पूर्वसर्गे शूर्पणखायाः परुषाणि वचनानि श्रुत्वा रावणः स्वयम् अपि संक्रुद्धः भवति। अमात्यानां मध्ये एव सः तां परुषवादिनीं भगिनीं पृच्छति — ‘कः अयं रामः? कथंवीर्यः, किंरूपः, किंपराक्रमः च सः? अत्यन्तं दुस्तरं दण्डकारण्यं सः किमर्थं प्रविष्टवान्? तस्य किं तत् आयुधम्, येन ते राक्षसाः हताः, येन च खरः दूषणः त्रिशिराः च सङ्ग्रामे निपातिताः? मनोज्ञाङ्गि, तत्त्वं ब्रूहि — केन च त्वं विरूपिता?’ एते प्रश्नाः एव सर्गस्य सर्वं शेषं जनयन्ति। राक्षसेन्द्रेण एवम् उक्ता सा राक्षसी क्रोधेन मूर्च्छिता इव अभवत्। अत्र रावणस्य प्रश्नक्रमः एव तस्य मनोदशां प्रकाशयति — प्रथमं सः रामस्य स्वरूपं जिज्ञासते, ततः तस्य वनप्रवेशस्य हेतुम्, ततः च तत् आयुधम्, येन तावती सेना क्षणेन क्षीणा। अन्ते एव सः भगिन्याः विरूपीकरणं स्मरति। एतेन कविः सूचयति — राजा प्रथमं शत्रोः बलं गणयति, ततः एव कुलस्य अपमानम्। ‘तत्त्वम्’ इति पदेन सः सत्यम् एव याचते, न तु कोपजनितम् अतिशयोक्तिम्।

ततः सा यथान्यायं रामस्य वर्णनम् आरभते। सः दीर्घबाहुः, विशालाक्षः, चीरकृष्णाजिनधारी, कन्दर्पसदृशरूपः, दशरथस्य पुत्रः च। सः इन्द्रधनुःसदृशं कनकाङ्गदभूषितं चापं विकृष्य महाविषान् सर्पान् इव दीप्तान् नाराचान् क्षिपति। ‘अहं तु तं शरान् आददानं वा विमुञ्चन्तं वा धनुः विकर्षन्तं वा युद्धे द्रष्टुं न अशक्नवम्; केवलं शरवृष्टिभिः हन्यमानां सेनाम् एव अपश्यम्’ इति सा स्वानुभवं कथयति। यथा इन्द्रेण वर्षितैः अश्मभिः उत्तमं सस्यम् आहन्यते, तथैव भीमवीर्याणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि तीक्ष्णैः शरैः तेन एकेन पदातिना निहतानि। अर्धाधिकेन मुहूर्तेन एव खरः सहदूषणः च हतः, ऋषिभ्यः अभयं दत्तम्, दण्डकाः च कृतक्षेमाः जाताः। शूर्पणखायाः वर्णने द्वौ भागौ — प्रथमः रामस्य सौन्दर्यस्य, द्वितीयः तस्य युद्धकौशलस्य। उभयत्र सा अतिशयोक्तिं न करोति, अपितु यत् स्वयं दृष्टवती तत् एव कथयति। ‘न अददानं, न मुञ्चन्तं, न विकर्षन्तम्’ इति त्रिवारं निषेधेन सा रामस्य हस्तलाघवं दर्शयति — क्रिया एव न दृश्यते, फलम् एव दृश्यते। सस्योपमा अपि अत्यन्तं समुचिता — यथा करकावृष्ट्या क्षेत्रं निर्मूलं नश्यति, तथा राक्षससेना। ‘एकेन पदातिना’ इति पदद्वयं तु सर्वत्र आवर्तते — न रथः, न सहायः, न सेना; एकः एव पद्भ्यां चरन् मनुष्यः। एषः एव विस्मयः रावणस्य हृदये भयं जनयिष्यति। कविः अत्र प्रत्यक्षदर्शिन्याः मुखेन एव रामस्य पराक्रमं वर्णयति; एतेन वर्णनं प्रामाणिकं भवति, रावणस्य च मनसि तत् गभीरतरं प्रविशति।

‘एका अहं कथंचित् मुक्ता’ इति सा स्ववृत्तान्तं वदति — विदितात्मना रामेण स्त्रीवधं शङ्कमानेन अहं केवलं परिभूय एव त्यक्ता। ततः सा लक्ष्मणं वर्णयति — रामस्य भ्राता महातेजाः, गुणैः पराक्रमेण च तुल्यः, अनुरक्तः भक्तः च, लक्ष्मणः नाम वीर्यवान्। सः अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, बुद्धिमान्, बली च। ‘रामस्य दक्षिणः बाहुः एषः, नित्यं बहिः चरन् प्राणः इव’ इति उपमया सा तयोः अभेदं दर्शयति। ‘परिभूय’ इति पदेन सा स्वस्य अपमानम् एव स्वीकरोति; तथापि तत् एव रामस्य धर्मनिष्ठायाः प्रमाणम्। यः स्त्रियं हन्तुं न इच्छति, सः शत्रुम् अपि धर्मेण एव जयति इति ध्वनिः।

अनन्तरं सा सीताम् एव वर्णयितुम् आरभते, यतः तत्र एव तस्याः प्रयोजनम्। रामस्य धर्मपत्नी विशालाक्षी, पूर्णचन्द्रसदृशमुखी, प्रिया, नित्यं भर्तुः प्रिये हिते च रता। सा सुकेशी, सुनासा, सुन्दरोरुः, सुरूपा, यशस्विनी च — अस्य वनस्य देवता इव, अपरा श्रीः इव सा राजते। तप्तकाञ्चनस्य वर्णम् इव तस्याः कान्तिः, नखाः रक्ताः उन्नताः च, सा शुभलक्षणा, वरारोहा, तनुमध्यमा, वैदेही सीता नाम। ‘देवी, गन्धर्वी, यक्षी, किंनरी वा तादृशी मया भूतले पूर्वं न दृष्टपूर्वा। यस्य सीता भार्या भवेत्, यं च सा हृष्टा परिष्वजेत्, सः सर्वेषु लोकेषु पुरन्दरात् अपि अधिकं जीवेत्। सुशीला, वपुषा श्लाघ्या, रूपेण भुवि अप्रतिमा — सा तव अनुरूपा भार्या, त्वं च तस्याः वरः पतिः’ इति सा रावणस्य कामम् उद्दीपयति। अस्मिन् खण्डे शूर्पणखायाः चातुर्यं प्रकटम् — सा सीतायाः रूपं वर्णयन्ती एव रावणस्य कामम् उद्दीपयति। प्रथमं सा सीतायाः पातिव्रत्यं कथयति, ततः अङ्गसौन्दर्यम्, ततः च ‘तव अनुरूपा’ इति सम्बन्धस्य सूचनाम्। षोडशः सप्तदशश्च श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तयोः ‘देवतेव वनस्यास्य राजते श्रीरिवापरा’ इति उपमा वुल्गेटस्य विशेषः। ‘वैदेही’ ‘तनुमध्यमा’ इति पदाभ्यां सा सीतायाः कुलं शरीरलावण्यं च युगपत् सूचयति; राजकन्या इति ज्ञात्वा रावणस्य अभिमानः अपि उद्दीप्यते।

