவினர் பெயர்களையே எண்ணுகிறான் — சகோதரன், சகோதரி, உறவினர்; இதனால் அவன் தன் இழப்பைக் குடும்ப இழப்புபோல் காட்டுகிறான்.

‘அங்கே கொடுஞ்செயல் புரியும் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் இருந்தனர் — வீரர்கள், குறி தவறாதவர்கள், கரனின் மனப்படி நடப்பவர்கள். ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்ந்த பெருவலிமையுடைய அவர்கள் அனைவரும் இப்போது போருக்கு ஆயத்தமாகி, முழு முனைப்புடன் ராமனோடு போரில் மோதினர். கரனைத் தலைவனாகக் கொண்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் பலவகை ஆயுதங்களை ஏந்தியிருந்தனர்; கோபம் கொண்ட ராமனோ போர்முனையில் ஒரு கடுஞ்சொல்லும் சொல்லாமல் அம்புகளால் மட்டுமே தன் வில்லைச் செயல்படுத்தினான்.’ இவ்வாறு சூர்ப்பணகை சொன்ன அதே வியப்பையே ராவணனும் சொல்கிறான் — ராமன் முழங்குவதில்லை, மிரட்டுவதில்லை; வில்லே அவன் சொல். ‘கொடிய ஒளியுடைய பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் கால்நடையாக நின்ற ஒரு மனிதனால் ஒளிரும் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர்; கரன் போரில் கொல்லப்பட்டான், தூஷணன் வீழ்த்தப்பட்டான், திரிசிரஸும் கொல்லப்பட்டான்; இவ்வாறு தண்டகக் காடுகள் அச்சமற்றவையாக்கப்பட்டன.’ இங்கே ராவணனின் சொல் ஏறக்குறைய சூர்ப்பணகையின் சொல்லின் எதிரொலியே; அவள் சொன்ன எண்ணிக்கையையே அவனும் மீண்டும் சொல்கிறான். ஆனால் ஒரு வேறுபாடு தெளிவாக உள்ளது — அவள் ராமனைப் புகழ்ந்தபடியே வர்ணித்தாள்; இவனோ அவனைப் பழிக்க விரும்புகிறான். ஆயினும் உண்மைகளை மாற்ற முடியாது; ஆகவே பழிப்புக்கு நடுவிலும் ராமனின் பெருமையே ஒளிர்கிறது. ‘ஒரு கடுஞ்சொல்லும் சொல்லாமல்’ என்ற சொற்கள் சிறப்பாக நினைவுகூரத்தக்கவை — வீரனின் இலக்கணம் மௌனமே, முழக்கம் அல்ல; அது ராவணனின் இயல்புக்கு நேர்முரணானது.

பிறகு ராவணன் ராமனைப் பழிக்கத் தொடங்குகிறான்: ‘கோபம் கொண்ட தந்தையால் மனைவியுடன் துரத்தப்பட்டவன், ஆயுள் குறைந்தவன், க்ஷத்திரிய குலத்துக்குக் களங்கமானவன் — அந்த ராமனே அந்தப் படையைக் கொன்றவன். அவன் ஒழுக்கமற்றவன், கடுமையானவன், கொடியவன், மூடன், பேராசைக்காரன், புலன்களை வெல்லாதவன், தர்மத்தைக் கைவிட்டவன், அதர்ம மனமுடையவன், எல்லா உயிர்களுக்கும் தீங்கு செய்வதில் ஈடுபட்டவன்.’ இந்தப் பழிப்பு முற்றிலும் பொய்யானது; முந்தைய சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகையின் வர்ணனையாலேயே மறுக்கப்பட்டது; ஆனால் மனத்தால் கவர்ந்து வருவதைத் தீர்மானித்தவன் பகைவனைக் குறைகூறவே செய்வான். ‘பகை எதுவுமில்லாமலேயே, காட்டில் வெறும் வலிமையை நம்பி, காதையும் மூக்கையும் அறுத்து என் சகோதரியை உருக்குலைத்தவன் எவனோ — அவனுடைய மனைவியும் தேவகன்னிக்கு இணையானவளுமான சீதையை ஜனஸ்தானத்திலிருந்து நான் கொண்டு வருவேன்.’ இந்தப் பழிப்பு உண்மையில் ராவணனின் சொந்தச் சித்திரமே — அவன் ராமன்மீது சுமத்தும் குற்றங்கள் அனைத்தும் அவனிடமே உள்ளன. ‘புலன்களை வெல்லாதவன்’, ‘பேராசைக்காரன்’, ‘தர்மத்தைக் கைவிட்டவன்’ என்ற சொற்கள் கேட்பவர் மனத்தில் ராவணனையே நினைவூட்டுகின்றன. இந்த உபாயத்தால் கவி பாத்திரத்தின் தன்னேமாற்றத்தைக் காட்டுகிறார். ‘பகை எதுவுமில்லாமலேயே’ என்பதும் முற்றிலும் பொய்; ஏனெனில் சூர்ப்பணகையே முதலில் ராமனையும் சீதையையும் தொல்லைப்படுத்தினாள்.

