पूर्वस्मिन् सर्गे शूर्पणखा जनस्थानात् लङ्काम् आगत्य विमानाग्रे उपविष्टं रावणं दृष्टवती। अस्मिन् सर्गे सा दीना विरूपिता च सती अमात्यानां मध्ये एव संक्रुद्धा परुषं वाक्यम् आरभते। लोकं रावयति इति लोकरावणः, तम् अपि सा निर्भयं तर्जयति — ‘कामभोगेषु प्रमत्तः, स्वैरवृत्तः, निरङ्कुशः च त्वम् उत्पन्नं घोरं भयं बोद्धव्यम् अपि न अवबुध्यसे’ इति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः भगिन्याः क्रोधं राज्ञः प्रमादं च मुखामुखं स्थापयति।

ततः सा राजनीतेः दीर्घम् उपदेशम् आरभते। ग्राम्येषु भोगेषु सक्तं कामवृत्तं लुब्धं च महीपतिं प्रजाः श्मशानाग्निम् इव न बहु मन्यन्ते — यथा चिताग्निं जनाः दूरात् एव परिहरन्ति, तथैव तादृशं राजानम् अपि। यः पार्थिवः स्वयं समुचिते काले कार्याणि न अनुतिष्ठति, सः राज्येन सह तैः एव कार्यैः विनश्यति — कार्यनाशः राजनाशश्च एकत्र एव भवतः। यस्य चाराः न नियुक्ताः, यः दर्शनाय दुर्लभः, यः च परवशः, तं नराधिपं मनुष्याः नदीतीरस्य पङ्कं द्विपाः इव दूरात् एव वर्जयन्ति। ये नराधिपाः स्वं विषयं न रक्षन्ति, ते सागरे निमग्नाः गिरयः इव वृद्ध्या न प्रकाशन्ते — महान्तः अपि अदृश्याः एव तिष्ठन्ति। अन्ते सा तीक्ष्णं प्रश्नं करोति — ‘आत्मसमैः देवगन्धर्वदानवैः सह विग्रहं कृत्वा अपि अयुक्तचारः चपलः च त्वं कथं राजा भविष्यसि?’ एषः एव प्रश्नः अग्रे पुनः आवर्तते। अत्र कविः नीतिशास्त्रस्य भाषाम् एव राक्षस्याः मुखे स्थापयति; कोपः अपि तस्याः शास्त्रीयेण क्रमेण एव वहति। ‘स्वयम्’ इति पदेन सा सूचयति — न केवलं सचिवैः, अपितु राज्ञा स्वयम् अपि कार्याणि द्रष्टव्यानि इति।

अनन्तरं सा रावणं बालस्वभावं बुद्धिहीनं च वदति — ‘यत् ज्ञातव्यं तत् एव त्वं न जानीषे; तर्हि कथं राजा भविष्यसि?’ इति पूर्वोक्तं प्रश्नं पुनः उच्चारयति। येषां नरेन्द्राणां चाराः कोशः नयः च अस्वाधीनाः, ते, जयतां श्रेष्ठ, प्राकृतैः जनैः समाः एव — तेषु राजशब्दः नाममात्रम्। यस्मात् राजानः दूरस्थान् सर्वान् अर्थान् चारेण एव पश्यन्ति, तस्मात् ते ‘दीर्घचक्षुषः’ इति उच्यन्ते; एषा संज्ञा एव चारस्य माहात्म्यं कथयति। ततः सा साक्षात् आरोपं करोति — ‘त्वम् अयुक्तचारः, प्राकृतैः सचिवैः परिवृतः; अतः स्वजनं जनस्थानं च निहतम् अपि न अवबुध्यसे।’ ततः वार्ताम् एव प्रमाणीकरोति — भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि, खरः सहदूषणश्च, एकेन एव रामेण हताः; ऋषिभ्यः अभयं दत्तम्, दण्डकारण्यं कृतक्षेमं जातम्, अक्लिष्टकारिणा रामेण च जनस्थानं धर्षितम्। एतत् सर्वं लङ्काधिपतिः अद्यापि न श्रुतवान् इति एव तस्याः तर्जनायाः मूलम्। ‘अर्धाधिकमुहूर्तेन’ इति कालमानं तु अग्रिमे सर्गे वक्ष्यते; अत्र तु सङ्ख्या एव भयङ्करा। एकः पदातिः मनुष्यः, अपरे च चतुर्दश सहस्राणि सन्नद्धाः राक्षसाः — एतत् वैषम्यम् एव सा राज्ञः पुरतः स्थापयति। तस्याः वाक्ये त्रयः क्रमाः स्पष्टाः — प्रथमं सामान्यः नियमः, ततः तस्य नियमस्य नाम, अन्ते च तस्य नियमस्य अनुसारेण रावणस्य परीक्षा। एषः एव क्रमः सर्गे सर्वत्र अनुवर्तते।

पुनः सा रावणम् एव लक्षीकरोति — ‘लुब्धः प्रमत्तः पराधीनः च त्वं स्वविषये एव उत्पन्नं भयं न अवबुध्यसे।’ ततः सा नीतिवचनानि उदाहरति। तीक्ष्णम्, अल्पदातारम्, प्रमत्तम्, गर्वितं शठं च पार्थिवं व्यसने प्राप्ते सर्वाणि भूतानि न अभिधावन्ति — सहायाः तदा दूरे तिष्ठन्ति। अतिमानिनम्, अग्राह्यम्, आत्मना एव सम्भावितं क्रोधनं च नराधिपं व्यसने स्वजनः अपि हन्ति; बाह्यशत्रोः प्रतीक्षा अपि न अपेक्ष्यते। यः कार्याणि न अनुतिष्ठति, भयेषु च न बिभेति, सः शीघ्रं राज्यात् च्युतः दीनः सन् इह तृणैः तुल्यः भवति। शुष्ककाष्ठैः, लोष्ठैः, पांसुभिः अपि किमपि कार्यं सिध्येत्, किन्तु स्थानात् परिभ्रष्टैः वसुधाधिपैः न किमपि सिध्यति — निर्जीवाः अपि पदार्थाः तेभ्यः उपयुक्ततराः। उपभुक्तं वस्त्रं मृदिता स्रक् च यथा त्याज्ये, तथैव राज्यात् भ्रष्टः पुरुषः समर्थः अपि निरर्थकः एव भवति। एतेषु षट्सु श्लोकेषु सा एकम् एव सिद्धान्तं बहुभिः दृष्टान्तैः दृढीकरोति — राज्ञः बलं न देहे न कोशे, अपितु प्रजानां विश्वासे एव तिष्ठति। यदा सः विश्वासः नश्यति, तदा राजा स्वजनैः अपि त्यज्यते, शत्रुभिः च सुखेन गृह्यते। ‘इह’ इति पदेन सा अस्मिन् एव लोके तत् फलं दर्शयति; न तु परलोके। तृणस्य उपमा अत्यन्तं कठोरा — यः सर्वेषां शिरसि आसीत्, सः पादतले पतति इति भावः।