ततः सा स्वस्य विरूपीकरणस्य कारणं प्रकटयति — ‘विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधरां तां वराननां तव भार्यार्थम् आनेतुम् अहम् उद्यता आसम्; तदा क्रूरेण लक्ष्मणेन अहं विरूपिता।’ ततः सा भविष्यत् वदति — ‘पूर्णचन्द्रनिभाननां तां वैदेहीम् अद्य दृष्ट्वा एव त्वं मन्मथस्य शराणां विधेयः भविष्यसि।’ त्रयोविंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः; तस्य अन्ते सा उपायम् उपदिशति — ‘यदि भार्यात्वे तस्यां तव अभिप्रायः जायते, तर्हि जयार्थं शीघ्रं दक्षिणः पादः उद्ध्रियताम्।’ अत्र सा हरणस्य उपायं न कथयति, केवलं सङ्कल्पम् एव याचते; उपायः तु अग्रिमेषु सर्गेषु मारीचेन सह सम्पत्स्यते। ‘दक्षिणः पादः’ इति यात्रारम्भस्य शकुनसूचकं वचनम्।

अन्ते सा निश्चयम् एव याचते — ‘राक्षसेश्वर, यदि तुभ्यं मम एतत् वाक्यं रोचते, तर्हि निर्विशङ्केन भूत्वा मम वचनं क्रियताम्। एतेषां रामादीनाम् अशक्तिं स्वस्य च शक्तिं विज्ञाय, महाबल, अनवद्याङ्गी सीता तव भार्यात्वे क्रियताम्।’ षड्विंशः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन उपसंहारं करोति — ‘रामेण अजिह्मगैः शरैः जनस्थानगताः निशाचराः हताः, खरः च दूषणश्च निहतः दृष्टः — एतत् निशम्य अद्य त्वं कृत्यं प्रतिपत्तुम् अर्हसि।’ एवं शूर्पणखायाः प्रेरणा समाप्यते, रावणस्य च मनसि हरणसङ्कल्पः जायते। ‘निर्विशङ्केन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सा जानाति, रावणस्य मनसि शङ्का अस्ति एव। अतः सा तां शङ्काम् एव पूर्वं निवारयितुम् इच्छति।

గత సర్గలో శూర్పణఖ కఠినవచనాలు విని రావణుడు కూడా తీవ్రంగా కోపిస్తాడు. మంత్రుల మధ్యనే అతడు కఠినంగా మాట్లాడిన ఆ సోదరిని ఇలా అడుగుతాడు — ‘ఈ రాముడు ఎవడు? అతని వీర్యం ఎలాంటిది, రూపం ఎలాంటిది, పరాక్రమం ఎలాంటిది? దాటడానికి అతి కష్టమైన దండకారణ్యంలోకి అతడు ఎందుకు ప్రవేశించాడు? ఆ రాక్షసులను చంపిన, ఖరుని దూషణుని త్రిశిరుని యుద్ధంలో కూల్చిన అతని ఆ ఆయుధం ఏమిటి? మనోహరమైన అవయవాలు గలదానా, నిజం చెప్పు — నిన్ను వికృతం చేసినది ఎవరు?’ ఈ ప్రశ్నలే సర్గలోని మిగతా అంతటినీ పుట్టిస్తాయి. రాక్షసేంద్రుడు అలా అడగగా ఆ రాక్షసి కోపంతో మూర్ఛపోయినట్లయింది. ఇక్కడ రావణుని ప్రశ్నల క్రమమే అతని మనోదశను వెల్లడిస్తుంది — మొదట అతడు రాముని స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు, తరువాత అతని వనప్రవేశానికి కారణాన్ని, ఆ తరువాత అంత సైన్యాన్ని క్షణంలో క్షీణింపజేసిన ఆ ఆయుధాన్ని. చివరలోనే అతడు సోదరి వికృతీకరణను గుర్తుచేసుకుంటాడు. దీని ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — రాజు మొదట శత్రుబలాన్ని లెక్కిస్తాడు, ఆ తరువాతే కులానికి జరిగిన అవమానాన్ని. ‘తత్త్వమ్’ (నిజం) అనే పదంతో అతడు సత్యాన్నే కోరుతున్నాడు, కోపంతో పుట్టిన అతిశయోక్తిని కాదు.

తరువాత ఆమె పద్ధతిగా రాముని వర్ణన ఆరంభిస్తుంది. అతడు దీర్ఘబాహువు, విశాలనేత్రుడు, నారచీరలూ కృష్ణాజినమూ ధరించినవాడు, మన్మథుని వంటి రూపం గలవాడు, దశరథుని కుమారుడు. అతడు ఇంద్రధనుస్సు వంటి, బంగారు అంగదాలతో అలంకరించిన విల్లును లాగి, మహావిషసర్పాల వంటి ప్రజ్వలించే నారాచాలను ప్రయోగిస్తాడు. ‘యుద్ధంలో అతడు బాణాలను తీసుకోవడం గాని, విడవడం గాని, విల్లు లాగడం గాని నేను చూడలేకపోయాను; బాణవర్షంతో చచ్చిపోతున్న సైన్యాన్ని మాత్రమే చూశాను’ అని ఆమె తన అనుభవాన్ని చెబుతుంది. ఇంద్రుడు కురిపించిన వడగళ్ళతో మంచి పంట నాశనమైనట్లే, భయంకర వీర్యం గల పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు కాలినడకన ఉన్న ఆ ఒక్కని పదునైన బాణాలతో హతులయ్యారు. ముహూర్తంలో సగానికి కొంచెం ఎక్కువ సమయంలోనే దూషణునితో పాటు ఖరుడు హతుడయ్యాడు, ఋషులకు అభయం ఇవ్వబడింది, దండకారణ్యం క్షేమంగా మారింది. శూర్పణఖ వర్ణనలో రెండు భాగాలు — మొదటిది రాముని సౌందర్యానికి, రెండవది అతని యుద్ధకౌశలానికి సంబంధించినవి. రెండిటిలోనూ ఆమె అతిశయోక్తి చేయదు, తాను స్వయంగా చూసినదే చెబుతుంది. ‘తీసుకోవడం కాదు, విడవడం కాదు, లాగడం కాదు’ అని మూడుసార్లు నిషేధించడం ద్వారా ఆమె రాముని హస్తలాఘవాన్ని చూపుతుంది — క్రియే కనిపించదు, ఫలితమే కనిపిస్తుంది. పంట ఉపమ కూడా అత్యంత సముచితమైనది — వడగళ్ళ వానకు పొలం నిర్మూలమైనట్లే రాక్షససైన్యమూ నశించింది. ‘ఏకేన పదాతినా’ (కాలినడకన ఉన్న ఒక్కనిచేత) అనే రెండు పదాలు అంతటా మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తాయి — రథం లేదు, సహాయుడు లేడు, సైన్యం లేదు; కాళ్ళతో నడిచే ఒక్క మనుష్యుడే. ఈ విస్మయమే రావణుని హృదయంలో భయాన్ని పుట్టిస్తుంది. కవి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా చూసినదాని నోటనే రాముని పరాక్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు; దీనివల్ల వర్ణన ప్రామాణికమవుతుంది, రావణుని మనస్సులోకి మరింత లోతుగా చొచ్చుకుపోతుంది.

