पूर्वसर्गे शूर्पणखा ‘अद्य कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि’ इति उक्तवती। अस्मिन् सर्गे रावणः तत् रोमहर्षणं वाक्यं श्रुत्वा सचिवान् अनुज्ञाप्य कार्यं निश्चित्य प्रस्थितः। सः तत् कार्यम् अन्तः अनुगम्य यथावत् उपलभ्य, दोषाणां गुणानां च बलाबलं सम्प्रधार्य, ‘इति कर्तव्यम्’ इति आत्मनः निश्चयं कृतवान्। स्थिरबुद्धिः सन् सः रम्यां यानशालां जगाम। तत्र प्रच्छन्नं गत्वा राक्षसाधिपः सूतं संचोदयामास — ‘रथः संयुज्यताम्’ इति। एवम् उक्तः लघुविक्रमः सारथिः क्षणेन एव तस्य अभिमतम् उत्तमं रथं संयोजितवान्। ‘प्रच्छन्नम्’ इति पदेन कविः सूचयति — यत् कर्म एषः चिकीर्षति, तत् सभायाम् अपि न प्रकाश्यम्। अत्र एव सर्गस्य मूलः स्वरः स्थाप्यते — बहिः शोभा, अन्तः गूढः पापसङ्कल्पः। चतुर्षु प्रथमेषु श्लोकेषु कविः मन्त्रणायाः क्रमम् एव दर्शयति — अनुज्ञा, अनुगमनम्, उपलब्धिः, सम्प्रधारणम्, निश्चयः च। एषः क्रमः अर्थशास्त्रस्य एव क्रमः; किन्तु अत्र सः दुष्कर्मणे प्रयुक्तः। ‘स्थिरबुद्धिः’ इति पदम् अपि व्यङ्ग्यम् — यः धर्मे स्थिरः सः प्रशस्यः, यः तु अधर्मे स्थिरः सः एव विनश्यति। सारथेः शीघ्रता अपि वर्ण्यते — ‘क्षणेन एव’ इति; स्वामिनः त्वरा भृत्येषु अपि सङ्क्रामति।

ततः सः कामगं काञ्चनं रत्नभूषितं रथम् आरुह्य प्रस्थितः; तं रथं पिशाचवदनाः कनकभूषणाः खराः वहन्ति। मेघगर्जनसदृशेन नादेन धनदस्य अनुजः राक्षसाधिपतिः श्रीमान् नदीनां पतिं समुद्रं प्रति ययौ। तस्य उपरि श्वेतं छत्रम्, पार्श्वयोः श्वेतानि बालव्यजनानि; तस्य अङ्गकान्तिः स्निग्धवैदूर्यसदृशी, भूषणानि च तप्तकाञ्चनमयानि। दशग्रीवः, विंशतिभुजः, दर्शनीयपरिच्छदः, त्रिदशानां शत्रुः, मुनीन्द्राणां हन्ता सः दशशिखरः अद्रिराट् इव अदृश्यत। कामगं रथम् आस्थाय सः बलाकासहितः विद्युन्मण्डलवान् मेघः इव अम्बरे शुशुभे। एताभिः उपमाभिः कविः तस्य ऐश्वर्यं भयङ्करत्वं च युगपत् दर्शयति। रावणस्य वर्णने कविः द्वौ विरुद्धौ वर्णौ मेलयति — श्वेतम् छत्रं चामराणि च, कृष्णनीला च वैदूर्यकान्तिः। खराणां मुखानि पिशाचसदृशानि, तेषां तु भूषणानि काञ्चनमयानि। एतेन रथस्य ऐश्वर्यं भीषणता च एकत्र एव दृश्येते। ‘धनदानुजः’ इति पदेन कविः स्मारयति — यः कुबेरस्य अनुजः, सः एव अधुना परदारापहरणाय गच्छति। दशशिखरस्य पर्वतस्य उपमा च मेघस्य उपमा च तस्य स्थैर्यं चापल्यं च युगपत् सूचयतः। ‘नदनदीपतिम्’ इति समुद्रस्य नाम अपि सार्थकम् — सर्वाः नद्यः यत्र मिलन्ति, तत्र एव एषः अपि गच्छति। ‘प्रच्छन्नम्’ इति पूर्वोक्तं पदं स्मृत्वा एव अस्य गमनस्य आडम्बरः विरोधेन भासते — गूढः सङ्कल्पः, प्रकटा च यात्रा।

ततः वीर्यवान् सः सशैलं सागरानूपम् अवलोकयितुम् आरभत। तत् तटं नानापुष्पफलैः सहस्रशः वृक्षैः अनुकीर्णम्, शीतमङ्गलजलाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः व्याप्तम्, वेदिकायुक्तैः विशालैः आश्रमपदैः च अलङ्कृतम्। क्वचित् कदलीवनानि, क्वचित् नारिकेलाः, सालाः तालाः तमालाः सुपुष्पिताः च तरवः। अत्यन्तनियताहाराः परमर्षयः, नागाः, सुपर्णाः, गन्धर्वाः, सहस्रशः किंनराः च तत्र शोभाम् आवहन्ति। जितकामाः सिद्धाः, चारणाः, आजाः, वैखानसाः, माषाः, वालखिल्याः, मरीचिपाः च तत् स्थानम् उपशोभयन्ति। दिव्याभरणमाल्याभिः दिव्यरूपाभिः क्रीडारतविधिज्ञाभिः सहस्रशः अप्सरोभिः तत् आवृतम्; श्रीमतीभिः देवपत्नीभिः सेवितम् उपासितं च; देवदानवसङ्घैः अमृताशिभिः च चरितम्। एतत् सर्वं दृष्टं तेन एव, यः तत्र पापं कर्तुं गच्छति। एषः वर्णनखण्डः अरण्यकाण्डस्य रमणीयतमेषु अन्यतमः। कविः समुद्रतटं न केवलं वृक्षैः जलाशयैः च, अपितु तपस्विभिः देवयोनिभिः च पूरयति — यतः तत् स्थानं पुण्यम् एव। अत्र नामानि गणयन्ति एव तपोविशेषान् — वैखानसाः वानप्रस्थाः, माषाः माषगोत्रजाः, वालखिल्याः अङ्गुष्ठमात्राः ऋषयः, मरीचिपाः सूर्यरश्मिपायिनः, आजाः ब्रह्मणः पुत्राः। तेषां मध्ये एव अप्सरसः देवपत्न्यः च विहरन्ति। एवं तपः क्रीडा च एकत्र एव वर्ण्यते; तत् एव स्वर्गसदृशत्वस्य लक्षणम्। किन्तु एतत् सर्वं यः पश्यति, सः पापं चिकीर्षुः रावणः — एषः विरोधः एव कवेः अभिप्रेतः। ‘शीतमङ्गलतोयाभिः’ इति पदेन जलस्य शैत्यं पावनत्वं च उभयम् उक्तम्। ‘विशालैराश्रमपदैः’ इति च सूचयति — तत्र न एकः, अपितु बहवः आश्रमाः; सर्वं तत् तीरम् एव तपोभूमिः। वेदिकाः च यज्ञानां नित्यत्वं दर्शयन्ति। एतादृशं तीरं दृष्ट्वा अपि रावणस्य मनः न परिवर्तते; एतत् एव तस्य कठिनतायाः प्रमाणम्।

तत् तटं हंसैः क्रौञ्चैः प्लवैः च आकीर्णम्, सारसैः प्रसादितम्, वैदूर्यसदृशप्रस्तरं स्निग्धं सान्द्रं च सागरस्य तेजसा। तत्र पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि तूर्यगीताभिः जुष्टानि विमानानि समन्ततः दृश्यन्ते — तपसा जितलोकानां तानि कामगानि विमानानि, गन्धर्वान् अप्सरसः च धनदानुजः अभिसम्पतन् ददर्श। निर्यासरसयुक्तमूलानां चन्दनानां सहस्रशः वनानि, घ्राणतृप्तिकराणि सौम्यानि च सः पश्यन् अगच्छत्। मुख्यानाम् अगुरूणां वनानि उपवनानि च, सुगन्धिफलानां जात्यानां तक्कोलानां च वनानि; तमालस्य पुष्पाणि, मरिचस्य गुल्मानि, तीरे शुष्यमाणानां मुक्तानां समूहानि च। शैलाः प्रवराः, प्रवालनिचयाः, काञ्चनानि राजतानि च शृङ्गाणि; मनोज्ञानि प्रसन्नानि अद्भुतानि च प्रस्रवणानि; धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैः आवृतानि च नगराणि — एतत् सर्वं सः विलोकयन् अगच्छत्। अष्टौ श्लोकाः एकेन एव दीर्घेण दृश्यवर्णनेन बद्धाः। अष्टसु एतेषु श्लोकेषु दृष्टीनां परम्परा एव — ऊर्ध्वं विमानानि, तिर्यक् वनानि, अधः तीरे मुक्ताः प्रवालाः च, दूरे च नगराणि। एतेन कविः रावणस्य गतिवेगम् अपि सूचयति; रथः शीघ्रं गच्छति, अतः दृश्यानि द्रुतम् एव परिवर्तन्ते। ‘तपसा जितलोकानाम्’ इति पदेन विमानानां स्वामिनः सूच्यन्ते — ते तपसा एव तत् पदं प्राप्तवन्तः, न तु बलेन। एतत् अपि रावणाय एव अनुक्तः उपदेशः। ‘स्त्रीरत्नैरावृतानि’ इति नगरविशेषणम् अग्रिमकथायाः सूचनाम् इव भाति — यः स्त्रीरत्नम् अपहर्तुं गच्छति, सः मार्गे स्त्रीरत्नपूर्णानि नगराणि पश्यति। एतेषु श्लोकेषु गन्धः, वर्णः, स्पर्शः इति त्रयः अपि इन्द्रियविषयाः वर्णिताः — चन्दनागुरूणां गन्धः, काञ्चनराजतयोः वर्णः, प्रस्रवणानां शैत्यम्। एतेन वर्णनं सजीवं भवति। एतावता वर्णनेन कविः मार्गस्य दैर्घ्यम् अपि सूचयति; लङ्कायाः समुद्रपारं यावत् कति योजनानि इति न उक्तम्, किन्तु दृश्यानां बाहुल्येन एव तत् ज्ञायते।

ततः सिन्धुराजस्य अनूपे सः समं सर्वतः स्निग्धं मृदुस्पर्शवायुयुक्तं त्रिदिवोपमं स्थानं ददर्श। तत्र मेघसदृशं मुनिभिः वृतं न्यग्रोधं वटवृक्षं सः अपश्यत्, यस्य शाखाः समन्तात् शतयोजनम् आयताः। एषः एव सः वृक्षः, यस्य शाखाम् आश्रित्य महाबलः गरुडः महाकायं हस्तिनं कच्छपं च भक्षणार्थम् आदाय आगतवान्। कविः अत्र कथाम् आरभते, यया वटस्य माहात्म्यं प्रकाश्यते — यतः तस्य नाम ‘सुभद्रः’ इति। रावणस्य पापयात्रायाः मध्ये एषा पुण्यकथा विरोधेन एव शोभते। ‘त्रिदिवोपमम्’ इति विशेषणेन कविः तत् स्थानं स्वर्गतुल्यं वदति; तत्र एव सः वटः, यस्य शाखाः शतयोजनम् आयताः। एतादृशं परिमाणं पुराणकथानां रीतिः; तत् श्रुत्वा एव श्रोता कथायाः महत्त्वं जानाति। कविः वृक्षं दृष्ट्वा तस्य इतिहासम् एव कथयितुम् आरभते — एषा वाल्मीकेः प्रियः प्रबन्धः। वटस्य नाम तु षट्त्रिंशे श्लोके एव कथ्यते; अत्र तु केवलं तस्य विस्तारः कथा च सूच्येते। एषा विलम्बितकथनरीतिः श्रोतुः कौतूहलं वर्धयति।

पतगोत्तमः सुपर्णः तस्य वटस्य तां पर्णबहुलां शाखां स्वभारेण सहसा बभञ्ज। तस्याः शाखायाः अधः वैखानसाः, माषाः, वालखिल्याः, मरीचिपाः, आजाः, धूम्राः च परमर्षयः सङ्गताः आसन्। तेषां दयार्थं गरुडः तां भग्नां शतयोजनदीर्घां शाखाम्, तौ च उभौ गजकच्छपौ, वेगेन आदाय एकेन एव पादेन धृतवान्। धर्मात्मा सः तत् आमिषं भक्षयित्वा तया शाखया निषादविषयं हत्वा महामुनीन् मोक्षयित्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे। तेन प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः मतिमान् सः अमृतस्य आनयनाय मतिं चकार। अयोजालानि निर्मथ्य, वरं रत्नगृहं भित्त्वा, महेन्द्रभवनात् गुप्तम् अमृतं सः आजहार। एषा कथा वटस्य नामनिर्वचनम् एव। गरुडस्य एषा कथा महाभारते विस्तरेण वर्णिता — अत्र तु सा वटस्य नामनिर्वचनार्थम् एव सङ्क्षिप्ता। ‘तेषां दयार्थम्’ इति पदद्वयं कथायाः हृदयम् — गरुडः स्वबुभुक्षां तत्क्षणं गौणीं कृत्वा ऋषीणां रक्षणम् एव प्रथमं करोति। तस्य पराक्रमः दयया एव शोभते; तस्य च प्रहर्षः न शत्रुवधात्, अपितु मुनिमोक्षणात् एव जातः। एतेन कविः रावणाय एव प्रतिबिम्बं स्थापयति — उभौ अपि महाबलौ, किन्तु एकः परहितार्थं बलं प्रयुङ्क्ते, अपरः परस्वापहरणार्थम्। ‘सुभद्रः’ इति वटस्य नाम अपि तत् एव स्मारयति। ‘एकपादेन’ इति पदेन तस्य अतुलं बलं सूचितम् — एकेन एव चरणेन शाखां गजं कच्छपं च सः धृतवान्।

