पूर्वस्मिन् सर्गे खरः हतः, देवाः च रामं प्रशंसन्ति स्म। अस्मिन् सर्गे कथा जनस्थानात् लङ्काम् उत्प्लुत्य गच्छति। अकम्पनः नाम राक्षसः त्वरमाणः जनस्थानात् गत्वा वेगेन लङ्कां प्रविश्य रावणं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राजन्, जनस्थाने स्थिताः बहवः राक्षसाः हताः, खरः अपि संख्ये निहतः; अहं कथंचित् एव आगतः।’ ‘कथंचित्’ इति एकेन पदेन सः स्वस्य पलायनं स्वीकरोति, युद्धस्य च दारुणतां सूचयति। एवम् उक्तः दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः च सन् तेजसा निर्दहन् इव अकम्पनम् अवदत् — ‘केन मे भीमं जनस्थानं हतम्? सः खलु परासुः एव; कः हि सर्वेषु लोकेषु गतिं न अधिगमिष्यति?’ अर्थात् — यः तत् कृतवान्, सः जीवन् अपि मृतः; तस्य कुत्र अपि शरणं न भविष्यति। एवं सर्गस्य आरम्भे एव रावणस्य प्रकृतिः दर्शिता — प्रथमं क्रोधः, ततः प्रश्नः, अनन्तरं च आत्मश्लाघा। ध्यातव्यं च — अयं सर्गः न युद्धस्य, अपि तु वार्तायाः मन्त्रणायाः च; अतः अत्र क्रियापेक्षया वचनम् एव प्रधानम्।

रावणः स्वस्य अप्रतिहतत्वं वर्णयति — ‘मम विप्रियं कृत्वा मघवता अपि सुखं प्राप्तुं न शक्यम्, न वैश्रवणेन, न यमेन, न च विष्णुना।’ इन्द्रः कुबेरः यमः विष्णुः च — चत्वारः महान्तः नामतः उक्ताः, तथापि तेषु कोऽपि तं भेत्तुं न शक्नोति इति तस्य दर्पः। ततः अधिकम् — ‘अहं कालस्य अपि कालः; पावकम् अपि दहेयम्; मृत्युम् अपि मरणधर्मेण संयोजयितुम् उत्सहे; वातस्य वेगं तरसा निहन्तुम् अपि शक्नोमि; संक्रुद्धः सन् तेजसा आदित्यपावकौ अपि दहेयम्।’ एतानि वचनानि वस्तुतः अतिशयोक्तयः; किन्तु तेषां प्रयोजनम् अन्यत् — यः एतावत् गर्जति, सः वस्तुतः वार्ताम् एव श्रोतुं भीतः। तथा क्रुद्धं दशग्रीवं दृष्ट्वा अकम्पनः कृताञ्जलिः सन् भयात् संदिग्धया वाचा अभयं याचते। रक्षसां वरः दशग्रीवः तस्मै अभयं प्रददौ; ततः एव सः विस्रब्धः सन् असंदिग्धं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘संदिग्धया वाचा’ ‘असंदिग्धम्’ इति पदयोः विरोधेन कविः दर्शयति — अभयदानम् एव सत्यवचनस्य द्वारम्। यावत् दूतः भीतः, तावत् सत्यं न वदति; एषा राजनीतेः सनातनी शिक्षा अत्र कथाशरीरे एव निबद्धा।

अकम्पनः प्रथमं रामस्य परिचयं ददाति — ‘दशरथस्य पुत्रः युवा सिंहसंहननः, रामः नाम महास्कन्धः वृत्तायतमहाभुजः, श्यामः पृथुयशाः श्रीमान् अतुल्यबलविक्रमः च; तेन एव जनस्थाने खरः सदूषणः हतः।’ शरीरवर्णनम् एव अत्र प्रथमं प्रमाणम् — यतः रावणः शत्रोः रूपम् एव प्रथमं ज्ञातुम् इच्छति। तत् श्रुत्वा राक्षसाधिपः रावणः नागेन्द्रः इव निःश्वस्य पृच्छति — ‘किं सः रामः सुरेन्द्रेण संयुक्तः सर्वामरैः सह जनस्थानम् उपयातः? ब्रूहि, अकम्पन।’ देवसाहाय्यं विना मनुष्यः तत् कर्तुं न शक्नोति इति तस्य मतिः। अकम्पनः तु तत् वाक्यं निशम्य महात्मनः रामस्य बलं विक्रमं च पुनः आचष्टे — ‘रामः नाम महातेजाः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः, दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः, युद्धे परं धर्मं गतः। तस्य अनुरूपः बलवान् रक्ताक्षः दुन्दुभिस्वनः कनीयान् भ्राता लक्ष्मणः राकाशशिनिभाननः। पावकेन अनिलः इव तेन सह संयुक्तः श्रीमान् राजवरः — तेन एव जनस्थानं निपातितम्।’ अग्नेः वायोः च उपमा सार्थका — द्वयोः संयोगे एव दाहः असह्यः भवति। अत्र अकम्पनः लक्ष्मणम् अपि पृथक् वर्णयति, यतः रावणाय द्वयोः एव भ्रात्रोः सामर्थ्यं ज्ञातव्यम्; एकस्य एव गणना भ्रमाय कल्पेत।

अकम्पनः रावणस्य शङ्काम् अपनयति — ‘न देवाः महात्मानः तत्र आसन्; अत्र विचारणा न कार्या।’ एकाकिनः मनुष्यस्य एव तत् कर्म इति सः निश्चिनोति। ततः दृश्यम् — ‘रामेण उत्सृष्टाः रुक्मपुङ्खाः पतत्त्रिणः शराः पञ्चानना सर्पाः भूत्वा राक्षसान् भक्षयन्ति स्म।’ शराणां सर्पत्वम्, सर्पाणां पञ्चमुखत्वं च — इति द्विगुणं रूपकम्। ‘भयकर्शिताः राक्षसाः येन येन मार्गेण गच्छन्ति, तेन तेन अग्रतः स्थितं रामम् एव पश्यन्ति स्म।’ एतत् चित्रं भयस्य स्वरूपम् एव व्यनक्ति — पलायनस्य सर्वः मार्गः शत्रुणा एव अवरुद्धः। ‘हे अनघ, इत्थम् एकेन एव तव जनस्थानं विनाशितम्।’ तत् श्रुत्वा रावणः अविलम्बम् एव वदति — ‘जनस्थानं गमिष्यामि, सलक्ष्मणं रामं हन्तुम्।’ किन्तु अकम्पनः तं वारयति — ‘हे राजन्, रामस्य यथावृत्तं बलपौरुषं शृणु।’ सलाहः अद्यापि न दत्तः; प्रथमं सत्यं ज्ञापनीयम् इति तस्य नीतिः। अकम्पनस्य वचने भयम् अपि, हितैषिता अपि — सः स्वामिनं न प्रसादयति, अपि तु वास्तवम् एव कथयति।

अकम्पनः अधुना अतिशयोक्तिभिः एव रामस्य सामर्थ्यं वर्णयति, यतः सामान्यवचनैः रावणः न बुध्येत। ‘कुपितः महायशाः रामः विक्रमेण असाध्यः; सः शरैः पूर्णायाः आपगायाः वेगम् अपि परिहरेत्, सतारं सग्रहं सनक्षत्रं च नभः अवसादयेत्; सीदन्तीं महीं श्रीमान् सः अभ्युद्धरेत्; समुद्रस्य वेलां भित्त्वा लोकान् आप्लावयेत्; समुद्रस्य वेगं वायुं वा शरैः विधमेत्; विक्रमेण लोकान् संहृत्य पुनः अपि प्रजाः स्रष्टुं शक्तः सः पुरुषश्रेष्ठः।’ नदी, नभः, मही, समुद्रः, वायुः, सर्वे लोकाः — क्रमेण विस्तारः वर्धते, अन्ते च संहारः सृष्टिः च उभे तस्मिन् एव आरोपिते। ततः निगमनम् — ‘हे दशग्रीव, रामः त्वया रणे जेतुं न शक्यः, न च समस्तेन रक्षोलोकेन — यथा पापजनैः स्वर्गः। सर्वैः देवासुरैः अपि सः वध्यः इति अहं न मन्ये।’ एतावत् उक्त्वा सः विरोधात् उपायं प्रति वळति — ‘अयं तु तस्य वधोपायः; तत् एकमनाः शृणु।’ एतेषु श्लोकेषु द्रष्टव्यम् — अकम्पनः रामस्य शस्त्रकौशलं न वर्णयति, अपि तु प्रकृतेः उपरि तस्य आधिपत्यम् एव; एतेन सः रावणस्य स्वगर्जनम् एव प्रतिबिम्बयति।

अकम्पनः उपायं कथयति, तत् च सीताविषयकम्। ‘तस्य भार्या लोके उत्तमा सीता नाम सुमध्यमा, श्यामा, समविभक्ताङ्गी, रत्नभूषिता स्त्रीरत्नं च। न देवी, न गन्धर्वी, न अप्सराः, न च पन्नगी तस्याः तुल्या सीमन्तिनी अस्ति; मानुषी तु कुतः भवेत्?’ उपमानानां क्रमेण निषेधः एव अत्र वर्णनस्य रीतिः — यत् किमपि उपमानं सम्भवेत्, तत् सर्वं निरस्तम्। ततः साक्षात् मन्त्रणा — ‘महावने तं प्रमथ्य त्वं तस्य भार्याम् अपहर; सीतया रहितः रामः न चैव हि भविष्यति।’ अर्थात् — शस्त्रेण अवध्यः सः वियोगेन एव हन्तव्यः। राक्षसाधिपः रावणः तत् वाक्यम् अरोचयत; महाबाहुः सः किञ्चित् चिन्तयित्वा अकम्पनम् उवाच। ‘चिन्तयित्वा’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — निर्णयः क्षणिकः न, अपि तु विमृश्य गृहीतः; अतः तस्य उत्तरदायित्वम् अपि पूर्णम् एव। एतत् वाक्यम् एव समग्रस्य रामायणस्य कथाबीजम् — यत् इह मन्त्रणामात्रं, तत् परत्र सर्वनाशस्य मूलं भविष्यति।

रावणः वदति — ‘बाढम्; कल्यं प्रातः एकाकी एव सारथिना सह गमिष्यामि, हृष्टः च वैदेहीम् इमां महापुरीम् आनेष्यामि।’ ‘एकः’ इति पदम् एव तस्य कार्यस्य स्वरूपं व्यनक्ति — यत् सेनया साध्यं न, तत् गोपनेन एव साध्यम्। तदा एवम् उक्त्वा सः खरयुक्तेन आदित्यवर्णेन रथेन सर्वाः दिशः प्रकाशयन् प्रययौ। राक्षसेन्द्रस्य सः महान् रथः नक्षत्रपथगः सन् चञ्चूर्यमाणः जलदे चन्द्रमाः इव शुशुभे — मेघान्तरे चन्द्रस्य इव तस्य शोभा, या रमणीया अपि क्षणिका एव। दूरे स्थितम् आश्रमं गत्वा सः ताटकेयं मारीचम् उपागमत्; मारीचेन च अमानुषैः भक्ष्यभोज्यैः सः राजा अर्चितः। तं स्वयम् आसनेन उदकेन च पूजयित्वा मारीचः अर्थोपहितया वाचा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे राक्षसाधिप, लोकानां कच्चित् सुकुशलम्? यतः त्वं तूर्णम् उपागतः, अतः आशङ्के; न अधिजाने।’ अर्थोपहिता वाक् इत्यनेन कविः सूचयति — मारीचस्य वचनं न औपचारिकम्, अपि तु सारगर्भम्; सः पूर्वम् एव रामस्य बलं ज्ञातवान् आसीत्। बालकाण्डे विश्वामित्रयज्ञे रामेण सः शरेण समुद्रपारं क्षिप्तः; तत् स्मरणम् एव तस्य अस्मिन् सर्गे सर्वस्य वचनस्य मूलम्।