‘నేను ఒక్కదాన్నే ఎలాగో బయటపడ్డాను’ అని ఆమె తన వృత్తాంతం చెబుతుంది — ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముడు స్త్రీవధకు శంకించి నన్ను కేవలం అవమానించి విడిచిపెట్టాడు. తరువాత ఆమె లక్ష్మణుని వర్ణిస్తుంది — రాముని తమ్ముడు, మహాతేజస్వి, గుణాలలోనూ పరాక్రమంలోనూ అతనితో సమానుడు, అనురక్తుడు, భక్తుడు, లక్ష్మణుడనే పేరు గల వీర్యవంతుడు. అతడు అసహనశీలుడు, జయింపరానివాడు, జయశీలుడు, విక్రమశాలి, బుద్ధిమంతుడు, బలవంతుడు. ‘ఇతడు రాముని కుడిభుజం, ఎల్లప్పుడూ బయట సంచరించే ప్రాణం వంటివాడు’ అనే ఉపమతో ఆమె వారిద్దరి అభేదాన్ని చూపుతుంది. ‘పరిభూయ’ (అవమానించి) అనే పదంతో ఆమె తన అవమానాన్నే ఒప్పుకుంటుంది; అయినా అదే రాముని ధర్మనిష్ఠకు ప్రమాణం. స్త్రీని చంపడానికి ఇష్టపడనివాడు శత్రువును కూడా ధర్మంతోనే జయిస్తాడని ధ్వని.

తరువాత ఆమె సీతనే వర్ణించడం ఆరంభిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమె ప్రయోజనం అక్కడే ఉంది. రాముని ధర్మపత్ని విశాలనేత్రి, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలది, ప్రియురాలు, ఎల్లప్పుడూ భర్తకు ప్రియమైనదానిలోనూ హితమైనదానిలోనూ నిమగ్నమైనది. ఆమె చక్కని కేశాలు, చక్కని ముక్కు, అందమైన తొడలు గలది, సురూపిణి, యశస్విని — ఈ వనానికి అధిదేవతలా, మరొక లక్ష్మిలా ఆమె ప్రకాశిస్తుంది. పుటం పెట్టిన బంగారపు వర్ణం వంటి కాంతి ఆమెది, ఎర్రని ఉన్నతమైన గోళ్ళు గలది, శుభలక్షణాలు గలది, శ్రేష్ఠమైన నితంబాలు గలది, సన్నని నడుము గలది, వైదేహి, సీత అనే పేరు గలది. ‘దేవకాంత గాని, గంధర్వకాంత గాని, యక్షిణి గాని, కిన్నరి గాని అలాంటిదానిని నేను భూమిపై ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడలేదు. సీత ఎవనికి భార్య అవుతుందో, ఆమె సంతోషంగా ఎవనిని కౌగిలించుకుంటుందో, వాడు సమస్త లోకాలలోనూ ఇంద్రుని కంటే కూడా ఎక్కువగా జీవిస్తాడు. సుశీల, శరీరసౌందర్యంలో శ్లాఘనీయురాలు, రూపంలో భూమిపై సాటిలేనిది — ఆమె నీకు తగిన భార్య, నువ్వు ఆమెకు తగిన శ్రేష్ఠుడైన భర్తవు’ అని ఆమె రావణుని కామాన్ని రగిలిస్తుంది. ఈ భాగంలో శూర్పణఖ చాతుర్యం బయటపడుతుంది — సీత రూపాన్ని వర్ణిస్తూనే ఆమె రావణుని కామాన్ని రగిలిస్తుంది. మొదట ఆమె సీత పాతివ్రత్యాన్ని చెబుతుంది, తరువాత అవయవ సౌందర్యాన్ని, ఆ తరువాత ‘నీకు తగినది’ అని సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. పదహారు, పదిహేడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలోని ‘ఈ వనానికి అధిదేవతలా, మరొక లక్ష్మిలా ప్రకాశిస్తుంది’ అనే ఉపమ వల్గేట్ పాఠపు విశేషం. ‘వైదేహీ’, ‘తనుమధ్యమా’ అనే పదాలతో ఆమె సీత కులాన్నీ శరీరలావణ్యాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది; రాజకన్య అని తెలిసి రావణుని అభిమానం కూడా రగులుతుంది.

తరువాత ఆమె తన వికృతీకరణకు కారణాన్ని బయటపెడుతుంది — ‘విశాలమైన పిరుదులు, బలిసిన ఉన్నతమైన స్తనాలు గల ఆ సుందరవదనను నీకు భార్యగా తీసుకురావడానికి నేను ప్రయత్నించాను; అప్పుడు క్రూరుడైన లక్ష్మణుడు నన్ను వికృతం చేశాడు.’ తరువాత ఆమె భవిష్యత్తును చెబుతుంది — ‘పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల ఆ వైదేహిని ఈ రోజు చూడగానే నువ్వు మన్మథుని బాణాలకు లొంగిపోతావు.’ ఇరవై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని చివర ఆమె ఉపాయాన్ని ఉపదేశిస్తుంది — ‘ఆమెను భార్యగా చేసుకోవాలని నీకు అభిప్రాయం కలిగితే, విజయం కోసం వెంటనే కుడికాలు ముందుకు ఎత్తు.’ ఇక్కడ ఆమె అపహరణ ఉపాయాన్ని చెప్పదు, కేవలం సంకల్పాన్నే కోరుతుంది; ఉపాయం తరువాతి సర్గలలో మారీచునితో కలిసి రూపొందుతుంది. ‘దక్షిణః పాదః’ (కుడికాలు) అనేది ప్రయాణారంభానికి శుభశకునాన్ని సూచించే మాట.

చివరకు ఆమె నిశ్చయాన్నే కోరుతుంది — ‘రాక్షసేశ్వరా, నా ఈ మాట నీకు నచ్చితే, శంక లేనివాడవై నా మాట ప్రకారం చెయ్యి. ఈ రామాదుల అశక్తినీ నీ శక్తినీ తెలుసుకుని, మహాబలా, దోషరహితమైన అవయవాలు గల సీతను నీ భార్యగా చేసుకో.’ ఇరవై ఆరవ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉపసంహారం చేస్తుంది — ‘రాముడు సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో జనస్థానంలోని నిశాచరులను చంపాడు, ఖరుడూ దూషణుడూ హతులై ఉండడం చూడబడింది — ఇది విని ఈ రోజే నువ్వు కర్తవ్యాన్ని చేపట్టాలి.’ ఇలా శూర్పణఖ ప్రేరణ ముగుస్తుంది, రావణుని మనస్సులో అపహరణ సంకల్పం పుడుతుంది. ‘నిర్విశంకేన’ (శంక లేనివాడవై) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రావణుని మనస్సులో శంక ఉందని ఆమెకు తెలుసు. అందుకే ఆ శంకనే ముందుగా తొలగించాలనుకుంటుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகையின் கடுஞ்சொற்களைக் கேட்டு ராவணனும் கடுங்கோபம் கொள்கிறான். அமைச்சர்களின் நடுவிலேயே அவன் கடுமையாகப் பேசிய தன் சகோதரியிடம் கேட்கிறான்: ‘இந்த ராமன் யார்? அவன் வலிமை எத்தகையது, உருவம் எத்தகையது, வீரம் எத்தகையது? கடப்பதற்கு மிகக் கடினமான தண்டகாரண்யத்துக்குள் அவன் ஏன் நுழைந்தான்? அந்த ராக்ஷசர்களைக் கொன்று, கரனையும் தூஷணனையும் திரிசிரஸையும் போரில் வீழ்த்திய அவனுடைய ஆயுதம் எது? அழகிய அங்கங்கள் உடையவளே, உள்ளதைச் சொல் — உன்னை உருக்குலைத்தவன் யார்?’ இந்தக் கேள்விகளே சர்க்கத்தின் மீதி அனைத்தையும் தோற்றுவிக்கின்றன. ராக்ஷச அரசனால் இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசி கோபத்தால் மயங்கியவள்போல் ஆனாள். இங்கே ராவணனின் கேள்விகளின் வரிசையே அவன் மனநிலையை வெளிப்படுத்துகிறது — முதலில் ராமனின் இயல்பை அறிய விரும்புகிறான், பின் அவன் காட்டுக்குள் நுழைந்த காரணத்தை, பின் அவ்வளவு பெரிய படையைக் கணத்தில் அழித்த அந்த ஆயுதத்தை. இறுதியில்தான் சகோதரி உருக்குலைக்கப்பட்டதை நினைக்கிறான். இதனால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — அரசன் முதலில் பகைவனின் வலிமையைக் கணக்கிடுகிறான்; அதன்பிறகே குலத்துக்கு நேர்ந்த அவமானத்தை. ‘உள்ளதை’ என்ற சொல்லால் அவன் உண்மையையே கேட்கிறான்; கோபத்தால் எழும் மிகைப்படுத்தலை அல்ல.