‘வீரத்தைக் காட்டி அவளைக் கொண்டு வருவேன்; அதில் நீ எனக்குத் துணையாக இரு. பெருவலிமையுடையவனே, நீ அருகில் துணையாக இருந்தால், என் சகோதரர்களுடன் சேர்ந்து நான் தேவர்கள் அனைவரையும் இங்கே ஒரு பொருட்டாக நினைக்க மாட்டேன். ஆகவே எனக்குத் துணையாக இரு; ராக்ஷசனே, நீயே வல்லவன். வீரத்திலும் போரிலும் செருக்கிலும் உனக்கு நிகர் யாருமில்லை; உபாயம் சொல்வதில் நீ பெரும் வீரன், பெரும் மாயைகளில் வல்லவன்.’ இவ்வாறு அவன் மாரீசனைப் புகழ்கிறான்; புகழ்ச்சியே வேண்டுகோளுக்கான வழி. ‘இதற்காகவே நான் உன்னிடம் வந்தேன், இரவுலாவியே. என் சொல்லின்படி நீ செய்ய வேண்டிய உதவிச் செயலைக் கேள்’ என்று அவன் உபாயத்தைச் சொல்லத் தொடங்குகிறான். புகழ்ச்சியின் வரிசையும் சிந்திக்கத்தக்கது — முதலில் அவன் மாரீசனை வலிமையில் துணையாக விரும்புகிறான்; பிறகு அவனது மாயத் திறமையைப் புகழ்கிறான். உண்மையில் அவன் நோக்கம் இரண்டாவதே; முதல் புகழ்ச்சி வெறும் முன்னுரை. ‘நீயே வல்லவன்’ என்ற வாக்கியத்தில் கட்டளையின் நிழலும் உண்டு — மறுப்பைப் பொறுத்துக்கொள்ளாத வேண்டுகோளே அது.

‘நீ வெள்ளிப் புள்ளிகளால் பல வண்ணமாகத் தோன்றும் பொன்மானாக மாறி, அந்த ராமனின் ஆசிரமத்தில் சீதையின் கண்முன் திரிவாய். மான் உருவிலுள்ள உன்னைக் கண்டு சீதை ஐயமின்றித் தன் கணவனிடமும் லக்ஷ்மணனிடமும் ‘இதைப் பிடியுங்கள்’ என்று சொல்வாள். பிறகு அவ்விருவரும் விலகிச் சென்றதும், வெறிச்சோடிய ஆசிரமத்தில் தடையின்றி, ராகு சந்திரனின் ஒளியைக் கவர்வதுபோல நான் சீதையை எளிதாகக் கவர்வேன். அதன்பிறகு மனைவியைப் பறிகொடுத்ததால் மெலிந்த ராமனை, காரியம் நிறைவேறிய உள்ளத்துடன் நான் சுகமாகவும் கவலையின்றியும் தாக்குவேன்.’ திட்டம் மூன்று பகுதிகளாகப் பிணைக்கப்பட்டுள்ளது — மாய மானால் கவர்தல், ராம லக்ஷ்மணர்களை அப்புறப்படுத்துதல், பிறகு கவர்ந்து செல்லுதலும் தாக்குதலும். இவை அனைத்தையும் அவன் எந்தச் சலனமுமின்றிச் சொல்கிறான். இந்தத் திட்டமே முழு ராமாயணத்தின் திருப்புமுனை; இதிலிருந்தே சீதை கவரப்படுதலும், பின் வாலி வதமும் இலங்கைப் போரும் தொடர்கின்றன. ‘ராகு சந்திரனின் ஒளியைப்போல’ என்ற உவமை மிக நுட்பமானது — ராகு சந்திரனைக் கொல்வதில்லை, அதன் ஒளியைச் சிறிது நேரம் விழுங்குகிறது, அவ்வளவே; அவ்வாறே சீதையும் கொல்லப்படுவதில்லை, கவரப்படுகிறாள் மட்டுமே; மீண்டும் மீட்கப்படுவாள்.