मारीचेन एवम् उक्तः महातेजाः वाक्यकोविदः रावणः ततः पश्चात् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे तात, अक्लिष्टकारिणा रामेण मम आरक्षः हतः; यत् जनस्थानम् अवध्यम् आसीत्, तत् सर्वं युधि निपातितम्।’ ‘आरक्षः’ इति पदेन सः राज्यस्य सीमारक्षकं सैन्यम् एव निर्दिशति; ‘अवध्यम्’ इति च पूर्वं तस्य विश्वासम् आविष्करोति। ततः याचना — ‘तस्य मे तस्य भार्यापहारणे साचिव्यं कुरु।’ द्विः ‘तस्य’ इति प्रयोगः वाक्यस्य आवेगं सूचयति। राक्षसेन्द्रस्य तत् वचः श्रुत्वा मारीचः वाक्यम् अब्रवीत् — अनन्तरं यत् सः वक्ष्यति, तत् एव अस्य सर्गस्य हृदयम्। अत्र द्रष्टव्यम् — रावणः न आज्ञापयति, अपि तु ‘साचिव्यं कुरु’ इति याचते; अतः मारीचस्य प्रतिषेधः अपि शक्यः भवति। ‘वाक्यकोविदः’ इति रावणस्य विशेषणम् अपि सूचकम् — सः वचनकुशलः, अतः याचनाम् अपि सुष्ठु रचयति।

मारीचः उत्तरं प्रश्नैः एव आरभते। ‘हे राक्षसशार्दूल, मित्ररूपेण केन शत्रुणा तव सीता आख्याता? त्वया नन्दितः सन् कः न नन्दति?’ अर्थात् — यः त्वया सत्कृतः, सः एव त्वां विनाशयितुम् इच्छति इति विचित्रम्। ‘‘सीताम् इह आनयस्व’ इति कः ब्रवीति? मह्यं ब्रूहि। सर्वस्य रक्षोलोकस्य शृङ्गं छेत्तुम् इच्छति सः कः?’ राक्षसजगतः शृङ्गम् इति रावणः एव; तस्य नाशः सर्वस्य नाशः इति भावः। ‘यः च त्वां प्रोत्साहयति, सः असंशयं शत्रुः; सः त्वया एव आशीविषमुखात् दंष्ट्राम् उद्धर्तुम् इच्छति।’ उपमा अतीव सार्थका — कार्यं दुष्करम्, परिणामः च घातकः; कर्ता तु अन्यः एव। अन्ते द्वौ तीक्ष्णौ प्रश्नौ — ‘अनेन कर्मणा केन त्वं कापथं प्रतिपादितः? हे राजन्, सुखसुप्तस्य ते मूर्धनि केन प्रहृतम्?’ सुखसुप्तस्य मूर्धनि प्रहारः इति रूपकेण मारीचः दर्शयति — रावणः स्वस्थः आसीत्, अन्येन एव प्रबोध्य विनाशं प्रति प्रेरितः। चतुर्षु श्लोकेषु मारीचः एकम् अपि उत्तरं न ददाति, केवलं प्रश्नान् एव करोति; प्रश्नाः हि उपदेशात् तीक्ष्णतराः।

अधुना मारीचः चतुर्भिः दीर्घवृत्तैः श्लोकैः रामं वर्णयति, प्रत्येकं च रूपकेण। प्रथमं गजः — ‘विशुद्धवंशाभिजनः एव यस्य अग्रहस्तः, तेजः एव मदः, संस्थिते बाहू एव विषाणे — तादृशं राघवगन्धहस्तिनं संयुगे उदीक्षितुम् अपि हे रावण त्वं न युक्तः।’ गन्धहस्तिनः गन्धमात्रेण अन्ये गजाः पलायन्ते इति प्रसिद्धिः। द्वितीयं सिंहः — ‘रणान्तःस्थितिः एव यस्य संधयः वालाः च, यः विदग्धरक्षोमृगहा, शराः एव अङ्गानि, निशितः असिः एव दंष्ट्रा — तादृशः सुप्तः नृसिंहः त्वया बोधयितुं न शक्यः।’ तृतीयं समुद्रः — ‘चापम् एव अपहारः, भुजवेगः एव पङ्कः, शराः एव ऊर्मिमाला, सुमहान् आहवः एव ओघः — तस्मिन् अतिघोरे रामपातालमुखे प्रस्कन्दितुं हे राक्षसराज न युक्तम्।’ अन्ते प्रार्थना — ‘हे लङ्केश्वर, प्रसीद; हे राक्षसेन्द्र, प्रसन्नः सन् लङ्कां साधु गच्छ; त्वं नित्यं स्वेषु दारेषु रमस्व, रामः च सभार्यः वनेषु रमताम्।’ एषा एव मारीचस्य नीतिः — यस्य यत् स्वम्, तत्र एव सन्तोषः श्रेयान्। त्रिषु रूपकेषु क्रमः वर्धमानः — गजः, सिंहः, समुद्रः; प्रथमे दर्शनम् एव निषिद्धम्, द्वितीये स्पर्शः, तृतीये प्रवेशः।

मारीचेन एवम् उक्तः दशग्रीवः रावणः निववृते, लङ्कां पुरीं गत्वा गृहोत्तमं च विवेश। एकेन एव श्लोकेन सर्गः समाप्यते, तत् च अर्थगर्भम् — अत्र रावणः मारीचस्य वचनं स्वीकरोति, अतः अस्मिन् प्रसङ्गे सीतापहरणं न जायते। परं काण्डे पुनः एषः एव प्रसङ्गः आवर्तते — शूर्पणखायाः आगमनानन्तरं रावणः द्वितीयवारं मारीचं याचिष्यते, तदा च मारीचस्य सः एव उपदेशः निष्फलः भविष्यति। एतेन कविः दर्शयति — सदुपदेशः एकवारं फलति, द्वितीयवारं तु कालः एव बलवान् भवति। एषः सर्गः अकम्पनस्य प्रसङ्गेन आरब्धः मारीचस्य प्रसङ्गेन समाप्तः; मध्ये च रामस्य पराक्रमः द्वाभ्यां राक्षसाभ्याम् एव वर्णितः, न तु कविना साक्षात् — एषा वर्णनरीतिः अस्य सर्गस्य विशेषः।

గత సర్గలో ఖరుడు హతుడయ్యాడు, దేవతలు రాముని ప్రశంసించారు. ఈ సర్గలో కథ జనస్థానం నుండి ఒక్క దూకులో లంకకు చేరుతుంది. అకంపనుడనే రాక్షసుడు జనస్థానం నుండి త్వరత్వరగా బయలుదేరి, వేగంగా లంకలో ప్రవేశించి రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, జనస్థానంలో ఉన్న ఎంతో మంది రాక్షసులు హతులయ్యారు, ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు; నేను ఎలాగో ఒకలాగ మాత్రమే బయటపడి వచ్చాను.’ ‘కథంచిత్’ (ఎలాగో ఒకలాగ) అనే ఒక్క పదంతో అతడు తన పలాయనాన్ని ఒప్పుకుంటాడు, యుద్ధపు భయంకరత్వాన్నీ సూచిస్తాడు. ఈ మాట విని దశగ్రీవుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా, తన తేజస్సుతో దహించివేస్తున్నట్లుగా అకంపనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భయంకరమైన నా జనస్థానాన్ని ఎవడు నాశనం చేశాడు? వాడు నిశ్చయంగా ప్రాణం పోయినవాడే; సమస్త లోకాలలోనూ వాడికి ఎక్కడ శరణం దొరుకుతుంది?’ అంటే — ఆ పని చేసినవాడు బ్రతికి ఉన్నా చచ్చినవాడితో సమానం; వాడికి ఎక్కడా ఆశ్రయం దొరకదు. ఇలా సర్గ ఆరంభంలోనే రావణుని స్వభావం చూపబడింది — మొదట కోపం, తరువాత ప్రశ్న, ఆ తరువాత ఆత్మస్తుతి. గమనించవలసినది — ఈ సర్గ యుద్ధానికి సంబంధించినది కాదు, వార్తకూ మంత్రాంగానికీ సంబంధించినది; అందుకే ఇక్కడ క్రియ కంటే మాటే ప్రధానం.

రావణుడు తాను ఎదురులేనివాడినని వర్ణించుకుంటాడు — ‘నాకు అప్రియం చేసి ఇంద్రుడైనా సుఖం పొందలేడు, వైశ్రవణుడూ పొందలేడు, యముడూ పొందలేడు, విష్ణువూ పొందలేడు.’ ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, యముడు, విష్ణువు — నలుగురు మహాశక్తులను పేరుపేరునా చెప్పి, వారిలో ఎవరూ తనను భేదించలేరని అతని దర్పం. అంతకంటే ఎక్కువగా — ‘నేను కాలునికే కాలుడను; అగ్నినైనా దహించగలను; మృత్యువును కూడా మరణధర్మంతో కలపగలను; గాలి వేగాన్ని కూడా బలంతో అణచగలను; కోపిస్తే నా తేజస్సుతో సూర్యుణ్ణీ అగ్నినీ కూడా దహించగలను.’ ఈ మాటలు నిజానికి అతిశయోక్తులు; కాని వాటి ప్రయోజనం వేరు — ఇంతగా గర్జించేవాడు నిజానికి వార్త వినడానికే భయపడుతున్నాడు. అలా కోపించిన దశగ్రీవుని చూసి అకంపనుడు చేతులు జోడించి, భయంతో తడబడే మాటతో అభయం కోరాడు. రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన దశగ్రీవుడు అతనికి అభయం ఇచ్చాడు; అప్పుడే అతడు నిశ్చింతగా, తడబాటు లేని మాటతో ఇలా చెప్పాడు. ‘సందిగ్ధయా వాచా’ (తడబడే మాటతో), ‘అసందిగ్ధమ్’ (తడబాటు లేకుండా) అనే రెండు పదాల విరోధంతో కవి చూపుతాడు — అభయదానమే సత్యవచనానికి ద్వారం. దూత భయపడుతున్నంత కాలం సత్యం చెప్పడు; రాజనీతిలోని ఈ సనాతనమైన పాఠం ఇక్కడ కథాశరీరంలోనే పొదగబడింది.