प्रतिपक्षे सा आदर्शं राजानं वर्णयति — यः अप्रमत्तः, सर्वज्ञः, विजितेन्द्रियः, कृतज्ञः, धर्मशीलः च, सः राजा चिरं तिष्ठति। यः नयनाभ्यां सुप्तः अपि नयचक्षुषा जागर्ति, यस्य च क्रोधः प्रसादः च व्यक्तौ — न गूढौ — सः जनैः पूज्यते; प्रजाः तस्य आशयं ज्ञातुं शक्नुवन्ति इति एव तस्य बलम्। एतौ द्वौ श्लोकौ उक्त्वा सा तत्क्षणम् एव तुलनां करोति — ‘त्वं तु, रावण, दुर्बुद्धिः एतैः सर्वैः गुणैः विवर्जितः; यस्य ते चारैः अपि रक्षसां सुमहान् वधः अविदितः, तस्य का राजता?’ ‘नयचक्षुः’ इति रूपकं विशेषेण मननीयम् — चर्मचक्षुः निद्रायां मील्यते, नीतिचक्षुः तु न कदापि।

अन्ते सा वंशस्थवृत्तेन शापप्रायं वचनं वदति — ‘परान् अवमन्यमानः, विषयेषु सङ्गवान्, देशकालविभागस्य तत्त्वम् अजानन्, गुणदोषनिश्चये च अयुक्तबुद्धिः त्वं विपन्नराज्यः सन् न चिरात् विपत्स्यसे।’ एवं तथा परिकीर्तितान् स्वदोषान् बुद्ध्या समीक्ष्य, धनेन दर्पेण बलेन च अन्वितः क्षणदाचराणाम् ईश्वरः रावणः चिरं विचिन्तयामास — अनेन एव मौनेन चिन्तनेन सर्गः समाप्यते। ‘चिरम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रावणः तत्क्षणं न उत्तरं ददाति, अपितु दीर्घं मन्त्रयते।

గత సర్గలో శూర్పణఖ జనస్థానం నుండి లంకకు వచ్చి విమానపు పై అంతస్తులో కూర్చున్న రావణుని చూసింది. ఈ సర్గలో దీనురాలై, వికృతరూపిణియై ఉన్న ఆమె మంత్రుల మధ్యనే తీవ్రమైన కోపంతో కఠినంగా మాట్లాడడం ఆరంభిస్తుంది. లోకాన్ని ఏడిపించేవాడు కనుక లోకరావణుడైన అతనిని కూడా ఆమె నిర్భయంగా గద్దిస్తుంది — ‘కామభోగాలలో మత్తుడవై, ఇష్టానుసారం ప్రవర్తిస్తూ, అదుపు లేనివాడవై, పుట్టుకొచ్చిన ఘోరమైన భయాన్ని తెలుసుకోవలసినవాడవైనా తెలుసుకోవడం లేదు.’ సర్గ ఆరంభంలోనే కవి సోదరి కోపాన్నీ రాజు అజాగ్రత్తనూ ముఖాముఖిగా నిలుపుతాడు.

తరువాత ఆమె రాజనీతిపై దీర్ఘమైన ఉపదేశం ఆరంభిస్తుంది. గ్రామ్యభోగాలలో ఆసక్తుడై, కామానుసారం నడుచుకునే, లోభి అయిన రాజును ప్రజలు శ్మశానాగ్నిలా గౌరవించరు — చితాగ్నిని జనులు దూరం నుండే తప్పించుకున్నట్లే, అలాంటి రాజును కూడా తప్పించుకుంటారు. తగిన సమయంలో తానే స్వయంగా కార్యాలను నిర్వహించని రాజు ఆ కార్యాలతో పాటు రాజ్యంతో సహా నశిస్తాడు — కార్యనాశమూ రాజనాశమూ ఒకేచోట జరుగుతాయి. గూఢచారులను నియమించని, దర్శనానికి దుర్లభుడైన, పరాధీనుడైన రాజును మనుష్యులు నదీతీరపు బురదను ఏనుగులు తప్పించుకున్నట్లుగా దూరం నుండే వర్జిస్తారు. తమ రాజ్యాన్ని రక్షించుకోని రాజులు సముద్రంలో మునిగిన పర్వతాల్లా అభివృద్ధితో ప్రకాశించరు — గొప్పవారైనా కనిపించకుండానే ఉండిపోతారు. చివరకు ఆమె పదునైన ప్రశ్న వేస్తుంది — ‘నీతో సమానులైన దేవ గంధర్వ దానవులతో వైరం పెట్టుకుని కూడా, గూఢచారులు లేనివాడవై, చపలుడవైన నువ్వు ఎలా రాజుగా నిలుస్తావు?’ ఇదే ప్రశ్న ముందు మళ్ళీ వస్తుంది. ఇక్కడ కవి నీతిశాస్త్రపు భాషనే రాక్షసి నోట పెడతాడు; ఆమె కోపం కూడా శాస్త్రీయ క్రమంలోనే ప్రవహిస్తుంది. ‘స్వయమ్’ (స్వయంగా) అనే పదంతో ఆమె సూచిస్తుంది — మంత్రుల ద్వారానే కాక రాజు స్వయంగా కూడా కార్యాలను పర్యవేక్షించాలి.

తరువాత ఆమె రావణుని పిల్లచేష్టలవాడనీ బుద్ధిహీనుడనీ అంటుంది — ‘తెలుసుకోవలసినదే నువ్వు తెలుసుకోవడం లేదు; ఇక ఎలా రాజుగా నిలుస్తావు?’ అని ముందు చెప్పిన ప్రశ్ననే మళ్ళీ పలుకుతుంది. ఏ రాజులకు గూఢచారులూ కోశమూ నీతీ తమ అధీనంలో ఉండవో, వారు, జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, సామాన్యజనులతో సమానులే — వారికి రాజశబ్దం పేరుకు మాత్రమే. రాజులు దూరంలో ఉన్న విషయాలన్నింటినీ గూఢచారుల ద్వారానే చూస్తారు కనుక వారిని ‘దీర్ఘచక్షువులు’ (దూరదృష్టి గలవారు) అంటారు; ఈ పేరే గూఢచారుల మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతుంది. తరువాత ఆమె నేరుగా ఆరోపణ చేస్తుంది — ‘నువ్వు గూఢచారులు లేనివాడవు, సామాన్యులైన మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడినవాడవు; అందుకే నీ స్వజనమూ జనస్థానమూ హతమైనా తెలుసుకోలేకపోతున్నావు.’ తరువాత వార్తనే ప్రమాణంగా నిలుపుతుంది — భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, దూషణునితో కూడిన ఖరుడూ ఒక్క రాముని చేతనే హతులయ్యారు; ఋషులకు అభయం ఇవ్వబడింది, దండకారణ్యం క్షేమంగా మారింది, శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రాముడు జనస్థానాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. ఇదంతా లంకాధిపతి ఇంకా వినలేదనేదే ఆమె గద్దింపుకు మూలం. ‘అర్ధాధికముహూర్తేన’ (ముహూర్తంలో సగానికి కొంచెం ఎక్కువ సమయంలో) అనే కాలపరిమాణం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ మాత్రం సంఖ్యే భయంకరమైనది. ఒకవైపు కాలినడకన ఉన్న ఒక్క మనుష్యుడు, మరొకవైపు సన్నద్ధులైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — ఈ వైషమ్యాన్నే ఆమె రాజు ఎదుట నిలుపుతుంది. ఆమె మాటలో మూడు క్రమాలు స్పష్టంగా ఉన్నాయి — మొదట సామాన్య నియమం, తరువాత ఆ నియమానికి పేరు, చివరకు ఆ నియమం ప్రకారం రావణునికి పరీక్ష. ఇదే క్రమం సర్గ అంతటా అనుసరించబడుతుంది.

