अयं सर्गः कथायाः धाराम् एकत्रिंशात् पुनः आरभते, किन्तु अन्येन एव दूतेन। शूर्पणखा स्वयं पश्यति — भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि एकेन एव रामेण हतानि, दूषणः खरः त्रिशिराः च रणे निहताः। तत् दृष्ट्वा सा जलदोपमा पुनः महानादान् ननाद — मेघगर्जनायाः उपमया कविः तस्याः नादस्य गाम्भीर्यं व्याप्तिं च सूचयति; ‘पुनः’ इति पदेन च पूर्वं विकृताङ्गतायाः समये कृतः नादः स्मार्यते। अनन्तरं सा रामस्य तत् कर्म पश्यति, यत् अन्यैः सुदुष्करम् — अर्थात् यत् अन्यः कोऽपि कर्तुं न शक्नुयात्। एतेन कविः सूचयति — शूर्पणखायाः शोकः केवलं बन्धुनाशजनितः न, अपि तु विस्मयमिश्रः; सा जानाति यत् एषः शत्रुः असाधारणः। परमोद्विग्ना सा रावणपालितां लङ्कां जगाम। ‘रावणपालिताम्’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकम् — या पुरी रावणेन रक्ष्यते, तत्र एव सा रक्षणम् इच्छति; किन्तु वस्तुतः सा रक्षणं न, अपि तु प्रतीकारम् एव याचितुम् आगच्छति। त्रिभिः एव श्लोकैः कविः जनस्थानात् लङ्कां यावत् दीर्घं मार्गं संक्षिपति, यतः अस्य सर्गस्य प्रधानं प्रयोजनं मार्गवर्णनं न, अपि तु रावणस्य दर्शनम्।

लङ्कां प्राप्य सा रावणं पश्यति। सः विमानाग्रे दीप्ततेजाः, सचिवैः उपोपविष्टः — मरुद्भिः परिवृतः वासवः इव। इन्द्रोपमा अत्र द्विविधं कार्यं करोति — ऐश्वर्यं सूचयति, विरोधं च; यः इन्द्रवत् आसीनः, सः एव इन्द्रस्य शत्रुः। ‘आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने’ — सुवर्णमयम् आसनं सूर्यवत् दीप्तम्; ‘रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तम् इव पावकम्’ — सुवर्णवेद्याम् आहुतिभिः वर्धितः अग्निः इव सः शुशुभे। अग्नेः उपमा अपि द्व्यर्था — तेजः अपि, दाहकत्वम् अपि। ततः कविः तस्य अजेयतां वर्णयति — ‘देवानां गन्धर्वाणां भूतानां महात्मनाम् ऋषीणां च सः समरे अजेयः घोरः, व्यात्ताननः अन्तकः इव।’ अन्ते देहे चिह्नानि — ‘देवासुरविमर्देषु वज्रेण अशनिना च कृतव्रणम्, ऐरावतस्य विषाणाग्रैः उत्कृष्टकिणं वक्षः यस्य, तादृशम्।’ व्रणाः किणाः च अत्र न दौर्बल्यस्य, अपि तु पूर्वविजयानाम् एव लेखाः। द्रष्टव्यं च — शूर्पणखा प्रथमं रावणं न सम्बोधयति; कविः पूर्वं तस्याः दृष्ट्या एव तं दर्शयति, येन पाठकः अपि तस्याः विस्मयं भयं च अनुभवेत्।

अधुना रूपवर्णनं साक्षात् — ‘विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदं विशालवक्षसं वीरं राजलक्षणलक्षितम्।’ भुजानां ग्रीवाणां च सङ्ख्या एव तस्य अमानुषत्वं व्यनक्ति; ‘राजलक्षणलक्षितम्’ इति च तस्य नृपत्वम्। ‘नद्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनभूषणम्’ — बद्धैः वैदूर्यमणिभिः संकाशं शरीरम्, तप्तकाञ्चनमयानि च आभरणानि। ‘सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम्’ — पर्वतोपमा पुनः आगता, या अस्मिन् काण्डे खरे अपि प्रयुक्ता आसीत्। ततः पुनः व्रणवर्णनम् — ‘देवसंयुगे शतशः विष्णुचक्रनिपातैः, अन्यैः शस्त्रैः प्रहारैः च महायुद्धेषु ताडितम्; तथापि समस्तैः देवप्रहरणैः अहताङ्गैः एव अवशिष्टम्।’ अर्थात् — प्रहाराः बहवः, किन्तु अङ्गं किमपि न हतम्। अन्ते तस्य सामर्थ्यम् — ‘अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम्।’ यः समुद्रान् अपि क्षोभयति, सः एव अग्रे सीतायाः अपहरणेन स्वकुलं क्षोभयिष्यति। ‘देवप्रहरणैः अहताङ्गैः’ इति वचनेन कविः सूचयति — यत् देवाः न शक्नुवन्ति, तत् मनुष्यः करिष्यति इति वरस्य एव विडम्बना।

षड्भिः श्लोकैः कविः रावणस्य पूर्ववृत्तं गणयति, सर्वत्र च ‘यः’ इति सम्बन्धसर्वनाम्ना पदानि ग्रथितानि। ‘पर्वताग्राणां क्षेप्तारं सुराणां प्रमर्दनं धर्माणाम् उच्छेत्तारं परदाराभिमर्शनम्; सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं सदा यज्ञविघ्नकरम्।’ ‘परदाराभिमर्शनम्’ इति पदम् अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम् — यत् दोषम् अनुसृत्य तस्य विनाशः भविष्यति, तत् एव अत्र तस्य प्राचीनं लक्षणम् इति उक्तम्। ततः विजययात्राः — ‘यः भोगवतीं पुरीं गत्वा वासुकिं पराजित्य तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार; यः कैलासं पर्वतं गत्वा नरवाहनं (कुबेरं) विजित्य तस्य कामगं पुष्पकं विमानं जहार; यः क्रोधात् चैत्ररथं दिव्यं वनं नलिनीं नन्दनं वनं देवोद्यानानि च विनाशयति; यः शैलशिखरोपमः सन् उत्तिष्ठन्तौ परंतपौ महाभागौ चन्द्रसूर्यौ बाहुभ्यां निवारयति।’ सर्पलोकः, धनदः, देवोद्यानानि, ज्योतिष्मन्तौ च — चतुर्षु स्तरेषु तस्य आक्रमणम्; एकः अपि लोकः अनाक्रान्तः न अवशिष्टः। एतेषु श्लोकेषु क्रियापदं न किमपि; केवलं द्वितीयान्तानि विशेषणानि, ‘यः’ इति च सम्बन्धपदानि — वाक्यं तु द्वाविंशे एव ‘सा ददर्श’ इति क्रियया पूर्णं भवति।

अधुना वरस्य कथा — ‘यः महावने दशवर्षसहस्राणि तपः तप्त्वा पुरा स्वयंभुवे धीरः सन् शिरांसि उपजहार।’ शिरसाम् उपहारः एव तस्य तपसः तीव्रतां वैचित्र्यं च दर्शयति। तस्य फलम् — ‘देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः सह संग्रामे यस्य मृत्युतः अभयम्, मानुषात् ऋते।’ अत्र एव सर्वस्य रामायणस्य गूढं सूत्रम् — वरे मनुष्यः वर्जितः, अतः मनुष्यरूपेण एव विष्णुः अवतीर्णः। ततः पुनः दुष्कर्म — ‘यः अध्वरेषु द्विजातिभिः मन्त्रैः अभिष्टुतं पुण्यं सोमं हविर्धानेषु उपहन्ति; यः प्राप्तयज्ञहरः, दुष्टः, ब्रह्मघ्नः, क्रूरकारी, कर्कशः, निरनुक्रोशः, प्रजानाम् अहिते रतः; यः सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहः।’ यज्ञस्य सोमहरणम् एव तस्य पापेषु प्रमुखम्, यतः तेन देवानां भागः एव लुप्यते। एवं चतुर्भिः श्लोकैः वरः च पापं च युगपत् उक्तम् — वरेण एव पापस्य साहसं वर्धितम् इति ध्वनिः। ‘मानुषात् ऋते’ इति द्वे एव पदे समग्रस्य काव्यस्य गतिं निर्धारयतः; रावणः तत् एव अवगणितवान्, यतः तस्य दृष्टौ मनुष्यः तृणवत् आसीत्।