பிறகு அவள் முறைப்படி ராமனை வர்ணிக்கத் தொடங்குகிறாள். அவன் நீண்ட கைகளும் அகன்ற கண்களும் உடையவன், மரவுரியும் கருமான் தோலும் அணிந்தவன், மன்மதனைப்போன்ற அழகுடையவன், தசரதனின் மகன். அவன் இந்திரவில்போன்ற, பொன் தோள்வளைகளால் அணிசெய்யப்பட்ட வில்லை வளைத்து, கொடிய நஞ்சுடைய பாம்புகள்போல் ஒளிரும் நாராச அம்புகளை எய்கிறான். ‘போரில் அவன் அம்புகளை எடுப்பதையோ, எய்வதையோ, வில்லை இழுப்பதையோ என்னால் காண முடியவில்லை; அம்பு மழையால் கொல்லப்படும் படையை மட்டுமே கண்டேன்’ என்று அவள் தன் அனுபவத்தைச் சொல்கிறாள். இந்திரன் பொழியும் கல்மழையால் நல்ல பயிர் அழிக்கப்படுவதுபோல, கொடிய வலிமையுடைய பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் கால்நடையாக நின்ற அந்த ஒருவனால் கூரிய அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர். ஒன்றரை முகூர்த்தத்துக்குள்ளேயே தூஷணனுடன் கரன் கொல்லப்பட்டான்; ரிஷிகளுக்கு அபயம் அளிக்கப்பட்டது; தண்டகக் காடுகள் பாதுகாப்பானவையாக ஆயின. சூர்ப்பணகையின் வர்ணனையில் இரண்டு பகுதிகள் — முதலாவது ராமனின் அழகைப் பற்றியது, இரண்டாவது அவனது போர்த்திறனைப் பற்றியது. இரண்டிலும் அவள் மிகைப்படுத்தவில்லை; தானே கண்டதையே சொல்கிறாள். ‘எடுப்பதையும் இல்லை, எய்வதையும் இல்லை, இழுப்பதையும் இல்லை’ என்று மூன்று முறை மறுப்பதன் மூலம் அவள் ராமனின் கைவேகத்தைக் காட்டுகிறாள் — செயலே தெரிவதில்லை, விளைவு மட்டுமே தெரிகிறது. பயிர் உவமையும் மிகப் பொருத்தமானது — ஆலங்கட்டி மழையால் வயல் வேரோடு அழிவதுபோல ராக்ஷசப் படை அழிந்தது. ‘கால்நடையாக நின்ற ஒருவன்’ என்ற இரு சொற்களோ எங்கும் திரும்பத் திரும்ப வருகின்றன — தேரில்லை, துணையில்லை, படையில்லை; கால்நடையாகத் திரியும் ஒரே மனிதன். இந்த வியப்பே ராவணனின் இதயத்தில் அச்சத்தைத் தோற்றுவிக்கும். கவி இங்கே நேரில் கண்டவளின் வாயாலேயே ராமனின் வீரத்தை வர்ணிக்கிறார்; இதனால் வர்ணனை நம்பகமானதாகிறது; ராவணனின் மனத்திலும் அது ஆழமாகப் பதிகிறது.

‘நான் ஒருத்தி மட்டும் எப்படியோ தப்பினேன்’ என்று அவள் தன் கதையைச் சொல்கிறாள் — தன்னை அறிந்தவனான ராமன் பெண்ணைக் கொல்வதற்கு அஞ்சி, என்னை அவமானப்படுத்தி மட்டும் விட்டுவிட்டான். பிறகு அவள் லக்ஷ்மணனை வர்ணிக்கிறாள் — ராமனின் சகோதரன், பேரொளி மிக்கவன், குணத்திலும் வீரத்திலும் அவனுக்கு நிகரானவன், அன்பும் பக்தியும் கொண்டவன், லக்ஷ்மணன் என்ற பெயருடைய வீரன். அவன் பொறுமையற்றவன், வெல்வதற்கு அரியவன், வெற்றியாளன், வீரன், அறிவாளி, வலிமைமிக்கவன். ‘இவன் ராமனின் வலக்கை; எப்போதும் வெளியே நடமாடும் உயிர்போன்றவன்’ என்ற உவமையால் அவள் அவ்விருவரின் ஒற்றுமையைக் காட்டுகிறாள். ‘அவமானப்படுத்தி’ என்ற சொல்லால் அவள் தன் அவமானத்தையே ஒப்புக்கொள்கிறாள்; ஆயினும் அதுவே ராமனின் தர்மப் பற்றுக்குச் சான்று. பெண்ணைக் கொல்ல விரும்பாதவன் பகைவனையும் தர்மத்தாலேயே வெல்கிறான் என்பது குறிப்பு.