అకంపనుడు మొదట రాముని పరిచయం చేస్తాడు — ‘దశరథుని కుమారుడు, యువకుడు, సింహం వంటి దృఢమైన దేహం గలవాడు, రాముడనే పేరు గలవాడు, విశాలమైన భుజస్కంధాలు, గుండ్రని పొడవైన మహాబాహువులు గలవాడు, శ్యామవర్ణుడు, విస్తారమైన కీర్తి గలవాడు, శ్రీమంతుడు, సాటిలేని బలపరాక్రమాలు గలవాడు; అతడే జనస్థానంలో దూషణునితో పాటు ఖరుని చంపాడు.’ ఇక్కడ శరీరవర్ణనే మొదటి ప్రమాణం — ఎందుకంటే రావణుడు శత్రువు రూపాన్నే మొదట తెలుసుకోవాలనుకుంటాడు. అది విని రాక్షసాధిపుడైన రావణుడు గజరాజులా నిట్టూర్చి ఇలా అడుగుతాడు — ‘ఆ రాముడు దేవేంద్రునితో, సమస్త దేవతలతో కలిసి జనస్థానానికి వచ్చాడా? చెప్పు, అకంపనా.’ దేవతల సహాయం లేకుండా మనుష్యుడు అలాంటి పని చేయలేడని అతని అభిప్రాయం. అకంపనుడు ఆ మాట విని మహాత్ముడైన రాముని బలాన్నీ పరాక్రమాన్నీ మళ్ళీ వివరిస్తాడు — ‘రాముడనే ఆ మహాతేజస్వి ధనుర్ధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడు, దివ్యాస్త్రగుణసంపన్నుడు, యుద్ధంలో పరమధర్మాన్ని అందుకున్నవాడు. అతనికి తగినవాడు, బలవంతుడు, ఎర్రని కన్నులవాడు, దుందుభి వంటి కంఠస్వరం గలవాడు, పున్నమి చంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడు అయిన లక్ష్మణుడు అతని తమ్ముడు. అగ్నితో కలిసిన వాయువులా అతనితో కలిసి ఉన్న ఆ శ్రీమంతుడైన రాజశ్రేష్ఠుడే జనస్థానాన్ని కూలగొట్టాడు.’ అగ్నివాయువుల ఉపమ సార్థకమైనది — ఆ రెండూ కలిసినప్పుడే దహనం భరించలేనిదవుతుంది. ఇక్కడ అకంపనుడు లక్ష్మణుని కూడా విడిగా వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే రావణుడు ఇద్దరు సోదరుల సామర్థ్యాన్నీ తెలుసుకోవాలి; ఒక్కరినే లెక్కించడం పొరపాటుకు దారితీస్తుంది.

అకంపనుడు రావణుని సందేహాన్ని తొలగిస్తాడు — ‘మహాత్ములైన దేవతలు అక్కడ లేరు; ఈ విషయంలో ఆలోచించవలసిన పని లేదు.’ ఆ పని ఒంటరి మనుష్యునిదేనని అతడు నిశ్చయంగా చెబుతాడు. తరువాత ఒక దృశ్యం — ‘రాముడు విడిచిన బంగారు పింఛాలు గల బాణాలు ఐదు తలల సర్పాలుగా మారి రాక్షసులను భక్షించాయి.’ బాణాలు సర్పాలవడం, ఆ సర్పాలకు ఐదు ముఖాలుండడం — ఇది రెట్టింపు రూపకం. ‘భయంతో కృశించిన రాక్షసులు ఏ ఏ దారిన పారిపోయినా, ఆ ఆ దారిలో తమ ఎదుట నిలిచిన రామునే చూశారు.’ ఈ చిత్రం భయం స్వరూపాన్నే వ్యక్తం చేస్తుంది — పారిపోయే ప్రతి దారీ శత్రువు చేతనే మూయబడింది. ‘ఓ పాపరహితుడా, ఇలా ఒక్కడే నీ జనస్థానాన్ని నాశనం చేశాడు.’ అది విని రావణుడు ఆలస్యం లేకుండా అంటాడు — ‘లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపడానికి నేను జనస్థానానికి వెళ్తాను.’ కాని అకంపనుడు అతనిని వారిస్తాడు — ‘రాజా, రాముని బలపౌరుషాలు ఉన్నవి ఉన్నట్లు విను.’ ఇంకా సలహా ఇవ్వలేదు; ముందు సత్యాన్ని తెలియజేయాలి అనేది అతని నీతి. అకంపనుని మాటలో భయమూ ఉంది, హితైషిత్వమూ ఉంది — అతడు స్వామిని సంతోషపెట్టడానికి ప్రయత్నించడు, వాస్తవాన్నే చెబుతాడు.

సామాన్యమైన మాటలతో రావణునికి అర్థం కాదు కనుక, అకంపనుడు ఇప్పుడు అతిశయోక్తులతోనే రాముని సామర్థ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు. ‘కోపించిన మహాయశస్వి రాముని పరాక్రమంతో ఎవరూ ఎదుర్కోలేరు; అతడు బాణాలతో నిండుగా ప్రవహించే నది వేగాన్నైనా అడ్డుకోగలడు, తారలతో గ్రహాలతో నక్షత్రాలతో సహా ఆకాశాన్నైనా కూలదోయగలడు; కుంగిపోతున్న భూమిని ఆ శ్రీమంతుడు పైకెత్తగలడు; సముద్రపు చెలియలికట్టను బద్దలుకొట్టి లోకాలను ముంచెత్తగలడు; సముద్రవేగాన్నైనా వాయువునైనా బాణాలతో చెదరగొట్టగలడు; ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు తన పరాక్రమంతో లోకాలను సంహరించి మళ్ళీ ప్రజలను సృష్టించగల సమర్థుడు.’ నది, ఆకాశం, భూమి, సముద్రం, వాయువు, సమస్త లోకాలు — క్రమంగా విస్తారం పెరుగుతుంది, చివరకు సంహారమూ సృష్టీ రెండూ అతనిపైనే ఆరోపించబడతాయి. తరువాత నిగమనం — ‘దశగ్రీవా, పాపులు స్వర్గాన్ని జయించలేనట్లే, రాముని యుద్ధంలో నువ్వూ జయించలేవు, సమస్త రాక్షసలోకమూ జయించలేదు. దేవాసురులందరూ కలిసినా అతడు చంపదగినవాడని నేను అనుకోను.’ ఇంత చెప్పి అతడు విరోధం నుండి ఉపాయం వైపు మళ్ళుతాడు — ‘కాని అతని వధకు ఇదే ఉపాయం; దానిని ఏకాగ్రమనస్సుతో విను.’ ఈ శ్లోకాలలో గమనించవలసినది — అకంపనుడు రాముని శస్త్రకౌశలాన్ని వర్ణించడు, ప్రకృతిపై అతని ఆధిపత్యాన్నే వర్ణిస్తాడు; దీని ద్వారా అతడు రావణుని స్వంత గర్జనకే ప్రతిబింబం చూపుతాడు.

అకంపనుడు ఉపాయం చెబుతాడు, అది సీతకు సంబంధించినది. ‘అతని భార్య లోకంలో ఉత్తమురాలు, సీత అనే పేరు గలది, సన్నని నడుము గలది, యౌవనవతి, చక్కగా తీర్చిదిద్దినట్లు అవయవాలు గలది, రత్నాభరణాలు ధరించినది, స్త్రీలలో రత్నం వంటిది. దేవకాంత గాని, గంధర్వకాంత గాని, అప్సరస గాని, నాగకన్య గాని ఆమెకు సాటి అయిన స్త్రీ లేదు; ఇక మానవస్త్రీ ఎలా సాటి అవుతుంది?’ ఉపమానాలను ఒక్కొక్కటిగా నిషేధించడమే ఇక్కడి వర్ణనరీతి — సాధ్యమయ్యే ప్రతి ఉపమానమూ తోసిపుచ్చబడింది. తరువాత నేరుగా మంత్రాంగం — ‘ఆ మహావనంలో అతనిని మోసగించి నువ్వు అతని భార్యను అపహరించు; సీత లేకుండా రాముడు బ్రతకనే బ్రతకడు.’ అంటే — శస్త్రంతో చంపలేనివాడిని వియోగంతోనే చంపాలి. రాక్షసాధిపుడైన రావణునికి ఆ మాట నచ్చింది; ఆ మహాబాహువు కొంచెం ఆలోచించి అకంపనునితో అన్నాడు. ‘చింతయిత్వా’ (ఆలోచించి) అనే పదం ఇక్కడ ఎంతో ముఖ్యమైనది — ఆ నిర్ణయం క్షణికావేశంలో తీసుకున్నది కాదు, విచారించి తీసుకున్నది; అందుకే దాని బాధ్యత కూడా పూర్తిగా అతనిదే. ఈ వాక్యమే సమగ్ర రామాయణానికి కథాబీజం — ఇక్కడ కేవలం మంత్రాంగమైనది, ముందు సర్వనాశనానికి మూలం కాబోతుంది.

రావణుడు అంటాడు — ‘సరే; రేపు తెల్లవారగానే సారథితో పాటు ఒంటరిగానే వెళ్తాను, ఆ వైదేహిని సంతోషంగా ఈ మహాపురికి తీసుకువస్తాను.’ ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదమే అతని కార్యస్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది — సైన్యంతో సాధించలేనిది రహస్యంగానే సాధించాలి. అప్పుడు అలా చెప్పి అతడు గాడిదలు కట్టిన, సూర్యుని వంటి కాంతి గల రథంలో దిక్కులన్నింటినీ ప్రకాశింపజేస్తూ బయలుదేరాడు. నక్షత్రమార్గంలో పయనిస్తూ వేగంగా సంచరిస్తున్న రాక్షసేంద్రుని ఆ మహారథం మేఘంలోని చంద్రునిలా ప్రకాశించింది — మేఘాల మధ్య చంద్రునిలా దాని శోభ, రమణీయమైనదైనా క్షణికమైనదే. దూరంలో ఉన్న ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అతడు తాటక కుమారుడైన మారీచుని సమీపించాడు; మారీచుడు మానవులకు దుర్లభమైన భక్ష్యభోజ్యాలతో ఆ రాజును పూజించాడు. స్వయంగా ఆసనంతో, ఉదకంతో అతనిని సత్కరించి మారీచుడు అర్థవంతమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, లోకాలన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా? నువ్వు ఇంత త్వరగా వచ్చావు కనుక నాకు శంకగా ఉంది; కారణం నాకు తెలియడం లేదు.’ ‘అర్థోపహితా వాక్’ (అర్థంతో కూడిన మాట) అనడం ద్వారా కవి సూచిస్తాడు — మారీచుని మాట లాంఛనప్రాయమైనది కాదు, సారగర్భమైనది; అతనికి రాముని బలం ముందే తెలుసు. బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముడు అతనిని బాణంతో సముద్రం అవతలకు విసిరివేశాడు; ఆ జ్ఞాపకమే ఈ సర్గలో అతని మాటలన్నింటికీ మూలం.