अधुना वाक्यं समाप्यते। ‘तादृशं क्रूरं महाबलं भ्रातरं सा राक्षसी ददर्श।’ षोडशभिः श्लोकैः विस्तृतं विशेषणजालम् अत्र एकेन क्रियापदेन समाप्यते — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। ‘तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम्, आसने सूपविष्टं काले कालम् इव उद्यतम्, राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम्’ — ‘काले कालम् इव उद्यतम्’ इति उपमा भयङ्करा, यतः प्रलयकाले संहाराय उद्यतः कालः एव तस्य उपमानम्। अन्ते सा उपगच्छति — ‘मन्त्रिभिः परिवारितं शत्रुहन्तारं रावणं भयविह्वला सा राक्षसी उपगम्य वाक्यम् अब्रवीत्।’ ‘भयविह्वला’ इति पदम् अत्र मननीयम् — या स्वयं भयावहा आसीत्, सा अधुना भयेन विह्वला। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन — ‘महात्मना (लक्ष्मणेन) विरूपिता, अभीतचारिणी शूर्पणखा भयलोभमोहिता सती स्वस्य विकृतिं प्रदर्श्य दीप्तविशाललोचनं तं सुदारुणं वाक्यम् अब्रवीत्।’ ‘प्रदर्शयित्वा’ इति पदेन वाक्यात् पूर्वं दर्शनम् एव प्रमाणत्वेन स्थापितम्; अग्रिमे सर्गे तत् वाक्यं श्रोष्यते। एवम् अयं सर्गः दर्शनेन एव समाप्यते — वचनं तु अग्रे; एषा विरतिः कथायाः औत्सुक्यं वर्धयति।

ఈ సర్గ ముప్పై ఒకటవ సర్గలోని కథాధారను మళ్ళీ ఆరంభిస్తుంది, కాని మరొక దూత ద్వారా. శూర్పణఖ స్వయంగా చూస్తుంది — భయంకరమైన పనులు చేసే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు ఒక్క రాముని చేతనే హతులయ్యారు, దూషణుడు, ఖరుడు, త్రిశిరుడు యుద్ధంలో చంపబడ్డారు. అది చూసి మేఘం వంటి ఆమె మళ్ళీ పెద్ద పెద్దగా ఆక్రోశించింది — మేఘగర్జన ఉపమతో కవి ఆమె అరుపులోని గంభీరతనూ వ్యాప్తినీ సూచిస్తాడు; ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో ముందు ఆమె అవయవాలు ఛేదించబడినప్పుడు చేసిన ఆక్రందనను గుర్తుచేస్తాడు. తరువాత ఆమె ఇతరులకు అతి దుష్కరమైన రాముని ఆ కార్యాన్ని చూస్తుంది — అంటే మరెవ్వరూ చేయలేని పని. దీని ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — శూర్పణఖ శోకం కేవలం బంధునాశం వల్ల కలిగినది కాదు, ఆశ్చర్యంతో కలిసినది; ఈ శత్రువు అసాధారణుడని ఆమెకు తెలుసు. పరమ ఉద్వేగంతో ఆమె రావణుడు పాలించే లంకకు వెళ్ళింది. ‘రావణపాలితామ్’ (రావణుడు పాలించే) అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకమైనది — రావణుడు రక్షించే నగరంలోనే ఆమె రక్షణ కోరుకుంటుంది; కాని నిజానికి ఆమె రక్షణ కోసం కాదు, ప్రతీకారం కోసమే యాచించడానికి వస్తుంది. కేవలం మూడు శ్లోకాలలోనే కవి జనస్థానం నుండి లంక వరకూ ఉన్న దీర్ఘమార్గాన్ని సంక్షిప్తం చేస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ సర్గ ప్రధాన ప్రయోజనం మార్గవర్ణన కాదు, రావణుని దర్శనం.

లంక చేరి ఆమె రావణుని చూస్తుంది. అతడు విమానపు పై అంతస్తులో ప్రజ్వలించే తేజస్సుతో, మంత్రులు చుట్టూ కూర్చుండగా ఉన్నాడు — మరుత్తులు పరివేష్టించిన ఇంద్రునిలా. ఇంద్రోపమ ఇక్కడ రెండు పనులు చేస్తుంది — ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తుంది, విరోధాన్నీ సూచిస్తుంది; ఇంద్రునిలా కూర్చున్నవాడే ఇంద్రునికి శత్రువు. ‘సూర్యుని వంటి కాంతి గల బంగారు శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్నవాడు’ — బంగారు ఆసనం సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తోంది; ‘బంగారు వేదికపై ఉన్న, సమృద్ధంగా జ్వలించే అగ్నిలా’ — బంగారు వేదికపై ఆహుతులతో పెరిగిన అగ్నిలా అతడు శోభించాడు. అగ్ని ఉపమ కూడా ద్వ్యర్థకమే — తేజస్సూ, దహించే గుణమూ. తరువాత కవి అతని అజేయత్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దేవతలకూ గంధర్వులకూ భూతాలకూ మహాత్ములైన ఋషులకూ అతడు యుద్ధంలో జయించలేనివాడు, ఘోరుడు, నోరు తెరిచిన అంతకునిలా ఉన్నవాడు.’ చివరకు దేహంపై గుర్తులు — ‘దేవాసుర యుద్ధాలలో వజ్రాయుధంతో, పిడుగుతో గాయపడినవాడు, ఐరావతపు దంతాల కొనలతో గీరిన మచ్చలు గల వక్షస్సు గలవాడు.’ ఈ గాయాలూ మచ్చలూ ఇక్కడ దౌర్బల్యానికి కాదు, పూర్వ విజయాలకే రేఖలు. గమనించవలసినది — శూర్పణఖ మొదట రావణుని సంబోధించదు; కవి ముందుగా ఆమె దృష్టి ద్వారానే అతనిని చూపుతాడు, తద్వారా పాఠకుడు కూడా ఆమె విస్మయాన్నీ భయాన్నీ అనుభవిస్తాడు.

ఇప్పుడు నేరుగా రూపవర్ణన — ‘ఇరవై భుజాలు, పది కంఠాలు గలవాడు, చూడదగిన వేషభూషలు గలవాడు, విశాలమైన వక్షస్సు గల వీరుడు, రాజలక్షణాలతో గుర్తించదగినవాడు.’ భుజాల, కంఠాల సంఖ్యే అతని అమానుషత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది; ‘రాజలక్షణలక్షితమ్’ అనే పదం అతని రాజత్వాన్ని. ‘పొదిగిన వైడూర్యాల వంటి కాంతి గలవాడు, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు గలవాడు’ — పొదిగిన వైడూర్యమణుల వంటి శరీరం, మేలిమి బంగారు ఆభరణాలు. ‘చక్కని భుజాలు, తెల్లని పళ్ళు, పెద్ద నోరు గలవాడు, పర్వతం వంటివాడు’ — పర్వతోపమ మళ్ళీ వచ్చింది, ఇది ఈ కాండంలో ఖరుని విషయంలో కూడా వాడబడింది. తరువాత మళ్ళీ గాయాల వర్ణన — ‘దేవయుద్ధంలో వందలసార్లు విష్ణుచక్రపు దెబ్బలతో, ఇతర శస్త్రాల దెబ్బలతో మహాయుద్ధాలలో కొట్టబడినవాడు; అయినా సమస్త దేవాయుధాలకూ అవయవాలు దెబ్బతినకుండా మిగిలినవాడు.’ అంటే — దెబ్బలు అనేకం, కాని ఏ అవయవమూ నశించలేదు. చివరకు అతని సామర్థ్యం — ‘కలతపెట్టలేని సముద్రాలను సైతం కలచివేసేవాడు, వేగంగా పనులు చేసేవాడు.’ సముద్రాలనే కలచేవాడు ముందు సీతాపహరణంతో తన కులాన్నే కలచివేయబోతున్నాడు. ‘దేవాయుధాలకు దెబ్బతినని అవయవాలు గలవాడు’ అనే మాటతో కవి సూచిస్తాడు — దేవతలు చేయలేనిది మనుష్యుడు చేస్తాడనే వరంలోని వ్యంగ్యమే అది.