மகாத்மாவான மாரீசனுக்கோ ராமனைப் பற்றிய பேச்சைக் கேட்டவுடனேயே முகம் வறண்டுவிட்டது; அவன் மிகவும் நடுங்கினான். வறண்ட உதடுகளை நக்கியபடி, இமைக்காத கண்களுடன், துயருற்று, செத்தவன்போல அவன் ராவணனை உற்று நோக்கினான். கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் நிறைவுரை கூறுகிறது — பெருங்காட்டில் ராமனின் வீரத்தை அறிந்திருந்த அவன், அச்சமும் துயரமும் நிறைந்த மனத்துடன், கைகூப்பி, ராவணனுக்கும் தனக்கும் நன்மையான உண்மைச் சொல்லைச் சொன்னான். இவ்வாறு அச்சத்தின் சித்திரத்தோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் மாரீசனின் நீண்ட மறுப்பு கேட்கப்படுகிறது. மாரீசனின் அச்சம் உடல் அடையாளங்களாலேயே வர்ணிக்கப்படுகிறது — வறண்ட முகம், வறண்ட உதடுகள், இமைக்காத கண்கள், செத்தவன்போன்ற நிலை. இந்த வர்ணனை முறை வால்மீகியின் சிறப்பு; அவர் உணர்வைச் சொல்வதில்லை, அதன் வெளி அடையாளங்களையே காட்டுகிறார். ‘ராமனின் வீரத்தை அறிந்தவன்’ என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் அச்சத்தின் காரணமும் குறிப்பிடப்படுகிறது — அறிந்தவனே அஞ்சுகிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ‘ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ಪಾ ಮಾರೀಚ, ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನಾನು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವ ನನಗೆ ನೀನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ.’ ಹೀಗೆ ಮೊದಲಲ್ಲೇ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದೀನನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮಾರೀಚನನ್ನು ಆಶ್ರಯದಾತನಂತೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರ, ಮಹಾಬಾಹು ದೂಷಣ, ನನ್ನ ತಂಗಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕನಾದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶಿರ, ಗುರಿತಪ್ಪದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೂರ ನಿಶಾಚರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಅವರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸ್ನೇಹಸೂಚಕ; ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹಿರಿಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವ. ‘ಪರಮಾ ಗತಿಃ’ (ಪರಮ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಾದರೋ ಅತಿಯಾದ ವಿನಯದವು — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವವನು ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬೇಡುವವನಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿನಯ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ, ಹೃದಯದಿಂದ ಬಂದುದಲ್ಲ. ಜನಸ್ಥಾನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಮ್ಮ, ತಂಗಿ, ಬಂಧುಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಷ್ಟವನ್ನು ಕೌಟುಂಬಿಕ ನಷ್ಟದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದರು — ಶೂರರು, ಗುರಿತಪ್ಪದವರು, ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಲರೆಲ್ಲರೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಖರನ ನೇತೃತ್ವದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು; ಕೋಪಗೊಂಡ ರಾಮನಾದರೋ ರಣಾಂಗಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡದೆ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿದನು.’ ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೂ ಹೇಳಿದ್ದ ಅದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಗರ್ಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲೇ ಅವನ ಮಾತು. ‘ಉಗ್ರತೇಜಸ್ಸಿನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು; ಖರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು, ದೂಷಣನು ಉರುಳಿದನು, ತ್ರಿಶಿರನೂ ಹತನಾದನು; ಹೀಗೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ನಿರ್ಭಯವಾಯಿತು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತು ಬಹುತೇಕ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ; ಅವಳು ಹೇಳಿದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಲೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಳು, ಇವನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲಾಗದು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಂದೆಯ ನಡುವೆಯೂ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯೇ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಅನುಕ್ತ್ವಾ ಪರುಷಂ ಕಿಂಚಿತ್’ (ಒಂದೂ ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ ಮೌನವೇ, ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲ; ಅದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು.

ಅನಂತರ ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೋಪಗೊಂಡ ತಂದೆಯಿಂದ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಆಯುಸ್ಸು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕಪ್ರಾಯನಾದ ಆ ರಾಮನೇ ಆ ಸೈನ್ಯದ ಹಂತಕ. ಅವನು ಶೀಲವಿಲ್ಲದವನು, ಒರಟನು, ಉಗ್ರನು, ಮೂರ್ಖನು, ಲೋಭಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವನು, ಅಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತನು.’ ಈ ನಿಂದೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸತ್ಯ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ದೂಷಿಸಿಯೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಾವ ವೈರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ನನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದನೋ — ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯಾದ ದೇವಕನ್ಯೆಯಂತಹ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ತರುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ನಿಂದೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾವಣನದೇ ಚಿತ್ರ — ಅವನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ‘ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ (ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವನು), ‘ಲುಬ್ಧಃ’ (ಲೋಭಿ), ‘ತ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಾ’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳು ಶ್ರೋತೃವಿನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಉಪಾಯದಿಂದ ಕವಿ ಪಾತ್ರದ ಆತ್ಮವಂಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾ ಏವ ವೈರಮ್’ (ಯಾವ ವೈರವೂ ಇಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸುಳ್ಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯೇ ಮೊದಲು ರಾಮನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಿದ್ದಳು.