महर्षिगणैः जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणं तं ‘सुभद्रः’ इति नाम्ना प्रसिद्धं न्यग्रोधं धनदानुजः ददर्श। ततः सागरस्य परं पारं गत्वा सः एकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे एकम् आश्रमं दृष्टवान्। तत्र कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणं नियताहारं मारीचं नाम राक्षसं सः अपश्यत्। समागम्य सः रावणः मारीचेन विधिवत् अमानुषैः सर्वकामैः अर्चितः। मारीचः स्वयम् एव तं भोजनेन उदकेन च पूजयित्वा अर्थोपहितया वाचा वाक्यम् उक्तवान् — ‘राजन्, राक्षसेश्वर, लङ्कायां ते कुशलं कच्चित्? केन पुनः अर्थेन त्वं तूर्णम् एव इह आगतः?’ एवम् उक्तः महातेजाः वाक्यकोविदः रावणः ततः पश्चात् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — अनेन एव सर्गः समाप्यते, अग्रिमसर्गे च तत् वाक्यं श्रूयते। मारीचस्य वर्णनं तपस्विनः एव वर्णनम् — कृष्णाजिनम्, जटामण्डलम्, नियताहारः। पूर्वं यः रामेण शरेण दूरं क्षिप्तः, सः अधुना एकान्ते तपसि स्थितः। तस्य सत्कारः अपि विधिवत् एव — अमानुषैः सर्वकामैः, भोजनेन उदकेन च। ‘अर्थोपहितया वाचा’ इति पदेन कविः सूचयति — मारीचः केवलं कुशलप्रश्नं न करोति, अपितु आगमनस्य प्रयोजनम् एव जिज्ञासते; तस्य मनसि शङ्का जाता एव। ‘तूर्णम् एव’ इति पदे भयम् अपि ध्वन्यते — यः पुनः पुनः शीघ्रम् आगच्छति, सः किमपि दुष्करं याचिष्यते इति। सर्गान्ते रावणस्य वचनम् आरब्धम् एव, न तु उक्तम् — एतेन कविः श्रोतुः कौतूहलम् अग्रिमसर्गाय रक्षति। ‘ददर्श’ इति क्रिया अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः प्रयुक्ता — रावणः सर्वं पश्यति, किन्तु किमपि न शृणोति; एषा एव तस्य दशा।

గత సర్గలో శూర్పణఖ ‘ఈ రోజే కర్తవ్యాన్ని చేపట్టాలి’ అని చెప్పింది. ఈ సర్గలో రావణుడు రోమాంచం కలిగించే ఆ మాట విని, మంత్రులకు సెలవిచ్చి, కార్యాన్ని నిశ్చయించుకుని బయలుదేరాడు. ఆ కార్యాన్ని లోలోపల అనుసరించి, ఉన్నదున్నట్లు గ్రహించి, దోషాల గుణాల బలాబలాలను తూకం వేసి, ‘ఇది చేయవలసినదే’ అని తనలో నిశ్చయించుకున్నాడు. స్థిరబుద్ధితో అతడు రమణీయమైన వాహనశాలకు వెళ్ళాడు. అక్కడికి రహస్యంగా వెళ్ళి రాక్షసాధిపుడు సారథిని ‘రథం కట్టు’ అని ఆజ్ఞాపించాడు. అలా చెప్పబడిన చురుకైన సారథి క్షణంలోనే అతనికి ఇష్టమైన ఉత్తమ రథాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ‘ప్రచ్ఛన్నమ్’ (రహస్యంగా) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఇతడు చేయదలచిన పని సభలో కూడా బయటపెట్టదగినది కాదు. ఇక్కడే సర్గ మూలస్వరం స్థాపించబడుతుంది — బయట శోభ, లోపల గూఢమైన పాపసంకల్పం. మొదటి నాలుగు శ్లోకాలలో కవి మంత్రాంగపు క్రమాన్నే చూపుతాడు — అనుజ్ఞ, అనుసరణ, గ్రహణం, తూకం వేయడం, నిశ్చయం. ఈ క్రమం అర్థశాస్త్రపు క్రమమే; కాని ఇక్కడ అది దుష్కర్మకు ఉపయోగించబడింది. ‘స్థిరబుద్ధిః’ అనే పదం కూడా వ్యంగ్యమే — ధర్మంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు ప్రశంసనీయుడు, అధర్మంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు నశిస్తాడు. సారథి వేగం కూడా వర్ణించబడింది — ‘క్షణంలోనే’; యజమాని తొందర సేవకులకు కూడా సోకుతుంది.

తరువాత అతడు ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే, బంగారు మయమైన, రత్నాలతో అలంకరించిన రథం ఎక్కి బయలుదేరాడు; పిశాచాల వంటి ముఖాలు గల, బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన గాడిదలు ఆ రథాన్ని లాగుతున్నాయి. మేఘగర్జన వంటి ధ్వనితో ధనపతి తమ్ముడైన శ్రీమంతుడైన రాక్షసాధిపతి నదులకు పతి అయిన సముద్రం వైపు వెళ్ళాడు. అతనిపై తెల్లని ఛత్రం, ఇరువైపులా తెల్లని వింజామరలు; అతని దేహకాంతి నిగనిగలాడే వైడూర్యం వంటిది, ఆభరణాలు మేలిమి బంగారంతో చేసినవి. పది కంఠాలు, ఇరవై భుజాలు గలవాడు, చూడదగిన వేషభూషలు గలవాడు, దేవతలకు శత్రువు, మునీంద్రులను చంపేవాడు అయిన అతడు పది శిఖరాలు గల పర్వతరాజులా కనిపించాడు. ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే రథంలో ఉన్న అతడు కొంగలబారుతో, మెరుపుల వలయంతో కూడిన మేఘంలా ఆకాశంలో ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమలతో కవి అతని ఐశ్వర్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపుతాడు. రావణుని వర్ణనలో కవి రెండు విరుద్ధ వర్ణాలను కలుపుతాడు — తెల్లని ఛత్రమూ చామరాలూ, నల్లని నీలపు వైడూర్యకాంతీ. గాడిదల ముఖాలు పిశాచాల్లా ఉన్నాయి, కాని వాటి ఆభరణాలు బంగారువి. దీనివల్ల రథపు ఐశ్వర్యమూ భీషణత్వమూ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. ‘ధనదానుజః’ (కుబేరుని తమ్ముడు) అనే పదంతో కవి గుర్తుచేస్తాడు — కుబేరుని తమ్ముడైనవాడే ఇప్పుడు పరస్త్రీని అపహరించడానికి వెళ్తున్నాడు. పది శిఖరాల పర్వతపు ఉపమా, మేఘపు ఉపమా అతని స్థైర్యాన్నీ చాపల్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తాయి. ‘నదనదీపతిమ్’ (నదులకు పతి) అనే సముద్రపు పేరు కూడా సార్థకమైనది — నదులన్నీ ఎక్కడ కలుస్తాయో అక్కడికే ఇతడూ వెళ్తున్నాడు. ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘ప్రచ్ఛన్నమ్’ (రహస్యంగా) అనే పదాన్ని గుర్తుచేసుకుంటేనే ఈ ప్రయాణపు ఆడంబరం విరోధంగా భాసిస్తుంది — సంకల్పం గూఢమైనది, ప్రయాణం బహిరంగమైనది.

తరువాత వీర్యవంతుడైన అతడు పర్వతాలతో కూడిన సముద్రతీరప్రాంతాన్ని చూడడం ఆరంభించాడు. ఆ తీరం నానావిధ పుష్పఫలాలు గల వేలాది వృక్షాలతో నిండి ఉంది, చల్లని మంగళకరమైన జలాలు గల తామరకొలనులతో అంతటా వ్యాపించి ఉంది, వేదికలతో కూడిన విశాలమైన ఆశ్రమప్రదేశాలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఒకచోట అరటితోటలు, ఒకచోట కొబ్బరిచెట్లు, సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, చక్కగా పూచిన చెట్లు. అత్యంత నియమితాహారులైన పరమర్షులు, నాగులు, సుపర్ణులు, గంధర్వులు, వేలాది కిన్నరులు అక్కడ శోభను కూరుస్తున్నారు. కామాన్ని జయించిన సిద్ధులు, చారణులు, ఆజులు, వైఖానసులు, మాషులు, వాలఖిల్యులు, మరీచిపులు ఆ ప్రదేశాన్ని అలంకరిస్తున్నారు. దివ్యాభరణాలూ మాలలూ ధరించిన, దివ్యరూపిణులైన, క్రీడావిలాసవిధులు తెలిసిన వేలాది అప్సరసలతో అది నిండి ఉంది; శ్రీమతులైన దేవపత్నులు దానిని సేవిస్తూ ఉపాసిస్తున్నారు; దేవదానవ సమూహాలూ అమృతభోజులూ అక్కడ సంచరిస్తున్నారు. ఇదంతా అక్కడ పాపం చేయడానికి వెళ్తున్నవాడే చూశాడు. ఈ వర్ణనాభాగం అరణ్యకాండంలోని అత్యంత రమణీయమైన భాగాలలో ఒకటి. కవి సముద్రతీరాన్ని కేవలం వృక్షాలతో, జలాశయాలతోనే కాక తపస్వులతో, దేవయోనులతో కూడా నింపుతాడు — ఎందుకంటే ఆ ప్రదేశం పుణ్యమైనదే. ఇక్కడ పేర్లను లెక్కిస్తూనే తపోవిశేషాలను కూడా లెక్కిస్తాడు — వైఖానసులు వానప్రస్థులు, మాషులు మాషగోత్రజులు, వాలఖిల్యులు బొటనవ్రేలంత ఋషులు, మరీచిపులు సూర్యకిరణాలను పానం చేసేవారు, ఆజులు బ్రహ్మపుత్రులు. వారి మధ్యనే అప్సరసలూ దేవపత్నులూ విహరిస్తున్నారు. ఇలా తపస్సూ క్రీడా ఒకేచోట వర్ణించబడ్డాయి; అదే స్వర్గసదృశత్వానికి లక్షణం. కాని ఇదంతా చూస్తున్నది పాపం చేయదలచిన రావణుడు — ఈ విరోధమే కవి ఉద్దేశం. ‘శీతమంగళతోయాభిః’ అనే పదంతో జలంలోని చల్లదనమూ పవిత్రతా రెండూ చెప్పబడ్డాయి. ‘విశాలైరాశ్రమపదైః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — అక్కడ ఒక్కటి కాదు, అనేక ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి; ఆ తీరమంతా తపోభూమే. వేదికలు యజ్ఞాల నిత్యత్వాన్ని చూపుతాయి. అలాంటి తీరాన్ని చూసి కూడా రావణుని మనస్సు మారదు; ఇదే అతని కాఠిన్యానికి ప్రమాణం.