ఆరు శ్లోకాలలో కవి రావణుని పూర్వచరిత్రను లెక్కిస్తాడు, అంతటా ‘యః’ (ఎవడైతే) అనే సంబంధసర్వనామంతో పదాలు కూర్చబడ్డాయి. ‘పర్వతశిఖరాలను విసిరేవాడు, దేవతలను నలిపేవాడు, ధర్మాలను పెకలించేవాడు, పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు; సమస్త దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగించేవాడు, ఎల్లప్పుడూ యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేవాడు.’ ‘పరదారాభిమర్శనమ్’ (పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు) అనే పదాన్ని ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — ఏ దోషం కారణంగా అతని వినాశం జరగబోతుందో, అదే ఇక్కడ అతని పాత లక్షణంగా చెప్పబడింది. తరువాత విజయయాత్రలు — ‘భోగవతీ పురానికి వెళ్ళి వాసుకిని ఓడించి, తక్షకుని ప్రియభార్యను జయించి అపహరించినవాడు; కైలాస పర్వతానికి వెళ్ళి నరవాహనుని (కుబేరుని) జయించి, అతని ఇచ్ఛానుసారం సంచరించే పుష్పక విమానాన్ని అపహరించినవాడు; కోపంతో దివ్యమైన చైత్రరథ వనాన్నీ, పద్మసరస్సునూ, నందనవనాన్నీ, దేవోద్యానాలనూ నాశనం చేసేవాడు; పర్వతశిఖరం వంటివాడై ఉదయిస్తున్న పరంతపులైన మహాభాగులు చంద్రసూర్యులను బాహువులతో అడ్డగించేవాడు.’ సర్పలోకం, ధనపతి, దేవోద్యానాలు, జ్యోతిర్గ్రహాలు — నాలుగు స్థాయిలలో అతని ఆక్రమణ; అతడు దాడి చేయని లోకం ఒక్కటీ మిగలలేదు. ఈ శ్లోకాలలో క్రియాపదం ఒక్కటీ లేదు; కేవలం ద్వితీయా విభక్తిలోని విశేషణాలూ, ‘యః’ అనే సంబంధపదాలూ ఉన్నాయి — వాక్యం ఇరవై రెండవ శ్లోకంలోని ‘సా దదర్శ’ (ఆమె చూసింది) అనే క్రియతోనే పూర్తవుతుంది.

ఇప్పుడు వరం కథ — ‘పూర్వం మహావనంలో పది వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ధీరుడై స్వయంభువైన బ్రహ్మకు తన తలలనే కానుకగా సమర్పించినవాడు.’ తలలను కానుకగా అర్పించడమే అతని తపస్సు తీవ్రతనూ వైచిత్ర్యాన్నీ చూపుతుంది. దాని ఫలం — ‘దేవదానవ గంధర్వ పిశాచ పక్షి సర్పాల నుండి యుద్ధంలో మరణభయం లేనివాడు, మనుష్యుని నుండి తప్ప.’ ఇక్కడే సమస్త రామాయణపు గూఢసూత్రం ఉంది — వరంలో మనుష్యుడు విడిచిపెట్టబడ్డాడు, అందుకే విష్ణువు మనుష్యరూపంలోనే అవతరించాడు. తరువాత మళ్ళీ దుష్కర్మలు — ‘యజ్ఞాలలో ద్విజులు మంత్రాలతో స్తుతించిన పవిత్రమైన సోమాన్ని హవిర్ధాన మండపాలలో పాడుచేసేవాడు; సిద్ధమైన యజ్ఞాన్ని హరించేవాడు, దుష్టుడు, బ్రహ్మహంతకుడు, క్రూరకర్ముడు, కర్కశుడు, దయ లేనివాడు, ప్రజల అహితంలోనే ఆసక్తి గలవాడు; సమస్త ప్రాణులకూ సమస్త లోకాలకూ భయం కలిగించేవాడు.’ యజ్ఞంలోని సోమాన్ని హరించడమే అతని పాపాలలో ప్రధానమైనది, ఎందుకంటే దానితో దేవతల భాగమే లుప్తమవుతుంది. ఇలా నాలుగు శ్లోకాలలో వరమూ పాపమూ ఒకేసారి చెప్పబడ్డాయి — వరం వల్లనే పాపపు సాహసం పెరిగిందనే ధ్వని. ‘మానుషాత్ ఋతే’ (మనుష్యుని నుండి తప్ప) అనే రెండే పదాలు సమస్త కావ్య గతిని నిర్ణయిస్తాయి; రావణుడు దానినే నిర్లక్ష్యం చేశాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో మనుష్యుడు గడ్డిపోచ వంటివాడు.

ఇప్పుడు వాక్యం ముగుస్తుంది. ‘అలాంటి క్రూరుడూ మహాబలుడూ అయిన తన సోదరుని ఆ రాక్షసి చూసింది.’ పదహారు శ్లోకాలలో విస్తరించిన విశేషణజాలం ఇక్కడ ఒక్క క్రియాపదంతో ముగుస్తుంది — ఇది వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ‘దివ్యవస్త్రాభరణాలు ధరించినవాడు, దివ్యమాలలతో శోభించేవాడు, ఆసనంపై చక్కగా కూర్చున్నవాడు, కాలంలో ఉద్యుక్తుడైన కాలునిలా ఉన్నవాడు, మహాభాగుడు, పులస్త్య కులానికి ఆనందం కలిగించే రాక్షసేంద్రుడు’ — ‘కాలే కాలమివోద్యతమ్’ అనే ఉపమ భయంకరమైనది, ఎందుకంటే ప్రళయకాలంలో సంహారానికి సిద్ధమైన కాలుడే అతనికి ఉపమానం. చివరకు ఆమె సమీపిస్తుంది — ‘మంత్రులు చుట్టూ ఉన్న, శత్రుసంహారకుడైన రావణుని భయంతో వణికిపోతూ ఆ రాక్షసి సమీపించి ఇలా అంది.’ ‘భయవిహ్వలా’ (భయంతో వణికిపోతూ) అనే పదం ఇక్కడ మననం చేయదగినది — స్వయంగా భయం కలిగించేది ఇప్పుడు భయంతో వణుకుతోంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణునిచేత వికృతం చేయబడిన, ఇంతకుముందు నిర్భయంగా సంచరించిన శూర్పణఖ భయలోభాలతో మోహితురాలై, తన వికృతిని చూపించి, ప్రజ్వలించే విశాలనేత్రాలు గల అతనితో అతి దారుణమైన మాట పలికింది.’ ‘ప్రదర్శయిత్వా’ (చూపించి) అనే పదంతో మాటకు ముందే దర్శనాన్ని ప్రమాణంగా నిలిపింది; ఆ మాట తరువాతి సర్గలో వినబడుతుంది. ఇలా ఈ సర్గ దర్శనంతోనే ముగుస్తుంది — మాట ముందుకు; ఈ విరామం కథపై ఔత్సుక్యాన్ని పెంచుతుంది.

இந்தச் சர்க்கம் முப்பத்தொன்றாம் சர்க்கத்திலிருந்து கதையின் ஓட்டத்தை மீண்டும் தொடங்குகிறது, ஆனால் வேறொரு தூதுவரைக் கொண்டு. சூர்ப்பணகை தானே காண்கிறாள் — கொடுஞ்செயல் புரியும் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் ஒரே ராமனால் கொல்லப்பட்டனர்; தூஷணன், கரன், திரிசிரஸ் ஆகியோரும் போரில் வீழ்த்தப்பட்டனர். அதைக் கண்டு மேகம்போன்ற அவள் மீண்டும் பெருங்குரலில் முழங்கினாள் — மேக முழக்கம் என்ற உவமையால் கவி அவள் குரலின் ஆழத்தையும் பரப்பையும் குறிப்பிடுகிறார்; ‘மீண்டும்’ என்ற சொல்லால் முன்பு அவள் அங்கம் சிதைக்கப்பட்டபோது எழுப்பிய கதறல் நினைவூட்டப்படுகிறது. பிறகு அவள் ராமனின் அந்தச் செயலைக் காண்கிறாள்; அது மற்றவர்களால் செய்ய மிகக் கடினமானது — அதாவது வேறு யாராலும் செய்ய முடியாதது. இதனால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — சூர்ப்பணகையின் துயரம் உறவினர் அழிவால் மட்டும் எழுந்ததன்று; அதில் வியப்பும் கலந்துள்ளது; இந்தப் பகைவன் சாதாரணமானவன் அல்லன் என்று அவள் அறிகிறாள். மிகவும் கலக்கமுற்ற அவள் ராவணனால் காக்கப்படும் இலங்கைக்குச் சென்றாள். ‘ராவணனால் காக்கப்படும்’ என்ற அடைமொழி இங்குப் பொருள் நிறைந்தது — ராவணன் காக்கும் நகரிலேயே அவள் பாதுகாப்பை நாடுகிறாள்; ஆனால் உண்மையில் அவள் பாதுகாப்பைக் கேட்க அல்ல, பழிவாங்கலைக் கேட்கவே வருகிறாள். மூன்றே சுலோகங்களில் கவி ஜனஸ்தானத்திலிருந்து இலங்கை வரையிலான நீண்ட வழியைச் சுருக்கிவிடுகிறார்; ஏனெனில் இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மை நோக்கம் வழியை வர்ணிப்பதன்று, ராவணனைக் காட்டுவதே.