మళ్ళీ ఆమె రావణునినే లక్ష్యం చేసుకుంటుంది — ‘లోభివి, అజాగ్రత్తపరుడవు, పరాధీనుడవు అయిన నువ్వు నీ రాజ్యంలోనే పుట్టిన భయాన్ని తెలుసుకోవడం లేదు.’ తరువాత ఆమె నీతివాక్యాలను ఉదాహరిస్తుంది. తీక్ష్ణుడూ, కొంచెమే ఇచ్చేవాడూ, అజాగ్రత్తపరుడూ, గర్వితుడూ, శఠుడూ అయిన రాజుకు ఆపద వచ్చినప్పుడు ఏ ప్రాణీ అతని దగ్గరకు పరుగెత్తదు — సహాయకులు అప్పుడు దూరంగా నిలుస్తారు. అతిగా అహంకరించేవాడూ, ఎవరికీ అందనివాడూ, తనను తానే గొప్పగా భావించుకునేవాడూ, కోపిష్ఠీ అయిన రాజును ఆపదలో స్వజనమే చంపుతుంది; బయటి శత్రువు కోసం ఎదురుచూడవలసిన అవసరమే ఉండదు. కార్యాలను నిర్వహించనివాడూ, భయకారణాలకు భయపడనివాడూ త్వరలోనే రాజ్యభ్రష్టుడై దీనుడై ఈ లోకంలో గడ్డిపోచతో సమానమవుతాడు. ఎండుకట్టెలతో, మట్టిగడ్డలతో, ధూళితో కూడా ఏదో ఒక పని జరగవచ్చు, కాని స్థానభ్రష్టులైన రాజులతో ఏ పనీ జరగదు — నిర్జీవ పదార్థాలు కూడా వారికంటే ఎక్కువ ఉపయోగపడతాయి. వాడిన వస్త్రమూ నలిగిన పూలమాలా విడిచిపెట్టదగినవైనట్లే, రాజ్యభ్రష్టుడైన పురుషుడు సమర్థుడైనా నిరర్థకుడే అవుతాడు. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో ఆమె ఒకే సిద్ధాంతాన్ని అనేక దృష్టాంతాలతో దృఢపరుస్తుంది — రాజు బలం దేహంలోనూ కోశంలోనూ కాదు, ప్రజల విశ్వాసంలోనే ఉంటుంది. ఆ విశ్వాసం నశించినప్పుడు రాజు స్వజనులచేతనే విడిచిపెట్టబడతాడు, శత్రువులచేత సులభంగా పట్టుబడతాడు. ‘ఇహ’ (ఇక్కడ) అనే పదంతో ఆమె ఈ లోకంలోనే ఆ ఫలాన్ని చూపుతుంది; పరలోకంలో కాదు. గడ్డిపోచ ఉపమ అత్యంత కఠినమైనది — అందరి తలపై ఉన్నవాడు అరికాళ్ళ కింద పడతాడని భావం.

దీనికి ప్రతిగా ఆమె ఆదర్శ రాజును వర్ణిస్తుంది — అజాగ్రత్త లేనివాడూ, సర్వజ్ఞుడూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడూ, కృతజ్ఞుడూ, ధర్మశీలుడూ అయిన రాజు చిరకాలం నిలుస్తాడు. కళ్ళతో నిద్రిస్తున్నా నీతి అనే కంటితో మేల్కొని ఉండేవాడూ, కోపమూ ప్రసన్నతా స్పష్టంగా — దాచకుండా — కనిపించేవాడూ అయిన రాజు జనులచేత పూజించబడతాడు; ప్రజలు అతని ఆశయాన్ని తెలుసుకోగలగడమే అతని బలం. ఈ రెండు శ్లోకాలు చెప్పి ఆమె తక్షణమే పోలిక చేస్తుంది — ‘కాని, రావణా, దుర్బుద్ధివైన నువ్వు ఈ గుణాలన్నింటికీ దూరమైనవాడవు; గూఢచారుల ద్వారా కూడా రాక్షసుల ఇంతటి మహావధ తెలియని నీకు రాజత్వం ఏమిటి?’ ‘నయచక్షుః’ (నీతి అనే కన్ను) అనే రూపకం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — చర్మచక్షువు నిద్రలో మూసుకుంటుంది, కాని నీతిచక్షువు ఎన్నడూ మూసుకోదు.

చివరకు ఆమె వంశస్థవృత్తంలో శాపప్రాయమైన మాట అంటుంది — ‘ఇతరులను అవమానించేవాడవు, విషయసుఖాలలో ఆసక్తుడవు, దేశకాల విభాగ తత్త్వం తెలియనివాడవు, గుణదోషాల నిర్ణయంలో అయుక్తమైన బుద్ధి గలవాడవు అయిన నువ్వు రాజ్యం కోల్పోయి అచిరకాలంలోనే ఆపదలో పడతావు.’ ఇలా ఆమె వర్ణించిన తన దోషాలను బుద్ధితో సమీక్షించి, ధనంతో, దర్పంతో, బలంతో కూడిన రాత్రించరుల అధిపతి రావణుడు చాలాసేపు ఆలోచించాడు — ఈ మౌనచింతనతోనే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘చిరమ్’ (చాలాసేపు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రావణుడు తక్షణం సమాధానం ఇవ్వడు, దీర్ఘంగా ఆలోచిస్తాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகை ஜனஸ்தானத்திலிருந்து இலங்கைக்கு வந்து, விமானத்தின் உச்சியில் அமர்ந்திருந்த ராவணனைக் கண்டாள். இந்தச் சர்க்கத்தில், துயருற்றவளும் உருக்குலைக்கப்பட்டவளுமான அவள் அமைச்சர்களின் நடுவிலேயே கடுங்கோபத்துடன் கடுஞ்சொற்களைத் தொடங்குகிறாள். உலகையே அலறச் செய்வதால் ‘லோகராவணன்’ எனப்படுபவனையும் அவள் அச்சமின்றி மிரட்டுகிறாள்: ‘காம போகங்களில் மயங்கியவனே, மனம்போனபடி நடப்பவனே, கட்டுப்பாடற்றவனே, உனக்கு எழுந்துள்ள கொடிய அபாயத்தை, அறிய வேண்டியதையும் நீ அறியவில்லை.’ சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவி சகோதரியின் கோபத்தையும் அரசனின் அசட்டையையும் நேருக்கு நேர் நிறுத்துகிறார்.