ఆ తీరం హంసలతో, క్రౌంచపక్షులతో, నీటిపక్షులతో నిండి ఉంది, సారసపక్షులతో మనోహరంగా ఉంది, సముద్రపు తేజస్సుతో వైడూర్యాల వంటి రాళ్ళు గలదై నిగనిగలాడుతూ దట్టంగా ఉంది. అక్కడ అంతటా తెల్లని, విశాలమైన, దివ్యమాలలతో కూడిన, వాద్యగీతాలతో నిండిన విమానాలు కనిపిస్తున్నాయి — తపస్సుతో లోకాలను జయించినవారి ఆ ఇచ్ఛాసంచార విమానాలనూ, గంధర్వులనూ అప్సరసలనూ ధనపతి తమ్ముడు సమీపిస్తూ చూశాడు. వేర్లలో నిర్యాసరసం గల వేలాది చందనవనాలనూ, ముక్కుకు తృప్తి కలిగించే సౌమ్యమైన వాటిని చూస్తూ అతడు ముందుకు సాగాడు. శ్రేష్ఠమైన అగరు వనాలూ ఉపవనాలూ, సుగంధఫలాలు గల జాజి, తక్కోల వనాలూ; తమాల పుష్పాలూ, మిరియాల పొదలూ, తీరంలో ఎండుతున్న ముత్యాల రాశులూ. శ్రేష్ఠమైన పర్వతాలూ, పగడాల గుట్టలూ, బంగారు వెండి శిఖరాలూ; మనోహరమైన, నిర్మలమైన, అద్భుతమైన జలపాతాలూ; ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైన, స్త్రీరత్నాలతో నిండిన నగరాలూ — ఇదంతా చూస్తూ అతడు సాగిపోయాడు. ఎనిమిది శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘమైన దృశ్యవర్ణనతో కూర్చబడ్డాయి. ఈ ఎనిమిది శ్లోకాలలో దృష్టుల పరంపరే ఉంది — పైన విమానాలు, అడ్డంగా వనాలు, కింద తీరంలో ముత్యాలూ పగడాలూ, దూరంలో నగరాలు. దీని ద్వారా కవి రావణుని గమనవేగాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; రథం వేగంగా వెళ్తోంది, అందుకే దృశ్యాలు త్వరత్వరగా మారుతున్నాయి. ‘తపసా జితలోకానామ్’ (తపస్సుతో లోకాలను జయించినవారి) అనే పదంతో విమానాల యజమానులు సూచించబడ్డారు — వారు తపస్సుతోనే ఆ పదవిని పొందారు, బలంతో కాదు. ఇది కూడా రావణునికి చెప్పని ఉపదేశమే. ‘స్త్రీరత్నైరావృతాని’ (స్త్రీరత్నాలతో నిండిన) అనే నగరవిశేషణం తరువాతి కథకు సూచనలా భాసిస్తుంది — స్త్రీరత్నాన్ని అపహరించడానికి వెళ్తున్నవాడు దారిలో స్త్రీరత్నాలతో నిండిన నగరాలను చూస్తాడు. ఈ శ్లోకాలలో వాసన, వర్ణం, స్పర్శ అనే మూడు ఇంద్రియవిషయాలూ వర్ణించబడ్డాయి — చందన అగరుల వాసన, బంగారు వెండుల వర్ణం, జలపాతాల చల్లదనం. దీనివల్ల వర్ణన సజీవమవుతుంది. ఇంత వర్ణనతో కవి మార్గపు దైర్ఘ్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు; లంక నుండి సముద్రం అవతలి వరకూ ఎన్ని యోజనాలో చెప్పలేదు, కాని దృశ్యాల బాహుళ్యంతోనే అది తెలుస్తుంది.

తరువాత సముద్రరాజు తీరప్రాంతంలో అతడు సమతలంగా, అంతటా నిగనిగలాడుతూ, మృదువైన స్పర్శ గల గాలితో కూడిన, స్వర్గం వంటి ఒక ప్రదేశాన్ని చూశాడు. అక్కడ మేఘం వంటి, మునులు పరివేష్టించిన ఒక న్యగ్రోధ వటవృక్షాన్ని అతడు చూశాడు, దాని కొమ్మలు చుట్టూ నూరు యోజనాల మేర వ్యాపించి ఉన్నాయి. మహాబలుడైన గరుడుడు మహాకాయమైన ఏనుగునూ తాబేలునూ తినడానికి పట్టుకొని వచ్చి ఆశ్రయించిన కొమ్మ గల వృక్షం ఇదే. కవి ఇక్కడ ఒక కథను ఆరంభిస్తాడు, దానితో వటవృక్షపు మాహాత్మ్యం వెల్లడవుతుంది — అందుకే దాని పేరు ‘సుభద్రుడు’. రావణుని పాపయాత్ర మధ్యలో ఈ పుణ్యకథ విరోధంతోనే శోభిస్తుంది. ‘త్రిదివోపమమ్’ (స్వర్గం వంటి) అనే విశేషణంతో కవి ఆ ప్రదేశాన్ని స్వర్గతుల్యమని చెబుతాడు; అక్కడే నూరు యోజనాల పొడవు కొమ్మలు గల ఆ వటవృక్షం ఉంది. అలాంటి పరిమాణం పురాణకథల రీతి; అది విన్నంతనే శ్రోతకు కథ ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది. కవి వృక్షాన్ని చూసి దాని ఇతిహాసాన్నే చెప్పడం ఆరంభిస్తాడు — ఇది వాల్మీకికి ప్రియమైన కథనపద్ధతి. వటవృక్షం పేరు ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలోనే చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ కేవలం దాని విస్తారమూ కథా సూచించబడతాయి. ఈ విలంబిత కథనరీతి శ్రోత కుతూహలాన్ని పెంచుతుంది.

పక్షిశ్రేష్ఠుడైన సుపర్ణుడు ఆ వటవృక్షపు ఆకులు దట్టంగా ఉన్న ఆ కొమ్మను తన భారంతో ఒక్కసారిగా విరిచాడు. ఆ కొమ్మ కింద వైఖానసులు, మాషులు, వాలఖిల్యులు, మరీచిపులు, ఆజులు, ధూమ్రులు అనే పరమర్షులు గుమిగూడి ఉన్నారు. వారిపై దయతో గరుడుడు విరిగిన నూరు యోజనాల పొడవైన ఆ కొమ్మనూ, ఏనుగు తాబేలు రెండిటినీ వేగంగా తీసుకుని ఒక్క కాలితోనే పట్టుకున్నాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు ఆ ఆహారాన్ని భక్షించి, ఆ కొమ్మతో నిషాదుల దేశాన్ని నాశనం చేసి, మహామునులను విడిపించి సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. ఆ ఆనందంతో రెట్టింపైన పరాక్రమం గల ఆ బుద్ధిమంతుడు అమృతాన్ని తీసుకురావాలని సంకల్పించాడు. ఇనుప వలలను చీల్చి, శ్రేష్ఠమైన రత్నగృహాన్ని బద్దలుకొట్టి, మహేంద్రుని భవనం నుండి దాచి ఉంచిన అమృతాన్ని అతడు తీసుకువచ్చాడు. ఈ కథ వటవృక్షపు నామనిర్వచనమే. గరుడుని ఈ కథ మహాభారతంలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది — ఇక్కడ అది వటవృక్షపు నామనిర్వచనం కోసమే సంక్షిప్తం చేయబడింది. ‘తేషాం దయార్థమ్’ (వారిపై దయతో) అనే రెండు పదాలు కథకు హృదయం — గరుడుడు తన ఆకలిని తక్షణం పక్కన పెట్టి ఋషుల రక్షణనే మొదట చేస్తాడు. అతని పరాక్రమం దయతోనే శోభిస్తుంది; అతని ఆనందం శత్రువధ వల్ల కాదు, మునుల విమోచన వల్లనే కలిగింది. దీని ద్వారా కవి రావణునికే ఒక ప్రతిబింబాన్ని నిలుపుతాడు — ఇద్దరూ మహాబలులే, కాని ఒకడు పరహితం కోసం బలాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, మరొకడు పరుల సొత్తును అపహరించడం కోసం. ‘సుభద్రుడు’ అనే వటవృక్షపు పేరు కూడా అదే గుర్తుచేస్తుంది. ‘ఏకపాదేన’ (ఒక్క కాలితో) అనే పదంతో అతని సాటిలేని బలం సూచించబడింది — ఒక్క పాదంతోనే అతడు కొమ్మనూ ఏనుగునూ తాబేలునూ పట్టుకున్నాడు.

మహర్షిగణాలు సేవించే, సుపర్ణుడు గుర్తు వేసిన, ‘సుభద్రుడు’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ఆ న్యగ్రోధాన్ని ధనపతి తమ్ముడు చూశాడు. తరువాత సముద్రపు అవతలి తీరానికి వెళ్ళి అతడు ఏకాంతమైన, పవిత్రమైన, రమణీయమైన వనమధ్యంలో ఒక ఆశ్రమాన్ని చూశాడు. అక్కడ కృష్ణాజినం ధరించిన, జటామండలం ధరించిన, నియమితాహారి అయిన మారీచుడనే రాక్షసుని అతడు చూశాడు. కలుసుకున్నాక ఆ రావణుని మారీచుడు విధిపూర్వకంగా మానవులకు దుర్లభమైన సర్వకామాలతో పూజించాడు. మారీచుడు స్వయంగా భోజనంతో, ఉదకంతో అతనిని సత్కరించి అర్థవంతమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, రాక్షసేశ్వరా, లంకలో నీకు క్షేమమేనా? మళ్ళీ ఏ పని మీద నువ్వు ఇంత త్వరగా ఇక్కడికి వచ్చావు?’ అలా అడగబడిన మహాతేజస్వి, మాటలలో నేర్పరి అయిన రావణుడు ఆ తరువాత ఈ మాట చెప్పాడు — దీనితోనే సర్గ ముగుస్తుంది, ఆ మాట తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. మారీచుని వర్ణన తపస్వి వర్ణనే — కృష్ణాజినం, జటామండలం, నియమితాహారం. ఇంతకుముందు రాముని బాణంతో దూరంగా విసిరివేయబడినవాడు ఇప్పుడు ఏకాంతంలో తపస్సులో ఉన్నాడు. అతని సత్కారం కూడా విధిపూర్వకమే — మానవులకు దుర్లభమైన సర్వకామాలతో, భోజనంతో, ఉదకంతో. ‘అర్థోపహితయా వాచా’ (అర్థంతో కూడిన మాటతో) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — మారీచుడు కేవలం క్షేమం అడగడం లేదు, రాకకు ప్రయోజనాన్నే తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు; అతని మనస్సులో శంక కలిగింది. ‘తూర్ణమ్ ఏవ’ (ఇంత త్వరగా) అనే మాటలో భయం కూడా ధ్వనిస్తుంది — మళ్ళీ మళ్ళీ తొందరగా వచ్చేవాడు ఏదో దుష్కరమైనదే అడుగుతాడని. సర్గ చివర రావణుని మాట ఆరంభమవుతుంది మాత్రమే, చెప్పబడదు — దీనితో కవి శ్రోత కుతూహలాన్ని తరువాతి సర్గ కోసం దాచి ఉంచుతాడు. ‘దదర్శ’ (చూశాడు) అనే క్రియ ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడింది — రావణుడు అన్నీ చూస్తాడు, కాని ఏదీ వినడు; ఇదే అతని దశ.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகை ‘இன்றே நீ செய்ய வேண்டியதை மேற்கொள்ள வேண்டும்’ என்று சொன்னாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராவணன் மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, அமைச்சர்களுக்கு விடைகொடுத்து, காரியத்தைத் தீர்மானித்துப் புறப்பட்டான். அவன் அந்தக் காரியத்தை உள்ளுக்குள் ஆராய்ந்து, உள்ளபடி புரிந்துகொண்டு, குற்றங்கள், குணங்கள் ஆகியவற்றின் வலிமையையும் வலிமையின்மையையும் சீர்தூக்கிப் பார்த்து, ‘இதுவே செய்ய வேண்டியது’ என்று தனக்குள் முடிவு செய்தான். உறுதியான மனத்துடன் அவன் அழகிய வாகனக் கொட்டிலுக்குச் சென்றான். அங்கே மறைவாகச் சென்று ராக்ஷசர் தலைவன் தேரோட்டியிடம் ‘தேர் பூட்டப்படட்டும்’ என்று ஆணையிட்டான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட விரைந்து செயல்படும் தேரோட்டி கணப்பொழுதில் அவனுக்கு விருப்பமான சிறந்த தேரைப் பூட்டினான். ‘மறைவாக’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — இவன் செய்ய விரும்பும் செயல் அரசவையிலும் வெளிப்படுத்தத் தகாதது. இங்கேயே சர்க்கத்தின் அடிப்படைத் தொனி நிறுவப்படுகிறது — வெளியே பகட்டு, உள்ளே மறைந்த பாவ எண்ணம். முதல் நான்கு சுலோகங்களில் கவி ஆலோசனையின் வரிசையையே காட்டுகிறார் — விடைகொடுத்தல், ஆராய்தல், புரிந்துகொள்ளுதல், சீர்தூக்குதல், முடிவெடுத்தல். இது அர்த்தசாஸ்திரத்தின் வரிசையே; ஆனால் இங்கே அது தீச்செயலுக்குப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. ‘உறுதியான மனத்துடன்’ என்ற சொல்லும் நுட்பமான குறிப்புடையது — தர்மத்தில் உறுதியானவன் போற்றப்படுகிறான்; அதர்மத்தில் உறுதியானவனோ அழிகிறான். தேரோட்டியின் விரைவும் வர்ணிக்கப்படுகிறது — ‘கணப்பொழுதில்’; தலைவனின் அவசரம் பணியாட்களுக்கும் தொற்றுகிறது.