இலங்கையை அடைந்து அவள் ராவணனைக் காண்கிறாள். அவன் விமானத்தின் உச்சியில் ஒளிவீசும் தேஜஸுடன், அமைச்சர்கள் அருகே அமர்ந்திருக்க, மருத்துக்கள் சூழ்ந்த இந்திரனைப்போல் விளங்கினான். இந்திர உவமை இங்கு இரு வேலைகளைச் செய்கிறது — செல்வச் செழிப்பைக் குறிக்கிறது, முரணையும் குறிக்கிறது; இந்திரனைப்போல் அமர்ந்திருப்பவனே இந்திரனின் பகைவன். ‘சூரியனைப்போல் ஒளிரும் பொன்னாலான உயர்ந்த ஆசனத்தில் அமர்ந்திருப்பவன்’ — பொன் ஆசனம் சூரியனைப்போல் ஒளிர்கிறது; ‘பொன் வேதிகையில் நிறைய ஆகுதிகள் பெற்றுக் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புபோன்றவன்’ — பொன் வேதிகையில் ஆகுதிகளால் வளர்க்கப்பட்ட அக்னியைப்போல் அவன் விளங்கினான். அக்னி உவமையும் இருபொருள் உடையது — ஒளியும், எரிக்கும் தன்மையும். பிறகு கவி அவனது வெல்லமுடியாமையை வர்ணிக்கிறார் — ‘தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், பூதங்கள், மகாத்மாக்களான ரிஷிகள் ஆகியோரால் போரில் வெல்ல முடியாதவன், கொடியவன், வாயைப் பிளந்து நிற்கும் யமனைப் போன்றவன்.’ இறுதியில் உடலிலுள்ள அடையாளங்கள் — ‘தேவாசுரப் போர்களில் வஜ்ராயுதத்தாலும் இடியாலும் ஏற்பட்ட காயங்கள் உடையவன்; ஐராவதத்தின் தந்த நுனிகளால் கீறப்பட்ட வடுக்கள் நிறைந்த மார்பை உடையவன்.’ காயங்களும் வடுக்களும் இங்கு பலவீனத்தின் அடையாளங்கள் அல்ல, முந்தைய வெற்றிகளின் பதிவுகளே. கவனிக்க வேண்டியது — சூர்ப்பணகை முதலில் ராவணனை விளிக்கவில்லை; கவி முதலில் அவள் பார்வை வழியாகவே அவனைக் காட்டுகிறார்; இதனால் வாசகனும் அவளுடைய வியப்பையும் அச்சத்தையும் உணர்கிறான்.

இப்போது உருவ வர்ணனை நேரடியாக — ‘இருபது கைகளும் பத்துக் கழுத்துகளும் உடையவன், கண்கவர் உடைகளும் அணிகலன்களும் உடையவன், அகன்ற மார்புடைய வீரன், அரச இலக்கணங்கள் பொருந்தியவன்.’ கைகள், கழுத்துகள் ஆகியவற்றின் எண்ணிக்கையே அவன் மனிதனல்லன் என்பதை வெளிப்படுத்துகிறது; ‘அரச இலக்கணங்கள் பொருந்தியவன்’ என்பது அவனது அரசத் தன்மையைக் குறிக்கிறது. ‘பதித்த வைடூரியம்போல் ஒளிர்பவன், உருக்கிய பொன்னாலான அணிகலன்கள் உடையவன்’ — பதிக்கப்பட்ட வைடூரிய மணிகள்போல் ஒளிரும் உடல், உருக்கிய பொன்னாலான ஆபரணங்கள். ‘அழகிய கைகள், வெண்மையான பற்கள், பெரிய வாய் உடையவன், மலைபோன்றவன்’ — மலை உவமை மீண்டும் வருகிறது; இந்தக் காண்டத்தில் கரனுக்கும் அது பயன்படுத்தப்பட்டது. பிறகு மீண்டும் காயங்களின் வர்ணனை — ‘தேவர்களுடனான போரில் நூற்றுக்கணக்கான முறை விஷ்ணுவின் சக்கரம் வீழ்ந்ததாலும், பெரும் போர்களில் பிற ஆயுதங்களின் அடிகளாலும் தாக்கப்பட்டவன்; ஆயினும் தேவர்களின் ஆயுதங்கள் அனைத்தாலும் அங்கம் எதுவும் சிதையாமல் எஞ்சியவன்.’ அதாவது — அடிகள் பல, ஆனால் எந்த அங்கமும் அழியவில்லை. இறுதியில் அவனது ஆற்றல் — ‘கலக்க முடியாத கடல்களையும் கலக்குபவன், விரைந்து செயல்படுபவன்.’ கடல்களையே கலக்குபவன்தான் பின்னர் சீதையைக் கவர்வதன் மூலம் தன் குலத்தையே கலக்கப்போகிறான். ‘தேவர்களின் ஆயுதங்களால் அங்கம் சிதையாதவன்’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — தேவர்களால் முடியாததை ஒரு மனிதன் செய்வான் என்பதே அந்த வரத்தின் முரண்நகை.

ஆறு சுலோகங்களில் கவி ராவணனின் முந்தைய வரலாற்றைப் பட்டியலிடுகிறார்; எங்கும் ‘எவன்’ என்ற தொடர்புப் பெயரால் சொற்கள் கோக்கப்பட்டுள்ளன. ‘மலைச் சிகரங்களைப் பெயர்த்து எறிபவன், தேவர்களை நசுக்குபவன், தர்மங்களை வேரறுப்பவன், பிறர் மனைவியரைத் தீண்டுபவன்; எல்லாத் தெய்வீக அஸ்திரங்களையும் பிரயோகிப்பவன், எப்போதும் யாகங்களுக்கு இடையூறு செய்பவன்.’ ‘பிறர் மனைவியரைத் தீண்டுபவன்’ என்ற சொல் இங்குச் சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — எந்தக் குற்றத்தைத் தொடர்ந்து அவனுக்கு அழிவு வரப்போகிறதோ, அதுவே இங்கு அவனது பழைய இலக்கணமாகச் சொல்லப்படுகிறது. பிறகு வெற்றிப் படையெடுப்புகள் — ‘போகவதி நகருக்குச் சென்று வாசுகியை வென்று, தக்ஷகனையும் வென்று அவனுடைய அன்பு மனைவியைக் கவர்ந்தவன்; கைலாச மலைக்குச் சென்று நரவாகனனான குபேரனை வென்று, அவனுடைய விருப்பப்படி செல்லும் புஷ்பக விமானத்தைக் கவர்ந்தவன்; கோபத்தால் தெய்வீகச் சைத்ரரத வனத்தையும், தாமரைப் பொய்கையையும், நந்தன வனத்தையும், தேவர்களின் பூந்தோட்டங்களையும் அழிப்பவன்; மலைச் சிகரம்போல் நின்று, உதயமாகும் பகைவரை வாட்டும் பெருமைமிக்க சந்திரனையும் சூரியனையும் தன் கைகளால் தடுப்பவன்.’ நாகலோகம், செல்வத்தின் தலைவனான குபேரன், தேவர்களின் பூந்தோட்டங்கள், ஒளிக்கோள்கள் இரண்டு — நான்கு நிலைகளில் அவனது தாக்குதல்; தாக்கப்படாத உலகம் ஒன்றும் எஞ்சவில்லை. இந்தச் சுலோகங்களில் வினைச்சொல் எதுவும் இல்லை; இரண்டாம் வேற்றுமையில் அமைந்த அடைமொழிகளும், ‘எவன்’ என்ற தொடர்புச் சொற்களும் மட்டுமே — வாக்கியம் இருபத்திரண்டாம் சுலோகத்தில்தான் ‘அவள் கண்டாள்’ என்ற வினையால் நிறைவுபெறுகிறது.