‘ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತರುತ್ತೇನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು. ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನು ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಸೋದರರೊಡನೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು; ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನು. ವೀರ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಾಗಲಿ ದರ್ಪದಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಉಪಾಯ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಹಾಶೂರ, ಮಹಾಮಾಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ; ಸ್ತುತಿಯೇ ಬೇಡಿಕೆಯ ದಾರಿ. ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸಹಾಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೇಳು’ ಎಂದು ಅವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಯ ಕ್ರಮವೂ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ಅವನು ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಮಾಯಾಕೌಶಲವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಎರಡನೆಯದೇ; ಮೊದಲ ಸ್ತುತಿ ಕೇವಲ ಪೀಠಿಕೆ. ‘ಸಮರ್ಥೋ ಹ್ಯಸಿ’ (ನೀನೇ ಸಮರ್ಥ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯ ಛಾಯೆಯೂ ಇದೆ — ಇದು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಹಿಸದ ಬೇಡಿಕೆ.

‘ನೀನು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಚಿನ್ನದ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಆ ರಾಮನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸು. ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪತಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ‘ಇದನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದೂರ ಹೋದಾಗ ಬರಿದಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅದಾದ ಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯ ಅಪಹರಣದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ, ಕೃತಾರ್ಥವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದೊಡನೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಾನು ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಯೋಜನೆ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದಿದೆ — ಮಾಯಾಮೃಗದಿಂದ ಆಕರ್ಷಣೆ, ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದು, ಅನಂತರ ಅಪಹರಣ ಮತ್ತು ಆಘಾತ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಯಾವ ವಿಕಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನ; ಇದರಿಂದಲೇ ಸೀತಾಪಹರಣ, ಅನಂತರ ವಾಲಿವಧೆ, ಲಂಕಾಯುದ್ಧ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ‘ರಾಹುಶ್ಚಂದ್ರಪ್ರಭಾಮಿವ’ (ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಹು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನುಂಗುತ್ತಾನಷ್ಟೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆಯೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ ಮಾತ್ರ, ಮತ್ತೆ ದೊರೆಯುತ್ತಾಳೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಾರೀಚನಿಗಾದರೋ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಬಾಯಿ ಒಣಗಿತು, ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆದರಿದನು. ಒಣಗಿದ ತುಟಿಗಳನ್ನು ನೆಕ್ಕುತ್ತಾ, ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಾ ಸತ್ತವನಂತೆ ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವನು ಭಯದಿಂದಲೂ ವಿಷಾದದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು, ರಾವಣನಿಗೂ ತನಗೂ ಹಿತವಾದ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಭಯದ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನ ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮಾರೀಚನ ಭಯವನ್ನು ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಣಗಿದ ಬಾಯಿ, ಒಣಗಿದ ತುಟಿಗಳು, ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಸತ್ತವನಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ. ಈ ವರ್ಣನರೀತಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶೇಷ; ಅವನು ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮಪರಾಕ್ರಮಜ್ಞಃ’ (ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಭಯದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬಲ್ಲವನೇ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ മാരീചൻ ‘എന്തു കാര്യത്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്?’ എന്നു ചോദിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ രാവണൻ അതിനുള്ള മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു: ‘താതാ മാരീചാ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക. ഞാൻ ദുഃഖിതനാണ്; ദുഃഖിതനായ എനിക്ക് അങ്ങുതന്നെയാണ് പരമമായ ആശ്രയം.’ ഇങ്ങനെ ആദ്യംതന്നെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ദീനനായി കാണിക്കുകയും മാരീചനെ ആശ്രയസ്ഥാനത്തു നിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അവൻ ജനസ്ഥാനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘അവിടെ എന്റെ സഹോദരൻ ഖരനും മഹാബാഹുവായ ദൂഷണനും എന്റെ സഹോദരി ശൂർപ്പണഖയും മാംസഭോജിയും മഹാബാഹുവുമായ രാക്ഷസൻ ത്രിശിരസ്സും ലക്ഷ്യം തെറ്റാത്ത ശൂരന്മാരായ മറ്റനേകം നിശാചരന്മാരും വസിക്കുന്നു. എന്റെ നിയോഗമനുസരിച്ചാണ് അവർ അവിടെ താമസമാക്കി മഹാരണ്യത്തിൽ ധർമചാരികളായ മുനിമാരെ ഉപദ്രവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ ആജ്ഞതന്നെയാണ് അവരുടെ പ്രവൃത്തിയുടെ മൂലമെന്നു പറയുന്നു. ‘താതാ’ എന്ന സംബോധന സ്നേഹസൂചകമാണ്; രാവണൻ മാരീചനെ മൂത്തവനായി കരുതുന്നു, കാരണം അവൻ അമ്മാവനാണ്. ‘പരമമായ ആശ്രയം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാകട്ടെ അതിരുകടന്ന വിനയമുള്ളതാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഒരു തപസ്വിയോടു ശരണം യാചിക്കുന്നതുപോലെ. എന്നാൽ ഈ വിനയം കാര്യസാധ്യത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളതാണ്, ഹൃദയത്തിൽനിന്നുള്ളതല്ല. ജനസ്ഥാനത്തെ വർണിക്കുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ പേരുകൾതന്നെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — സഹോദരൻ, സഹോദരി, ബന്ധുക്കൾ; ഇതിലൂടെ തന്റെ നഷ്ടം ഒരു കുടുംബനഷ്ടംപോലെ അവൻ അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