பிறகு அவன் விருப்பப்படி செல்லும், பொன்னாலான, ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்ட தேரில் ஏறிப் புறப்பட்டான்; பிசாச முகங்களும் பொன் அணிகலன்களும் உடைய கழுதைகள் அந்தத் தேரை இழுத்தன. மேக முழக்கம்போன்ற ஒலியுடன், குபேரனின் தம்பியான அழகிய ராக்ஷசர் தலைவன் நதிகளின் தலைவனான கடலை நோக்கிச் சென்றான். அவனுக்கு மேலே வெண்கொற்றக்குடை, இருபுறமும் வெண்சாமரங்கள்; அவன் உடலின் ஒளி பளபளக்கும் வைடூரியம்போன்றது, அணிகலன்கள் உருக்கிய பொன்னாலானவை. பத்துக் கழுத்துகளும் இருபது கைகளும் உடையவன், கண்கவர் உடையணிந்தவன், தேவர்களின் பகைவன், முனிவர்களைக் கொல்பவன் — அவன் பத்துச் சிகரங்கள் கொண்ட மலைகளின் அரசனைப்போல் காணப்பட்டான். விருப்பப்படி செல்லும் தேரில் அமர்ந்து, கொக்குக் கூட்டங்களுடனும் மின்னல் வட்டங்களுடனும் கூடிய மேகம்போல் வானில் விளங்கினான். இந்த உவமைகளால் கவி அவன் செல்வச் செழிப்பையும் அச்சமூட்டும் தன்மையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார். ராவணனின் வர்ணனையில் கவி இரண்டு எதிரெதிர் நிறங்களைக் கலக்கிறார் — வெண்குடையும் சாமரங்களும், கருநீல வைடூரிய ஒளியும். கழுதைகளின் முகங்கள் பிசாசுகள்போன்றவை; அவற்றின் அணிகலன்களோ பொன்னாலானவை. இதனால் தேரின் செழிப்பும் கொடூரமும் ஒருசேரத் தெரிகின்றன. ‘குபேரனின் தம்பி’ என்ற சொல்லால் கவி நினைவூட்டுகிறார் — குபேரனின் தம்பியாகப் பிறந்தவனே இப்போது பிறன் மனைவியைக் கவர்ந்து வரச் செல்கிறான். பத்துச் சிகர மலை உவமையும் மேக உவமையும் அவன் உறுதியையும் நிலையற்ற தன்மையையும் ஒருசேரக் குறிப்பிடுகின்றன. ‘ஆறுகளுக்கும் நதிகளுக்கும் தலைவன்’ என்ற கடலின் பெயரும் பொருளுடையது — எல்லா நதிகளும் எங்கே சேருகின்றனவோ, அங்கேயே இவனும் செல்கிறான். முன்பு சொல்லப்பட்ட ‘மறைவாக’ என்ற சொல்லை நினைத்தால், இந்தப் பயணத்தின் ஆடம்பரம் முரணாகத் தோன்றுகிறது — எண்ணம் மறைவானது, பயணமோ வெளிப்படையானது.

பிறகு வீரனான அவன் மலைகளுடன் கூடிய கடலோரத் தாழ்நிலத்தைப் பார்க்கத் தொடங்கினான். அந்தக் கரை பலவகைப் பூக்களும் பழங்களும் கொண்ட ஆயிரக்கணக்கான மரங்களால் நிறைந்திருந்தது; குளிர்ந்த மங்களமான நீருடைய தாமரைப் பொய்கைகள் எங்கும் பரவியிருந்தன; வேதிகைகளுடன் கூடிய விசாலமான ஆசிரம இடங்கள் அதை அணிசெய்தன. ஓரிடத்தில் வாழைத் தோப்புகள், ஓரிடத்தில் தென்னைகள்; சால மரங்கள், பனைகள், தமால மரங்கள், நன்கு பூத்த மரங்கள். மிகக் கட்டுப்பாடான உணவுடைய பரமரிஷிகள், நாகர்கள், சுபர்ணர்கள், கந்தர்வர்கள், ஆயிரக்கணக்கான கின்னரர்கள் அங்கே அழகு சேர்த்தனர். காமத்தை வென்ற சித்தர்கள், சாரணர்கள், ஆஜர்கள், வைகானசர்கள், மாஷர்கள், வாலகில்யர்கள், மரீசிபர்கள் அந்த இடத்தைப் பொலிவுறச் செய்தனர். தெய்வீக அணிகலன்களும் மாலைகளும் அணிந்த, தெய்வீக உருவமுடைய, விளையாட்டு இன்பத்தின் நெறிகளை அறிந்த ஆயிரக்கணக்கான அப்ஸரஸ்கள் அதைச் சூழ்ந்திருந்தனர்; அழகிய தேவமாதர்கள் அங்கே வந்து தங்கி வழிபட்டனர்; தேவ, தானவக் கூட்டங்களும் அமுதுண்போரும் அங்கே திரிந்தனர். இவை அனைத்தும், அங்கே பாவம் செய்யச் செல்பவனாலேயே காணப்பட்டன. இந்த வர்ணனைப் பகுதி ஆரண்ய காண்டத்தின் மிக அழகிய பகுதிகளில் ஒன்று. கவி கடற்கரையை மரங்களாலும் நீர்நிலைகளாலும் மட்டுமல்லாமல் தவசிகளாலும் தேவப்பிறவிகளாலும் நிரப்புகிறார் — ஏனெனில் அந்த இடம் புனிதமானது. இங்கே பெயர்களை எண்ணும்போதே தவத்தின் வகைகளும் எண்ணப்படுகின்றன — வைகானசர்கள் வானப்பிரஸ்தர்கள்; மாஷர்கள் மாஷ கோத்திரத்தில் பிறந்தவர்கள்; வாலகில்யர்கள் கட்டைவிரல் அளவுள்ள ரிஷிகள்; மரீசிபர்கள் சூரியக் கதிர்களைப் பருகுபவர்கள்; ஆஜர்கள் பிரம்மாவின் புதல்வர்கள். அவர்களிடையேயே அப்ஸரஸ்களும் தேவமாதர்களும் விளையாடுகின்றனர். இவ்வாறு தவமும் விளையாட்டும் ஒரே இடத்தில் வர்ணிக்கப்படுகின்றன; அதுவே சுவர்க்கத்துக்கு இணையானதன் இலக்கணம். ஆனால் இவை அனைத்தையும் காண்பவன் பாவம் செய்ய விரும்பும் ராவணன் — இந்த முரணே கவியின் நோக்கம். ‘குளிர்ந்த மங்களமான நீர்’ என்ற சொல்லால் நீரின் குளிர்ச்சியும் புனிதமும் இரண்டும் சொல்லப்படுகின்றன. ‘விசாலமான ஆசிரம இடங்கள்’ என்பது குறிப்பிடுகிறது — அங்கே ஒன்றல்ல, பல ஆசிரமங்கள்; அந்தக் கரை முழுவதுமே தவபூமி. வேதிகைகள் யாகங்கள் இடைவிடாது நடப்பதைக் காட்டுகின்றன. இத்தகைய கரையைக் கண்டும் ராவணனின் மனம் மாறவில்லை; இதுவே அவன் மனக்கடுமைக்குச் சான்று.

அந்தக் கரை அன்னங்களாலும் கிரௌஞ்சங்களாலும் நீர்ப்பறவைகளாலும் நிறைந்திருந்தது; நாரைகளால் இனிமை பெற்றிருந்தது; கடலின் ஒளியால் வைடூரியம்போன்ற பாறைகளுடன் பளபளப்பாகவும் அடர்த்தியாகவும் இருந்தது. அங்கே வெண்மையான, விசாலமான, தெய்வீக மாலைகள் அணிந்த, இசைக்கருவிகளின் ஒலியும் பாடல்களும் நிறைந்த விமானங்கள் எங்கும் தென்பட்டன — தவத்தால் உலகங்களை வென்றவர்களின் விருப்பப்படி செல்லும் விமானங்கள் அவை; குபேரனின் தம்பி அவற்றையும், கந்தர்வர்களையும் அப்ஸரஸ்களையும் விரைந்து செல்லும்போது கண்டான். பிசின் சாறு நிறைந்த வேர்களுடைய ஆயிரக்கணக்கான சந்தனக் காடுகளை — நுகர்வுக்கு நிறைவு தரும் இனிய காடுகளை — பார்த்தபடி அவன் சென்றான். சிறந்த அகில் மரங்களின் காடுகளும் சோலைகளும்; நறுமணப் பழங்களுடைய ஜாதிக்காய், தக்கோல மரங்களின் காடுகள்; தமாலப் பூக்கள், மிளகுப் புதர்கள், கரையில் உலர்ந்துகொண்டிருக்கும் முத்துக் குவியல்கள். சிறந்த மலைகள், பவளக் குவியல்கள், பொன், வெள்ளிச் சிகரங்கள்; மனத்தைக் கவரும், தெளிந்த, அற்புதமான அருவிகள்; செல்வமும் தானியமும் நிறைந்த, பெண்களில் ரத்தினங்களானவர்களால் சூழப்பட்ட நகரங்கள் — இவை அனைத்தையும் பார்த்தபடி அவன் சென்றான். எட்டுச் சுலோகங்கள் ஒரே நீண்ட காட்சி வர்ணனையால் பிணைக்கப்பட்டுள்ளன. இந்த எட்டுச் சுலோகங்களிலும் பார்வைகளின் தொடர்ச்சியே — மேலே விமானங்கள், பக்கவாட்டில் காடுகள், கீழே கரையில் முத்துகளும் பவளங்களும், தொலைவில் நகரங்கள். இதனால் கவி ராவணனின் பயண வேகத்தையும் குறிப்பிடுகிறார்; தேர் விரைந்து செல்கிறது; ஆகவே காட்சிகள் விரைவாக மாறுகின்றன. ‘தவத்தால் உலகங்களை வென்றவர்கள்’ என்ற சொல்லால் விமானங்களின் உரிமையாளர்கள் குறிப்பிடப்படுகிறார்கள் — அவர்கள் தவத்தாலேயே அந்த நிலையை அடைந்தனர், வலிமையால் அல்ல. இதுவும் ராவணனுக்குச் சொல்லாமல் சொல்லப்படும் அறிவுரையே. ‘பெண்களில் ரத்தினங்களானவர்களால் சூழப்பட்ட’ என்ற நகர அடைமொழி அடுத்து வரும் கதையின் முன்குறிப்புபோல் தோன்றுகிறது — பெண்களில் ரத்தினமானவளைக் கவரச் செல்பவன் வழியில் அத்தகைய பெண்கள் நிறைந்த நகரங்களைக் காண்கிறான். இந்தச் சுலோகங்களில் மணம், நிறம், தொடுகை ஆகிய மூன்று புலன் பொருள்களும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன — சந்தனம், அகில் ஆகியவற்றின் மணம், பொன், வெள்ளி ஆகியவற்றின் நிறம், அருவிகளின் குளிர்ச்சி. இதனால் வர்ணனை உயிர்பெறுகிறது. இவ்வளவு வர்ணனையால் கவி வழியின் நீளத்தையும் குறிப்பிடுகிறார்; இலங்கையிலிருந்து கடலின் அக்கரை வரை எத்தனை யோஜனைகள் என்று சொல்லப்படவில்லை; ஆனால் காட்சிகளின் மிகுதியாலேயே அது அறியப்படுகிறது.

பிறகு கடலரசனின் கரைநிலத்தில், சமமான, எங்கும் பசுமையான, மென்மையாகத் தொடும் காற்றுடைய, சுவர்க்கத்துக்கு இணையான ஓர் இடத்தை அவன் கண்டான். அங்கே மேகம்போன்ற, முனிவர்கள் சூழ்ந்த ஓர் ஆலமரத்தை அவன் கண்டான்; அதன் கிளைகள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் நூறு யோஜனை நீண்டிருந்தன. பெருவலிமையுடைய கருடன் பெரிய உடலுடைய யானையையும் ஆமையையும் உண்பதற்காகப் பற்றிக்கொண்டு வந்து அமர்ந்த கிளையுடைய மரம் அதுவே. அந்த ஆலமரத்தின் பெருமையை வெளிப்படுத்தும் கதையைக் கவி இங்கே தொடங்குகிறார் — ஏனெனில் அதன் பெயர் ‘சுபத்ரம்’. ராவணனின் பாவப் பயணத்தின் நடுவே இந்தப் புண்ணியக் கதை முரணாலேயே பொலிகிறது. ‘சுவர்க்கத்துக்கு இணையான’ என்ற அடைமொழியால் கவி அந்த இடத்தைச் சுவர்க்கத்துக்குச் சமம் என்கிறார்; அங்கேயே அந்த ஆலமரம், அதன் கிளைகள் நூறு யோஜனை நீண்டவை. இத்தகைய அளவுகள் புராணக் கதைகளின் வழக்கம்; அதைக் கேட்டவுடனேயே கேட்பவர் கதையின் முக்கியத்துவத்தை அறிகிறார். மரத்தைக் கண்டவுடன் கவி அதன் வரலாற்றையே சொல்லத் தொடங்குகிறார் — இது வால்மீகிக்குப் பிடித்த அமைப்பு முறை. ஆலமரத்தின் பெயரோ முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில்தான் சொல்லப்படுகிறது; இங்கே அதன் விரிவும் கதையும் மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகின்றன. இந்தத் தாமதித்துச் சொல்லும் முறை கேட்பவரின் ஆவலை அதிகரிக்கிறது.