இப்போது வரத்தின் கதை — ‘முன்பு பெருங்காட்டில் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் தவம் செய்து, உறுதியுடன் தன் தலைகளையே சுயம்புவான பிரம்மாவுக்குக் காணிக்கையாக்கியவன்.’ தலைகளைக் காணிக்கையாக்கியதே அவன் தவத்தின் கடுமையையும் விசித்திரத்தையும் காட்டுகிறது. அதன் பயன் — ‘தேவர், தானவர், கந்தர்வர், பிசாசர், பறவைகள், நாகங்கள் ஆகியோருடனான போரில் மரண பயம் இல்லாதவன் — மனிதனைத் தவிர.’ இங்கேதான் முழு ராமாயணத்தின் மறைபொருள் இழை உள்ளது — வரத்தில் மனிதன் விலக்கப்பட்டான்; ஆகவே மனித உருவிலேயே விஷ்ணு அவதரித்தார். பிறகு மீண்டும் தீச்செயல்கள் — ‘வேள்விகளில் இருபிறப்பாளர்களால் மந்திரங்களால் துதிக்கப்பட்ட புனிதமான சோமத்தை ஹவிர்தானங்களில் (ஹவிஸ் வைக்கும் இடங்களில்) அழிப்பவன்; நிறைவுறும் நிலையிலுள்ள யாகங்களைக் கவர்பவன், தீயவன், அந்தணரைக் கொல்பவன், கொடுஞ்செயலன், கடுமையானவன், இரக்கமற்றவன், மக்களுக்குத் தீங்கு செய்வதில் ஈடுபட்டவன்; எல்லா உயிர்களுக்கும் எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சம் தருபவன்.’ யாகத்தின் சோமத்தைக் கவர்வதே அவன் பாவங்களில் முதன்மையானது; ஏனெனில் அதனால் தேவர்களின் பங்கே அழிகிறது. இவ்வாறு நான்கு சுலோகங்களில் வரமும் பாவமும் ஒருசேரச் சொல்லப்படுகின்றன — வரத்தாலேயே பாவத்தின் துணிச்சல் வளர்ந்தது என்பது குறிப்பு. ‘மனிதனைத் தவிர’ என்ற இரண்டு சொற்களே முழுக் காவியத்தின் போக்கை நிர்ணயிக்கின்றன; ராவணன் அதையே அலட்சியம் செய்தான்; ஏனெனில் அவன் பார்வையில் மனிதன் புல்லுக்குச் சமம்.

இப்போது வாக்கியம் நிறைவுபெறுகிறது. ‘அத்தகைய கொடிய, பெருவலிமையுடைய சகோதரனை அந்த ராக்ஷசி கண்டாள்.’ பதினாறு சுலோகங்களில் விரிந்த அடைமொழி வலை இங்கே ஒரே வினைச்சொல்லால் நிறைவுபெறுகிறது — இது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. ‘தெய்வீக உடைகளும் அணிகலன்களும் உடையவன், தெய்வீக மாலைகளால் அழகுபெற்றவன், ஆசனத்தில் நன்கு அமர்ந்தவன், ஊழிக்காலத்தில் எழுந்த காலனைப் போன்றவன், ராக்ஷசர் தலைவன், பெரும்பேறு பெற்றவன், புலஸ்திய குலத்தின் மகிழ்ச்சி’ — ‘ஊழிக்காலத்தில் எழுந்த காலனைப் போன்றவன்’ என்ற உவமை அச்சமூட்டுவது; ஏனெனில் பிரளய காலத்தில் அழிப்பதற்காக எழுந்த காலனே அவனுக்கு உவமையாகிறான். இறுதியில் அவள் அணுகுகிறாள் — ‘அமைச்சர்கள் சூழ்ந்த, பகைவரைக் கொல்லும் ராவணனை அச்சத்தால் கலங்கிய அந்த ராக்ஷசி அணுகிப் பேசினாள்.’ ‘அச்சத்தால் கலங்கிய’ என்ற சொல் இங்குச் சிந்திக்கத்தக்கது — தானே அச்சமூட்டுபவளாக இருந்தவள் இப்போது அச்சத்தால் கலங்கியிருக்கிறாள். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் உள்ளது — ‘மகாத்மாவான லக்ஷ்மணனால் உருக்குலைக்கப்பட்ட, அச்சமின்றித் திரிந்தவளான சூர்ப்பணகை, அச்சத்தாலும் ஆசையாலும் மயங்கியவளாய்த் தன் உருக்குலைவைக் காட்டி, ஒளிவீசும் அகன்ற கண்களுடைய அவனிடம் மிகக் கொடிய சொல்லைச் சொன்னாள்.’ ‘காட்டி’ என்ற சொல்லால் பேச்சுக்கு முன்பே காட்சியே சான்றாக நிறுத்தப்படுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அந்தச் சொல் கேட்கப்படும். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் காட்சியோடேயே முடிகிறது — சொல் இனிமேல்தான்; இந்த இடைநிறுத்தம் கதையின் ஆவலை அதிகரிக்கிறது.

ಈ ಸರ್ಗವು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕಥಾಧಾರೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೊಬ್ಬ ದೂತಳ ಮೂಲಕ. ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಸ್ವತಃ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ — ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನೆಸಗುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನೊಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ದೂಷಣ, ಖರ, ತ್ರಿಶಿರರು ರಣದಲ್ಲಿ ಮಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮಹಾನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಳು — ಗುಡುಗಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಕೂಗಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪುನಃ’ (ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಅಂಗಭಂಗವಾದಾಗ ಅವಳು ಮಾಡಿದ ಕೂಗನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ರಾಮನ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಅದು ಇತರರಿಗೆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದುದು — ಅಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರದುದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಶೋಕ ಕೇವಲ ಬಂಧುನಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಬೆರೆತುದು; ಈ ಶತ್ರು ಅಸಾಧಾರಣನೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ ಅವಳು ರಾವಣನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದಳು. ‘ರಾವಣಪಾಲಿತಾಮ್’ (ರಾವಣನು ಪಾಲಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ರಕ್ಷಿಸುವ ನಗರದಲ್ಲೇ ಅವಳು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೇ ಬೇಡಲು ಬರುತ್ತಾಳೆ. ಕೇವಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಲಂಕೆಯವರೆಗಿನ ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಮಾರ್ಗವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ, ರಾವಣನ ದರ್ಶನ.

ಲಂಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಅವನು ವಿಮಾನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಕುಳಿತಿರಲು — ಮರುತ್ತುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ — ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವವನೇ ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರು. ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು’ — ಚಿನ್ನದ ಆಸನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಆಹುತಿಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಅವನು ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯೂ ಇಮ್ಮಡಿ ಅರ್ಥದ್ದು — ತೇಜಸ್ಸೂ ಹೌದು, ಸುಡುವ ಗುಣವೂ ಹೌದು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಅವನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯನು, ಘೋರನು, ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅಂತಕನಂತಿರುವವನು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಗುರುತುಗಳು — ‘ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡವನು, ಐರಾವತದ ದಂತಾಗ್ರಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಲೆಗಳುಳ್ಳ ಎದೆಯವನು.’ ಗಾಯಗಳೂ ಕಲೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸಂಕೇತಗಳಲ್ಲ, ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ದಾಖಲೆಗಳು. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಮೊದಲು ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಓದುಗನೂ ಅವಳ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಭಯವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಈಗ ನೇರವಾದ ರೂಪವರ್ಣನೆ — ‘ಇಪ್ಪತ್ತು ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನು, ಹತ್ತು ಕೊರಳುಗಳುಳ್ಳವನು, ನೋಡಲು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆಗಳುಳ್ಳವನು, ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ವೀರನು, ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವವನು.’ ಭುಜಗಳ ಮತ್ತು ಕೊರಳುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಅವನ ಅಮಾನುಷತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಾಜಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಅವನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು. ‘ಕೂರಿಸಿದ ವೈಡೂರ್ಯಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನು, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವನು’ — ಕೂರಿಸಿದ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಶರೀರ, ಪುಟಕ್ಕಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳು. ‘ಸುಂದರ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನು, ಬಿಳಿಯ ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವನು, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯವನು, ಪರ್ವತದಂತಿರುವವನು’ — ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಖರನಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಗಾಯಗಳ ವರ್ಣನೆ — ‘ದೇವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಬಾರಿ ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರದ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದಲೂ, ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದವನು; ಆದರೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಯಾವ ಅಂಗವೂ ನಾಶವಾಗದೆ ಉಳಿದವನು.’ ಅಂದರೆ — ಪ್ರಹಾರಗಳು ಅನೇಕ, ಆದರೆ ಒಂದು ಅಂಗವೂ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ — ‘ಕದಲಿಸಲಾಗದ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಲಕುವವನು.’ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೇ ಕಲಕುವವನು ಮುಂದೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೇ ಕಲಕುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವಾಯುಧಗಳಿಂದ ನಾಶವಾಗದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವರದ ವಿಡಂಬನೆಯೇ.

ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ‘ಯಾರು’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧಸರ್ವನಾಮದಿಂದ ಪದಗಳನ್ನು ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುವವನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸುವವನು, ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕೀಳುವವನು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು; ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವವನು, ಸದಾ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನ ತರುವವನು.’ ‘ಪರದಾರಾಭಿಮರ್ಶನಮ್’ (ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಯಾವ ದೋಷದಿಂದ ಅವನ ವಿನಾಶವಾಗಲಿದೆಯೋ ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಳೆಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಗಳು — ‘ಯಾರು ಭೋಗವತೀ ಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ತಕ್ಷಕನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೋ; ಯಾರು ಕೈಲಾಸಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನರವಾಹನನನ್ನು (ಕುಬೇರನನ್ನು) ಗೆದ್ದು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನೋ; ಯಾರು ಕೋಪದಿಂದ ದಿವ್ಯವಾದ ಚೈತ್ರರಥವನವನ್ನೂ, ಕಮಲದ ಸರೋವರವನ್ನೂ, ನಂದನವನವನ್ನೂ, ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತಾನೋ; ಯಾರು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ನಿಂತು, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುತಾಪಕರಾದ ಮಹಾಭಾಗರಾದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಹುಗಳಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೋ.’ ಸರ್ಪಲೋಕ, ಧನಪತಿ, ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳು, ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯರಾದ ಇಬ್ಬರು — ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಕ್ರಮಣ; ಆಕ್ರಮಿಸದೆ ಉಳಿದ ಲೋಕ ಒಂದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ರಿಯಾಪದವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮತ್ತು ‘ಯಾರು’ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧಪದಗಳು — ವಾಕ್ಯವು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾ ದದರ್ಶ’ (ಅವಳು ಕಂಡಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈಗ ವರದ ಕಥೆ — ‘ಯಾರು ಹಿಂದೆ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಧೀರನಾಗಿ ತನ್ನ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನೋ.’ ತಲೆಗಳನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದುದು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಫಲ — ‘ದೇವ, ದಾನವ, ಗಂಧರ್ವ, ಪಿಶಾಚ, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯವಿಲ್ಲವೋ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.’ ಇಲ್ಲೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಗೂಢಸೂತ್ರವಿದೆ — ವರದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳು — ‘ಯಾರು ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜರು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಸೋಮವನ್ನು ಹವಿರ್ಧಾನಗಳಲ್ಲೇ (ಸೋಮವನ್ನಿಡುವ ಮಂಟಪಗಳಲ್ಲೇ) ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೋ; ಯಾರು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನೋ, ದುಷ್ಟನೋ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವನೋ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೋ, ಕಠೋರನೋ, ದಯೆಯಿಲ್ಲದವನೋ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತನೋ; ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನೋ.’ ಯಜ್ಞದ ಸೋಮವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದೇ ಅವನ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಪಾಲೇ ಇಲ್ಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರವನ್ನೂ ಪಾಪವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವರದಿಂದಲೇ ಪಾಪದ ಧೈರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿತು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಮಾನುಷಾತ್ ಋತೇ’ (ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಎರಡೇ ಪದಗಳು ಇಡೀ ಕಾವ್ಯದ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ; ರಾವಣನು ಅದನ್ನೇ ಕಡೆಗಣಿಸಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತಿದ್ದನು.

ಈಗ ವಾಕ್ಯವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತಹ ಕ್ರೂರನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕಂಡಳು.’ ಹದಿನಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಜಾಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈಲಿ. ‘ದಿವ್ಯವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ದಿವ್ಯಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಆಸನದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಾಲನಂತಿರುವ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಪೌಲಸ್ತ್ಯಕುಲನಂದನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು’ — ‘ಕಾಲೇ ಕಾಲಮಿವೋದ್ಯತಮ್’ (ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಾಲನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಭಯಂಕರ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದ ಕಾಲನೇ ಅವನ ಉಪಮಾನ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಭಯವಿಹ್ವಲೆಯಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೋಗಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು.’ ‘ಭಯವಿಹ್ವಲಾ’ (ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಸ್ವತಃ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮನಿಂದ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ) ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡು, ತನ್ನ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವನಿಗೆ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು.’ ‘ಪ್ರದರ್ಶಯಿತ್ವಾ’ (ತೋರಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ದರ್ಶನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮಾತು ಮುಂದೆ; ಈ ವಿರಾಮವು ಕಥೆಯ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

മുപ്പത്തൊന്നാം സർഗത്തിലെ കഥാധാരയെ ഈ സർഗം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ മറ്റൊരു ദൂതനിലൂടെ. ശൂർപ്പണഖ സ്വയം കാണുന്നു — ഭയങ്കരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ഒരൊറ്റ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദൂഷണനും ഖരനും ത്രിശിരസ്സും യുദ്ധത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. അതു കണ്ട് മേഘംപോലുള്ള അവൾ വീണ്ടും വലിയ അലർച്ചകൾ മുഴക്കി — മേഘഗർജനത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ കവി അവളുടെ നാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വ്യാപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വീണ്ടും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുൻപ് അംഗഭംഗം വന്ന സമയത്ത് അവൾ മുഴക്കിയ അലർച്ച ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ രാമന്റെ ആ കർമം കാണുന്നു — അതായത് മറ്റാർക്കും ചെയ്യാനാവാത്തത്. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശൂർപ്പണഖയുടെ ശോകം ബന്ധുനാശത്തിൽനിന്നു മാത്രം ജനിച്ചതല്ല, അതിൽ വിസ്മയവും കലർന്നിരിക്കുന്നു; ഈ ശത്രു അസാധാരണനാണെന്ന് അവൾക്കറിയാം. അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായ അവൾ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയിലേക്കു പോയി. ‘രാവണപാലിതാം’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥപൂർണമാണ് — രാവണൻ രക്ഷിക്കുന്ന നഗരത്തിലാണ് അവൾ രക്ഷ തേടുന്നത്; എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അവൾ രക്ഷയല്ല, പ്രതികാരമാണ് യാചിക്കാൻ വരുന്നത്. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു ലങ്കവരെയുള്ള ദീർഘമായ വഴി ചുരുക്കുന്നു; കാരണം ഈ സർഗത്തിന്റെ പ്രധാന ഉദ്ദേശ്യം വഴിയുടെ വർണനയല്ല, രാവണന്റെ ദർശനമാണ്.

ലങ്കയിലെത്തി അവൾ രാവണനെ കാണുന്നു. അവൻ വിമാനത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സോടെ, മന്ത്രിമാർ ചുറ്റുമിരിക്കെ, മരുത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രോപമ ഇവിടെ രണ്ടു കാര്യം ചെയ്യുന്നു — ഐശ്വര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, വിരോധവും; ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇരിക്കുന്നവൻതന്നെ ഇന്ദ്രന്റെ ശത്രുവാണ്. ‘സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന സ്വർണമയമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ’ — സ്വർണാസനം സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്നു; ‘സ്വർണവേദിയിലുള്ള, ധാരാളം ഹവിസ്സുകൊണ്ടു വളർന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ’ — സ്വർണവേദിയിൽ ആഹുതികളാൽ വളർന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ അവൻ ശോഭിച്ചു. അഗ്നിയുടെ ഉപമയും ദ്വ്യർഥമാണ് — തേജസ്സും, ദഹിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവും. പിന്നെ കവി അവന്റെ അജയ്യത വർണിക്കുന്നു: ‘ദേവന്മാർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും ഭൂതങ്ങൾക്കും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർക്കും യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവാത്തവൻ, വായ് പിളർന്നു നിൽക്കുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ ഘോരൻ.’ ഒടുവിൽ ശരീരത്തിലെ അടയാളങ്ങൾ: ‘ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംകൊണ്ട് ഉണ്ടായ മുറിവുകളുള്ളവൻ, ഐരാവതത്തിന്റെ കൊമ്പിൻതുമ്പുകൾകൊണ്ടു പോറിയ തഴമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ മാറിടമുള്ളവൻ.’ മുറിവുകളും തഴമ്പുകളും ഇവിടെ ദൗർബല്യത്തിന്റെയല്ല, മുൻകാല വിജയങ്ങളുടെ രേഖകളാണ്. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ശൂർപ്പണഖ ആദ്യം രാവണനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നില്ല; കവി ആദ്യം അവളുടെ കണ്ണിലൂടെ അവനെ കാണിക്കുന്നു, അങ്ങനെ വായനക്കാരനും അവളുടെ വിസ്മയവും ഭയവും അനുഭവിക്കുന്നു.