మారీచుడు అలా అడగగా మహాతేజస్వి, మాటలలో నేర్పరి అయిన రావణుడు ఆ తరువాత ఈ మాట చెప్పాడు — ‘నాయనా, శ్రమ లేకుండా పనులు సాధించే రాముడు నా రక్షకసైన్యాన్ని చంపాడు; ఎవరూ చంపలేనిదనుకున్న జనస్థానాన్ని మొత్తం యుద్ధంలో కూలగొట్టాడు.’ ‘ఆరక్షః’ అనే పదంతో అతడు రాజ్యపు సరిహద్దును కాపాడే సైన్యాన్నే సూచిస్తాడు; ‘అవధ్యమ్’ (చంపలేనిది) అనే పదం అతని పూర్వ విశ్వాసాన్ని బయటపెడుతుంది. తరువాత యాచన — ‘అతని భార్యను అపహరించడంలో నాకు సహాయం చెయ్యి.’ ‘తస్య’ (అతని) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం వాక్యంలోని ఆవేశాన్ని సూచిస్తుంది. రాక్షసేంద్రుని ఆ మాట విని మారీచుడు ఇలా అన్నాడు — ఇకపై అతడు చెప్పబోయేదే ఈ సర్గకు హృదయం. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రావణుడు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, ‘సాచివ్యం కురు’ (సహాయం చెయ్యి) అని యాచిస్తున్నాడు; అందుకే మారీచుడు నిరాకరించడమూ సాధ్యమవుతుంది. రావణునికి ఇచ్చిన ‘వాక్యకోవిదః’ (మాటలలో నేర్పరి) అనే విశేషణం కూడా సూచనప్రాయమైనది — అతడు మాటకారి, అందుకే యాచనను కూడా చక్కగా కూర్చుతాడు.

మారీచుడు తన సమాధానాన్ని ప్రశ్నలతోనే ఆరంభిస్తాడు. ‘రాక్షసశార్దూలా, మిత్రుని రూపంలో ఉన్న ఏ శత్రువు నీకు సీత గురించి చెప్పాడు? నీచేత సంతోషపెట్టబడి కూడా నీ సంతోషాన్ని సహించలేనివాడు ఎవడు?’ అంటే — నీచేత సత్కరించబడినవాడే నిన్ను నాశనం చేయాలనుకోవడం విచిత్రం. ‘“సీతను ఇక్కడికి తీసుకురా” అని ఎవడు చెబుతున్నాడు? నాకు చెప్పు. సమస్త రాక్షసలోకపు శిఖరాన్ని నరకాలనుకుంటున్నవాడు ఎవడు?’ రాక్షసజగత్తుకు శిఖరం రావణుడే; అతని నాశనం అందరి నాశనం అని భావం. ‘నిన్ను ప్రోత్సహిస్తున్నవాడు నిస్సందేహంగా శత్రువే; వాడు నీ చేతనే విషసర్పం నోటి నుండి కోరను పెకలించాలనుకుంటున్నాడు.’ ఉపమ ఎంతో సార్థకమైనది — పని దుష్కరం, ఫలితం ప్రాణాంతకం; కాని దానిని ప్రేరేపించేవాడు మరొకడు. చివరకు రెండు తీక్ష్ణమైన ప్రశ్నలు — ‘ఈ పని చేయమని నిన్ను ఎవడు చెడుదారి పట్టించాడు? రాజా, సుఖంగా నిద్రిస్తున్న నీ తలపై ఎవడు దెబ్బ కొట్టాడు?’ సుఖంగా నిద్రిస్తున్నవాని తలపై దెబ్బ అనే రూపకంతో మారీచుడు చూపుతాడు — రావణుడు స్వస్థంగా ఉన్నాడు, మరొకడు అతనిని మేల్కొలిపి వినాశనం వైపు నెట్టాడు. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో మారీచుడు ఒక్క సమాధానమూ ఇవ్వడు, కేవలం ప్రశ్నలే వేస్తాడు; ప్రశ్నలు ఉపదేశం కంటే పదునైనవి కదా.

ఇప్పుడు మారీచుడు దీర్ఘవృత్తాలలోని నాలుగు శ్లోకాలతో రాముని వర్ణిస్తాడు, ప్రతి ఒక్కటీ ఒక రూపకంతో. మొదటిది ఏనుగు — ‘నిర్మలమైన వంశమూ జన్మమూ తొండపు కొనగా, తేజస్సే మదజలంగా, దృఢంగా నిలిచిన బాహువులే దంతాలుగా గల రాఘవుడనే గంధగజాన్ని యుద్ధంలో కన్నెత్తి చూడడానికైనా, రావణా, నువ్వు తగవు.’ గంధగజం వాసన తగలగానే మిగిలిన ఏనుగులు పారిపోతాయని ప్రసిద్ధి. రెండవది సింహం — ‘యుద్ధమధ్యంలో నిలకడే కీళ్ళుగా, జూలుగా గలవాడు, నేర్పరులైన రాక్షసమృగాలను చంపేవాడు, బాణాలే అవయవాలుగా, పదునైన ఖడ్గమే కోరగా గల నిద్రిస్తున్న ఆ నరసింహుని నువ్వు మేల్కొలపలేవు.’ మూడవది సముద్రం — ‘ధనుస్సే మొసలిగా, భుజవేగమే బురదగా, బాణాలే అలలవరుసగా, మహాయుద్ధమే ప్రవాహంగా గల అతిఘోరమైన ఆ రామపాతాళముఖంలోకి దూకడం, రాక్షసరాజా, నీకు తగదు.’ చివరకు ప్రార్థన — ‘లంకేశ్వరా, ప్రసన్నుడవు కా; రాక్షసేంద్రా, ప్రసన్నమనస్సుతో లంకకు క్షేమంగా వెళ్ళు; నువ్వు ఎప్పుడూ నీ భార్యలతో ఆనందించు, రాముడు తన భార్యతో వనాలలో ఆనందించనీ.’ ఇదే మారీచుని నీతి — ఎవరిది ఏదో, దానితోనే తృప్తి పడడం శ్రేయస్కరం. మూడు రూపకాలలోని క్రమం పెరుగుతూ పోతుంది — ఏనుగు, సింహం, సముద్రం; మొదటిదానిలో చూడడమే నిషిద్ధం, రెండవదానిలో తాకడం, మూడవదానిలో ప్రవేశించడం.

మారీచుడు అలా చెప్పగా దశగ్రీవుడైన రావణుడు వెనుదిరిగి, లంకాపురికి వెళ్ళి తన ఉత్తమమైన భవనంలో ప్రవేశించాడు. ఒక్క శ్లోకంతోనే సర్గ ముగుస్తుంది, అదీ అర్థగర్భితమైనది — ఇక్కడ రావణుడు మారీచుని మాటను అంగీకరిస్తాడు, కనుక ఈ సందర్భంలో సీతాపహరణం జరగదు. ముందు కాండంలో ఇదే సందర్భం మళ్ళీ వస్తుంది — శూర్పణఖ వచ్చిన తరువాత రావణుడు రెండవసారి మారీచుని యాచిస్తాడు, అప్పుడు మారీచుని అదే ఉపదేశం నిష్ఫలమవుతుంది. దీని ద్వారా కవి చూపుతాడు — మంచి ఉపదేశం ఒకసారి ఫలిస్తుంది, రెండవసారి మాత్రం కాలమే బలవత్తరమవుతుంది. అకంపనుని ప్రసంగంతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ మారీచుని ప్రసంగంతో ముగుస్తుంది; మధ్యలో రాముని పరాక్రమం ఇద్దరు రాక్షసుల ద్వారానే వర్ణించబడింది, కవి నేరుగా వర్ణించలేదు — ఈ వర్ణనరీతే ఈ సర్గ విశేషం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கரன் கொல்லப்பட்டான்; தேவர்களும் ராமனைப் புகழ்ந்தனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை ஜனஸ்தானத்திலிருந்து தாவி இலங்கைக்குச் செல்கிறது. அகம்பனன் என்ற ராக்ஷசன் விரைந்து ஜனஸ்தானத்திலிருந்து புறப்பட்டு, வேகமாக இலங்கைக்குள் நுழைந்து ராவணனிடம் சொன்னான்: ‘அரசே, ஜனஸ்தானத்தில் இருந்த ராக்ஷசர்கள் பலர் கொல்லப்பட்டனர்; கரனும் போரில் வீழ்த்தப்பட்டான்; நான் எப்படியோ தப்பி வந்தேன்.’ ‘எப்படியோ’ என்ற ஒரே சொல்லால் அவன் தான் ஓடி வந்ததை ஒப்புக்கொள்கிறான்; போரின் கொடுமையையும் குறிப்பிடுகிறான். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பத்துத் தலையனான ராவணன் கோபத்தால் கண்கள் சிவந்து, தன் ஒளியால் எரித்துவிடுபவன்போல அகம்பனனிடம் சொன்னான்: ‘என் அச்சமூட்டும் ஜனஸ்தானத்தை அழித்தவன் யார்? அவன் ஏற்கெனவே உயிரிழந்தவனே; எல்லா உலகங்களிலும் அவனுக்குப் புகலிடம் கிடைக்குமா?’ அதாவது — அதைச் செய்தவன் உயிரோடிருந்தாலும் இறந்தவனே; அவனுக்கு எங்கும் அடைக்கலம் கிடைக்காது. இவ்வாறு சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே ராவணனின் இயல்பு காட்டப்படுகிறது — முதலில் கோபம், பின் கேள்வி, அதன்பின் தற்புகழ்ச்சி. கவனிக்க வேண்டியது — இந்தச் சர்க்கம் போரைப் பற்றியதன்று; செய்தியையும் ஆலோசனையையும் பற்றியது; ஆகவே இங்குச் செயலைவிடச் சொல்லே முதன்மை பெறுகிறது.

ராவணன் தன்னை யாரும் வெல்ல முடியாது என்று வர்ணிக்கிறான்: ‘எனக்குத் தீங்கு செய்துவிட்டு இந்திரனாலும் சுகம் பெற முடியாது; வைஸ்ரவணனான குபேரனாலும் முடியாது, யமனாலும் முடியாது, விஷ்ணுவாலும் முடியாது.’ இந்திரன், குபேரன், யமன், விஷ்ணு — நான்கு பெரியவர்களைப் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிட்டு, அவர்களில் யாராலும் தன்னை அசைக்க முடியாது என்பதே அவனது செருக்கு. அதற்கும் மேலாக — ‘நான் காலனுக்கும் காலன்; நெருப்பையும் எரிப்பேன்; மரணத்தையும் சாகடிக்க வல்லேன்; காற்றின் வேகத்தையும் பலத்தால் தடுக்க முடியும்; கோபம் கொண்டால் என் ஒளியால் சூரியனையும் நெருப்பையும் எரித்துவிடுவேன்.’ இந்தச் சொற்கள் உண்மையில் மிகைப்படுத்தல்களே; ஆனால் அவற்றின் நோக்கம் வேறு — இவ்வளவு முழங்குபவன் உண்மையில் செய்தியைக் கேட்கவே அஞ்சுகிறான். அவ்வாறு கோபம் கொண்ட ராவணனைக் கண்டு அகம்பனன் கைகூப்பி, அச்சத்தால் தடுமாறும் குரலில் அபயம் வேண்டினான். ராக்ஷசர்களில் சிறந்த ராவணன் அவனுக்கு அபயம் அளித்தான்; அதன்பிறகே அவன் நம்பிக்கை பெற்றுத் தடுமாற்றமின்றிப் பேசினான். ‘தடுமாறும் குரல்’, ‘தடுமாற்றமின்றி’ என்ற இரு சொற்களின் முரணால் கவி காட்டுகிறார் — அபயம் அளிப்பதே உண்மை பேசுவதற்கான வாயில். தூதன் அஞ்சும் வரை உண்மை சொல்வதில்லை; ராஜநீதியின் இந்த நிலையான பாடம் இங்குக் கதையின் உடலிலேயே பொதிந்துள்ளது.