‘അവിടെ ഭയങ്കരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരുണ്ടായിരുന്നു — ശൂരന്മാർ, ലക്ഷ്യം തെറ്റാത്തവർ, ഖരന്റെ ഇച്ഛ അനുസരിക്കുന്നവർ. ജനസ്ഥാനത്തു വസിച്ചിരുന്ന മഹാബലരും സന്നദ്ധരും അത്യന്തം ജാഗരൂകരുമായ അവരെല്ലാം ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ നേരിട്ടു. ഖരന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ആ രാക്ഷസന്മാർ പലവിധ ആയുധങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നവരായിരുന്നു; കോപം ജനിച്ച രാമനാകട്ടെ രണാഗ്രത്തിൽ ഒരു പരുഷവാക്കുപോലും പറയാതെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മാത്രം വില്ലു പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു.’ ഇങ്ങനെ ശൂർപ്പണഖ പറഞ്ഞ അതേ ആശ്ചര്യംതന്നെ രാവണനും പറയുന്നു — രാമൻ ഗർജിക്കുന്നില്ല, ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല; വില്ലാണ് അവന്റെ വാക്ക്. ‘ഉഗ്രതേജസ്സുള്ള പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ കാൽനടക്കാരനായ ഒരു മനുഷ്യൻ ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ കൊന്നു; ഖരൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ദൂഷണൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു, ത്രിശിരസ്സും വധിക്കപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ ദണ്ഡകങ്ങൾ നിർഭയമാക്കപ്പെട്ടു.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ വാക്ക് ഏറെക്കുറെ ശൂർപ്പണഖയുടെ വാക്കിന്റെ പ്രതിധ്വനിയാണ്; അവൾ പറഞ്ഞ അതേ സംഖ്യതന്നെ അവൻ ആവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു വ്യത്യാസം വ്യക്തമാണ് — അവൾ രാമനെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടാണു വർണിച്ചത്, ഇവനാകട്ടെ അവനെ നിന്ദിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. എങ്കിലും വസ്തുതകൾ മാറ്റാനാവില്ല; അതിനാൽ നിന്ദയ്ക്കിടയിലും രാമന്റെ മാഹാത്മ്യംതന്നെ തെളിയുന്നു. ‘ഒരു പരുഷവാക്കുപോലും പറയാതെ’ (അനുക്ത്വാ പരുഷം കിഞ്ചിത്) എന്ന പദങ്ങൾ പ്രത്യേകം ഓർമിക്കേണ്ടതാണ് — വീരന്റെ ലക്ഷണം മൗനമാണ്, ഗർജനമല്ല; അതു രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിനു നേർവിപരീതവുമാണ്.