ഇനി നേരിട്ടുള്ള രൂപവർണന: ‘ഇരുപതു കൈകളും പത്തു കഴുത്തുകളുമുള്ളവൻ, ദർശനീയമായ വേഷഭൂഷകളുള്ളവൻ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ള വീരൻ, രാജലക്ഷണങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെട്ടവൻ.’ കൈകളുടെയും കഴുത്തുകളുടെയും എണ്ണംതന്നെ അവന്റെ അമാനുഷത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; ‘രാജലക്ഷണലക്ഷിതൻ’ എന്നത് അവന്റെ രാജത്വവും. ‘പതിച്ച വൈഡൂര്യംപോലെ തിളങ്ങുന്നവൻ, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൻ’ — പതിച്ചുവച്ച വൈഡൂര്യമണികൾപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ശരീരം, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങൾ. ‘സുന്ദരമായ കൈകളും വെളുത്ത പല്ലുകളും വലിയ വായുമുള്ളവൻ, പർവതംപോലുള്ളവൻ’ — പർവതോപമ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു; ഈ കാണ്ഡത്തിൽ ഖരനെക്കുറിച്ചും അതു പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു. പിന്നെ വീണ്ടും മുറിവുകളുടെ വർണന: ‘ദേവയുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനു വിഷ്ണുചക്രപ്രഹരങ്ങളാലും മഹായുദ്ധങ്ങളിൽ മറ്റ് ആയുധങ്ങളുടെ പ്രഹരങ്ങളാലും അടിയേറ്റവൻ; എന്നിട്ടും സമസ്ത ദേവായുധങ്ങൾക്കും അവയവങ്ങൾ മുറിക്കാനാവാതെ ശേഷിച്ചവൻ.’ അതായത്, പ്രഹരങ്ങൾ അനവധി, എങ്കിലും ഒരു അവയവവും നശിച്ചില്ല. ഒടുവിൽ അവന്റെ സാമർഥ്യം: ‘ഇളക്കാനാവാത്ത സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലും ഇളക്കിമറിക്കുന്നവൻ, ക്ഷിപ്രകാരി.’ സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലും ഇളക്കുന്നവൻതന്നെ പിന്നീട് സീതയെ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് സ്വന്തം കുലത്തെ ഇളക്കിമറിക്കും. ‘ദേവായുധങ്ങൾക്കു മുറിക്കാനാവാത്ത അവയവങ്ങൾ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാർക്കു കഴിയാത്തത് മനുഷ്യൻ ചെയ്യും എന്നതാണ് ആ വരത്തിന്റെതന്നെ വിരോധാഭാസം.

ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലായി കവി രാവണന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം എണ്ണിപ്പറയുന്നു; എല്ലായിടത്തും ‘യാതൊരുവൻ’ എന്ന സംബന്ധസർവനാമംകൊണ്ടു പദങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘പർവതശിഖരങ്ങളെ എടുത്തെറിയുന്നവൻ, ദേവന്മാരെ മർദിക്കുന്നവൻ, ധർമങ്ങളെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുന്നവൻ, പരസ്ത്രീകളെ കയ്യേറ്റം ചെയ്യുന്നവൻ; എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും പ്രയോഗിക്കുന്നവൻ, എപ്പോഴും യജ്ഞങ്ങൾക്കു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവൻ.’ ‘പരദാരാഭിമർശനൻ’ (പരസ്ത്രീകളെ കയ്യേറ്റം ചെയ്യുന്നവൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ഏതു ദോഷത്തെ പിന്തുടർന്നാണോ അവന്റെ നാശം സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്, അതുതന്നെ ഇവിടെ അവന്റെ പഴയ ലക്ഷണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പിന്നെ വിജയയാത്രകൾ: ‘ഭോഗവതീനഗരത്തിൽ ചെന്ന് വാസുകിയെ തോല്പിച്ച്, തക്ഷകനെയും തോല്പിച്ച് അവന്റെ പ്രിയഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവൻ; കൈലാസപർവതത്തിൽ ചെന്ന് നരവാഹനനെ (കുബേരനെ) ജയിച്ച് ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവന്റെ പുഷ്പകവിമാനം അപഹരിച്ചവൻ; ക്രോധത്താൽ ദിവ്യമായ ചൈത്രരഥവനവും താമരപ്പൊയ്കയും നന്ദനവനവും ദേവോദ്യാനങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നവൻ; പർവതശിഖരംപോലെ നിന്നുകൊണ്ട്, ഉദിച്ചുയരുന്ന ശത്രുതാപകരും മഹാഭാഗരുമായ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ കൈകൾകൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നവൻ.’ നാഗലോകം, ധനദൻ, ദേവോദ്യാനങ്ങൾ, രണ്ടു ജ്യോതിസ്സുകൾ — നാലു തലങ്ങളിൽ അവന്റെ ആക്രമണം; ആക്രമിക്കപ്പെടാത്ത ഒരു ലോകവും ശേഷിച്ചില്ല. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു ക്രിയാപദംപോലുമില്ല; കർമവിഭക്തിയിലുള്ള വിശേഷണങ്ങളും ‘യാതൊരുവൻ’ എന്ന സംബന്ധപദങ്ങളും മാത്രം — ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അവൾ കണ്ടു’ എന്ന ക്രിയയോടെ മാത്രമാണ് വാക്യം പൂർണമാകുന്നത്.

ഇനി വരത്തിന്റെ കഥ: ‘പണ്ട് മഹാവനത്തിൽ പതിനായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത്, ധീരനായി സ്വയംഭൂവിനു (ബ്രഹ്മാവിന്) തന്റെ തലകൾ കാഴ്ചവച്ചവൻ.’ തലകളുടെ കാഴ്ചവയ്പുതന്നെ അവന്റെ തപസ്സിന്റെ തീവ്രതയും വൈചിത്ര്യവും കാണിക്കുന്നു. അതിന്റെ ഫലം: ‘ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, പിശാചുക്കൾ, പക്ഷികൾ, സർപ്പങ്ങൾ എന്നിവരോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ മരണഭയമില്ലാത്തവൻ — മനുഷ്യനൊഴികെ.’ ഇവിടെയാണ് സമഗ്ര രാമായണത്തിന്റെയും ഗൂഢസൂത്രം — വരത്തിൽ മനുഷ്യൻ ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ മനുഷ്യരൂപത്തിൽത്തന്നെ വിഷ്ണു അവതരിച്ചു. പിന്നെ വീണ്ടും ദുഷ്കർമങ്ങൾ: ‘യജ്ഞങ്ങളിൽ ദ്വിജന്മാർ മന്ത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കുന്ന പുണ്യമായ സോമത്തെ ഹവിർധാനങ്ങളിൽവച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നവൻ; പൂർത്തിയാകാറായ യജ്ഞങ്ങൾ അപഹരിക്കുന്നവൻ, ദുഷ്ടൻ, ബ്രാഹ്മണഘാതകൻ, ക്രൂരകർമി, പരുഷൻ, ദയയില്ലാത്തവൻ, പ്രജകളുടെ അഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നവൻ; സർവഭൂതങ്ങൾക്കും സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയം വരുത്തുന്നവൻ.’ യജ്ഞത്തിലെ സോമം അപഹരിക്കുന്നതാണ് അവന്റെ പാപങ്ങളിൽ പ്രമുഖം; കാരണം അതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ ഭാഗംതന്നെ ഇല്ലാതാകുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വരവും പാപവും ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു — വരംകൊണ്ടുതന്നെ പാപത്തിന്റെ ധാർഷ്ട്യം വർധിച്ചു എന്നു ധ്വനി. ‘മനുഷ്യനൊഴികെ’ (മാനുഷാത് ഋതേ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾതന്നെ സമഗ്ര കാവ്യത്തിന്റെയും ഗതി നിർണയിക്കുന്നു; രാവണൻ അതുതന്നെ അവഗണിച്ചു, കാരണം അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ മനുഷ്യൻ പുല്ലുപോലെയായിരുന്നു.