அகம்பனன் முதலில் ராமனை அறிமுகப்படுத்துகிறான்: ‘தசரதனின் மகன், இளைஞன், சிங்கம்போன்ற உடற்கட்டு உடையவன்; ராமன் என்ற பெயருடையவன்; அகன்ற தோள்களும் உருண்டு நீண்ட பெருங்கைகளும் உடையவன்; கருநிறத்தவன், பெரும்புகழ் பெற்றவன், அழகன், இணையற்ற வலிமையும் வீரமும் உடையவன்; அவனே ஜனஸ்தானத்தில் தூஷணனுடன் கரனைக் கொன்றான்.’ உடல் வர்ணனையே இங்கு முதல் சான்று — ஏனெனில் ராவணன் பகைவனின் உருவத்தையே முதலில் அறிய விரும்புகிறான். அதைக் கேட்டு ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணன் நாகராஜனைப்போல் பெருமூச்சுவிட்டுக் கேட்கிறான்: ‘அந்த ராமன் தேவேந்திரனுடனும் எல்லாத் தேவர்களுடனும் சேர்ந்து ஜனஸ்தானத்துக்கு வந்தானா? சொல், அகம்பனா.’ தேவர்களின் உதவியின்றி ஒரு மனிதனால் அதைச் செய்ய முடியாது என்பது அவன் எண்ணம். அகம்பனனோ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மகாத்மாவான ராமனின் வலிமையையும் வீரத்தையும் மீண்டும் எடுத்துரைக்கிறான்: ‘ராமன் என்பவன் பேரொளி மிக்கவன், வில்லாளிகள் அனைவரிலும் சிறந்தவன், தெய்வீக அஸ்திரங்களின் ஆற்றல் நிறைந்தவன், போரில் மேலான தர்மத்தை அடைந்தவன். அவனுக்கு ஏற்ற, வலிமைமிக்க, சிவந்த கண்களும் துந்துபிபோன்ற குரலும் முழுநிலவுபோன்ற முகமும் உடைய இளைய சகோதரன் லக்ஷ்மணன். நெருப்புடன் காற்று சேர்வதுபோல அவனுடன் சேர்ந்த அழகிய அரசர்களில் சிறந்தவன் — அவனாலேயே ஜனஸ்தானம் வீழ்த்தப்பட்டது.’ நெருப்பு, காற்று என்ற உவமை பொருத்தமானது — இரண்டும் சேரும்போதுதான் எரிவு தாங்க முடியாததாகிறது. இங்கே அகம்பனன் லக்ஷ்மணனையும் தனியாக வர்ணிக்கிறான்; ஏனெனில் ராவணன் இரு சகோதரர்களின் வலிமையையும் அறிய வேண்டும்; ஒருவனை மட்டுமே கணக்கிடுவது தவறுக்கு வழிவகுக்கும்.

அகம்பனன் ராவணனின் ஐயத்தை நீக்குகிறான்: ‘அங்கே மகாத்மாக்களான தேவர்கள் இல்லை; இதில் ஆராய வேண்டியதில்லை.’ அது ஒரே ஒரு மனிதனின் செயல் என்று அவன் உறுதியாகச் சொல்கிறான். பிறகு ஒரு காட்சி — ‘ராமன் எய்த, பொன்னிறச் சிறகுகள் கொண்ட பறக்கும் அம்புகள் ஐந்து தலை நாகங்களாகி ராக்ஷசர்களை விழுங்கின.’ அம்புகள் நாகங்களாவதும், அந்த நாகங்கள் ஐந்து தலையுடையவையாவதும் — இது இரட்டை உருவகம். ‘அச்சத்தால் மெலிந்த ராக்ஷசர்கள் எந்தெந்த வழியில் ஓடினாலும், அந்தந்த வழியில் தமக்கு முன்னே நிற்கும் ராமனையே கண்டனர்.’ இந்தச் சித்திரம் அச்சத்தின் இயல்பையே வெளிப்படுத்துகிறது — தப்பியோடும் ஒவ்வொரு வழியும் பகைவனாலேயே அடைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘பாவமற்றவனே, இவ்வாறு ஒருவனாலேயே உன் ஜனஸ்தானம் அழிக்கப்பட்டது.’ அதைக் கேட்ட ராவணன் சற்றும் தாமதிக்காமல் சொல்கிறான்: ‘லக்ஷ்மணனுடன் ராமனைக் கொல்ல ஜனஸ்தானத்துக்குச் செல்வேன்.’ ஆனால் அகம்பனன் அவனைத் தடுக்கிறான்: ‘அரசே, ராமனின் வலிமையையும் ஆண்மையையும் உள்ளபடி கேள்.’ ஆலோசனை இன்னும் சொல்லப்படவில்லை; முதலில் உண்மையைத் தெரிவிக்க வேண்டும் என்பதே அவன் நெறி. அகம்பனனின் சொல்லில் அச்சமும் உண்டு, நலம் நாடும் உள்ளமும் உண்டு — அவன் தலைவனை மகிழ்விக்க முயலவில்லை; உள்ளதையே சொல்கிறான்.

அகம்பனன் இப்போது மிகைப்படுத்தல்களாலேயே ராமனின் ஆற்றலை வர்ணிக்கிறான்; ஏனெனில் சாதாரணச் சொற்களால் ராவணன் புரிந்துகொள்ள மாட்டான். ‘கோபம் கொண்ட பெரும்புகழ் ராமனை வீரத்தால் வெல்ல முடியாது; அவன் தன் அம்புகளால் நிறைந்தோடும் நதியின் வேகத்தையும் திருப்பிவிடுவான்; நட்சத்திரங்களுடனும் கோள்களுடனும் விண்மீன்களுடனும் கூடிய வானத்தையும் வீழ்த்துவான்; மூழ்கும் பூமியையும் அந்த அழகன் தூக்கி நிறுத்துவான்; கடலின் கரையை உடைத்து உலகங்களை வெள்ளத்தில் மூழ்கடிப்பான்; கடலின் வேகத்தையோ காற்றையோ அம்புகளால் சிதறடிப்பான்; வீரத்தால் உலகங்களை அழித்து மீண்டும் உயிர்களைப் படைக்கவும் அந்த ஆடவரில் சிறந்தவன் வல்லவன்.’ நதி, வானம், பூமி, கடல், காற்று, எல்லா உலகங்களும் — வரிசையாக விரிவு பெருகுகிறது; இறுதியில் அழித்தலும் படைத்தலும் இரண்டும் அவன்மீதே ஏற்றப்படுகின்றன. பிறகு முடிவுரை — ‘பத்துத் தலையனே, பாவிகளால் சுவர்க்கத்தை அடைய முடியாததுபோல, ராமனை நீயும் போரில் வெல்ல முடியாது, ராக்ஷச உலகம் முழுவதாலும் முடியாது. தேவர்களும் அசுரர்களும் அனைவரும் சேர்ந்தாலும் அவனைக் கொல்ல முடியும் என்று நான் நினைக்கவில்லை.’ இவ்வளவு சொன்னபின் அவன் எதிர்ப்பிலிருந்து உபாயத்தை நோக்கித் திரும்புகிறான்: ‘ஆனால் அவனைக் கொல்ல ஓர் உபாயம் உண்டு; அதை ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் கேள்.’ இந்தச் சுலோகங்களில் கவனிக்க வேண்டியது — அகம்பனன் ராமனின் ஆயுதத் திறமையை வர்ணிக்கவில்லை; இயற்கையின்மீது அவனுக்குள்ள ஆட்சியையே வர்ணிக்கிறான்; இதனால் அவன் ராவணனின் சொந்த முழக்கத்தையே எதிரொலிக்கச் செய்கிறான்.

அகம்பனன் உபாயத்தைச் சொல்கிறான்; அது சீதையைப் பற்றியது. ‘அவன் மனைவி உலகில் சிறந்தவள், சீதை என்ற பெயருடையவள்; அழகிய இடையுடையவள், இளமை நிறைந்தவள், சீராக அமைந்த அங்கங்கள் உடையவள், ரத்தினங்களால் அணிசெய்யப்பட்டவள், பெண்களில் ஒரு ரத்தினம். தேவப் பெண்ணோ, கந்தர்வப் பெண்ணோ, அப்ஸரஸோ, நாகப் பெண்ணோ அவளுக்கு இணையான மங்கை இல்லை; மனிதப் பெண் எப்படி இணையாவாள்?’ உவமைகளை ஒவ்வொன்றாக மறுப்பதே இங்கு வர்ணனையின் முறை — எந்த உவமை சாத்தியமோ அவை அனைத்தும் தள்ளப்படுகின்றன. பிறகு நேரடி ஆலோசனை — ‘பெருங்காட்டில் அவனை வஞ்சித்து நீ அவன் மனைவியைக் கவர்ந்து செல்; சீதையைப் பிரிந்த ராமன் உயிரோடிருக்க மாட்டான்.’ அதாவது — ஆயுதத்தால் கொல்ல முடியாதவனைப் பிரிவாலேயே கொல்ல வேண்டும். ராக்ஷசர் தலைவனான ராவணனுக்கு அந்தச் சொல் பிடித்தது; பெருங்கைகளையுடைய அவன் சற்று யோசித்து அகம்பனனிடம் பேசினான். ‘யோசித்து’ என்ற சொல் இங்கு முக்கியமானது — முடிவு கணநேர உணர்ச்சியால் எடுக்கப்படவில்லை, ஆராய்ந்தே எடுக்கப்பட்டது; ஆகவே அதன் பொறுப்பும் முழுமையாக அவனுடையதே. இந்த வாக்கியமே முழு ராமாயணத்தின் கதைவித்து — இங்கே வெறும் ஆலோசனையாக இருப்பது பின்னர் முழு அழிவுக்கும் வேராகப் போகிறது.