പിന്നെ രാവണൻ രാമനെ നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘ക്രുദ്ധനായ പിതാവ് ഭാര്യയോടൊപ്പം പുറത്താക്കിയവനും ആയുസ്സൊടുങ്ങാറായവനും ക്ഷത്രിയകുലത്തിനു കളങ്കമായവനുമായ ആ രാമനാണ് ആ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചത്. അവൻ ശീലമില്ലാത്തവനും പരുഷനും തീക്ഷ്ണനും മൂഢനും ലുബ്ധനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനും ധർമം ഉപേക്ഷിച്ചവനും അധർമാത്മാവും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും അഹിതത്തിൽ നിരതനുമാണ്.’ ഈ നിന്ദ തീർത്തും അസത്യമാണ്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയുടെ വർണനതന്നെ അതിനെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു; എന്നാൽ മനസ്സുകൊണ്ട് അപഹരണം നിശ്ചയിച്ചുകഴിഞ്ഞവൻ ശത്രുവിനെ ദുഷിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും. ‘ഒരു വൈരവുമില്ലാതെ, കാട്ടിൽ ബലത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, കാതും മൂക്കും മുറിച്ച് എന്റെ സഹോദരിയെ വിരൂപയാക്കിയവന്റെ ഭാര്യയായ, ദേവകന്യകയെപ്പോലുള്ള സീതയെ ഞാൻ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു കൊണ്ടുവരും.’ ഈ നിന്ദ വാസ്തവത്തിൽ രാവണന്റെതന്നെ ചിത്രമാണ് — അവൻ രാമനിൽ ആരോപിക്കുന്ന ദോഷങ്ങളെല്ലാം അവനിൽത്തന്നെയുള്ളവയാണ്. ‘ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവൻ’, ‘ലുബ്ധൻ’, ‘ധർമം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ’ എന്നീ പദങ്ങൾ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ രാവണനെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഉപായത്തിലൂടെ കവി കഥാപാത്രത്തിന്റെ ആത്മവഞ്ചന കാണിക്കുന്നു. ‘ഒരു വൈരവുമില്ലാതെ’ എന്നതും തീർത്തും മിഥ്യയാണ്, കാരണം ശൂർപ്പണഖതന്നെയാണ് ആദ്യം രാമനെയും സീതയെയും ഉപദ്രവിച്ചത്.

‘പരാക്രമത്തോടെ ഞാൻ അവളെ കൊണ്ടുവരും; അതിൽ നീ എനിക്കു സഹായിയായിരിക്കുക. മഹാബലാ, നീ അരികിൽ സഹായിയായും സഹോദരന്മാർ കൂടെയും ഉള്ളപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഞാൻ ഇക്കാര്യത്തിൽ കണക്കാക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ എനിക്കു സഹായിയായിരിക്കുക; രാക്ഷസാ, നീതന്നെയാണു സമർഥൻ. വീര്യത്തിലും യുദ്ധത്തിലും ദർപ്പത്തിലും നിനക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല; ഉപായം പറയുന്നതിൽ നീ മഹാശൂരനാണ്, മഹാമായകളിൽ വിദഗ്ധനുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ അവൻ മാരീചനെ സ്തുതിക്കുന്നു; സ്തുതിയാണ് യാചനയുടെ വഴി. ‘നിശാചരാ, ഇതിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തു വന്നത്. സഹായമായി എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് നീ ചെയ്യേണ്ട കർമം കേൾക്കുക’ — ഇങ്ങനെ അവൻ ഉപായം പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. സ്തുതിയുടെ ക്രമവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ആദ്യം അവൻ മാരീചനെ ബലത്തിൽ സഹായിയായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പിന്നെ അവന്റെ മായാകൗശലം പ്രശംസിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ അവന്റെ ആവശ്യം രണ്ടാമത്തേതാണ്; ആദ്യത്തെ സ്തുതി വെറും ആമുഖം മാത്രം. ‘നീതന്നെയാണു സമർഥൻ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ആജ്ഞയുടെ നിഴലുമുണ്ട് — ‘ഇല്ല’ എന്ന മറുപടി സഹിക്കാത്തതാണ് ഈ യാചന.