பறவைகளில் சிறந்த சுபர்ணனான கருடன் அந்த ஆலமரத்தின் இலைகள் நிறைந்த அந்தக் கிளையைத் தன் பாரத்தால் திடீரென்று முறித்தான். அந்தக் கிளையின் அடியில் வைகானசர்கள், மாஷர்கள், வாலகில்யர்கள், மரீசிபர்கள், ஆஜர்கள், தூம்ரர்கள் ஆகிய பரமரிஷிகள் கூடியிருந்தனர். அவர்கள்மீது கொண்ட இரக்கத்தால் கருடன் முறிந்த, நூறு யோஜனை நீளமுள்ள அந்தக் கிளையையும், யானை, ஆமை இரண்டையும் வேகமாக எடுத்து ஒரே காலால் பிடித்துக்கொண்டான். தர்மாத்மாவான அவன் அந்த இரையை உண்டு, அந்தக் கிளையால் நிஷாதர்களின் நாட்டை அழித்து, மாமுனிவர்களை விடுவித்து, இணையற்ற மகிழ்ச்சி அடைந்தான். அந்த மகிழ்ச்சியால் இருமடங்கான வீரத்துடன், அறிவாளியான அவன் அமுதத்தைக் கொண்டு வர மனம் கொண்டான். இரும்பு வலைகளைக் கிழித்து, சிறந்த ரத்தின மாளிகையை உடைத்து, மகேந்திரனின் மாளிகையிலிருந்து காக்கப்பட்ட அமுதத்தை அவன் கவர்ந்து வந்தான். இந்தக் கதையே ஆலமரத்தின் பெயர்க் காரணம். கருடனின் இந்தக் கதை மகாபாரதத்தில் விரிவாக வர்ணிக்கப்பட்டுள்ளது — இங்கேயோ ஆலமரத்தின் பெயர்க் காரணத்துக்காகவே சுருக்கப்பட்டுள்ளது. ‘அவர்கள்மீது கொண்ட இரக்கத்தால்’ என்ற இரண்டு சொற்களே கதையின் இதயம் — கருடன் தன் பசியை அப்போதைக்குப் பின்தள்ளி, ரிஷிகளைக் காப்பதையே முதலில் செய்கிறான். அவன் வீரம் இரக்கத்தாலேயே பொலிகிறது; அவன் மகிழ்ச்சியும் பகைவனைக் கொன்றதால் அல்ல, முனிவர்களை விடுவித்ததாலேயே உண்டானது. இதனால் கவி ராவணனுக்கே ஒரு பிரதிபிம்பத்தை நிறுத்துகிறார் — இருவருமே பெருவலிமையுடையவர்கள்; ஆனால் ஒருவன் பிறர் நலனுக்காக வலிமையைப் பயன்படுத்துகிறான், மற்றவன் பிறர் உடைமையைக் கவர்வதற்காக. ‘சுபத்ரம்’ (மிக மங்களமானது) என்ற ஆலமரத்தின் பெயரும் அதையே நினைவூட்டுகிறது. ‘ஒரே காலால்’ என்ற சொல்லால் அவனது இணையற்ற வலிமை குறிப்பிடப்படுகிறது — ஒரே காலால் கிளையையும் யானையையும் ஆமையையும் அவன் பிடித்துக்கொண்டான்.

மகரிஷிக் கூட்டங்கள் வந்து தங்கும், சுபர்ணனால் அடையாளம் பெற்ற, ‘சுபத்ரம்’ என்ற பெயரால் புகழ்பெற்ற அந்த ஆலமரத்தைக் குபேரனின் தம்பி கண்டான். பிறகு கடலின் அக்கரைக்குச் சென்று, தனிமையான, புனிதமான, அழகிய காட்டின் நடுவே ஓர் ஆசிரமத்தை அவன் கண்டான். அங்கே கருமான் தோல் அணிந்து, சடைமுடி தரித்து, கட்டுப்பாடான உணவுடன் வாழும் மாரீசன் என்ற ராக்ஷசனை அவன் கண்டான். சந்தித்ததும் ராவணன் மாரீசனால் முறைப்படி, மனிதர்களுக்குக் கிடைக்காத எல்லா விருப்பப் பொருள்களாலும் உபசரிக்கப்பட்டான். மாரீசன் தானே அவனுக்கு உணவும் நீரும் அளித்துப் பூஜித்து, பொருள் நிறைந்த சொற்களால் சொன்னான்: ‘அரசே, ராக்ஷசர் தலைவனே, இலங்கையில் உனக்கு நலமா? எந்தக் காரியத்துக்காக நீ மீண்டும் இவ்வளவு விரைவாக இங்கு வந்தாய்?’ இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட பேரொளி மிக்க, சொல்வன்மையுடைய ராவணன் பின்னர் இவ்வாறு சொன்னான் — இதோடு சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்தச் சொல் கேட்கப்படுகிறது. மாரீசனின் வர்ணனை ஒரு தவசியின் வர்ணனையே — கருமான் தோல், சடைமுடி, கட்டுப்பாடான உணவு. முன்பு ராமனால் அம்பால் தொலைவில் வீசியெறியப்பட்டவன் இப்போது தனிமையில் தவத்தில் நிலைத்திருக்கிறான். அவன் உபசாரமும் முறைப்படியே — மனிதர்களுக்குக் கிடைக்காத எல்லா விருப்பப் பொருள்களாலும், உணவாலும் நீராலும். ‘பொருள் நிறைந்த சொற்களால்’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — மாரீசன் வெறுமனே நலம் விசாரிக்கவில்லை; வந்த காரணத்தையே அறிய விரும்புகிறான்; அவன் மனத்தில் ஐயம் எழுந்துவிட்டது. ‘இவ்வளவு விரைவாக’ என்ற சொல்லில் அச்சமும் தொனிக்கிறது — மீண்டும் மீண்டும் விரைந்து வருபவன் ஏதோ கடினமானதைக் கேட்கப்போகிறான் என்று. சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராவணனின் பேச்சு தொடங்கப்பட்டது மட்டுமே, சொல்லப்படவில்லை — இதனால் கவி கேட்பவரின் ஆவலை அடுத்த சர்க்கத்துக்காகக் காத்து வைக்கிறார். ‘கண்டான்’ என்ற வினை இந்தச் சர்க்கத்தில் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுகிறது — ராவணன் எல்லாவற்றையும் காண்கிறான், ஆனால் எதையும் செவிமடுப்பதில்லை; இதுவே அவன் நிலை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ‘ಇಂದೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಅನುಸರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಿ, ದೋಷಗಳ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ತೂಗಿನೋಡಿ, ‘ಇದನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು. ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಅವನು ರಮ್ಯವಾದ ರಥಶಾಲೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಹೋಗಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ‘ರಥವನ್ನು ಹೂಡು’ ಎಂದು ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಚುರುಕಿನ ಸಾರಥಿಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತಮ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿದನು. ‘ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಮ್’ (ಗುಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇವನು ಮಾಡಬಯಸುವ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೊರಗೆ ವೈಭವ, ಒಳಗೆ ಗೂಢವಾದ ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪ. ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಮತಿ, ಅನುಸರಣೆ, ಗ್ರಹಿಕೆ, ತೂಗಿನೋಟ, ನಿಶ್ಚಯ. ಈ ಕ್ರಮ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ್ದೇ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ದುಷ್ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ವ್ಯಂಗ್ಯಪೂರ್ಣ — ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದವನು ಪ್ರಶಂಸನೀಯ, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದವನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಾರಥಿಯ ತ್ವರೆಯನ್ನೂ ‘ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಒಡೆಯನ ಅವಸರ ಸೇವಕರಿಗೂ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಚಿನ್ನದ ರಥವನ್ನೇರಿ ಹೊರಟನು; ಪಿಶಾಚಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ ಕತ್ತೆಗಳು ಆ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ, ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು; ಅವನ ಅಂಗಕಾಂತಿ ನುಣುಪಾದ ವೈಡೂರ್ಯದಂತೆ, ಆಭರಣಗಳು ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದವು. ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳ, ನೋಡಲು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಉಡುಗೆಯ, ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುವೂ ಮುನೀಂದ್ರರ ಹಂತಕನೂ ಆದ ಅವನು ಹತ್ತು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತರಾಜನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು. ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿಯಾದ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಅವನು ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದಲೂ ಮಿಂಚಿನ ಮಂಡಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸುತ್ತಾನೆ — ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ ಮತ್ತು ಚಾಮರಗಳು, ಕಡುನೀಲಿಯ ವೈಡೂರ್ಯಕಾಂತಿ. ಕತ್ತೆಗಳ ಮುಖಗಳು ಪಿಶಾಚಗಳಂತೆ, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಆಭರಣಗಳು ಚಿನ್ನದವು. ಇದರಿಂದ ರಥದ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಭೀಷಣತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಧನದಾನುಜಃ’ (ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದವನೇ ಈಗ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯೂ ಮೋಡದ ಉಪಮೆಯೂ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ಚಾಂಚಲ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ನದನದೀಪತಿಮ್’ (ನದ-ನದಿಗಳ ಒಡೆಯ) ಎಂಬ ಸಮುದ್ರದ ಹೆಸರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳು ಸೇರುವಲ್ಲಿಗೇ ಇವನೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಪ್ರಚ್ಛನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ನೆನೆದಾಗ ಈ ಯಾತ್ರೆಯ ಆಡಂಬರ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ — ಸಂಕಲ್ಪ ಗೂಢ, ಯಾತ್ರೆ ಬಹಿರಂಗ.

ಅನಂತರ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಜೌಗುನಾಡನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ಆ ತೀರವು ನಾನಾ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳ ಸಾವಿರಾರು ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ತಂಪಾದ ಮಂಗಳಕರ ನೀರಿನ ಕಮಲಸರೋವರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು, ಯಜ್ಞವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಾಲವಾದ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವೆಡೆ ಬಾಳೆಯ ತೋಟಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ತೆಂಗಿನಮರಗಳು, ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳು. ಅತ್ಯಂತ ನಿಯತವಾದ ಆಹಾರದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ನಾಗರು, ಸುಪರ್ಣರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಾವಿರಾರು ಕಿನ್ನರರು ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಮವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಆಜರು, ವೈಖಾನಸರು, ಮಾಷರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ಮರೀಚಿಪರು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಿವ್ಯ ಆಭರಣ-ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ದಿವ್ಯರೂಪದ, ಕ್ರೀಡೆ ಮತ್ತು ರತಿಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸಾವಿರಾರು ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಅದು ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಶ್ರೀಮತಿಯರಾದ ದೇವಪತ್ನಿಯರು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ದೇವ-ದಾನವರ ಸಮೂಹಗಳೂ ಅಮೃತಭೋಜಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡವನು ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿರುವವನೇ. ಈ ವರ್ಣನಾಭಾಗ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕವಿ ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ಕೇವಲ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವಯೋನಿಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸ್ಥಳ ಪುಣ್ಯಮಯವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವುದು — ವೈಖಾನಸರು ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು, ಮಾಷರು ಮಾಷಗೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ ಋಷಿಗಳು, ಮರೀಚಿಪರು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ಕುಡಿದು ಬದುಕುವವರು, ಆಜರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರರು. ಅವರ ನಡುವೆಯೇ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ದೇವಪತ್ನಿಯರೂ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡೆ ಒಂದೇ ಕಡೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಅದೇ ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವವನು ಪಾಪ ಮಾಡಬಯಸುವ ರಾವಣ — ಈ ವೈರುಧ್ಯವೇ ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಶೀತಮಂಗಲತೋಯಾಭಿಃ’ (ತಂಪಾದ ಮಂಗಳಕರ ನೀರಿನವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀರಿನ ತಂಪು ಮತ್ತು ಪಾವನತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವಿಶಾಲೈರಾಶ್ರಮಪದೈಃ’ (ವಿಶಾಲವಾದ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ, ಅನೇಕ ಆಶ್ರಮಗಳಿವೆ; ಆ ತೀರವೆಲ್ಲವೂ ತಪೋಭೂಮಿಯೇ. ವೇದಿಕೆಗಳು ಯಜ್ಞಗಳ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ತೀರವನ್ನು ಕಂಡರೂ ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಕಾಠಿಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ.