அடுத்து அவள் சீதையையே வர்ணிக்கத் தொடங்குகிறாள்; ஏனெனில் அவள் நோக்கம் அங்கேதான் உள்ளது. ராமனின் தர்மபத்தினி அகன்ற கண்களுடையவள், முழுநிலவுபோன்ற முகமுடையவள், அன்புக்குரியவள், எப்போதும் கணவனுக்கு விருப்பமானதிலும் நன்மையானதிலும் ஈடுபட்டவள். அவள் அழகிய கூந்தலும் அழகிய மூக்கும் அழகிய தொடைகளும் உடையவள், நல்ல உருவமுடையவள், புகழ்பெற்றவள் — இந்தக் காட்டின் தெய்வம்போலவும், இன்னொரு திருமகள்போலவும் அவள் விளங்குகிறாள். உருக்கிய பொன்னின் நிறம்போன்ற ஒளியுடையவள்; சிவந்த, உயர்ந்த நகங்களுடையவள்; நல்ல இலக்கணங்கள் பொருந்தியவள்; அழகிய இடுப்புடையவள், மெல்லிய இடையுடையவள்; வைதேகியான சீதை என்ற பெயருடையவள். ‘தேவப் பெண்ணோ, கந்தர்வப் பெண்ணோ, யக்ஷப் பெண்ணோ, கின்னரப் பெண்ணோ — அத்தகையவளை இந்தப் பூமியில் நான் இதற்கு முன் கண்டதில்லை. சீதை எவனுக்கு மனைவியாவாளோ, எவனை அவள் மகிழ்ச்சியுடன் தழுவுவாளோ, அவன் எல்லா உலகங்களிலும் இந்திரனைவிட மேலாக வாழ்வான். நல்லொழுக்கமுடையவள், உடலால் போற்றத்தக்கவள், அழகில் பூமியில் இணையற்றவள் — அவள் உனக்கு ஏற்ற மனைவி; நீயும் அவளுக்கு ஏற்ற சிறந்த கணவன்’ என்று அவள் ராவணனின் காமத்தைத் தூண்டுகிறாள். இந்தப் பகுதியில் சூர்ப்பணகையின் சாமர்த்தியம் வெளிப்படுகிறது — சீதையின் அழகை வர்ணிக்கும்போதே அவள் ராவணனின் காமத்தைத் தூண்டுகிறாள். முதலில் அவள் சீதையின் கற்பைச் சொல்கிறாள், பிறகு அங்க அழகை, பிறகு ‘உனக்கு ஏற்றவள்’ என்று உறவைக் குறிப்பிடுகிறாள். பதினாறாம், பதினேழாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவற்றில் உள்ள ‘இந்தக் காட்டின் தெய்வம்போல், இன்னொரு திருமகள்போல் விளங்குகிறாள்’ என்ற உவமை வல்கேட் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பு. ‘வைதேகி’, ‘மெல்லிய இடையுடையவள்’ என்ற சொற்களால் அவள் சீதையின் குலத்தையும் உடல் அழகையும் ஒருசேரக் குறிப்பிடுகிறாள்; ராஜகுமாரி என்று அறிந்ததும் ராவணனின் அகந்தையும் தூண்டப்படுகிறது.

பிறகு அவள் தான் உருக்குலைக்கப்பட்டதன் காரணத்தை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘அகன்ற இடையும் பருத்து உயர்ந்த மார்பகங்களும் அழகிய முகமும் உடைய அவளை உனக்கு மனைவியாக்குவதற்காகக் கொண்டு வர நான் முயன்றேன்; அப்போது கொடியவனான லக்ஷ்மணனால் நான் உருக்குலைக்கப்பட்டேன்.’ பிறகு அவள் எதிர்காலத்தைச் சொல்கிறாள்: ‘முழுநிலவுபோன்ற முகமுடைய அந்த வைதேகியை இன்று கண்டவுடனேயே நீ மன்மதனின் அம்புகளுக்கு அடிமையாவாய்.’ இருபத்து மூன்றாம் சுலோகம் மூன்று பாதி வரிகளில் அமைந்துள்ளது; அதன் இறுதியில் அவள் வழியைச் சொல்கிறாள்: ‘அவளை மனைவியாக்கிக்கொள்ள உனக்கு விருப்பம் உண்டானால், வெற்றிக்காக விரைந்து உன் வலக்காலை எடுத்து வை.’ இங்கே அவள் கவர்ந்து வரும் வழியைச் சொல்லவில்லை; உறுதியான முடிவை மட்டுமே கேட்கிறாள்; வழியோ அடுத்த சர்க்கங்களில் மாரீசனுடன் சேர்ந்து உருவாகும். ‘வலக்கால்’ என்பது பயணத் தொடக்கத்துக்கான நல்ல சகுனத்தைக் குறிக்கும் சொல்.