ഇപ്പോൾ വാക്യം പൂർത്തിയാകുന്നു. ‘അങ്ങനെയുള്ള ക്രൂരനും മഹാബലനുമായ സഹോദരനെ ആ രാക്ഷസി കണ്ടു.’ പതിനാറു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിച്ച വിശേഷണജാലം ഇവിടെ ഒരൊറ്റ ക്രിയാപദംകൊണ്ട് അവസാനിക്കുന്നു — ഇതു വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ‘ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞവൻ, ദിവ്യമാല്യങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവൻ, ആസനത്തിൽ സുഖമായി ഇരിക്കുന്നവൻ, പ്രളയകാലത്ത് ഉദ്യതനായ കാലനെപ്പോലുള്ളവൻ, മഹാഭാഗനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, പൗലസ്ത്യകുലത്തിന്റെ ആനന്ദം’ — ‘പ്രളയകാലത്ത് ഉദ്യതനായ കാലനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഭയങ്കരമാണ്; കാരണം പ്രളയകാലത്ത് സംഹാരത്തിനൊരുങ്ങിയ കാലൻതന്നെയാണ് അവന്റെ ഉപമാനം. ഒടുവിൽ അവൾ അടുത്തുചെല്ലുന്നു: ‘മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ശത്രുഹന്താവായ രാവണനെ സമീപിച്ച് ഭയവിഹ്വലയായ ആ രാക്ഷസി പറഞ്ഞു.’ ‘ഭയവിഹ്വല’ എന്ന പദം ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — സ്വയം ഭയമുളവാക്കിയിരുന്നവൾ ഇപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ടു വിഹ്വലയായിരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്: ‘മഹാത്മാവിനാൽ (ലക്ഷ്മണനാൽ) വിരൂപയാക്കപ്പെട്ട, ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ശൂർപ്പണഖ ഭയവും ലോഭവും മോഹവും ബാധിച്ചവളായി, തന്റെ വൈരൂപ്യം കാണിച്ചുകൊണ്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ള അവനോട് അതിദാരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു.’ ‘കാണിച്ചുകൊണ്ട്’ (പ്രദർശയിത്വാ) എന്ന പദത്തിലൂടെ വാക്കിനു മുൻപുതന്നെ കാഴ്ചയെ തെളിവായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ആ വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിൽ കേൾക്കാം. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ദർശനത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു — വാക്ക് പിന്നീട്; ഈ നിർത്തൽ കഥയോടുള്ള ഔത്സുക്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

This sarga takes up the thread again from the thirty-first, but with a different messenger. Śūrpaṇakhā saw with her own eyes that fourteen thousand rākṣasas of terrible deeds had been slain by Rāma alone, and that Dūṣaṇa, Khara and Triśiras had fallen in battle. At the sight she raised great cries again, like a thundering rain-cloud; the image conveys how deep and far-reaching her wail was, and "again" recalls the cry she had given when she was mutilated. She looked on that deed of Rāma's, which others could scarcely have done, that is, which no one else could have done. So the poet suggests that her grief was not only for her slaughtered kin but mixed with astonishment: she knew this was no ordinary enemy. In the utmost agitation she went to Laṅkā, the city Rāvaṇa protected. That description is pointed: she sought protection in the city Rāvaṇa guarded, though in truth she came not to be protected but to demand revenge. In three verses the poet crosses the long road from Janasthāna to Laṅkā, because the purpose of this sarga is not the journey but the sight of Rāvaṇa.

Reaching Laṅkā, she saw Rāvaṇa on the upper deck of his flying palace, blazing with splendour, seated among his counsellors like Indra among the Maruts. The comparison to Indra works two ways: it shows his majesty, and it shows the enmity, for the one who sat there like Indra was Indra's foe. He sat on a superb golden throne bright as the sun, and he shone like a great fire blazing on an altar of gold, fed with offerings; the fire too carries a double sense, splendour and the power to burn. Then the poet tells of his invincibility: he was unconquerable in battle and terrible to gods, gandharvas, spirits and great-souled seers, like Death with his jaws agape. Last come the marks on his body: in the wars of gods and asuras he had been scarred by thunderbolt and lightning, and his chest was ridged with the marks gouged by the tips of Airāvata's tusks. These wounds and scars are not signs of weakness but the records of past victories. Note that Śūrpaṇakhā does not speak to Rāvaṇa at first: the poet shows him through her eyes, so that the reader too may feel her awe and her fear.

Now the poet describes his form directly. He had twenty arms and ten necks, splendid trappings, a broad chest; he was a hero marked with all the signs of royalty. The number of his arms and necks reveals that he was more than human, and the royal marks that he was a king. His body gleamed like set lapis and his ornaments were of refined gold; he was strong-armed, white-toothed, wide-mouthed, huge as a mountain, the same mountain image the poet used for Khara earlier in this kāṇḍa. Then his scars again: in the war with the gods he had been struck hundreds of times by the fall of Viṣṇu's discus, and by other weapons and blows in great battles, yet not one of his limbs had been broken by all the weapons of the gods. The blows were many, but no limb was destroyed. Last, his power: he troubled even the oceans that none can trouble, and acted in an instant. The one who could stir up the seas would, by carrying off Sītā, stir up ruin for his own race. And the words "unbroken by all the weapons of the gods" carry the irony of his boon: what the gods could not do, a man would do.

In six verses the poet recounts Rāvaṇa's past, stringing the phrases together one after another, each beginning "he who". He hurled mountain peaks, crushed the gods, uprooted righteousness and laid hands on other men's wives; he wielded every divine weapon and was forever spoiling sacrifices. The phrase about other men's wives deserves special notice: the very fault that will bring about his ruin is named here as an old trait of his. Then his conquests. He went to the serpent city of Bhogavatī, defeated Vāsuki, defeated Takṣaka and carried off his beloved wife. He went to Mount Kailāsa, conquered Kubera, the god whose mounts are men, and carried off his flying palace Puṣpaka, which goes wherever its master wishes. In his anger he laid waste the heavenly Caitraratha wood, the Nalinī lake, the Nandana grove and the pleasure-gardens of the gods. Tall as a mountain peak, he held back with his arms the illustrious sun and moon, scorchers of the foe, as they rose. The world of serpents, the lord of wealth, the gardens of the gods, the heavenly lights: his assaults reached four levels of creation, and no world was left untouched. The poet uses no main verb in all these verses, only descriptions of the one who was seen, and the sentence is completed several verses later with "she saw".

Now the story of his boon. Long ago, in the great forest, he performed austerities for ten thousand years and, steadfast, offered his own heads to the Self-existent Brahmā; the offering of his heads shows how fierce and how strange his penance was. Its fruit was that in battle he had nothing to fear from gods, dānavas, gandharvas, piśācas, birds or serpents; only from a human being. Here lies the hidden thread of the whole Rāmāyaṇa: humans were left out of the boon, and so Viṣṇu came down in human form. Then his evil deeds again. At sacrifices he destroyed in the soma-carts the holy soma that the twice-born had hymned with mantras; he carried off sacrifices at the very point of completion; he was wicked, a slayer of brāhmaṇas, cruel in act, harsh, without pity, forever bent on harming living beings; he was Rāvaṇa, the terror of all creatures and of all the worlds. Stealing the soma is chief among his sins, because it robs the gods of their share. So in four verses the boon and the sin are set side by side, with the suggestion that the boon itself emboldened him to sin. The two words "only from a human" set the course of the whole poem, and Rāvaṇa disregarded them, for in his eyes a man was no more than a blade of grass.

Now the sentence is completed: such was the cruel and mighty brother whom the rākṣasī saw. A net of descriptions spread over sixteen verses closes with a single verb, a well-known habit of Vālmīki's. She saw him clothed in heavenly garments and ornaments, bright with heavenly garlands, seated at ease on his throne like Death poised at the end of time, the illustrious lord of the rākṣasas, the joy of Pulastya's line. The image is terrifying: his likeness is Time itself, risen to destroy the world at the great dissolution. Then she approached. Coming up to Rāvaṇa, slayer of his foes, surrounded by his ministers, the rākṣasī, shaken with fear, spoke. The word "shaken with fear" is worth dwelling on: she who had been a terror to others was now herself overcome by terror. The last verse, in a longer metre, says that Śūrpaṇakhā, who had gone about unafraid and had been disfigured by the great-souled Lakṣmaṇa, now bewildered by fear and by greed, showed him her mutilation and spoke dreadful words to him of the blazing, wide-set eyes. By saying that she showed herself first, the poet makes the sight itself her proof before any word is spoken; the words themselves we shall hear in the next sarga. So this sarga ends on a sight, with the speech still to come, and that pause heightens our eagerness for the story.