பிறகு அவள் ராஜநீதி பற்றிய நீண்ட அறிவுரையைத் தொடங்குகிறாள். இழிந்த இன்பங்களில் பற்றுக்கொண்ட, காமத்தின்படி நடக்கும், பேராசைமிக்க அரசனை மக்கள் சுடுகாட்டு நெருப்பைப்போல் மதிப்பதில்லை — சிதை நெருப்பை மக்கள் தொலைவிலிருந்தே விலக்குவதுபோல அத்தகைய அரசனையும் விலக்குகின்றனர். உரிய காலத்தில் தானே காரியங்களைச் செய்யாத அரசன், அந்தக் காரியங்களோடும் தன் அரசோடும் சேர்ந்து அழிகிறான் — காரிய அழிவும் அரசன் அழிவும் ஒருசேர நிகழ்கின்றன. ஒற்றர்களை நியமிக்காதவனும், காண்பதற்கு அரியவனும், பிறர் வசப்பட்டவனுமான அரசனை, ஆற்றங்கரைச் சேற்றை யானைகள் தவிர்ப்பதுபோல மனிதர்கள் தொலைவிலிருந்தே தவிர்க்கின்றனர். தம் நாட்டைக் காக்காத அரசர்கள் கடலில் மூழ்கிய மலைகளைப்போல் வளர்ச்சியால் பொலிவதில்லை — பெரியவர்களாயினும் கண்ணுக்குத் தெரியாமலே இருக்கின்றனர். இறுதியில் அவள் கூர்மையான கேள்வியைக் கேட்கிறாள்: ‘உனக்கு நிகரான தேவர், கந்தர்வர், தானவர்களுடன் பகை கொண்டிருந்தும், ஒற்றர்களை நியமிக்காத சபலனான நீ எப்படி அரசனாக இருப்பாய்?’ இதே கேள்வி பின்னர் மீண்டும் வருகிறது. இங்கே கவி நீதிசாஸ்திரத்தின் மொழியையே ராக்ஷசியின் வாயில் வைக்கிறார்; அவள் கோபமும் சாஸ்திர முறைப்படியே பாய்கிறது. ‘தானே’ என்ற சொல்லால் அவள் குறிப்பிடுகிறாள் — அமைச்சர்கள் மட்டுமல்ல, அரசனும் தானே காரியங்களைக் கவனிக்க வேண்டும்.

அடுத்து அவள் ராவணனைச் சிறுபிள்ளைத்தனமானவன், அறிவற்றவன் என்கிறாள்: ‘அறிய வேண்டியதையே நீ அறியவில்லை; அப்படியானால் எப்படி அரசனாக இருப்பாய்?’ என்று முன் கேட்ட கேள்வியை மீண்டும் எழுப்புகிறாள். வெற்றியாளர்களில் சிறந்தவனே, எந்த அரசர்களுக்கு ஒற்றர்களும் கருவூலமும் நீதிநெறியும் தம் வசத்தில் இல்லையோ, அவர்கள் சாதாரண மக்களுக்குச் சமமானவர்களே — அவர்களுக்கு அரசன் என்ற சொல் பெயரளவில் மட்டுமே. தொலைவிலுள்ள எல்லா விஷயங்களையும் அரசர்கள் ஒற்றர்கள் மூலமே காண்பதால், அவர்கள் ‘நீண்ட கண்ணுடையவர்கள்’ என்று அழைக்கப்படுகிறார்கள்; இந்தப் பெயரே ஒற்றர்களின் மகிமையைச் சொல்கிறது. பிறகு அவள் நேரடியாகக் குற்றம் சாட்டுகிறாள்: ‘நீ ஒற்றர்களை நியமிக்காதவன், சாதாரண அமைச்சர்களால் சூழப்பட்டவன்; ஆகவே உன் உறவினரும் ஜனஸ்தானமும் அழிக்கப்பட்டதையும் நீ அறியவில்லை.’ பிறகு அவள் செய்தியையே உறுதிப்படுத்துகிறாள் — கொடுஞ்செயல் புரியும் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களும், தூஷணனுடன் கரனும் ஒரே ராமனால் கொல்லப்பட்டனர்; ரிஷிகளுக்கு அபயம் அளிக்கப்பட்டது; தண்டகாரண்யம் பாதுகாப்பானதாக ஆனது; எளிதாகச் செயல்களை முடிப்பவனான ராமனால் ஜனஸ்தானம் தாக்கி வீழ்த்தப்பட்டது. இவை அனைத்தையும் இலங்கை வேந்தன் இன்னும் கேள்விப்படவில்லை என்பதே அவள் மிரட்டலின் வேர். ‘ஒன்றரை முகூர்த்தத்துக்குள்’ என்ற கால அளவு அடுத்த சர்க்கத்தில் சொல்லப்படும்; இங்கே எண்ணிக்கையே அச்சமூட்டுகிறது. ஒருபுறம் கால்நடையாக நிற்கும் ஒரு மனிதன், மறுபுறம் போருக்கு ஆயத்தமான பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் — இந்த ஏற்றத்தாழ்வையே அவள் அரசன் முன் வைக்கிறாள். அவள் பேச்சில் மூன்று படிகள் தெளிவாக உள்ளன — முதலில் பொதுவான விதி, பின் அந்த விதியின் பெயர், இறுதியில் அந்த விதியின்படி ராவணனைச் சோதித்தல். இதே முறை சர்க்கம் முழுவதும் பின்பற்றப்படுகிறது.

மீண்டும் அவள் ராவணனையே குறிவைக்கிறாள்: ‘பேராசைக்காரனும், அசட்டையானவனும், பிறர் வசப்பட்டவனுமான நீ உன் நாட்டிலேயே எழுந்துள்ள அபாயத்தை அறியவில்லை.’ பிறகு அவள் நீதி மொழிகளை எடுத்துக் காட்டுகிறாள். கடுமையானவனும், குறைவாகக் கொடுப்பவனும், அசட்டையானவனும், செருக்குற்றவனும், வஞ்சகனுமான அரசனுக்குத் துன்பம் வரும்போது எந்த உயிரும் உதவிக்கு ஓடி வருவதில்லை — துணைவர்கள் அப்போது விலகியே நிற்கின்றனர். மிகுந்த அகந்தையுடையவனும், அணுக முடியாதவனும், தன்னைத் தானே பெரிதாக மதிப்பவனும், கோபக்காரனுமான அரசனைத் துன்பக் காலத்தில் அவன் சொந்த மக்களே கொல்கின்றனர்; வெளிப் பகைவனுக்காகக் காத்திருக்கவே தேவையில்லை. காரியங்களைச் செய்யாதவனும், அஞ்ச வேண்டியவற்றுக்கு அஞ்சாதவனுமானவன் விரைவில் அரசிலிருந்து வீழ்ந்து, துயருற்று, இங்கே புல்லுக்குச் சமமாகிறான். காய்ந்த கட்டைகளாலும், மண்கட்டிகளாலும், புழுதியாலும்கூட ஏதேனும் காரியம் நடக்கலாம்; ஆனால் பதவியிலிருந்து வீழ்ந்த அரசர்களால் எதுவும் நடக்காது — உயிரற்ற பொருள்களும் அவர்களைவிடப் பயனுள்ளவை. அணிந்து பழகிய ஆடையும் கசங்கிய மாலையும் தூக்கி எறியப்படுவதுபோல, அரசிலிருந்து வீழ்ந்த மனிதன் திறமையுள்ளவனாயினும் பயனற்றவனாகிறான். இந்த ஆறு சுலோகங்களில் அவள் ஒரே கொள்கையைப் பல எடுத்துக்காட்டுகளால் உறுதிப்படுத்துகிறாள் — அரசனின் வலிமை உடலிலோ கருவூலத்திலோ இல்லை, மக்களின் நம்பிக்கையிலேயே உள்ளது. அந்த நம்பிக்கை அழியும்போது அரசன் தன் மக்களாலேயே கைவிடப்படுகிறான்; பகைவர்களால் எளிதில் பிடிக்கப்படுகிறான். ‘இங்கே’ என்ற சொல்லால் அவள் அந்தப் பலனை இந்த உலகிலேயே காட்டுகிறாள்; மறுமையில் அல்ல. புல் என்ற உவமை மிகக் கடுமையானது — அனைவரின் தலைமேல் இருந்தவன் காலடியில் விழுகிறான் என்பது கருத்து.