ராவணன் சொல்கிறான்: ‘நல்லது; நாளை அதிகாலையில் தேரோட்டியுடன் நான் தனியாகவே செல்வேன்; மகிழ்ச்சியுடன் வைதேகியை இந்த மாநகருக்குக் கொண்டு வருவேன்.’ ‘தனியாக’ என்ற சொல்லே அவன் செயலின் இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது — படையால் சாதிக்க முடியாததை மறைவாகவே சாதிக்க வேண்டும். அப்போது இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, கழுதைகள் பூட்டிய, சூரியனைப்போல் ஒளிரும் தேரில் எல்லாத் திசைகளையும் ஒளிரச் செய்தபடி அவன் புறப்பட்டான். நட்சத்திர வழியில் செல்லும் ராக்ஷச அரசனின் அந்தப் பெரிய தேர், மேகங்களுக்கிடையே அலைந்து செல்லும் சந்திரனைப்போல் விளங்கியது — மேகங்களுக்கு நடுவே தோன்றும் சந்திரனின் அழகுபோல் அதன் அழகு, இனியதாயினும் கணநேரமே நிலைப்பது. தொலைவிலிருந்த ஆசிரமத்தை அடைந்து அவன் தாடகையின் மகனான மாரீசனை அணுகினான்; மாரீசனும் மனிதர்களுக்குக் கிடைக்காத உண்பனவும் உணவுகளும் கொண்டு அந்த அரசனை உபசரித்தான். தானே ஆசனமும் நீரும் அளித்து அவனைப் பூஜித்தபின், மாரீசன் பொருள் நிறைந்த சொற்களால் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர் தலைவனே, உலகங்கள் நலமாக உள்ளனவா? நீ இவ்வளவு விரைவாக வந்திருப்பதால் நான் ஐயுறுகிறேன்; காரணம் அறியேன்.’ ‘பொருள் நிறைந்த சொல்’ என்பதால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — மாரீசனின் பேச்சு வெறும் சம்பிரதாயமன்று, சாரம் நிறைந்தது; அவன் ராமனின் வலிமையை முன்னரே அறிந்திருந்தான். பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரரின் யாகத்தின்போது ராமன் அவனை ஓர் அம்பால் கடலுக்கு அப்பால் வீசியெறிந்தான்; அந்த நினைவே இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் சொல்லும் அனைத்துக்கும் வேர்.

மாரீசனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பேரொளி மிக்க, சொல்வன்மையுடைய ராவணன் பின்னர் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அப்பா, எளிதாகச் செயல்களை முடிப்பவனான ராமன் என் காவல் படையைக் கொன்றுவிட்டான்; கொல்லப்பட முடியாதது என்று கருதப்பட்ட ஜனஸ்தானம் முழுவதும் போரில் வீழ்த்தப்பட்டது.’ ‘காவல்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் நாட்டின் எல்லையைக் காக்கும் படையையே குறிக்கிறான்; ‘கொல்லப்பட முடியாதது’ என்ற சொல் அவனது முந்தைய நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறது. பிறகு வேண்டுகோள் — ‘அவனுடைய, அவனுடைய மனைவியைக் கவர்வதில் நீ எனக்குத் துணை செய்.’ ‘அவனுடைய’ என்பது இருமுறை வருவது சொல்லின் கொந்தளிப்பைக் குறிக்கிறது. ராக்ஷச அரசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மாரீசன் பேசினான் — அடுத்து அவன் சொல்லப்போவதே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — ராவணன் கட்டளையிடவில்லை; ‘துணை செய்’ என்று வேண்டுகிறான்; ஆகவே மாரீசன் மறுப்பதும் சாத்தியமாகிறது. ‘சொல்வன்மையுடையவன்’ என்ற ராவணனின் அடைமொழியும் குறிப்புடையது — அவன் பேச்சில் திறமையானவன்; ஆகவே வேண்டுகோளையும் நன்கு அமைக்கிறான்.

மாரீசன் தன் பதிலைக் கேள்விகளாலேயே தொடங்குகிறான். ‘ராக்ஷசர்களில் புலி போன்றவனே, நண்பன் வேடத்திலுள்ள எந்தப் பகைவன் உனக்குச் சீதையைப் பற்றிச் சொன்னான்? உன்னால் மகிழ்விக்கப்பட்டும் மகிழாதவன் யார்?’ அதாவது — உன்னால் கௌரவிக்கப்பட்டவனே உன்னை அழிக்க விரும்புவது விந்தை. ‘“சீதையை இங்குக் கொண்டு வா” என்று சொல்பவன் யார்? எனக்குச் சொல். ராக்ஷச உலகம் முழுவதன் சிகரத்தையே வெட்ட விரும்புபவன் யார்?’ ராக்ஷச உலகின் சிகரம் ராவணனே; அவன் அழிவு அனைவரின் அழிவு என்பது கருத்து. ‘உன்னைத் தூண்டுபவன் ஐயமின்றிப் பகைவனே; நச்சுப் பாம்பின் வாயிலிருந்து அதன் பல்லை உன்னைக் கொண்டே பிடுங்க விரும்புகிறான் அவன்.’ உவமை மிகப் பொருத்தமானது — செயல் கடினமானது, விளைவு உயிர்க்கொல்லியானது; ஆனால் தூண்டுபவன் வேறொருவன். இறுதியில் இரண்டு கூர்மையான கேள்விகள் — ‘இந்தச் செயலால் உன்னைத் தீய வழியில் செலுத்தியவன் யார்? அரசே, சுகமாக உறங்கும் உன் தலையில் அடித்தவன் யார்?’ சுகமாக உறங்குபவனின் தலையில் அடித்தல் என்ற உருவகத்தால் மாரீசன் காட்டுகிறான் — ராவணன் நலமாக இருந்தான்; வேறொருவனே அவனை எழுப்பி அழிவை நோக்கித் தூண்டினான். நான்கு சுலோகங்களில் மாரீசன் ஒரு பதிலும் தரவில்லை, கேள்விகளை மட்டுமே கேட்கிறான்; ஏனெனில் கேள்விகள் அறிவுரையைவிடக் கூர்மையானவை.

இப்போது மாரீசன் நீண்ட யாப்பில் அமைந்த நான்கு சுலோகங்களால் ராமனை வர்ணிக்கிறான்; ஒவ்வொன்றும் ஓர் உருவகத்துடன். முதலில் யானை — ‘தூய குலமும் பிறப்புமே துதிக்கை நுனி, ஒளியே மதநீர், உறுதியாக நிற்கும் இரு கைகளே தந்தங்கள் — அத்தகைய ராகவன் என்ற மத யானையைப் போரில் ஏறெடுத்துப் பார்க்கக்கூட, ராவணா, நீ தகுதியற்றவன்.’ மதயானையின் மணத்தை முகர்ந்தாலே மற்ற யானைகள் ஓடிவிடும் என்பது பிரசித்தம். இரண்டாவது சிங்கம் — ‘போர்க்களத்தில் நிலைகொள்வதே அதன் மூட்டுகளும் பிடரி மயிரும்; திறமைமிக்க ராக்ஷசர்களாகிய மான்களைக் கொல்வது; அம்புகளே அதன் அங்கங்கள்; கூரிய வாளே அதன் கோரைப்பல் — அத்தகைய உறங்கும் ஆண் சிங்கத்தை நீ எழுப்ப முடியாது.’ மூன்றாவது கடல் — ‘வில்லே முதலை, கைகளின் வேகமே சேறு, அம்புகளே அலைவரிசை, மாபெரும் போரே வெள்ளப்பெருக்கு — அந்த மிகக் கொடிய ராமன் என்ற பாதாள வாயிலில் பாய்வது, ராக்ஷச அரசே, உனக்குத் தகாது.’ இறுதியில் வேண்டுகோள் — ‘இலங்கை வேந்தே, அருள்புரி; ராக்ஷசர் தலைவனே, மனம் தெளிந்து நலமாக இலங்கைக்குச் செல்; நீ எப்போதும் உன் மனைவியருடன் இன்புற்றிரு; ராமனும் தன் மனைவியுடன் காடுகளில் இன்புற்றிருக்கட்டும்.’ இதுவே மாரீசனின் நெறி — ஒவ்வொருவருக்கும் உரியதில் திருப்தி கொள்வதே நல்லது. மூன்று உருவகங்களிலும் வரிசை வளர்ந்து செல்கிறது — யானை, சிங்கம், கடல்; முதலில் பார்ப்பதே தடுக்கப்படுகிறது, இரண்டாவதில் தொடுவது, மூன்றாவதில் உள்ளே நுழைவது.

மாரீசனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட பத்துத் தலையனான ராவணன் திரும்பி, இலங்கை நகருக்குச் சென்று தன் சிறந்த மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். ஒரே சுலோகத்தில் சர்க்கம் முடிகிறது; அது பொருள் நிறைந்தது — இங்கே ராவணன் மாரீசனின் சொல்லை ஏற்கிறான்; ஆகவே இந்தச் சந்தர்ப்பத்தில் சீதை கவரப்படுவது நிகழவில்லை. பின்னர் இதே காண்டத்தில் இதே சம்பவம் மீண்டும் வருகிறது — சூர்ப்பணகை வந்தபின் ராவணன் இரண்டாம் முறை மாரீசனை வேண்டுவான்; அப்போது மாரீசனின் அதே அறிவுரை பயனற்றுப் போகும். இதனால் கவி காட்டுகிறார் — நல்ல அறிவுரை ஒருமுறை பலிக்கிறது; இரண்டாம் முறையோ விதியே வலியதாகிறது. அகம்பனனின் சம்பவத்தால் தொடங்கிய இந்தச் சர்க்கம் மாரீசனின் சம்பவத்தால் முடிகிறது; இடையில் ராமனின் வீரம் இரண்டு ராக்ஷசர்களாலேயே வர்ணிக்கப்படுகிறது, கவியால் நேரடியாக அல்ல — இந்த வர்ணனை முறையே இச்சர்க்கத்தின் சிறப்பு.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ನೆಗೆದು ಲಂಕೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅಕಂಪನನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವಸರದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟು, ವೇಗವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು, ಖರನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದನು; ನಾನು ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ ಬದುಕಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತಾನು ಓಡಿಬಂದುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಭಯಂಕರವಾದ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನೇ ಸರಿ; ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗಲಾರದು.’ ಅಂದರೆ — ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ; ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಶರಣು ದೊರೆಯದು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕೋಪ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅನಂತರ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದರೆ — ಈ ಸರ್ಗ ಯುದ್ಧದ್ದಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಮಾತೇ ಪ್ರಧಾನ.