இறுதியில் அவள் உறுதியான முடிவையே கேட்கிறாள்: ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, என் இந்தச் சொல் உனக்குப் பிடித்திருந்தால், தயக்கமின்றி என் சொல்லைச் செய். பெருவலிமையுடையவனே, ராமன் முதலானோரின் இயலாமையையும் உன் சொந்த ஆற்றலையும் உணர்ந்து, குறையற்ற அங்கங்களுடைய சீதையை உன் மனைவியாக்கிக்கொள்.’ இருபத்தாறாம் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் நிறைவுரை கூறுகிறது: ‘நேராகப் பாயும் அம்புகளால் ஜனஸ்தானத்திலிருந்த இரவில் திரிபவர்கள் ராமனால் கொல்லப்பட்டனர்; கரனும் தூஷணனும் கொல்லப்பட்டுக் கிடப்பது காணப்பட்டது — இதைக் கேட்டு இன்றே நீ செய்ய வேண்டியதை மேற்கொள்ள வேண்டும்.’ இவ்வாறு சூர்ப்பணகையின் தூண்டுதல் முடிகிறது; ராவணனின் மனத்தில் கவர்ந்து வரும் எண்ணம் பிறக்கிறது. ‘தயக்கமின்றி’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராவணனின் மனத்தில் ஐயம் இருக்கிறது என்பதை அவள் அறிவாள். ஆகவே அந்த ஐயத்தையே முதலில் நீக்க அவள் விரும்புகிறாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಸ್ವತಃ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಅವನು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ ತಂಗಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ರಾಮನು ಯಾರು? ಅವನ ವೀರ್ಯ ಎಂತಹುದು, ರೂಪ ಎಂತಹುದು, ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂತಹುದು? ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಏಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು? ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದ, ಖರ-ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿದ ಅವನ ಆಯುಧ ಯಾವುದು? ಸುಂದರಾಂಗಿಯೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು — ನಿನ್ನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದವರು ಯಾರು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಹೋದವಳಂತಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮವೇ ಅವನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ರಾಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ವನಪ್ರವೇಶದ ಕಾರಣವನ್ನು, ಅನಂತರ ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿದ ಆ ಆಯುಧವನ್ನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವನು ತಂಗಿಯ ವಿರೂಪೀಕರಣವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಬಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಕುಲದ ಅಪಮಾನವನ್ನು. ‘ತತ್ತ್ವಮ್’ (ಸತ್ಯವನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವನು ನೀಳತೋಳಿನವನು, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷನು, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಮನ್ಮಥನಂತಹ ರೂಪವುಳ್ಳವನು, ದಶರಥನ ಮಗನು. ಅವನು ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂತಹ, ಚಿನ್ನದ ಕಡಗಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಉರಿಯುವ ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನಾಗಲಿ, ಬಿಡುವುದನ್ನಾಗಲಿ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ನೋಡಲೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ಬಾಣಮಳೆಯಿಂದ ಹತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಂಡೆನು’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇಂದ್ರನು ಸುರಿಸಿದ ಆಲಿಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದ ಪೈರು ಜಜ್ಜಿಹೋಗುವಂತೆ, ಭೀಕರ ವೀರ್ಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನೊಬ್ಬನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು ಹತನಾದನು, ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ದೊರಕಿತು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಕ್ಷೇಮವಾಯಿತು. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳು — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯದ್ದು, ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲದ್ದು. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಅವಳು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನು ಕಂಡುದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕ್ರಿಯೆ ಕಾಣುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಫಲ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪೈರಿನ ಉಪಮೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಮುಚಿತ — ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಲ ಬೇರುಸಹಿತ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಏಕೇನ ಪದಾತಿನಾ’ (ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಒಬ್ಬನಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ — ರಥವಿಲ್ಲ, ಸಹಾಯಕರಿಲ್ಲ, ಸೈನ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಒಬ್ಬನೇ ಮನುಷ್ಯ. ಈ ವಿಸ್ಮಯವೇ ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗುತ್ತದೆ, ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ನಾನೊಬ್ಬಳೇ ಹೇಗೋ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ತನ್ನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನು ಸ್ತ್ರೀವಧೆಗೆ ಹಿಂಜರಿದು ನನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಅವಮಾನಿಸಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಮನ ತಮ್ಮ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಗುಣದಲ್ಲೂ ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಅನುರಾಗಿಯೂ ಭಕ್ತನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನು. ಅವನು ಅಸಹನಶೀಲನು, ದುರ್ಜಯನು, ಜಯಶಾಲಿ, ವಿಕ್ರಮಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಬಲಶಾಲಿ. ‘ಇವನು ರಾಮನ ಬಲಗೈ, ಸದಾ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪರಿಭೂಯ’ (ಅವಮಾನಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಪಮಾನವನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಅದೇ ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಗೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸದವನು ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ಸೀತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಉದ್ದೇಶ ಅಲ್ಲೇ ಇದೆ. ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವಳು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳು, ಸದಾ ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯದಲ್ಲೂ ಹಿತದಲ್ಲೂ ನಿರತಳು. ಅವಳು ಸುಂದರ ಕೇಶಗಳುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ಮೂಗುಳ್ಳವಳು, ಸುಂದರ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳು, ಸುರೂಪಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿ — ಈ ವನದ ದೇವತೆಯಂತೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಅವಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಅವಳ ಕಾಂತಿ, ಉಗುರುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿಯೂ ಉಬ್ಬಿಯೂ ಇವೆ; ಅವಳು ಶುಭಲಕ್ಷಣೆ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬವುಳ್ಳವಳು, ತೆಳುವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು. ‘ದೇವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ ಯಕ್ಷಿಯಾಗಲಿ ಕಿನ್ನರಿಯಾಗಲಿ ಅಂತಹವಳನ್ನು ನಾನು ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಸೀತೆ ಯಾರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುವಳೋ, ಯಾರನ್ನು ಅವಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಳೋ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳುವನು. ಸುಶೀಲೆ, ದೇಹದಿಂದ ಶ್ಲಾಘನೀಯಳು, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಅಪ್ರತಿಮಳು — ಅವಳು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕ ಹೆಂಡತಿ, ನೀನು ಅವಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತಿ’ ಎಂದು ಅವಳು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಚಾತುರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಸೀತೆಯ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಲೇ ಅವಳು ರಾವಣನ ಕಾಮವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲು ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆ ಅಂಗಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು, ಅನಂತರ ‘ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವಳು’ ಎಂದು ಸಂಬಂಧದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು. ಹದಿನಾರನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ‘ಈ ವನದ ದೇವತೆಯಂತೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ‘ವೈದೇಹೀ’, ‘ತನುಮಧ್ಯಮಾ’ (ತೆಳುನಡುವಿನವಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ಕುಲವನ್ನೂ ದೇಹಲಾವಣ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ರಾಜಕನ್ಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ರಾವಣನ ಅಭಿಮಾನವೂ ಕೆರಳುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ವಿರೂಪೀಕರಣದ ಕಾರಣವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಶಾಲವಾದ ಜಘನವುಳ್ಳ, ಪುಷ್ಟವಾದ ಉನ್ನತ ಸ್ತನಗಳುಳ್ಳ ಆ ಸುಮುಖಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ತರಲು ನಾನು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದೆ; ಆಗ ಕ್ರೂರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನನ್ನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದನು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ ಆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಇಂದು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ನೀನು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗುವೆ.’ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವಳನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ನಿನಗೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಬಲಗಾಲನ್ನು ಮುಂದಿಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅಪಹರಣದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಉಪಾಯವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನೊಡನೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ದಕ್ಷಿಣಃ ಪಾದಃ’ (ಬಲಗಾಲು) ಎಂಬುದು ಯಾತ್ರಾರಂಭದ ಶುಭಶಕುನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮಾತು.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತು ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ, ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು. ಮಹಾಬಲನೇ, ಈ ರಾಮಾದಿಗಳ ಅಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಅರಿತು, ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ.’ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ‘ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಖರನೂ ದೂಷಣನೂ ಹತರಾದುದು ಕಂಡುಬಂದಿತು — ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಪ್ರಚೋದನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣದ ಸಂಕಲ್ಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ನಿರ್ವಿಶಂಕೇನ’ (ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಶಂಕೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ನಿವಾರಿಸಲು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയുടെ പരുഷവാക്കുകൾ കേട്ട് രാവണനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനാകുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിൽവച്ചുതന്നെ അവൻ പരുഷമായി സംസാരിച്ച ആ സഹോദരിയോടു ചോദിക്കുന്നു: ‘ആരാണ് ഈ രാമൻ? അവന്റെ വീര്യം എങ്ങനെ, രൂപം എങ്ങനെ, പരാക്രമം എങ്ങനെ? കടക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അവൻ എന്തിനു പ്രവേശിച്ചു? ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലുകയും ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തുകയും ചെയ്ത അവന്റെ ആയുധം ഏതാണ്? മനോഹരാംഗീ, സത്യം പറയുക — ആരാണ് നിന്നെ വിരൂപയാക്കിയത്?’ ഈ ചോദ്യങ്ങളാണ് സർഗത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം മുഴുവൻ ജനിപ്പിക്കുന്നത്. രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ആ രാക്ഷസി ക്രോധംകൊണ്ടു ബോധംകെട്ടവളെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ രാവണന്റെ ചോദ്യക്രമംതന്നെ അവന്റെ മനോനില വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ആദ്യം അവൻ രാമന്റെ സ്വരൂപം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പിന്നെ അവന്റെ വനപ്രവേശത്തിന്റെ കാരണം, പിന്നെ അത്രയും വലിയ സൈന്യത്തെ നിമിഷംകൊണ്ടു നശിപ്പിച്ച ആയുധം. ഒടുവിൽ മാത്രമാണ് അവൻ സഹോദരിയുടെ വൈരൂപ്യം ഓർക്കുന്നത്. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവ് ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ ബലം കണക്കാക്കുന്നു, അതിനുശേഷം മാത്രം കുലത്തിനേറ്റ അപമാനം. ‘തത്ത്വം’ (സത്യം) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ സത്യംതന്നെയാണ് ആവശ്യപ്പെടുന്നത്, കോപത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്ന അതിശയോക്തിയല്ല.