இதற்கு எதிராக அவள் லட்சிய அரசனை வர்ணிக்கிறாள் — அசட்டையற்றவனும், எல்லாம் அறிந்தவனும், புலன்களை வென்றவனும், நன்றியுடையவனும், தர்ம ஒழுக்கமுடையவனுமான அரசன் நெடுங்காலம் நிலைத்திருப்பான். கண்களால் உறங்கினாலும் நீதிக் கண்ணால் விழித்திருப்பவனும், கோபமும் அருளும் வெளிப்படையாக — மறைவின்றி — தெரிபவனுமானவன் மக்களால் போற்றப்படுகிறான்; மக்கள் அவன் உள்ளக் கருத்தை அறிய முடிகிறது என்பதே அவன் வலிமை. இந்த இரண்டு சுலோகங்களைச் சொன்னவுடனே அவள் ஒப்பிடுகிறாள்: ‘ஆனால் ராவணா, தீய அறிவுடைய நீ இந்தக் குணங்கள் அனைத்தும் இல்லாதவன்; ராக்ஷசர்களின் இவ்வளவு பெரிய அழிவும் உன் ஒற்றர்கள் மூலம்கூட உனக்குத் தெரியவில்லை என்றால், உனக்கு என்ன அரசத்தன்மை?’ ‘நீதிக் கண்’ என்ற உருவகம் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத்தக்கது — தோல் கண் உறக்கத்தில் மூடுகிறது; நீதிக் கண்ணோ ஒருபோதும் மூடுவதில்லை.