‘നീ വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രമായ ഒരു സ്വർണമാനായി മാറി ആ രാമന്റെ ആശ്രമത്തിൽ സീതയുടെ മുന്നിൽ സഞ്ചരിക്കുക. മാനിന്റെ രൂപത്തിലുള്ള നിന്നെ കണ്ട് സീത സംശയമില്ലാതെ ഭർത്താവിനോടും ലക്ഷ്മണനോടും ‘ഇതിനെ പിടിക്കൂ’ എന്നു പറയും. പിന്നെ അവർ രണ്ടുപേരും അകന്നുപോകുമ്പോൾ, ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്ന് തടസ്സമൊന്നുമില്ലാതെ, രാഹു ചന്ദ്രന്റെ പ്രഭയെ എന്നപോലെ, ഞാൻ സീതയെ സുഖമായി അപഹരിക്കും. അതിനുശേഷം ഭാര്യാപഹരണത്താൽ തളർന്ന രാമനെ, കാര്യം സാധിച്ച മനസ്സോടെ സുഖമായും നിർഭയമായും ഞാൻ പ്രഹരിക്കും.’ പദ്ധതി മൂന്ന് അംഗങ്ങളിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — മായാമൃഗത്തിലൂടെ ആകർഷിക്കൽ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ അകറ്റൽ, പിന്നെ അപഹരണവും ആക്രമണവും. ഇതെല്ലാം അവൻ ഒരു കുലുക്കവുമില്ലാതെ പറയുന്നു. ഈ പദ്ധതിയാണ് സമഗ്ര രാമായണത്തിന്റെയും സന്ധിസ്ഥാനം; ഇതിൽനിന്നുതന്നെയാണ് സീതാപഹരണവും, പിന്നെ ബാലിവധവും ലങ്കായുദ്ധവും ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘രാഹു ചന്ദ്രപ്രഭയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ് — രാഹു ചന്ദ്രനെ കൊല്ലുന്നില്ല, അതിന്റെ പ്രഭയെ അല്പനേരം വിഴുങ്ങുന്നതേയുള്ളൂ; അതുപോലെ സീതയും വധിക്കപ്പെടുന്നില്ല, അപഹരിക്കപ്പെടുന്നതേയുള്ളൂ, വീണ്ടും വീണ്ടെടുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

എന്നാൽ മഹാത്മാവായ മാരീചന്റെ മുഖം രാമന്റെ കഥ കേട്ട മാത്രയിൽത്തന്നെ വരണ്ടുപോയി; അവൻ അത്യന്തം ഭയചകിതനായി. വരണ്ട ചുണ്ടുകൾ നക്കിക്കൊണ്ട്, ഇമവെട്ടാത്തതുപോലുള്ള കണ്ണുകളോടെ, ദുഃഖിതനായി, മരിച്ചവനെപ്പോലെ അവൻ രാവണനെ ഉറ്റുനോക്കി. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — മഹാവനത്തിൽ രാമന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞിരുന്ന അവൻ ഭയവും വിഷാദവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ കൈകൂപ്പി, ആ രാവണനും തനിക്കും ഹിതകരമായ സത്യവാക്കു പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ഭയത്തിന്റെ ചിത്രത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മാരീചന്റെ ദീർഘമായ വിലക്കു കേൾക്കാം. മാരീചന്റെ ഭയം ശാരീരികലക്ഷണങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — വരണ്ട മുഖം, വരണ്ട ചുണ്ടുകൾ, ഇമവെട്ടാത്ത കണ്ണുകൾ, മരിച്ചവനെപ്പോലുള്ള അവസ്ഥ. ഈ വർണനരീതി വാല്മീകിയുടെ സവിശേഷതയാണ്; അദ്ദേഹം ഭാവം പറയുന്നില്ല, അതിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണം കാണിച്ചുതരുന്നതേയുള്ളൂ. ‘രാമപരാക്രമജ്ഞൻ’ (രാമന്റെ പരാക്രമം അറിയുന്നവൻ) എന്ന ഒറ്റ പദത്തിലൂടെ അവന്റെ ഭയത്തിന്റെ കാരണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അറിയുന്നവനാണു ഭയപ്പെടുന്നത്.

At the end of the last sarga Mārīca had asked what errand had brought Rāvaṇa there. Now Rāvaṇa began his answer. "Dear Mārīca, listen to what I have to say. I am in distress, and in my distress you are my last refuge." So from the outset he made himself out to be helpless and set Mārīca up as his shelter. Then he reminded him of Janasthāna. "You know Janasthāna, where my brother Khara lived, and long-armed Dūṣaṇa, and my sister Śūrpaṇakhā, and the long-armed, flesh-eating rākṣasa Triśiras, and many other brave night-rovers who never missed their mark. At my command they settled there and made it their home, harassing the sages who walk in dharma in the great forest." So he named his own order as the source of what they did. "Dear" is a word of affection; Rāvaṇa treated Mārīca as an elder, since he was his maternal uncle. Calling him his "last refuge" is humble to excess: the one who wanted to conquer three worlds begged shelter of a lone ascetic. But this humility served his purpose; it did not come from the heart. In describing Janasthāna he listed only his own kin, a brother, a sister, relations, and so made his loss look like a family loss.