ಆ ತೀರವು ಹಂಸಗಳಿಂದಲೂ ಕ್ರೌಂಚಗಳಿಂದಲೂ ನೀರ್ಗೋಳಿಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು, ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ರಮಣೀಯವಾಗಿತ್ತು, ವೈಡೂರ್ಯದಂತಹ ಬಂಡೆಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಸಮುದ್ರದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನುಣುಪಾಗಿಯೂ ದಟ್ಟವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಬಿಳುಪಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಾದ್ಯಗೀತಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ ವಿಮಾನಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರ ಆ ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿ ವಿಮಾನಗಳನ್ನೂ, ಗಂಧರ್ವರನ್ನೂ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನೂ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನು ಸಾಗುತ್ತಾ ಕಂಡನು. ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧರಸ ಒಸರುವ ಚಂದನದ ಸಾವಿರಾರು ವನಗಳನ್ನು, ಮೂಗಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುವ ಸೌಮ್ಯವಾದ ವನಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಗರುವಿನ ವನಗಳೂ ಉಪವನಗಳೂ, ಸುಗಂಧಫಲಗಳ ಜಾಯಿಕಾಯಿ ಮತ್ತು ತಕ್ಕೋಲಗಳ ವನಗಳೂ; ತಮಾಲದ ಹೂಗಳು, ಮೆಣಸಿನ ಪೊದೆಗಳು, ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುತ್ತುಗಳ ರಾಶಿಗಳು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಂಡೆಗಳು, ಹವಳದ ರಾಶಿಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಶಿಖರಗಳು; ಮನೋಹರವಾದ ತಿಳಿಯಾದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಜಲಪಾತಗಳು; ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಗರಗಳು — ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ದೃಶ್ಯವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನೋಟಗಳ ಸರಣಿಯೇ ಇದೆ — ಮೇಲೆ ವಿಮಾನಗಳು, ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ವನಗಳು, ಕೆಳಗೆ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತು-ಹವಳಗಳು, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಗರಗಳು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನ ಗತಿವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಥ ಬೇಗನೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ‘ತಪಸಾ ಜಿತಲೋಕಾನಾಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನಗಳ ಒಡೆಯರನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಆ ಪದವಿಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಪಡೆದರು, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ. ಇದೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೇಳದೆ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶವೇ. ‘ಸ್ತ್ರೀರತ್ನೈರಾವೃತಾನಿ’ (ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ನಗರಗಳ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಸ್ತ್ರೀರತ್ನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಹೋಗುವವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಗರಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧ, ವರ್ಣ, ಸ್ಪರ್ಶ ಎಂಬ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಚಂದನ-ಅಗರುಗಳ ಪರಿಮಳ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಗಳ ಬಣ್ಣ, ಜಲಪಾತಗಳ ತಂಪು. ಇದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಾರ್ಗದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಂಕೆಯಿಂದ ಸಮುದ್ರದಾಚೆಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಯೋಜನಗಳೆಂದು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದೃಶ್ಯಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದಲೇ ಅದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ತೀರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮತಟ್ಟಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ನುಣುಪಾದ, ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸ್ವರ್ಗದಂತಹ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಮುನಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಒಂದು ಆಲದಮರವನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು; ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ನೂರು ಯೋಜನ ಹರಡಿದ್ದವು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಗರುಡನು ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ ಆನೆಯನ್ನೂ ಆಮೆಯನ್ನೂ ತಿನ್ನಲೆಂದು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಂದು ಯಾವ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನೋ ಅದೇ ಈ ಮರ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಆಲದಮರದ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಸುಭದ್ರ’. ರಾವಣನ ಪಾಪಯಾತ್ರೆಯ ನಡುವೆ ಈ ಪುಣ್ಯಕಥೆ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತ್ರಿದಿವೋಪಮಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗತುಲ್ಯವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲೇ ಕೊಂಬೆಗಳು ನೂರು ಯೋಜನ ಹರಡಿರುವ ಆ ಆಲದಮರವಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಮಾಣ ಪುರಾಣಕಥೆಗಳ ರೀತಿ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಮರವನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅದರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ನಿರೂಪಣಾಕ್ರಮ. ಆಲದಮರದ ಹೆಸರನ್ನಾದರೋ ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಕಥೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಳಂಬಿತ ಕಥನರೀತಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸುಪರ್ಣನು ಆ ಆಲದಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಭಾರದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಮುರಿದನು. ಆ ಕೊಂಬೆಯ ಕೆಳಗೆ ವೈಖಾನಸರು, ಮಾಷರು, ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ಮರೀಚಿಪರು, ಆಜರು, ಧೂಮ್ರರು ಎಂಬ ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಮೇಲಿನ ದಯೆಯಿಂದ ಗರುಡನು ಮುರಿದ ನೂರು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ಆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನೂ, ಆನೆ-ಆಮೆಗಳೆರಡನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಅವನು ಆ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿಂದು, ಆ ಕೊಂಬೆಯಿಂದ ನಿಷಾದರ ನಾಡನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಮಹಾಮುನಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿ ಅತುಲವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆ ಆನಂದದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಆ ಮತಿವಂತನು ಅಮೃತವನ್ನು ತರಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರತ್ನಗೃಹವನ್ನು ಒಡೆದು, ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅವನು ತಂದನು. ಈ ಕಥೆ ಆಲದಮರದ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವೇ. ಗರುಡನ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಆಲದಮರದ ಹೆಸರಿನ ವಿವರಣೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ತೇಷಾಂ ದಯಾರ್ಥಮ್’ (ಅವರ ಮೇಲಿನ ದಯೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಕಥೆಯ ಹೃದಯ — ಗರುಡನು ತನ್ನ ಹಸಿವನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಗೌಣವಾಗಿಸಿ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ದಯೆಯಿಂದಲೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಆನಂದ ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಮುನಿಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿತು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾವಣನಿಗೇ ಒಂದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಇಡುತ್ತಾನೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಾಬಲರು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬನು ಪರಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬಲವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಪರರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು. ‘ಸುಭದ್ರ’ ಎಂಬ ಆಲದಮರದ ಹೆಸರೂ ಅದನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಏಕಪಾದೇನ’ (ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಅತುಲ ಬಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ ಅವನು ಕೊಂಬೆಯನ್ನೂ ಆನೆಯನ್ನೂ ಆಮೆಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದನು.

ಮಹರ್ಷಿಗಣಗಳು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ, ಸುಪರ್ಣನಿಂದ ಗುರುತು ಪಡೆದಿದ್ದ, ‘ಸುಭದ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಆಲದಮರವನ್ನು ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಏಕಾಂತವಾದ ಪವಿತ್ರವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಜಟಾಮಂಡಲವುಳ್ಳ, ನಿಯತಾಹಾರಿಯಾದ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಮಾರೀಚನು ಅಮಾನುಷವಾದ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಮಾರೀಚನು ಸ್ವತಃ ಭೋಜನದಿಂದಲೂ ನೀರಿನಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ? ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀನು ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ?’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬಳಿಕ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ಇದರೊಂದಿಗೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮಾರೀಚನ ವರ್ಣನೆ ತಪಸ್ವಿಯ ವರ್ಣನೆಯೇ — ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಜಟಾಮಂಡಲ, ನಿಯತಾಹಾರ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನು ಈಗ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಸತ್ಕಾರವೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿಯೇ — ಅಮಾನುಷವಾದ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ, ಭೋಜನದಿಂದ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ. ‘ಅರ್ಥೋಪಹಿತಯಾ ವಾಚಾ’ (ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾರೀಚನು ಕೇವಲ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಹುಟ್ಟಿಯೇ ಇದೆ. ‘ತೂರ್ಣಮ್ ಏವ’ (ಇಷ್ಟು ಬೇಗ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವಸರದಿಂದ ಬರುವವನು ಏನೋ ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗಿದೆಯಷ್ಟೆ, ಹೇಳಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದದರ್ಶ’ (ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ರಾವಣನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ದಶೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖ ‘ഇന്നു നീ ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകണം’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ രാവണൻ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ വാക്കു കേട്ട് മന്ത്രിമാരെ പറഞ്ഞയച്ച് കാര്യം നിശ്ചയിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. ആ കാര്യം ഉള്ളിൽ ചിന്തിച്ച്, യഥാവിധി ഗ്രഹിച്ച്, ദോഷങ്ങളുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും ബലാബലം തൂക്കിനോക്കി, ‘ഇതാണു ചെയ്യേണ്ടത്’ എന്ന് അവൻ സ്വയം നിശ്ചയിച്ചു. സ്ഥിരബുദ്ധിയോടെ അവൻ മനോഹരമായ വാഹനശാലയിലേക്കു പോയി. അവിടെ രഹസ്യമായി ചെന്ന് രാക്ഷസാധിപൻ സാരഥിയോടു കല്പിച്ചു: ‘രഥം പൂട്ടുക.’ ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ട ചടുലനായ സാരഥി ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് അവന് ഇഷ്ടപ്പെട്ട ഉത്തമരഥം ഒരുക്കി. ‘രഹസ്യമായി’ (പ്രച്ഛന്നം) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇവൻ ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന കർമം സഭയിൽപോലും വെളിപ്പെടുത്താവുന്നതല്ല. ഇവിടെത്തന്നെ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — പുറമേ ശോഭ, ഉള്ളിൽ ഗൂഢമായ പാപസങ്കല്പം. ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി മന്ത്രണത്തിന്റെ ക്രമംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — അനുജ്ഞ, ചിന്തനം, ഗ്രഹണം, തൂക്കിനോക്കൽ, നിശ്ചയം. ഈ ക്രമം അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെതന്നെ ക്രമമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ദുഷ്കർമത്തിനായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ഥിരബുദ്ധി’ എന്ന പദവും വ്യംഗ്യമാണ് — ധർമത്തിൽ സ്ഥിരനായവൻ പ്രശംസനീയൻ; അധർമത്തിൽ സ്ഥിരനായവനാകട്ടെ നശിക്കുന്നു. സാരഥിയുടെ വേഗവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ‘ക്ഷണനേരംകൊണ്ട്’; സ്വാമിയുടെ തിടുക്കം ഭൃത്യന്മാരിലേക്കും പകരുന്നു.

പിന്നെ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നതും സ്വർണമയവും രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ രഥത്തിൽ കയറി അവൻ പുറപ്പെട്ടു; പിശാചുമുഖമുള്ളവയും സ്വർണാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവയുമായ കഴുതകളാണ് ആ രഥം വലിക്കുന്നത്. മേഘഗർജനംപോലുള്ള ശബ്ദത്തോടെ ധനദന്റെ അനുജനും രാക്ഷസാധിപതിയുമായ ആ ശ്രീമാൻ നദികളുടെ പതിയായ സമുദ്രത്തിനു നേർക്കു പോയി. അവന്റെ മുകളിൽ വെളുത്ത കുട, ഇരുവശത്തും വെളുത്ത വെൺചാമരങ്ങൾ; അവന്റെ ശരീരകാന്തി മിനുസമുള്ള വൈഡൂര്യംപോലെ, ആഭരണങ്ങൾ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ളവ. പത്തു തലകളും ഇരുപതു കൈകളും ദർശനീയമായ വേഷഭൂഷകളുമുള്ള, ദേവന്മാരുടെ ശത്രുവും മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ ഘാതകനുമായ അവൻ പത്തു ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതരാജനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രഥത്തിലിരുന്ന് അവൻ കൊക്കുനിരകളോടും മിന്നൽപ്പിണരുകളോടും കൂടിയ മേഘത്തെപ്പോലെ ആകാശത്തിൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമകളിലൂടെ കവി അവന്റെ ഐശ്വര്യവും ഭയങ്കരത്വവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വർണനയിൽ കവി രണ്ടു വിരുദ്ധവർണങ്ങൾ ചേർക്കുന്നു — വെളുത്ത കുടയും ചാമരങ്ങളും, കരിനീലയായ വൈഡൂര്യകാന്തിയും. കഴുതകളുടെ മുഖങ്ങൾ പിശാചുക്കളുടേതുപോലെ, എന്നാൽ അവയുടെ ആഭരണങ്ങൾ സ്വർണമയം. ഇങ്ങനെ രഥത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും ഭീഷണതയും ഒരുമിച്ചുതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ധനദാനുജൻ’ (കുബേരന്റെ അനുജൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കുബേരന്റെ അനുജനായവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ പരസ്ത്രീയെ അപഹരിക്കാൻ പോകുന്നു. പത്തു ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതത്തിന്റെ ഉപമയും മേഘത്തിന്റെ ഉപമയും അവന്റെ സ്ഥൈര്യവും ചാപല്യവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നദനദീപതി’ (നദങ്ങളുടെയും നദികളുടെയും പതി) എന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ പേരും അർഥപൂർണമാണ് — എല്ലാ നദികളും ചേരുന്നിടത്തേക്കാണ് ഇവനും പോകുന്നത്. മുൻപു പറഞ്ഞ ‘രഹസ്യമായി’ എന്ന പദം ഓർക്കുമ്പോൾ ഈ യാത്രയുടെ ആഡംബരം വിരോധത്തോടെ തെളിയുന്നു — സങ്കല്പം ഗൂഢം, യാത്ര പ്രകടം.