തുടർന്ന് അവൾ ക്രമമനുസരിച്ച് രാമനെ വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. അവൻ നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും വിശാലനേത്രനും മരവുരിയും കറുത്ത മാൻതോലും ധരിച്ചവനും കാമദേവനെപ്പോലെ സുന്ദരനും ദശരഥന്റെ പുത്രനുമാണ്. ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ളതും സ്വർണവളകളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ വില്ലു വലിച്ച്, മഹാവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചങ്ങൾ അവൻ എയ്യുന്നു. ‘അവൻ ശരം എടുക്കുന്നതോ വിടുന്നതോ വില്ലു വലിക്കുന്നതോ യുദ്ധത്തിൽ എനിക്കു കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ശരവർഷത്താൽ കൊല്ലപ്പെടുന്ന സൈന്യത്തെ മാത്രമേ ഞാൻ കണ്ടുള്ളൂ’ എന്ന് അവൾ സ്വന്തം അനുഭവം പറയുന്നു. ഇന്ദ്രൻ വർഷിക്കുന്ന കന്മഴയാൽ നല്ല വിളവ് നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഭയങ്കരവീര്യമുള്ള പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ കാൽനടക്കാരനായ ആ ഒരുവന്റെ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഒന്നര മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ ദൂഷണനോടൊപ്പം ഖരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഋഷിമാർക്ക് അഭയം നൽകപ്പെട്ടു, ദണ്ഡകങ്ങൾ ക്ഷേമമുള്ളതായിത്തീർന്നു. ശൂർപ്പണഖയുടെ വർണനയ്ക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യത്തേത് രാമന്റെ സൗന്ദര്യത്തെക്കുറിച്ച്, രണ്ടാമത്തേത് അവന്റെ യുദ്ധകൗശലത്തെക്കുറിച്ച്. രണ്ടിടത്തും അവൾ അതിശയോക്തി പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല, താൻ നേരിൽ കണ്ടതുമാത്രം പറയുന്നു. ‘എടുക്കുന്നതു കണ്ടില്ല, വിടുന്നതു കണ്ടില്ല, വലിക്കുന്നതു കണ്ടില്ല’ എന്നിങ്ങനെ മൂന്നുവട്ടമുള്ള നിഷേധത്തിലൂടെ അവൾ രാമന്റെ കൈവേഗം കാണിക്കുന്നു — ക്രിയ കാണുന്നേയില്ല, ഫലം മാത്രം കാണുന്നു. വിളവിന്റെ ഉപമയും അത്യന്തം ഉചിതമാണ് — കന്മഴയിൽ വയൽ വേരോടെ നശിക്കുന്നതുപോലെ രാക്ഷസസൈന്യം. ‘കാൽനടക്കാരനായ ഒരുവൻ’ (ഏകേന പദാതിനാ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ആവർത്തിക്കുന്നു — രഥമില്ല, സഹായിയില്ല, സൈന്യമില്ല; കാൽനടയായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ മനുഷ്യൻ. ഈ വിസ്മയംതന്നെ രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കും. കവി ഇവിടെ നേരിൽ കണ്ടവളുടെ വായിലൂടെത്തന്നെ രാമന്റെ പരാക്രമം വർണിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വർണന പ്രാമാണികമാകുന്നു, രാവണന്റെ മനസ്സിൽ അത് കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ പതിയുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘ഞാൻ ഒരുത്തി മാത്രം എങ്ങനെയോ രക്ഷപ്പെട്ടു’ എന്ന് അവൾ തന്റെ വൃത്താന്തം പറയുന്നു — ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമൻ സ്ത്രീവധം ശങ്കിച്ച് എന്നെ അപമാനിച്ചു വിട്ടയച്ചതേയുള്ളൂ. പിന്നെ അവൾ ലക്ഷ്മണനെ വർണിക്കുന്നു — രാമന്റെ സഹോദരൻ, മഹാതേജസ്വി, ഗുണങ്ങളിലും പരാക്രമത്തിലും തുല്യൻ, അനുരക്തനും ഭക്തനും, ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ള വീര്യവാൻ. അവൻ അമർഷമുള്ളവനും ദുർജയനും ജേതാവും വിക്രമിയും ബുദ്ധിമാനും ബലവാനുമാണ്. ‘ഇവൻ രാമന്റെ വലംകൈയാണ്, എപ്പോഴും പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവൾ അവരുടെ അഭേദം കാണിക്കുന്നു. ‘അപമാനിച്ച്’ (പരിഭൂയ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ തന്റെ അപമാനംതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു; എങ്കിലും അതുതന്നെ രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയ്ക്കുള്ള തെളിവാണ്. സ്ത്രീയെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്തവൻ ശത്രുവിനെപ്പോലും ധർമത്താൽത്തന്നെ ജയിക്കുന്നു എന്നു ധ്വനി.

തുടർന്ന് അവൾ സീതയെത്തന്നെ വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു, കാരണം അവളുടെ ഉദ്ദേശ്യം അവിടെയാണ്. രാമന്റെ ധർമപത്നി വിശാലാക്ഷിയും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവളും പ്രിയപ്പെട്ടവളും എപ്പോഴും ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും നിരതയുമാണ്. അവൾ സുന്ദരമായ കേശവും സുന്ദരമായ നാസികയും സുന്ദരമായ തുടകളുമുള്ളവളും സുരൂപയും യശസ്വിനിയുമാണ് — ഈ വനത്തിന്റെ ദേവതയെപ്പോലെ, മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ അവൾ ശോഭിക്കുന്നു. ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ നിറംപോലെയാണ് അവളുടെ കാന്തി; നഖങ്ങൾ ചുവന്നതും ഉയർന്നതും; അവൾ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളവളും സുന്ദരമായ നിതംബമുള്ളവളും നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ളവളുമാണ്; വൈദേഹി, സീത എന്നു പേര്. ‘ദേവിയോ ഗന്ധർവിയോ യക്ഷിയോ കിന്നരിയോ ആയി അങ്ങനെയൊരുത്തിയെ ഭൂമിയിൽ ഞാൻ മുൻപു കണ്ടിട്ടില്ല. സീത ആരുടെ ഭാര്യയാകുന്നുവോ, സന്തോഷത്തോടെ അവൾ ആരെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നുവോ, അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഇന്ദ്രനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമായി ജീവിക്കും. സുശീലയും ശരീരംകൊണ്ടു പ്രശംസനീയയും രൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ സമാനതയില്ലാത്തവളുമായ അവൾ നിനക്കു ചേർന്ന ഭാര്യയാണ്, നീ അവൾക്കു ചേർന്ന ശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവും’ — ഇങ്ങനെ അവൾ രാവണന്റെ കാമം ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ശൂർപ്പണഖയുടെ ചാതുര്യം പ്രകടമാണ് — സീതയുടെ രൂപം വർണിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ രാവണന്റെ കാമം ഉണർത്തുന്നു. ആദ്യം അവൾ സീതയുടെ പാതിവ്രത്യം പറയുന്നു, പിന്നെ അംഗസൗന്ദര്യം, പിന്നെ ‘നിനക്കു ചേർന്നവൾ’ എന്ന ബന്ധസൂചന. പതിനാറും പതിനേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവയിലെ ‘ഈ വനത്തിന്റെ ദേവതയെപ്പോലെ, മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു’ എന്ന ഉപമ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) സവിശേഷതയാണ്. ‘വൈദേഹി’, ‘തനുമധ്യമ’ (നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ളവൾ) എന്നീ പദങ്ങളിലൂടെ അവൾ സീതയുടെ കുലവും ശരീരലാവണ്യവും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജകുമാരിയാണെന്നറിയുന്നതോടെ രാവണന്റെ അഭിമാനവും ഉദ്ദീപിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ അവൾ തന്റെ വൈരൂപ്യത്തിന്റെ കാരണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘വിസ്തൃതമായ ജഘനവും തടിച്ചുയർന്ന സ്തനങ്ങളുമുള്ള ആ സുമുഖിയെ നിനക്കു ഭാര്യയായി കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയതായിരുന്നു; അപ്പോഴാണ് ക്രൂരനായ ലക്ഷ്മണൻ എന്നെ വിരൂപയാക്കിയത്.’ പിന്നെ അവൾ ഭാവി പ്രവചിക്കുന്നു: ‘പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള ആ വൈദേഹിയെ ഇന്നു കാണുന്ന മാത്രയിൽ നീ കാമദേവന്റെ ശരങ്ങൾക്കു വശംവദനാകും.’ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായാണു രചിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിന്റെ അവസാനത്തിൽ അവൾ ഉപായം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘അവളെ ഭാര്യയാക്കാൻ നിനക്ക് ആഗ്രഹമുണ്ടാകുന്നുവെങ്കിൽ, വിജയത്തിനായി വേഗം വലതുകാൽ എടുത്തുവയ്ക്കുക.’ ഇവിടെ അവൾ അപഹരണത്തിന്റെ ഉപായം പറയുന്നില്ല, സങ്കല്പം മാത്രം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഉപായം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ മാരീചനോടൊപ്പമാണു രൂപപ്പെടുക. ‘വലതുകാൽ’ എന്നത് യാത്രാരംഭത്തിന്റെ ശുഭശകുനം സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാക്കാണ്.