"There were fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds there, brave, sure of aim, obedient to Khara's will. Those mighty ones living in Janasthāna, fully armed and ready, closed with Rāma in battle, Khara at their head, bearing weapons of every kind. And Rāma, roused to anger, in the forefront of the fight said not one harsh word but set his bow to work with arrows alone." So Rāvaṇa told the same marvel Śūrpaṇakhā had told: Rāma neither roars nor threatens; his bow is his speech. "Fourteen thousand rākṣasas of fierce splendour were struck down with blazing arrows by a man on foot. Khara was slain in battle, Dūṣaṇa brought down, Triśiras killed, and so the Daṇḍaka forest has been made safe." His words almost echo Śūrpaṇakhā's; he repeats the numbers she gave. But there is one clear difference: she described Rāma in words that praised him, while he wished to disparage him. Still, facts cannot be changed, and so even in the midst of disparagement Rāma's greatness shines through. The words "said not one harsh word" are especially worth remembering: the mark of a hero is silence, not roaring, and that runs against Rāvaṇa's own nature.

Then Rāvaṇa began to revile Rāma. "Thrown out by his angry father together with his wife, his life all but spent, that Rāma, a disgrace to the kṣatriya line, destroyed that army. He is a man without character, harsh, cruel, foolish, greedy, the slave of his senses; he has abandoned dharma, his soul is unrighteous, and he delights in harming all creatures." This abuse is utterly false, and Śūrpaṇakhā's account in the earlier sarga has already disproved it; but one who has made up his mind to abduct will blacken his enemy. "Without any quarrel, relying on mere force there in the forest, he cut off my sister's ears and nose and disfigured her. His wife Sītā, who is like a daughter of the gods, I shall bring away from Janasthāna." This abuse is really a portrait of Rāvaṇa himself: every fault he lays on Rāma is found in him. "The slave of his senses", "greedy", "has abandoned dharma": the words call Rāvaṇa to the listener's mind. In this way the poet shows a character deceiving himself. And "without any quarrel" is wholly false, for it was Śūrpaṇakhā who first attacked Rāma and Sītā.

"I shall carry her off by force, and you must be my helper in this. With you at my side as my helper, mighty one, and with my brothers, I would think nothing of all the gods together. So be my helper, rākṣasa, for you are able. In valour, in battle and in pride no one is your equal; you are a great hero at devising stratagems and a master of mighty illusions." So he flattered Mārīca, for flattery is the road to a request. "It is for this that I have come to you, night-rover. Now hear the task you must do at my word to help me." And he set out to describe his plan. The order of his praise is worth noting: first he wants Mārīca as a helper in strength, then he praises his skill in illusion. His real purpose was the second; the first praise was only a preamble. And in "you are able" there is a shadow of command: this was the kind of request that will not accept a refusal.

"Turn yourself into a golden deer dappled with silver spots and wander before Sītā's eyes at Rāma's hermitage. When she sees you in the form of a deer, Sītā will surely say to her husband and to Lakṣmaṇa, 'Catch it!' Then, when the two of them have gone and the hermitage is empty, I shall carry Sītā off at my ease and unhindered, as Rāhu carries off the radiance of the moon. And afterwards, when Rāma is worn down by the loss of his wife, I shall strike him easily and confidently, my purpose achieved." The plan has three parts: the lure of the illusory deer, the drawing away of Rāma and Lakṣmaṇa, and then the abduction and the blow. He speaks of it all without a flicker. This plan is the hinge of the whole Rāmāyaṇa: from it come the abduction of Sītā, and after that the killing of Vālin and the war at Laṅkā. The image of Rāhu and the moon's radiance is subtle: Rāhu does not destroy the moon, he only swallows its light for a moment; just so Sītā would not be destroyed, only carried off, and she would be won back.

But as soon as he heard this talk of Rāma, the great-souled Mārīca's mouth went dry and he was seized with terror. Licking his parched lips, his eyes fixed and unblinking, stricken and like a dead man, he stared at Rāvaṇa. The last verse rounds off the sarga in a different metre: knowing Rāma's prowess in the great forest, his heart full of fear and despair, Mārīca joined his palms and spoke the truth, words that were for Rāvaṇa's good and for his own. So the sarga ends on a picture of fear, and in the next we shall hear Mārīca's long refusal. His fear is described entirely through his body: the dry mouth, the parched lips, the staring eyes, the look of a dead man. This is Vālmīki's way; he does not name the feeling but shows its outward signs. And the single phrase "knowing Rāma's prowess" gives the cause of his fear: it is the one who knows who is afraid.