இறுதியில் அவள் வம்சஸ்த யாப்பில் சாபம்போன்ற சொல்லைச் சொல்கிறாள்: ‘பிறரை இகழ்பவனும், புலனின்பங்களில் பற்றுடையவனும், இடம், காலம் ஆகியவற்றைப் பகுத்தறியும் உண்மையை அறியாதவனும், குணம் குற்றம் தீர்மானிப்பதில் தகாத அறிவுடையவனுமான நீ, அரசை இழந்து, விரைவில் அழிவை அடைவாய்.’ இவ்வாறு அவள் எடுத்துரைத்த தன் குற்றங்களை அறிவால் ஆராய்ந்து, செல்வமும் செருக்கும் வலிமையும் கொண்ட, இரவில் திரிபவர்களின் தலைவனான ராவணன் நெடுநேரம் சிந்தித்தான் — இந்த மௌனச் சிந்தனையோடே சர்க்கம் முடிகிறது. ‘நெடுநேரம்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராவணன் உடனே பதில் சொல்லவில்லை; நீண்ட நேரம் ஆலோசிக்கிறான்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದು ವಿಮಾನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀನಳೂ ವಿರೂಪಳೂ ಆದ ಅವಳು ಮಂತ್ರಿಗಳ ನಡುವೆಯೇ ಕೋಪದಿಂದ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲೋಕವನ್ನು ಅಳುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು ಎಂಬುದರಿಂದ ಲೋಕರಾವಣನೆನಿಸಿದ ಅವನನ್ನೂ ಅವಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಗದರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಕಾಮಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆತು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಯಾವ ಅಂಕುಶವೂ ಇಲ್ಲದ ನೀನು ತಿಳಿಯಲೇಬೇಕಾದ, ಎದುರಾಗಿರುವ ಘೋರ ಭಯವನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ತಂಗಿಯ ಕೋಪವನ್ನೂ ರಾಜನ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನೂ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾಜನೀತಿಯ ದೀರ್ಘ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಗ್ರಾಮ್ಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ, ಕಾಮವಶನಾದ, ಲೋಭಿಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಸ್ಮಶಾನದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಚಿತೆಯ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಜನರು ದೂರದಿಂದಲೇ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಂತಹ ರಾಜನನ್ನೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ರಾಜನು ತಕ್ಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಆ ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆಯೇ ರಾಜ್ಯಸಹಿತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ — ಕಾರ್ಯನಾಶವೂ ರಾಜನಾಶವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಯಾರು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ದರ್ಶನ ದುರ್ಲಭವೋ, ಯಾರು ಪರವಶನೋ, ಅಂತಹ ರಾಜನನ್ನು ಆನೆಗಳು ನದೀತೀರದ ಕೆಸರನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ಮನುಷ್ಯರು ದೂರದಿಂದಲೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ನಾಡನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಏಳಿಗೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ದೊಡ್ಡವರಾದರೂ ಕಾಣದಂತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನಗೆ ಸಮಾನರಾದ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೊಡನೆ ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡೂ, ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸದ ಚಂಚಲನಾದ ನೀನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ?’ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಅವಳ ಕೋಪವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲ, ರಾಜನು ಸ್ವತಃ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಲಸ್ವಭಾವದವನೆಂದೂ ಬುದ್ಧಿಹೀನನೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದನ್ನೇ ನೀನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ರಾಜನಾಗಿ ಉಳಿಯುವೆ?’ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಜಯಶೀಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾವ ರಾಜರಿಗೆ ಗೂಢಚಾರರು, ಕೋಶ ಮತ್ತು ನೀತಿ ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಸಮಾನರೇ — ಅವರಿಗೆ ‘ರಾಜ’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹೆಸರು. ರಾಜರು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕವೇ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ‘ದೀರ್ಘಚಕ್ಷುಗಳು’ (ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಈ ಹೆಸರೇ ಗೂಢಚಾರರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ನೇರವಾದ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಗೂಢಚಾರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನವರೂ ಜನಸ್ಥಾನವೂ ನಾಶವಾದುದು ಕೂಡ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು, ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು, ರಾಮನೊಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಹತರಾದರು; ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ದೊರಕಿತು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಕ್ಷೇಮವಾಯಿತು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನ ಧ್ವಂಸವಾಯಿತು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಲಂಕಾಧಿಪತಿ ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಗದರಿಕೆಯ ಮೂಲ. ‘ಅರ್ಧಾಧಿಕಮುಹೂರ್ತೇನ’ (ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಭಯಂಕರ. ಒಬ್ಬ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಮನುಷ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸಜ್ಜಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು — ಈ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನೇ ಅವಳು ರಾಜನ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ, ಅನಂತರ ಆ ನಿಯಮದ ಹೆಸರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯಮದಂತೆ ರಾವಣನ ಪರೀಕ್ಷೆ. ಇದೇ ಕ್ರಮ ಸರ್ಗದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತೆ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಲೋಭಿಯೂ ಅಜಾಗರೂಕನೂ ಪರಾಧೀನನೂ ಆದ ನೀನು ನಿನ್ನ ನಾಡಿನಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಭಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ನೀತಿವಚನಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಉಗ್ರಸ್ವಭಾವದ, ಕಡಿಮೆ ಕೊಡುವ, ಅಜಾಗರೂಕನಾದ, ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದ, ಕಪಟಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ನೆರವಿಗೆ ಓಡಿಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಆಗ ಸಹಾಯಕರು ದೂರವೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅತಿ ಅಹಂಕಾರಿಯಾದ, ಯಾರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳದ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ, ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ವಜನರೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ; ಹೊರಗಿನ ಶತ್ರುವಿಗಾಗಿ ಕಾಯುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಭಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಣಗಿದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಗಳಿಂದ, ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಸಾಧಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಪದವಿಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾದ ರಾಜರಿಂದ ಏನೂ ಸಾಧಿಸಲಾಗದು — ಜಡವಸ್ತುಗಳೂ ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ. ಉಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯೂ ಕಸಕಿದ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಪುರುಷನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನೇಕ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ರಾಜನ ಬಲ ದೇಹದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಕೋಶದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆ ವಿಶ್ವಾಸ ನಾಶವಾದಾಗ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ವಜನರೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಶತ್ರುಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಇಹ’ (ಇಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಆ ಫಲವನ್ನು ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಲ್ಲ. ಹುಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ — ಎಲ್ಲರ ತಲೆಯ ಮೇಲಿದ್ದವನು ಕಾಲ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವಳು ಆದರ್ಶ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರು ಎಚ್ಚರವುಳ್ಳವನೋ, ಸರ್ವಜ್ಞನೋ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ, ಕೃತಜ್ಞನೋ, ಧರ್ಮಶೀಲನೋ, ಅಂತಹ ರಾಜನು ಬಹುಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಕೋಪವೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆಯೋ — ಮರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ — ಅವನನ್ನು ಜನರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನ ಆಶಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಬಲ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾವಣ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ನೀನಾದರೋ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ವಂಚಿತನು; ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸಂಹಾರವೂ ನಿನ್ನ ಗೂಢಚಾರರ ಮೂಲಕ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವೆಂದರೆ ನಿನ್ನದು ಎಂತಹ ರಾಜತ್ವ?’ ‘ನಯಚಕ್ಷುಃ’ (ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣು) ಎಂಬ ರೂಪಕವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಚರ್ಮದ ಕಣ್ಣು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನೀತಿಯ ಕಣ್ಣು ಎಂದಿಗೂ ಮುಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಶಾಪದಂತಹ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇತರರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾ, ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ದೇಶಕಾಲಗಳ ವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಯೋಗ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಹುಬೇಗನೆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಎಣಿಸಿ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಧನ, ದರ್ಪ, ಬಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಶಾಚರರ ಒಡೆಯನಾದ ರಾವಣನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಚಿಂತಿಸಿದನು — ಈ ಮೌನವಾದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಚಿರಮ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾವಣನು ತಕ್ಷಣ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു ലങ്കയിലെത്തി വിമാനത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിലിരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ ദീനയും വിരൂപയുമായ അവൾ മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിൽത്തന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധയായി പരുഷമായ വാക്കുകൾ ആരംഭിക്കുന്നു. ലോകത്തെ കരയിക്കുന്നവനാകയാൽ ‘ലോകരാവണൻ’ ആയ അവനെപ്പോലും അവൾ നിർഭയം ശകാരിക്കുന്നു: ‘കാമഭോഗങ്ങളിൽ മതിമറന്നവനും തോന്നിയപോലെ ജീവിക്കുന്നവനും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനുമായ നീ, ഉണ്ടായിക്കഴിഞ്ഞ ഘോരമായ ഭയം അറിയേണ്ടതായിട്ടും അറിയുന്നില്ല.’ സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി സഹോദരിയുടെ ക്രോധത്തെയും രാജാവിന്റെ അശ്രദ്ധയെയും മുഖാമുഖം നിർത്തുന്നു.

തുടർന്ന് അവൾ രാജനീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ദീർഘമായ ഉപദേശം ആരംഭിക്കുന്നു. ഗ്രാമ്യഭോഗങ്ങളിൽ ആസക്തനും കാമത്തിനടിപ്പെട്ടവനും ലുബ്ധനുമായ രാജാവിനെ ശ്മശാനാഗ്നിയെയെന്നപോലെ പ്രജകൾ വലുതായി മാനിക്കുന്നില്ല — ചിതയിലെ തീയെ ആളുകൾ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഒഴിവാക്കുന്നതുപോലെ അത്തരം രാജാവിനെയും. ഉചിതമായ സമയത്ത് സ്വയം കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കാത്ത രാജാവ് രാജ്യത്തോടൊപ്പം ആ കാര്യങ്ങളാൽത്തന്നെ നശിക്കുന്നു — കാര്യനാശവും രാജനാശവും ഒരുമിച്ചുതന്നെ സംഭവിക്കുന്നു. ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കാത്തവനും കാണാൻ കിട്ടാത്തവനും പരാധീനനുമായ രാജാവിനെ, നദീതീരത്തെ ചെളിയെ ആനകൾ എന്നപോലെ, മനുഷ്യർ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ഒഴിവാക്കുന്നു. സ്വന്തം രാജ്യം രക്ഷിക്കാത്ത രാജാക്കന്മാർ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അഭിവൃദ്ധിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല — മഹാന്മാരാണെങ്കിലും അദൃശ്യരായിത്തന്നെ കഴിയുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ മൂർച്ചയേറിയ ഒരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ‘നിനക്കു തുല്യരായ ദേവന്മാരോടും ഗന്ധർവന്മാരോടും ദാനവന്മാരോടും ശത്രുത ഉണ്ടാക്കിയിട്ടും, ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കാത്തവനും ചപലനുമായ നീ എങ്ങനെ രാജാവായിരിക്കും?’ ഈ ചോദ്യംതന്നെ മുന്നോട്ടു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷതന്നെ രാക്ഷസിയുടെ വായിൽ വയ്ക്കുന്നു; അവളുടെ കോപംപോലും ശാസ്ത്രീയമായ ക്രമത്തിലാണ് ഒഴുകുന്നത്. ‘സ്വയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മന്ത്രിമാർ മാത്രമല്ല, രാജാവും സ്വയം കാര്യങ്ങൾ നോക്കേണ്ടതുണ്ട്.