ഒടുവിൽ അവൾ നിശ്ചയംതന്നെ ആവശ്യപ്പെടുന്നു: ‘രാക്ഷസേശ്വരാ, എന്റെ ഈ വാക്ക് നിനക്കു രുചിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ശങ്കയില്ലാതെ എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുക. മഹാബലാ, രാമാദികളുടെ അശക്തിയും നിന്റെ ശക്തിയും മനസ്സിലാക്കി, കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ള സീതയെ നിന്റെ ഭാര്യയാക്കുക.’ ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ രാമൻ ജനസ്ഥാനത്തുണ്ടായിരുന്ന നിശാചരന്മാരെ കൊന്നു; ഖരനും ദൂഷണനും കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ടു — ഇതു കേട്ട് ഇന്നു നീ ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകണം.’ ഇങ്ങനെ ശൂർപ്പണഖയുടെ പ്രേരണ അവസാനിക്കുന്നു, രാവണന്റെ മനസ്സിൽ അപഹരണസങ്കല്പം ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ശങ്കയില്ലാതെ’ (നിർവിശങ്കേന) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ശങ്കയുണ്ടെന്ന് അവൾക്കറിയാം. അതിനാൽ ആ ശങ്കയെത്തന്നെ ആദ്യം നീക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Stung by Śūrpaṇakhā's harsh words in the last sarga, Rāvaṇa now grew furious himself. There among his ministers he questioned his sharp-tongued sister: "Who is this Rāma? What is his valour, what does he look like, what can he do? Why has he entered the Daṇḍaka forest, so very hard to pass through? What is this weapon of his that killed those rākṣasas and brought down Khara, Dūṣaṇa and Triśiras in battle? Tell me the truth, lovely one: who disfigured you?" These questions give rise to the rest of the sarga. At the rākṣasa king's words the rākṣasī was almost beside herself with rage. The order of his questions reveals his state of mind: first he wants to know what Rāma is, then why he came to the forest, then what weapon could destroy so great an army in a moment, and only last does he remember his sister's mutilation. So the poet suggests that a king reckons first with his enemy's strength and only then with the insult to his family. And by asking for "the truth" he wanted the facts, not exaggerations born of anger.

Then she gave a proper account of Rāma. "He is long-armed and large-eyed, dressed in bark and black antelope skin, as handsome as the god of love, Rāma, son of Daśaratha. Drawing a bow like Indra's, bright with golden bands, he looses blazing iron shafts like deadly serpents." Then she told what she had herself seen: "I never saw that mighty one in battle taking up his dreadful arrows, or letting them fly, or drawing his bow. All I saw was the army being cut down by his showers of arrows. As Indra beats down a fine crop with a storm of hail, so fourteen thousand rākṣasas of fearful strength were slain with sharp arrows by that one man on foot, and in little more than a muhūrta Khara too was killed, and Dūṣaṇa with him. The sages have been given safety and the Daṇḍaka forest made secure." Her description has two parts, first Rāma's beauty, then his skill in battle, and in neither does she exaggerate; she tells only what she saw. By saying three times over that she never saw him take up, loose or draw, she shows how quick his hands were: the action could not be seen, only its result. The hail and the crop fit exactly, for as a hailstorm flattens a field to the roots, so the rākṣasa army was flattened. And the words "one man on foot" keep coming back: no chariot, no ally, no army, a single man walking on his own feet. That marvel would plant fear in Rāvaṇa's heart. By letting an eyewitness describe Rāma's prowess the poet makes the account convincing, and it sinks all the deeper into Rāvaṇa's mind.

"I alone somehow got away," she said of herself; "Rāma, who knows himself, shrank from killing a woman and let me go with nothing worse than humiliation." Then she described Lakṣmaṇa: "He has a brother of great splendour, his equal in virtue and valour, devoted and loyal to him, a hero named Lakṣmaṇa. Quick to resent an affront, unconquerable, victorious, bold, intelligent and strong, he is Rāma's right arm, his very life-breath walking about outside his body." With that image she shows that the two are one. In admitting she was humiliated she confessed her own disgrace, yet that very fact proves Rāma's devotion to dharma: one who will not kill a woman conquers even his enemies by righteous means.

Next she turned to describing Sītā, for that was her real purpose. "Rāma has a lawful wife, large-eyed, her face like the full moon, dear to him and always devoted to her husband's pleasure and welfare. With her lovely hair, fine nose and shapely thighs, beautiful and renowned, she shines like the goddess of this forest, like a second Śrī. Her skin has the glow of refined gold, her nails are red and high, she bears every auspicious mark; she is fair-hipped and slender-waisted, Vaidehī, Sītā by name. No goddess, no gandharva woman, no yakṣī or kiṃnarī like her have I ever seen on earth. The man whose wife Sītā is, and whom she joyfully embraces, would live more richly in all the worlds than Indra himself. She is of fine character, lovely in form, unmatched on earth for beauty. She is a wife worthy of you, and you are the husband for her." So she kindled Rāvaṇa's desire. Her cunning is plain in this passage: simply by describing Sītā's beauty she inflames him. First she speaks of Sītā's devotion to her husband, then of her beauty of body, then hints at a match with the words "worthy of you". And with "Vaidehī" and "slender-waisted" she names Sītā's lineage and her loveliness together; knowing that she was a king's daughter would stir Rāvaṇa's pride as well.

Then she revealed why she had been disfigured: "It was to bring that broad-hipped, full-breasted, lovely-faced woman here to be your wife that I made my attempt, and for that the cruel Lakṣmaṇa mutilated me." Then she foretold: "Once you see Vaidehī today, her face like the full moon, you will fall under the power of the love-god's arrows." And she gave the call to action: "If the wish arises in you to make her your wife, then quickly set forth your right foot for victory." She did not describe how Sītā was to be carried off; she asked only for his resolve, and the plan would be settled with Mārīca in the sargas to come. Setting out with the right foot is a phrase of good omen for the start of a journey.

At the last she asked him for a decision. "If these words of mine please you, lord of the rākṣasas, then do as I say, Rāvaṇa, without misgiving. Knowing how helpless these people are and how strong you are, mighty one, make the flawless Sītā your wife." The final verse, in a longer metre, rounds it off: "You have heard how Rāma with his straight-flying arrows struck down the night-rovers of Janasthāna, you have seen Khara and Dūṣaṇa slain; now you must decide what is to be done." So Śūrpaṇakhā's urging ends, and in Rāvaṇa's mind the resolve to carry Sītā off takes root. The words "without misgiving" matter: she knew there was doubt in Rāvaṇa's mind, and she wanted to dispel it before anything else.