പിന്നെ വീര്യവാനായ അവൻ പർവതങ്ങളോടുകൂടിയ സമുദ്രതീരത്തെ ചതുപ്പുനിലം നോക്കിക്കാണാൻ തുടങ്ങി. ആ തീരം പലവിധ പുഷ്പങ്ങളും ഫലങ്ങളുമുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു വൃക്ഷങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, തണുത്തതും മംഗളകരവുമായ ജലമുള്ള താമരപ്പൊയ്കകളാൽ ചുറ്റും വ്യാപിച്ചതും, യജ്ഞവേദികളോടുകൂടിയ വിശാലമായ ആശ്രമങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായിരുന്നു. ചിലയിടത്ത് വാഴത്തോട്ടങ്ങൾ, ചിലയിടത്ത് തെങ്ങുകൾ, സാലവും പനയും തമാലവും നന്നായി പൂത്ത മരങ്ങളും. അത്യന്തം നിയതാഹാരരായ മഹർഷിമാരും നാഗങ്ങളും സുപർണന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ആയിരക്കണക്കിനു കിന്നരന്മാരും അവിടെ ശോഭ പകരുന്നു. കാമത്തെ ജയിച്ച സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും ആജരും വൈഖാനസരും മാഷന്മാരും ബാലഖില്യരും മരീചിപരും ആ സ്ഥലത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു. ദിവ്യാഭരണങ്ങളും മാല്യങ്ങളും അണിഞ്ഞവരും ദിവ്യരൂപിണികളും ക്രീഡാവിനോദങ്ങളുടെ രീതികൾ അറിയുന്നവരുമായ ആയിരക്കണക്കിന് അപ്സരസ്സുകളാൽ അതു നിറഞ്ഞിരുന്നു; ശ്രീമതികളായ ദേവപത്നിമാർ അതിനെ സേവിക്കുകയും ഉപാസിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു; ദേവദാനവസംഘങ്ങളും അമൃതം ഭുജിക്കുന്നവരും അവിടെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ടത് അവിടെ പാപം ചെയ്യാൻ പോകുന്നവൻതന്നെയാണ്. ഈ വർണനാഭാഗം അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും രമണീയമായ ഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ്. കവി സമുദ്രതീരത്തെ വൃക്ഷങ്ങളും ജലാശയങ്ങളുംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, തപസ്വികളും ദേവയോനികളുംകൊണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നു — കാരണം ആ സ്ഥലം പുണ്യമാണ്. ഇവിടെ പേരുകൾതന്നെ തപസ്സിന്റെ വിശേഷങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — വൈഖാനസർ വാനപ്രസ്ഥരാണ്, മാഷന്മാർ മാഷഗോത്രത്തിൽ ജനിച്ചവർ, ബാലഖില്യർ പെരുവിരലോളം വലുപ്പമുള്ള ഋഷിമാർ, മരീചിപർ സൂര്യരശ്മികൾ പാനം ചെയ്യുന്നവർ, ആജർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാർ. അവരുടെ നടുവിൽത്തന്നെ അപ്സരസ്സുകളും ദേവപത്നിമാരും വിഹരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തപസ്സും ക്രീഡയും ഒരിടത്തുതന്നെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെയാണ് സ്വർഗതുല്യതയുടെ ലക്ഷണം. എന്നാൽ ഇതെല്ലാം കാണുന്നത് പാപം ചെയ്യാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാവണനാണ് — ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് കവി ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘ശീതമംഗലതോയാഭിഃ’ (തണുത്തതും മംഗളകരവുമായ ജലമുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ ജലത്തിന്റെ തണുപ്പും പാവനത്വവും രണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു. ‘വിശാലൈരാശ്രമപദൈഃ’ (വിശാലമായ ആശ്രമങ്ങളാൽ) എന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ ഒന്നല്ല, അനേകം ആശ്രമങ്ങളുണ്ട്; ആ തീരം മുഴുവൻതന്നെ തപോഭൂമിയാണ്. വേദികൾ യജ്ഞങ്ങളുടെ നിത്യത്വവും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയുള്ള തീരം കണ്ടിട്ടും രാവണന്റെ മനസ്സു മാറുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ കാഠിന്യത്തിനു തെളിവ്.

ആ തീരം അരയന്നങ്ങളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും നീർക്കാക്കകളും നിറഞ്ഞതും സാരസപ്പക്ഷികളാൽ പ്രസന്നമാക്കപ്പെട്ടതും, വൈഡൂര്യംപോലുള്ള കല്ലുകൾ നിറഞ്ഞതും, സമുദ്രത്തിന്റെ തേജസ്സിനാൽ സ്നിഗ്ധവും നിബിഡവുമായിരുന്നു. അവിടെ വെളുത്തതും വിശാലവും ദിവ്യമാല്യങ്ങളണിഞ്ഞതും വാദ്യഗീതങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നതുമായ വിമാനങ്ങൾ ചുറ്റും കാണപ്പെട്ടു — തപസ്സുകൊണ്ടു ലോകങ്ങൾ നേടിയവരുടെ, ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വിമാനങ്ങളെയും ഗന്ധർവന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും ധനദാനുജൻ സഞ്ചരിക്കവേ കണ്ടു. കറ ഒലിക്കുന്ന വേരുകളുള്ള ചന്ദനമരങ്ങളുടെ ആയിരക്കണക്കിനു വനങ്ങൾ — മൂക്കിനു തൃപ്തി നൽകുന്നവയും സൗമ്യവുമായവ — കണ്ടുകൊണ്ട് അവൻ പോയി. മുന്തിയ അകിലുകളുടെ വനങ്ങളും ഉപവനങ്ങളും, സുഗന്ധമുള്ള ഫലങ്ങളുള്ള ജാതിമരങ്ങളുടെയും തക്കോലങ്ങളുടെയും വനങ്ങൾ; തമാലത്തിന്റെ പൂക്കൾ, കുരുമുളകിന്റെ പടർപ്പുകൾ, തീരത്ത് ഉണങ്ങാനിട്ടിരിക്കുന്ന മുത്തുകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ. ശ്രേഷ്ഠമായ പർവതങ്ങൾ, പവിഴക്കൂമ്പാരങ്ങൾ, സ്വർണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും ശിഖരങ്ങൾ; മനോജ്ഞവും പ്രസന്നവും അദ്ഭുതകരവുമായ നീരുറവകൾ; ധനധാന്യസമൃദ്ധവും സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ നഗരങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം നോക്കിക്കണ്ടുകൊണ്ട് അവൻ പോയി. എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ ദീർഘമായ ദൃശ്യവർണനയിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലും ദൃഷ്ടികളുടെ ഒരു പരമ്പരതന്നെ — മുകളിൽ വിമാനങ്ങൾ, ചുറ്റും വനങ്ങൾ, താഴെ തീരത്ത് മുത്തുകളും പവിഴങ്ങളും, ദൂരെ നഗരങ്ങൾ. ഇതിലൂടെ കവി രാവണന്റെ ഗതിവേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രഥം വേഗം പോകുന്നു, അതിനാൽ ദൃശ്യങ്ങൾ വേഗത്തിൽ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ‘തപസ്സുകൊണ്ടു ലോകങ്ങൾ നേടിയവരുടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ വിമാനങ്ങളുടെ ഉടമകളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ ആ പദവി നേടിയത് തപസ്സുകൊണ്ടാണ്, ബലംകൊണ്ടല്ല. ഇതും രാവണനുള്ള ഒരു അനുക്തമായ ഉപദേശമാണ്. ‘സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ’ എന്ന നഗരവിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന കഥയുടെ സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു — സ്ത്രീരത്നത്തെ അപഹരിക്കാൻ പോകുന്നവൻ വഴിയിൽ സ്ത്രീരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നഗരങ്ങൾ കാണുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഗന്ധം, വർണം, സ്പർശം എന്നീ മൂന്ന് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ചന്ദനത്തിന്റെയും അകിലിന്റെയും ഗന്ധം, സ്വർണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും വർണം, നീരുറവകളുടെ തണുപ്പ്. ഇതിലൂടെ വർണന സജീവമാകുന്നു. ഇത്രയും വർണനയിലൂടെ കവി വഴിയുടെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ലങ്കയിൽനിന്നു സമുദ്രത്തിനക്കരെവരെ എത്ര യോജന എന്നു പറഞ്ഞിട്ടില്ല, എന്നാൽ ദൃശ്യങ്ങളുടെ ബാഹുല്യംകൊണ്ടുതന്നെ അത് അറിയാം.

പിന്നെ സിന്ധുരാജന്റെ തീരപ്രദേശത്ത്, എല്ലായിടത്തും നിരപ്പായതും സ്നിഗ്ധവും മൃദുസ്പർശമുള്ള കാറ്റു വീശുന്നതും സ്വർഗതുല്യവുമായ ഒരു സ്ഥലം അവൻ കണ്ടു. അവിടെ മേഘംപോലെ വിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന, മുനിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഒരു ന്യഗ്രോധം — പേരാൽ — അവൻ കണ്ടു; അതിന്റെ ശാഖകൾ ചുറ്റും നൂറു യോജന നീണ്ടുകിടക്കുന്നു. മഹാബലനായ ഗരുഡൻ ഭക്ഷിക്കാനായി ഭീമാകാരനായ ആനയെയും ആമയെയും കൊത്തിയെടുത്ത് ശാഖയിൽ ഇരിക്കാൻ വന്നത് ഈ വൃക്ഷത്തിലേക്കാണ്. ആ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു കഥ കവി ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു — അതിന്റെ പേര് ‘സുഭദ്രം’ ആയതിന്റെ കാരണം. രാവണന്റെ പാപയാത്രയുടെ നടുവിൽ ഈ പുണ്യകഥ വിരോധത്താൽത്തന്നെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘ത്രിദിവോപമം’ (സ്വർഗതുല്യം) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി ആ സ്ഥലം സ്വർഗതുല്യമെന്നു പറയുന്നു; അവിടെയാണ് നൂറു യോജന നീണ്ട ശാഖകളുള്ള ആ വടവൃക്ഷം. ഇത്തരം അളവുകൾ പുരാണകഥകളുടെ രീതിയാണ്; അതു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ശ്രോതാവ് കഥയുടെ പ്രാധാന്യം അറിയുന്നു. വൃക്ഷം കണ്ടപ്പോൾ കവി അതിന്റെ ഇതിഹാസംതന്നെ പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു — ഇതു വാല്മീകിയുടെ പ്രിയപ്പെട്ട രചനാരീതിയാണ്. വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പേരാകട്ടെ മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ മാത്രമാണു പറയുന്നത്; ഇവിടെ അതിന്റെ വിസ്താരവും കഥയും മാത്രം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വൈകിപ്പിച്ചുള്ള കഥനരീതി ശ്രോതാവിന്റെ കൗതുകം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനായ സുപർണൻ ആ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ ഇലനിറഞ്ഞ ശാഖ തന്റെ ഭാരംകൊണ്ടു പെട്ടെന്ന് ഒടിച്ചു. ആ ശാഖയുടെ ചുവട്ടിൽ വൈഖാനസരും മാഷന്മാരും ബാലഖില്യരും മരീചിപരും ആജരും ധൂമ്രരുമായ മഹർഷിമാർ ഒത്തുകൂടിയിരുന്നു. അവരോടുള്ള ദയനിമിത്തം ഗരുഡൻ, ഒടിഞ്ഞ നൂറു യോജന നീളമുള്ള ആ ശാഖയെയും ആനയെയും ആമയെയും രണ്ടിനെയും വേഗത്തിൽ എടുത്ത് ഒരൊറ്റ കാൽകൊണ്ടു പിടിച്ചു. ധർമാത്മാവായ അവൻ ആ മാംസം ഭക്ഷിച്ച്, ആ ശാഖകൊണ്ട് നിഷാദദേശം നശിപ്പിച്ച്, മഹാമുനിമാരെ രക്ഷിച്ച് അതുല്യമായ ആനന്ദം നേടി. ആ ആനന്ദത്താൽ ഇരട്ടിച്ച വിക്രമത്തോടെ ബുദ്ധിമാനായ അവൻ അമൃതം കൊണ്ടുവരാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഇരുമ്പുവലകൾ തകർത്ത്, ശ്രേഷ്ഠമായ രത്നഗൃഹം ഭേദിച്ച്, മഹേന്ദ്രഭവനത്തിൽ ഒളിച്ചുവച്ചിരുന്ന അമൃതം അവൻ അപഹരിച്ചു. ഈ കഥ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പേരിന്റെ നിരുക്തിതന്നെയാണ്. ഗരുഡന്റെ ഈ കഥ മഹാഭാരതത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിട്ടുണ്ട് — ഇവിടെയാകട്ടെ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പേരിന്റെ നിരുക്തിക്കുവേണ്ടി മാത്രം ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘അവരോടുള്ള ദയനിമിത്തം’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാണ് കഥയുടെ ഹൃദയം — ഗരുഡൻ തന്റെ വിശപ്പ് ആ നിമിഷം രണ്ടാമതാക്കി ഋഷിമാരുടെ രക്ഷതന്നെ ആദ്യം ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ പരാക്രമം ദയകൊണ്ടുതന്നെ ശോഭിക്കുന്നു; അവന്റെ ആനന്ദം ശത്രുവധത്തിൽനിന്നല്ല, മുനിമാരെ രക്ഷിച്ചതിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ഇതിലൂടെ കവി രാവണനുമുന്നിൽ ഒരു പ്രതിബിംബംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇരുവരും മഹാബലന്മാർ; എന്നാൽ ഒരുവൻ പരഹിതത്തിനായി ബലം പ്രയോഗിക്കുന്നു, മറ്റവൻ പരന്റെ മുതൽ അപഹരിക്കാനായി. ‘സുഭദ്രം’ എന്ന വടവൃക്ഷത്തിന്റെ പേരും അതുതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഒരൊറ്റ കാൽകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ അതുല്യമായ ബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു കാൽകൊണ്ടുതന്നെ ശാഖയും ആനയും ആമയും അവൻ പിടിച്ചു.

മഹർഷിഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതും സുപർണൻ അടയാളം പതിപ്പിച്ചതും ‘സുഭദ്രം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധവുമായ ആ ന്യഗ്രോധം ധനദാനുജൻ കണ്ടു. പിന്നെ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലെത്തി, ഏകാന്തവും പുണ്യവും രമണീയവുമായ ഒരു വനമധ്യത്തിൽ അവൻ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു. അവിടെ കറുത്ത മാൻതോൽ ധരിച്ചവനും ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവനും നിയതാഹാരനുമായ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസനെ അവൻ കണ്ടു. ഒത്തുചേർന്നപ്പോൾ മാരീചൻ ആ രാവണനെ അമാനുഷമായ സകല കാമ്യവസ്തുക്കളുംകൊണ്ടു വിധിപ്രകാരം സത്കരിച്ചു. മാരീചൻ സ്വയംതന്നെ ഭക്ഷണവും ജലവുംകൊണ്ട് അവനെ പൂജിച്ചിട്ട് അർഥഗർഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, രാക്ഷസേശ്വരാ, ലങ്കയിൽ അങ്ങേക്കു ക്ഷേമംതന്നെയല്ലേ? പിന്നെ എന്തു കാര്യത്തിനാണ് അങ്ങ് ഇത്ര വേഗം വീണ്ടും ഇവിടെ വന്നത്?’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വാക്ചതുരനുമായ രാവണൻ തുടർന്ന് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ആ വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേൾക്കാം. മാരീചന്റെ വർണന ഒരു തപസ്വിയുടെതന്നെ വർണനയാണ് — കറുത്ത മാൻതോൽ, ജടാമണ്ഡലം, നിയതാഹാരം. മുൻപ് രാമന്റെ ശരത്താൽ ദൂരേക്കു തെറിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൻ ഇപ്പോൾ ഏകാന്തത്തിൽ തപസ്സിൽ കഴിയുന്നു. അവന്റെ സത്കാരവും വിധിപ്രകാരംതന്നെ — അമാനുഷമായ സകല കാമ്യവസ്തുക്കൾകൊണ്ടും ഭക്ഷണവും ജലവുംകൊണ്ടും. ‘അർഥഗർഭമായ വാക്കുകളിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മാരീചൻ വെറും ക്ഷേമാന്വേഷണമല്ല നടത്തുന്നത്, വരവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യംതന്നെ അന്വേഷിക്കുകയാണ്; അവന്റെ മനസ്സിൽ ശങ്ക ജനിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ‘ഇത്ര വേഗം’ എന്ന പദത്തിൽ ഭയവും ധ്വനിക്കുന്നു — വീണ്ടും വീണ്ടും വേഗത്തിൽ വരുന്നവൻ എന്തെങ്കിലും ദുഷ്കരമായതു യാചിക്കും എന്ന്. സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാവണന്റെ വാക്ക് ആരംഭിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, പറഞ്ഞുകഴിയുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ കവി ശ്രോതാവിന്റെ കൗതുകം അടുത്ത സർഗത്തിനായി സൂക്ഷിക്കുന്നു. ‘കണ്ടു’ എന്ന ക്രിയ ഈ സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — രാവണൻ എല്ലാം കാണുന്നു, എന്നാൽ ഒന്നും കേൾക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് അവന്റെ അവസ്ഥ.

In the last sarga Śūrpaṇakhā had told Rāvaṇa that he must now decide what to do. Hearing those words that made his hair stand on end, he took leave of his counsellors, settled on his course and set out. He turned the matter over in his mind, grasped it as it truly was, weighed the strength and weakness of its faults and merits, and decided, "This is what must be done." His mind made up, he went to his fine chariot house. Going there in secret, the lord of the rākṣasas ordered his charioteer, "Yoke the chariot," and the swift-handed driver yoked the fine chariot he wanted in a moment. "In secret" tells us that what he meant to do could not be revealed even in his own court, and so the keynote of the sarga is struck: splendour outside, a hidden evil purpose within. In these first verses the poet shows the very steps of taking counsel: leave-taking, reflection, grasping the matter, weighing it, deciding. It is the method of the science of statecraft, but here it is turned to a wicked end. Calling him "firm of purpose" is ironic as well: one who is firm in dharma is praised, but one who is firm in wrongdoing is ruined. Even the driver's speed is noted, "in a moment"; a master's haste passes to his servants.

He mounted the golden chariot, jewel-studded, that went wherever he wished, drawn by asses with the faces of piśācas and trappings of gold. With a roar like thunder the glorious lord of the rākṣasas, younger brother of Kubera the giver of wealth, set off for the ocean, lord of streams and rivers. Above him was a white parasol and on either side white yak-tail fans waved; his body had the sheen of smooth beryl and his ornaments were of refined gold. Ten-necked, twenty-armed, splendidly arrayed, the enemy of the gods and slayer of great sages looked like the king of mountains with ten peaks. Riding that chariot which went where he willed, he shone in the sky like a cloud ringed with lightning and attended by cranes. With these images the poet shows his majesty and his menace at once. He sets two contrasting colours side by side, the white of parasol and fans and the dark blue sheen of beryl; the asses have piśāca faces but golden trappings, so that grandeur and horror appear together. Calling him Kubera's younger brother reminds us that the brother of the god of wealth was now on his way to steal another man's wife. The ten-peaked mountain and the cloud suggest both his solidity and his restlessness. And the ocean is called the lord of streams and rivers, the place where all rivers meet, and there too he was bound. Remembering that he left "in secret", we feel the irony of all this pomp: a hidden purpose, a showy journey.

Then the mighty Rāvaṇa began to gaze at the seashore with its hills. It was strewn with thousands of trees bearing every kind of flower and fruit, set about on every side with lotus pools of cool, wholesome water, and adorned with great hermitages that had their altars. Here were plantain groves, there coconut palms, sāla, tāla and tamāla and other trees in full flower. Great seers who lived on the most sparing diet, nāgas, suparṇas, gandharvas and kiṃnaras by the thousand lent it beauty. Siddhas who had conquered desire graced it, and cāraṇas, and the Ājas, Vaikhānasas, Māṣas, Vālakhilyas and the drinkers of sunbeams. Thousands of apsarases thronged it, heavenly in form, wearing heavenly ornaments and garlands, skilled in the ways of love and play; the glorious wives of the gods visited it and waited there, and hosts of gods and dānavas who feed on nectar roamed it. All this was seen by the one who came there to do evil. This is one of the loveliest descriptive passages in the Araṇya Kāṇḍa. The poet fills the shore not only with trees and pools but with ascetics and heavenly beings, because it is a holy place. The names themselves mark different kinds of austerity: the Vaikhānasas are forest-dwelling hermits, the Māṣas those of the Māṣa clan, the Vālakhilyas seers the size of a thumb, the sunbeam-drinkers those who live on the rays of the sun, the Ājas sons of Brahmā. Among them the apsarases and the wives of the gods take their pleasure, so that austerity and delight are described together, the very mark of a heaven. Yet the one looking on all this is Rāvaṇa, bent on sin, and that contrast is what the poet intends. The water is called cool and wholesome, both refreshing and purifying; the hermitages are many, so that the whole shore is a land of penance, and the altars show sacrifices being offered without end. That Rāvaṇa could see such a shore and not change his mind proves how hard his heart was.

The shore was crowded with swans, curlews and waterfowl and gladdened by cranes; its rocks were like beryl, smooth and dense, glowing with the ocean's splendour. On every side were flying chariots, white and vast, hung with heavenly garlands and ringing with music and song, belonging to those who had won the higher worlds by austerity and could go wherever they wished. As he sped along, Kubera's brother saw them, and gandharvas and apsarases too. He passed and gazed at thousands of sandal groves whose roots ran with fragrant resin, gentle to the eye and delightful to the nose; at woods and pleasure-groves of the finest aloe, and of takkola trees with their sweet-smelling fruit; at tamāla blossoms, thickets of pepper, and heaps of pearls drying on the shore; at fine hills, banks of coral, peaks of gold and silver; at lovely springs, clear and wonderful; and at cities rich in wealth and grain and full of women who were jewels among their sex. The eight verses are bound together in one long view. The gaze moves from level to level: above, the flying chariots; across, the groves; below on the shore, pearls and coral; far off, the cities. So the poet also conveys the speed of Rāvaṇa's journey: the chariot flies fast and the scenes change quickly. The owners of the flying chariots had won their place by austerity, not by force, an unspoken lesson for Rāvaṇa. And the cities full of women like jewels seem to hint at what is to come: the one on his way to steal a jewel among women passes cities full of them. All the senses are touched, the scent of sandal and aloe, the colours of gold and silver, the coolness of the springs, and the description comes alive. By its very abundance the poet also suggests how long the road was, though he does not say how many yojanas lay between Laṅkā and the far shore.

Then, on the shore of the lord of rivers, he saw a place level on every side, smooth, with a breeze soft to the touch, a place like heaven itself. There he saw a banyan dark as a cloud, surrounded by sages, whose branches spread a hundred yojanas all around. It was the very tree to whose bough the mighty Garuḍa once came, carrying a huge elephant and a tortoise to eat. Here the poet begins a story that shows the banyan's greatness, for its name was Subhadra, the Auspicious. In the midst of Rāvaṇa's sinful journey this holy tale shines by contrast. By calling the place "like heaven" the poet makes it equal to paradise, and there stood the banyan with branches a hundred yojanas long; such dimensions are the manner of the old legends, and they tell the listener at once that the story matters. Seeing a tree, the poet begins to tell its history, a device Vālmīki loves. The tree's name is given only later; here we learn only its size and its tale, and that delay heightens our curiosity.

Under the weight of Suparṇa, best of birds, the leafy bough of that banyan suddenly snapped. Beneath it were gathered great seers, Vaikhānasas, Māṣas, Vālakhilyas, sunbeam-drinkers, Ājas and Dhūmras. Out of pity for them Garuḍa swiftly caught up the broken bough, a hundred yojanas long, together with the elephant and the tortoise, holding them all in a single claw. Then the righteous bird ate his meal, used the bough to destroy the land of the Niṣādas, and, having saved the great sages, felt joy beyond compare. That joy doubled his strength, and the wise bird set his mind on fetching the nectar of immortality. Tearing through the iron grilles and breaking open the splendid jewelled chamber, he carried off the nectar that lay hidden in Indra's palace. This story explains the banyan's name. The words "out of pity for them" are its heart: Garuḍa set his hunger aside for the moment and saved the seers first. His might is graced by compassion, and his joy came not from killing an enemy but from rescuing the sages. So the poet holds up a mirror to Rāvaṇa: both are immensely strong, but one uses his strength for the good of others, the other to seize what belongs to others. The tree's name, the Auspicious, recalls the same lesson. And that he held bough, elephant and tortoise in one claw shows his matchless strength.

Kubera's brother saw that banyan called Subhadra, frequented by hosts of great seers and bearing the mark Suparṇa had left on it. Then, crossing to the far shore of the ocean, he saw a hermitage in a lonely, holy and pleasant spot within the forest. There he saw a rākṣasa named Mārīca, dressed in black antelope skin, his matted hair piled up, living on a restricted diet. When they met, Mārīca honoured King Rāvaṇa with due ceremony and with every delight beyond the human. He himself served him food and water, and then spoke to him in words full of meaning: "Is all well with you in Laṅkā, king, lord of the rākṣasas? What errand has brought you here again in such haste?" Addressed so by Mārīca, the mighty Rāvaṇa, skilled in speech, began to answer, and there the sarga ends; his words will be heard in the next. Mārīca is described as an ascetic: the antelope skin, the matted hair, the restricted diet. The one whom Rāma's arrow once hurled far away now lived alone in penance. His hospitality was correct in every way. "Words full of meaning" shows that he did not merely ask after Rāvaṇa's welfare but wanted to know why he had come; suspicion had already arisen in him. And in "in such haste" there is fear as well: one who comes back again so quickly will ask for something hard. Rāvaṇa's speech is begun but not given, and so the poet keeps the listener eager for the next sarga. Throughout this sarga the verb is "he saw": Rāvaṇa sees everything and hears nothing, and that is his condition.