തുടർന്ന് അവൾ രാവണനെ ബാലസ്വഭാവമുള്ളവനെന്നും ബുദ്ധിയില്ലാത്തവനെന്നും വിളിക്കുന്നു: ‘അറിയേണ്ടതുതന്നെ നീ അറിയുന്നില്ല; പിന്നെ നീ എങ്ങനെ രാജാവായിരിക്കും?’ — ഇങ്ങനെ മുൻപു ചോദിച്ച ചോദ്യം വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കുന്നു. ജേതാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ചാരന്മാരും ഖജനാവും നയവും സ്വാധീനത്തിലില്ലാത്ത രാജാക്കന്മാർ സാധാരണജനങ്ങൾക്കു തുല്യരാണ് — അവരിൽ ‘രാജാവ്’ എന്ന വാക്ക് പേരിനു മാത്രം. ദൂരെയുള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും രാജാക്കന്മാർ ചാരന്മാരിലൂടെ കാണുന്നതിനാൽ അവർ ‘ദീർഘചക്ഷുസ്സുകൾ’ (ദൂരദൃഷ്ടിയുള്ളവർ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ സംജ്ഞതന്നെ ചാരന്റെ മാഹാത്മ്യം വിളിച്ചുപറയുന്നു. പിന്നെ അവൾ നേരിട്ട് ആരോപണം ഉന്നയിക്കുന്നു: ‘നീ ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കാത്തവനാണ്, സാധാരണക്കാരായ മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനാണ്; അതിനാൽ സ്വജനങ്ങളും ജനസ്ഥാനവും നശിച്ചിട്ടും നീ അറിയുന്നില്ല.’ പിന്നെ വാർത്തതന്നെ തെളിവായി നിരത്തുന്നു — ഭയങ്കരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരും ദൂഷണനോടൊപ്പം ഖരനും ഒരൊറ്റ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഋഷിമാർക്ക് അഭയം നൽകപ്പെട്ടു; ദണ്ഡകാരണ്യം ക്ഷേമമുള്ളതായിത്തീർന്നു; അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ ജനസ്ഥാനം കീഴടക്കി. ഇതൊന്നും ലങ്കാധിപതി ഇതുവരെ കേട്ടിട്ടില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ ശകാരത്തിന്റെ മൂലം. ‘ഒന്നര മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ’ (അർധാധികമുഹൂർത്തേന) എന്ന സമയക്കണക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിലാണു പറയുന്നത്; ഇവിടെ സംഖ്യതന്നെ ഭയങ്കരമാണ്. ഒരു വശത്ത് കാൽനടക്കാരനായ ഒരൊറ്റ മനുഷ്യൻ, മറുവശത്ത് സന്നദ്ധരായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ — ഈ വൈഷമ്യമാണ് അവൾ രാജാവിനു മുന്നിൽ നിരത്തുന്നത്. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം സാമാന്യനിയമം, പിന്നെ ആ നിയമത്തിന്റെ പേര്, ഒടുവിൽ ആ നിയമമനുസരിച്ചുള്ള രാവണന്റെ പരീക്ഷ. ഈ ക്രമംതന്നെ സർഗത്തിലുടനീളം തുടരുന്നു.

വീണ്ടും അവൾ രാവണനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു: ‘ലുബ്ധനും അശ്രദ്ധനും പരാധീനനുമായ നീ സ്വന്തം രാജ്യത്തുതന്നെ ഉണ്ടായ ഭയം അറിയുന്നില്ല.’ പിന്നെ അവൾ നീതിവചനങ്ങൾ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. തീക്ഷ്ണനും അല്പം മാത്രം നൽകുന്നവനും അശ്രദ്ധനും ഗർവിതനും ശഠനുമായ രാജാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് ആപത്തു വരുമ്പോൾ ഒരു ജീവിയും ഓടിയെത്തുന്നില്ല — സഹായികൾ അപ്പോൾ ദൂരെ മാറിനിൽക്കുന്നു. അതിമാനിയും സമീപിക്കാനാവാത്തവനും സ്വയം വലിയവനെന്നു കരുതുന്നവനും ക്രോധിയുമായ രാജാവിനെ ആപത്തിൽ സ്വജനങ്ങൾതന്നെ കൊല്ലുന്നു; പുറത്തെ ശത്രുവിനെ കാത്തിരിക്കേണ്ടതുപോലുമില്ല. കാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കാത്തവനും ഭയപ്പെടേണ്ടിടത്തു ഭയപ്പെടാത്തവനും വേഗം രാജ്യത്തുനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായി ദീനനായി ഇവിടെ പുല്ലിനു തുല്യനായിത്തീരുന്നു. ഉണങ്ങിയ വിറകുകൊണ്ടോ മൺകട്ടകൊണ്ടോ പൊടികൊണ്ടോ പോലും എന്തെങ്കിലും കാര്യം നടന്നേക്കാം; എന്നാൽ സ്ഥാനഭ്രഷ്ടരായ രാജാക്കന്മാരെക്കൊണ്ട് ഒരു കാര്യവും നടക്കുന്നില്ല — ജീവനില്ലാത്ത വസ്തുക്കൾപോലും അവരെക്കാൾ ഉപകാരപ്രദമാണ്. ഉപയോഗിച്ച വസ്ത്രവും ഞെരിഞ്ഞ മാലയും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, രാജ്യത്തുനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായ പുരുഷൻ സമർഥനാണെങ്കിലും നിരർഥകനായിത്തീരുന്നു. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ ഒരേ സിദ്ധാന്തത്തെ അനേകം ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ബലം ശരീരത്തിലോ ഖജനാവിലോ അല്ല, പ്രജകളുടെ വിശ്വാസത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ആ വിശ്വാസം നശിക്കുമ്പോൾ രാജാവ് സ്വജനങ്ങളാൽപോലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, ശത്രുക്കൾ അവനെ എളുപ്പം പിടികൂടുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഇവിടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ ആ ഫലം ഈ ലോകത്തുതന്നെ കാണിക്കുന്നു, പരലോകത്തല്ല. പുല്ലിന്റെ ഉപമ അത്യന്തം കഠിനമാണ് — എല്ലാവരുടെയും തലയ്ക്കു മുകളിലായിരുന്നവൻ കാൽച്ചുവട്ടിൽ വീഴുന്നു എന്നു ഭാവം.

മറുവശത്ത് അവൾ ആദർശരാജാവിനെ വർണിക്കുന്നു — ശ്രദ്ധാലുവും എല്ലാം അറിയുന്നവനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനും കൃതജ്ഞനും ധർമശീലനുമായ രാജാവ് ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നു. കണ്ണുകൾകൊണ്ട് ഉറങ്ങുമ്പോഴും നയമാകുന്ന കണ്ണുകൊണ്ട് ഉണർന്നിരിക്കുന്നവനും, ക്രോധവും പ്രസാദവും വ്യക്തമായി — ഒളിച്ചുവയ്ക്കാതെ — പ്രകടമാക്കുന്നവനുമായ രാജാവ് ജനങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; പ്രജകൾക്ക് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അറിയാൻ കഴിയുന്നു എന്നതുതന്നെ അവന്റെ ബലം. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പറഞ്ഞശേഷം അവൾ ഉടനെ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു: ‘രാവണാ, ദുർബുദ്ധിയായ നീയാകട്ടെ ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഇല്ലാത്തവനാണ്; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇത്ര വലിയ വധംപോലും ചാരന്മാരിലൂടെ അറിയാത്ത നിനക്ക് എന്തു രാജത്വം?’ ‘നയചക്ഷുസ്സ്’ (നീതിയാകുന്ന കണ്ണ്) എന്ന രൂപകം പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — മാംസചക്ഷുസ്സ് ഉറക്കത്തിൽ അടയുന്നു, നീതിചക്ഷുസ്സാകട്ടെ ഒരിക്കലും അടയുന്നില്ല.

ഒടുവിൽ അവൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ശാപസമാനമായ വാക്കു പറയുന്നു: ‘അന്യരെ അവമാനിക്കുന്നവനും വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തനും ദേശകാലവിഭാഗത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയാത്തവനും ഗുണദോഷനിർണയത്തിൽ ബുദ്ധി ഉറപ്പിക്കാത്തവനുമായ നീ രാജ്യം നശിച്ച് അധികം താമസിയാതെ നശിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അവൾ എടുത്തുപറഞ്ഞ സ്വന്തം ദോഷങ്ങൾ ബുദ്ധികൊണ്ടു പരിശോധിച്ച്, ധനവും ദർപ്പവും ബലവും ഉള്ളവനായ, രാത്രിസഞ്ചാരികളുടെ അധിപനായ രാവണൻ ഏറെനേരം ചിന്തിച്ചു — ഈ മൗനചിന്തനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘ഏറെനേരം’ (ചിരം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാവണൻ ഉടനെ മറുപടി നൽകുന്നില്ല, ദീർഘമായി ആലോചിക്കുന്നു.

In the last sarga Śūrpaṇakhā had come from Janasthāna to Laṅkā and seen Rāvaṇa seated on the upper deck of his flying palace. Now, wretched and disfigured, blazing with anger, she spoke harsh words to him in the very midst of his ministers. He was Rāvaṇa, the one who makes the world cry out, yet she rebuked him without fear: "Lost in the pleasures of desire, wilful and unchecked, you do not see the terrible danger that has arisen, though you ought to see it." At the very start of the sarga the poet sets the sister's anger face to face with the king's heedlessness.

Then she launched into a long lesson in the duties of a king. "A ruler who clings to vulgar pleasures, lives by his whims and is greedy is held cheap by his subjects, like a fire in a cremation ground"; just as people keep well away from a funeral pyre, so they keep away from such a king. "A king who does not himself see to his affairs at the proper time perishes along with his kingdom and those very affairs"; the ruin of his business and the ruin of the king come together. "A ruler who sets no spies, who is hard to see, who is not his own master, men avoid from afar, as elephants avoid the mud of a riverbank. Rulers who do not guard their realm do not rise and shine, but stay hidden like mountains sunk in the sea", however great they are. Then came a sharp question: "You have made enemies of gods, gandharvas and dānavas, your equals, and yet you set no spies and are careless; how will you remain a king?" That question will come back again. The poet puts the very language of the science of statecraft into a rākṣasī's mouth, so that even her anger flows in the ordered steps of the treatises. And by saying the king must attend to affairs "himself" she means that it is not enough to leave them to ministers.

Next she called Rāvaṇa childish and without judgement: "You do not know what ought to be known; how then will you be a king?", repeating her earlier question. "Best of conquerors, rulers whose spies, treasury and policy are not in their own hands are no better than common men"; for them the word king is a name only. "It is because kings see all distant matters through their spies that they are called 'the far-sighted'", and that very title shows how much spies matter. Then came her direct charge: "I judge that you have set no spies and are surrounded by common ministers, and so you do not know that your own people and Janasthāna have been destroyed." And she gave the news as proof: fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds, and Khara too with Dūṣaṇa, had been slain by Rāma alone; the sages had been granted safety, the Daṇḍaka forest made secure, and Janasthāna overrun by Rāma, who does his deeds without strain. That the lord of Laṅkā had not yet heard any of this was the root of her rebuke. Here the numbers alone are terrifying: a single man on foot against fourteen thousand armed rākṣasas, and she set that imbalance before the king. Her speech moves in three clear steps, a general rule, the naming of the rule, and then Rāvaṇa tested by it, and the same order runs through the whole sarga.

Again she turned on Rāvaṇa himself: "But you are greedy, heedless and dependent on others, and so you do not see the danger that has arisen in your own domain." Then she quoted maxims of policy. "When calamity comes, no creature runs to help a king who is harsh, stingy, careless, conceited and crooked"; his allies keep their distance then. "A ruler who is overbearing, unapproachable, full of his own importance and quick to anger is struck down in his calamity even by his own people", without waiting for an enemy from outside. "He who neglects his duties and feels no fear in the face of danger is soon thrown down from his throne, and in his misery becomes here no better than a blade of grass. Some use can be made of dry sticks, of clods, even of dust, but none at all of kings fallen from their place"; even lifeless things are more useful than they. "Like a garment already worn or a garland already crushed, a man fallen from his kingdom counts for nothing, however able he may be." In these six verses she drives home a single principle with many examples: a king's strength lies not in his body or his treasury but in the trust of his people. When that trust is lost, his own people abandon him and his enemies take him easily. By saying "here" she shows that the fruit comes in this very world, not the next. The image of the blade of grass is harsh indeed: the one who was over everyone's head falls beneath their feet.

Against this she drew the ideal king. "The king who is watchful, who knows all things, who has mastered his senses, who is grateful and steadfast in dharma, endures long. He who, even when his two eyes are asleep, stays awake with the eye of policy, and whose anger and favour are both plain to see, not hidden, is honoured by his people"; his strength lies in their being able to know his mind. Having spoken these two verses, she made the comparison at once: "But you, Rāvaṇa, have an evil mind and lack every one of these qualities, for even through your spies you have not learned of this great slaughter of the rākṣasas. What kind of king is that?" The "eye of policy" is an image to ponder: the eye of flesh closes in sleep, but the eye of statecraft never does.

At the last, in a longer metre, she spoke words close to a curse: "Scornful of others, attached to the pleasures of the senses, ignorant of the true measure of place and time, unsound in judging merit and fault, you will lose your kingdom and before long come to ruin." Hearing his own faults recounted in this way, Rāvaṇa, lord of the night-rovers, weighed them in his mind and, full of wealth, pride and strength as he was, pondered for a long time. With that silent brooding the sarga ends. The word "long" matters: Rāvaṇa did not answer at once, but thought the matter over at length.