ರಾವಣನು ತನ್ನ ಅಜೇಯತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನೂ ಸುಖವಾಗಿರಲಾರ, ಕುಬೇರನೂ ಇರಲಾರ, ಯಮನೂ ಇರಲಾರ, ವಿಷ್ಣುವೂ ಇರಲಾರ.’ ಇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಯಮ, ವಿಷ್ಣು — ನಾಲ್ವರು ಮಹಾಮಹಿಮರನ್ನು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತನ್ನನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾರರು ಎಂಬುದು ಅವನ ದರ್ಪ. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ — ‘ನಾನು ಕಾಲನಿಗೂ ಕಾಲ; ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಡಬಲ್ಲೆ; ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಮರಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಲು ಉತ್ಸಾಹಪಡುತ್ತೇನೆ; ಗಾಳಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಬಲದಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡಬಲ್ಲೆ.’ ಈ ಮಾತುಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳು; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಬೇರೆ — ಇಷ್ಟು ಗರ್ಜಿಸುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಲೇ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆ ಕುಪಿತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಅಕಂಪನನು ಕೈಮುಗಿದು, ಭಯದಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅಭಯವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತನು; ಆಗಲೇ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ಸಂದಿಗ್ಧಯಾ ವಾಚಾ’ (ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಿಂದ), ‘ಅಸಂದಿಗ್ಧಮ್’ (ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ವೈರುಧ್ಯದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಭಯದಾನವೇ ಸತ್ಯವಚನದ ಬಾಗಿಲು. ದೂತನು ಹೆದರಿರುವವರೆಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನೀತಿಯ ಈ ಸನಾತನ ಪಾಠವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಅಕಂಪನನು ಮೊದಲು ರಾಮನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ‘ದಶರಥನ ಮಗ, ಸಿಂಹದಂತಹ ದೃಢಕಾಯದ ಯುವಕ, ರಾಮನೆಂಬುವನು; ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವನು, ದುಂಡಾದ ನೀಳವಾದ ಮಹಾಬಾಹುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದವನು, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ಅತುಲವಾದ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳುಳ್ಳವನು; ಅವನೇ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹವರ್ಣನೆಯೇ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಶತ್ರುವಿನ ರೂಪವನ್ನೇ ಮೊದಲು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನು ಸರ್ಪರಾಜನಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಕಂಪನನೇ, ಹೇಳು; ಆ ರಾಮನು ದೇವೇಂದ್ರನೊಡನೆಯೂ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನೇ?’ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವನೆ. ಅಕಂಪನನಾದರೋ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನೆಂಬುವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನು, ಯುದ್ಧಧರ್ಮದ ಪರಮ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು. ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕವನಾದ ಬಲಶಾಲಿ, ಕೆಂಪುಕಣ್ಣಿನವನು, ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವನು, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು. ಅಗ್ನಿಯೊಡನೆ ವಾಯು ಸೇರಿದಂತೆ ಅವನೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೆಡವಿದನು.’ ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಗಳ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಎರಡೂ ಸೇರಿದಾಗಲೇ ದಹನ ಅಸಹನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಕಂಪನನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನು ಇಬ್ಬರು ಸೋದರರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಒಬ್ಬನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದು ಭ್ರಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾದೀತು.

ಅಕಂಪನನು ರಾವಣನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಅದು ಒಬ್ಬಂಟಿ ಮನುಷ್ಯನ ಕೆಲಸವೇ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ — ‘ರಾಮನು ಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಹಾರುವ ಬಾಣಗಳು ಐದು ಹೆಡೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದವು.’ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗುವುದು, ಆ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಐದು ಮುಖಗಳಿರುವುದು — ಹೀಗೆ ಇದು ಇಮ್ಮಡಿ ರೂಪಕ. ‘ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ಯಾವ ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಿದರೂ ಆ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಿಂತ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಪಲಾಯನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾರಿಯನ್ನೂ ಶತ್ರುವೇ ಮುಚ್ಚಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ನಿನ್ನ ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದನು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ತಡಮಾಡದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಆದರೆ ಅಕಂಪನನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನೇ, ರಾಮನ ಬಲಪೌರುಷಗಳನ್ನು ಇದ್ದುದು ಇದ್ದಂತೆ ಕೇಳು.’ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನೀತಿ. ಅಕಂಪನನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಯವೂ ಇದೆ, ಹಿತಚಿಂತನೆಯೂ ಇದೆ — ಅವನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಲು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದು ಎಂದು ಅಕಂಪನನು ಈಗ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕುಪಿತನಾದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ರಾಮನನ್ನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎದುರಿಸಲಾಗದು; ತುಂಬಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ವೇಗವನ್ನೂ ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆಯಬಲ್ಲನು; ತಾರೆ-ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಕೆಳಗುರುಳಿಸಬಲ್ಲನು; ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ದಡವನ್ನು ಒಡೆದು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಬಲ್ಲನು; ಸಮುದ್ರದ ವೇಗವನ್ನಾಗಲಿ ವಾಯುವನ್ನಾಗಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚದುರಿಸಬಲ್ಲನು; ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥನು.’ ನದಿ, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರ, ವಾಯು, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಸಂಹಾರ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ತೀರ್ಮಾನ — ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ದೊರೆಯದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದಾಗಲಿ ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದಿಂದಾಗಲಿ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ಸಮಸ್ತ ದೇವಾಸುರರಿಂದಲೂ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವವನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಅವನು ವಿರೋಧದಿಂದ ಉಪಾಯದತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇದೊಂದು ಉಪಾಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೇಳು.’ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅಕಂಪನನು ರಾಮನ ಶಸ್ತ್ರಕೌಶಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಕಂಪನನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು. ‘ಅವನ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೆಂಬುವಳು ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮಳು; ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳವಳು, ಯೌವನದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳು, ಸಮಪ್ರಮಾಣದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು, ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟವಳು, ಸ್ತ್ರೀರತ್ನ. ದೇವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಗಂಧರ್ವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ, ಅಪ್ಸರೆಯಾಗಲಿ, ನಾಗಕನ್ಯೆಯಾಗಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ನಾರಿ ಇಲ್ಲ; ಇನ್ನು ಮನುಷ್ಯಸ್ತ್ರೀ ಹೇಗೆ ಇದ್ದಾಳು?’ ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿ — ಯಾವುದು ಉಪಮಾನವಾಗಬಹುದೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ನೇರವಾದ ಮಂತ್ರಣೆ — ‘ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸು; ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಬದುಕುಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.’ ಅಂದರೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದವನನ್ನು ವಿಯೋಗದಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಿತು; ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಸ್ವಲ್ಪ ಯೋಚಿಸಿ ಅಕಂಪನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಚಿಂತಯಿತ್ವಾ’ (ಯೋಚಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ್ದು — ನಿರ್ಧಾರ ಕ್ಷಣಿಕವಲ್ಲ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಕೈಗೊಂಡುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಹೊಣೆಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನದೇ. ಈ ಮಾತೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾಬೀಜ — ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಾಗಿರುವುದು ಮುಂದೆ ಸರ್ವನಾಶದ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸರಿ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಈ ಮಹಾನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲಾಗದುದನ್ನು ಗುಟ್ಟಿನಿಂದಲೇ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ರಥದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಾ ಹೊರಟನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಹಾರಥವು ನಕ್ಷತ್ರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಮೋಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು — ಮೋಡಗಳ ನಡುವಿನ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅದರ ಶೋಭೆ ರಮಣೀಯವಾದರೂ ಕ್ಷಣಿಕವೇ. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ತಾಟಕೆಯ ಮಗನಾದ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದನು; ಮಾರೀಚನು ಅಮಾನುಷವಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳಿಂದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಸ್ವತಃ ಆಸನ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಮಾರೀಚನು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿವೆಯಷ್ಟೆ? ನೀನು ಇಷ್ಟು ಅವಸರದಿಂದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಶಂಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕಾರಣ ತಿಳಿಯದು.’ ‘ಅರ್ಥೋಪಹಿತಾ ವಾಕ್’ (ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾರೀಚನ ಮಾತು ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದುದು; ಅವನು ಮೊದಲೇ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದನು. ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಯಜ್ಞದ ವೇಳೆ ರಾಮನು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರದಾಚೆಗೆ ಎಸೆದಿದ್ದನು; ಆ ನೆನಪೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲ.

ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬಳಿಕ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನು ನನ್ನ ಗಡಿಕಾವಲಿನ ಪಡೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು; ಅಜೇಯವಾಗಿದ್ದ ಜನಸ್ಥಾನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿದನು.’ ‘ಆರಕ್ಷಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವ ಸೈನ್ಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಅವಧ್ಯಮ್’ (ನಾಶಮಾಡಲಾಗದ್ದು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಬೇಡಿಕೆ — ‘ಅವನ, ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗು.’ ‘ತಸ್ಯ’ (ಅವನ) ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದು ಮಾತಿನ ಆವೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಾರೀಚನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ಮುಂದೆ ಅವನು ಹೇಳುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾವಣನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಸಾಚಿವ್ಯಂ ಕುರು’ (ಸಹಾಯಮಾಡು) ಎಂದು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾರೀಚನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಃ’ (ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಚಕ — ಅವನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚತುರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಾರೀಚನು ತನ್ನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಿತ್ರನ ವೇಷದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ಶತ್ರು ನಿನಗೆ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು? ನಿನ್ನಿಂದ ಆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೂ ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಬಯಸದವನು ಯಾರು?’ ಅಂದರೆ — ನಿನ್ನಿಂದ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆದವನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದು ವಿಚಿತ್ರ. ‘‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವವನು ಯಾರು? ನನಗೆ ಹೇಳು. ಸಮಸ್ತ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಲು ಬಯಸುವವನು ಅವನು ಯಾರು?’ ರಾಕ್ಷಸಜಗತ್ತಿನ ಶಿಖರವೆಂದರೆ ರಾವಣನೇ; ಅವನ ನಾಶವೇ ಎಲ್ಲರ ನಾಶ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುವವನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಶತ್ರು; ವಿಷಸರ್ಪದ ಬಾಯಿಂದ ಕೋರೆಹಲ್ಲನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೀಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಉಪಮೆ ಬಹಳ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಕೆಲಸ ದುಷ್ಕರ, ಪರಿಣಾಮ ಘಾತಕ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡಿಸುವವನು ಬೇರೊಬ್ಬನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು — ‘ಈ ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾರಿಗೆ ಎಳೆದವನು ಯಾರು? ರಾಜನೇ, ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟವನು ಯಾರು?’ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದವನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಪೆಟ್ಟು ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಮಾರೀಚನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿದ್ದನು, ಬೇರೊಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ವಿನಾಶದತ್ತ ತಳ್ಳಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರೀಚನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಉಪದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಈಗ ಮಾರೀಚನು ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಒಂದು ರೂಪಕ. ಮೊದಲನೆಯದು ಆನೆ — ‘ನಿರ್ಮಲವಾದ ವಂಶ ಮತ್ತು ಕುಲಗಳೇ ಅದರ ಸೊಂಡಿಲಿನ ತುದಿ, ತೇಜಸ್ಸೇ ಅದರ ಮದ, ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತ ಬಾಹುಗಳೇ ಅದರ ದಂತಗಳು — ಅಂತಹ ರಾಘವನೆಂಬ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡಲೂ ರಾವಣನೇ, ನೀನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ.’ ಗಂಧಹಸ್ತಿಯ ವಾಸನೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಆನೆಗಳು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ. ಎರಡನೆಯದು ಸಿಂಹ — ‘ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೇ ಅದರ ಕೀಲುಗಳೂ ಕೇಸರಗಳೂ, ಚತುರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೆಂಬ ಮೃಗಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಅದು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಂಗಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗವೇ ಅದರ ಕೋರೆಹಲ್ಲು — ಅಂತಹ ಮಲಗಿರುವ ನರಸಿಂಹನನ್ನು ನೀನು ಎಬ್ಬಿಸಲಾರೆ.’ ಮೂರನೆಯದು ಸಮುದ್ರ — ‘ಬಿಲ್ಲೇ ಅದರ ಸುಳಿ, ಬಾಹುಗಳ ವೇಗವೇ ಅದರ ಕೆಸರು, ಬಾಣಗಳೇ ಅದರ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲು, ಮಹಾಯುದ್ಧವೇ ಅದರ ಪ್ರವಾಹ — ಅತಿಘೋರವಾದ ಆ ರಾಮನೆಂಬ ಪಾತಾಳಮುಖಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುವುದು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೇ, ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ‘ಲಂಕೇಶ್ವರನೇ, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನೇ, ಸಮಾಧಾನಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗು; ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಸುಖಿಸು, ರಾಮನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಿಸಲಿ.’ ಇದೇ ಮಾರೀಚನ ನೀತಿ — ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ತನ್ನದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಮೂರು ರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವು ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ಆನೆ, ಸಿಂಹ, ಸಮುದ್ರ; ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದೇ ನಿಷಿದ್ಧ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುಟ್ಟುವುದು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು.

ಮಾರೀಚನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ದಶಗ್ರೀವನಾದ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು; ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದು ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಾರೀಚನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೀತಾಪಹರಣ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪ್ರಸಂಗ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ — ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಬಂದ ನಂತರ ರಾವಣನು ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಮಾರೀಚನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಮಾರೀಚನ ಅದೇ ಉಪದೇಶ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸದುಪದೇಶವು ಒಮ್ಮೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ಕಾಲವೇ ಬಲವತ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಅಕಂಪನನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಾರೀಚನ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ನಡುವೆ ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ರಾಕ್ಷಸರೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕವಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ಈ ವರ್ಣನರೀತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶೇಷ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, ദേവന്മാർ രാമനെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഒറ്റച്ചാട്ടത്തിൽ ലങ്കയിലെത്തുന്നു. അകമ്പനൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാക്ഷസൻ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു തിടുക്കത്തിൽ പുറപ്പെട്ട് വേഗത്തിൽ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ച് രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ജനസ്ഥാനത്തു വസിച്ചിരുന്ന അനേകം രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ഖരനും യുദ്ധത്തിൽ വീണു; ഞാൻ എങ്ങനെയോ രക്ഷപ്പെട്ടു വന്നതാണ്.’ ‘എങ്ങനെയോ’ (കഥംചിത്) എന്ന ഒറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ താൻ ഓടിപ്പോന്നതാണെന്നു സമ്മതിക്കുകയും യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ കേട്ട ദശഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി, കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച്, തേജസ്സുകൊണ്ട് ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അകമ്പനനോടു ചോദിച്ചു: ‘എന്റെ ഭയങ്കരമായ ജനസ്ഥാനം ആരാണു നശിപ്പിച്ചത്? അവൻ തീർച്ചയായും മരിച്ചവൻതന്നെ; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും എവിടെയാണ് അവന് ഒരു അഭയം കിട്ടുക?’ അതായത്, അതു ചെയ്തവൻ ജീവിച്ചിരുന്നാലും മരിച്ചവനാണ്; അവന് എവിടെയും ശരണം ഉണ്ടാവില്ല. ഇങ്ങനെ സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ രാവണന്റെ പ്രകൃതം കാണിച്ചുതരുന്നു — ആദ്യം ക്രോധം, പിന്നെ ചോദ്യം, അതിനുശേഷം ആത്മപ്രശംസ. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ഈ സർഗം യുദ്ധത്തിന്റേതല്ല, വാർത്തയുടെയും മന്ത്രണത്തിന്റെയുമാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ പ്രവൃത്തിയെക്കാൾ വാക്കിനാണു പ്രാധാന്യം.

രാവണൻ തന്റെ അജയ്യത വർണിക്കുന്നു: ‘എനിക്ക് അപ്രിയം ചെയ്തിട്ട് ഇന്ദ്രനുപോലും സുഖം നേടാനാവില്ല; വൈശ്രവണനും യമനും വിഷ്ണുവിനും അതിനു കഴിയില്ല.’ ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, യമൻ, വിഷ്ണു — നാലു മഹാന്മാരെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു; എന്നിട്ടും അവരിലാർക്കും തന്നെ തകർക്കാനാവില്ല എന്നതാണ് അവന്റെ ദർപ്പം. അതിലും കൂടുതലായി: ‘ഞാൻ കാലന്റെയും കാലനാണ്; അഗ്നിയെപ്പോലും ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും; മൃത്യുവിനെപ്പോലും മരണധർമത്തോടു ചേർക്കാൻ ഞാൻ തുനിയും; കാറ്റിന്റെ വേഗത്തെപ്പോലും ബലംകൊണ്ടു തടുത്തുനിർത്താൻ എനിക്കു കഴിയും; കുപിതനായാൽ എന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് സൂര്യനെയും അഗ്നിയെയും ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും.’ ഈ വാക്കുകൾ വാസ്തവത്തിൽ അതിശയോക്തികളാണ്; എന്നാൽ അവയുടെ ഉദ്ദേശ്യം മറ്റൊന്നാണ് — ഇത്രയധികം ഗർജിക്കുന്നവൻ യഥാർഥത്തിൽ വാർത്ത കേൾക്കാൻതന്നെ ഭയപ്പെടുന്നവനാണ്. അങ്ങനെ ക്രുദ്ധനായ ദശഗ്രീവനെ കണ്ട് അകമ്പനൻ കൈകൂപ്പി, ഭയംകൊണ്ട് ഇടറിയ വാക്കുകളിൽ അഭയം യാചിച്ചു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ദശഗ്രീവൻ അവന് അഭയം നൽകി; അപ്പോൾ മാത്രമാണ് അവൻ വിശ്വാസം വീണ്ടെടുത്ത് സന്ദേഹമില്ലാത്ത വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചത്. ‘സന്ദിഗ്ധയാ വാചാ’ (ഇടറിയ വാക്കുകളിൽ), ‘അസന്ദിഗ്ധം’ (സന്ദേഹമില്ലാതെ) എന്നീ പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു: അഭയദാനമാണ് സത്യവചനത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ. ദൂതൻ ഭയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നിടത്തോളം അവൻ സത്യം പറയില്ല; രാജനീതിയുടെ ഈ ശാശ്വതമായ പാഠം ഇവിടെ കഥാശരീരത്തിൽത്തന്നെ ഇഴചേർത്തിരിക്കുന്നു.

അകമ്പനൻ ആദ്യം രാമനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ദശരഥന്റെ പുത്രൻ, സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശരീരഘടനയുള്ള യുവാവ്, രാമൻ എന്നു പേര്; വിശാലമായ ചുമലുകളും ഉരുണ്ടു നീണ്ട മഹാഭുജങ്ങളുമുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ, വിപുലമായ യശസ്സുള്ളവൻ, ശ്രീമാൻ, അതുല്യമായ ബലവും വിക്രമവും ഉള്ളവൻ; അവൻതന്നെയാണ് ജനസ്ഥാനത്ത് ദൂഷണനോടൊപ്പം ഖരനെ വധിച്ചത്.’ ശരീരവർണനതന്നെയാണ് ഇവിടെ ആദ്യത്തെ തെളിവ് — കാരണം ശത്രുവിന്റെ രൂപമാണ് രാവണൻ ആദ്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. അതു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ഒരു നാഗരാജനെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടു ചോദിക്കുന്നു: ‘ആ രാമൻ ദേവേന്ദ്രനോടും സകല ദേവന്മാരോടും ചേർന്നാണോ ജനസ്ഥാനത്തു വന്നത്? പറയൂ, അകമ്പനാ.’ ദേവസഹായമില്ലാതെ ഒരു മനുഷ്യന് അതു ചെയ്യാനാവില്ല എന്നാണ് അവന്റെ വിചാരം. അകമ്പനനാകട്ടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാത്മാവായ രാമന്റെ ബലവും വിക്രമവും വീണ്ടും വിവരിക്കുന്നു: ‘രാമൻ എന്നു പേരുള്ള മഹാതേജസ്വി, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളോടു കൂടിയവൻ, യുദ്ധത്തിൽ പരമമായ ധർമം പ്രാപിച്ചവൻ. അവനു ചേർന്ന, ബലവാനും ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും പെരുമ്പറപോലെ മുഴങ്ങുന്ന ശബ്ദമുള്ളവനും പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവനുമായ ഇളയ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ. അഗ്നിയോടു ചേർന്ന വായുവിനെപ്പോലെ അവനോടു ചേർന്ന ആ ശ്രീമാനായ രാജശ്രേഷ്ഠൻ — അവനാണ് ജനസ്ഥാനം തകർത്തത്.’ അഗ്നിയുടെയും വായുവിന്റെയും ഉപമ അർഥപൂർണമാണ് — രണ്ടും ചേരുമ്പോഴാണ് ദഹനം അസഹ്യമാകുന്നത്. ഇവിടെ അകമ്പനൻ ലക്ഷ്മണനെയും വേറിട്ടു വർണിക്കുന്നു; കാരണം രാവണൻ രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും സാമർഥ്യം അറിയേണ്ടതുണ്ട്; ഒരാളെ മാത്രം കണക്കിലെടുക്കുന്നത് തെറ്റിദ്ധാരണയ്ക്കിടയാക്കും.

അകമ്പനൻ രാവണന്റെ സംശയം നീക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; ഇക്കാര്യത്തിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല.’ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ഒരു മനുഷ്യന്റെതന്നെ പ്രവൃത്തിയാണത് എന്ന് അവൻ ഉറപ്പിച്ചു പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഒരു ദൃശ്യം: ‘രാമൻ എയ്ത, സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ അഞ്ചു തലയുള്ള സർപ്പങ്ങളായി മാറി രാക്ഷസന്മാരെ വിഴുങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.’ ശരങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളാകുന്നു, സർപ്പങ്ങൾക്ക് അഞ്ചു തലകൾ — ഇങ്ങനെ ഇരട്ടിച്ച രൂപകം. ‘ഭയംകൊണ്ടു തളർന്ന രാക്ഷസന്മാർ ഏതേതു വഴിയേ പോയാലും അവിടെയെല്ലാം തങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന രാമനെത്തന്നെ കണ്ടു.’ ഈ ചിത്രം ഭയത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — രക്ഷപ്പെടാനുള്ള എല്ലാ വഴികളും ശത്രുതന്നെ അടച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പാപമറ്റവനേ, ഇങ്ങനെ ഒരുവൻ മാത്രമാണ് അങ്ങയുടെ ജനസ്ഥാനം നശിപ്പിച്ചത്.’ അതു കേട്ട ഉടനെ രാവണൻ പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനെ കൊല്ലാൻ ഞാൻ ജനസ്ഥാനത്തേക്കു പോകും.’ എന്നാൽ അകമ്പനൻ അവനെ തടയുന്നു: ‘രാജാവേ, രാമന്റെ യഥാർഥമായ ബലവും പൗരുഷവും കേൾക്കുക.’ ഉപദേശം ഇതുവരെ നൽകിയിട്ടില്ല; ആദ്യം സത്യം അറിയിക്കണം എന്നതാണ് അവന്റെ നീതി. അകമ്പനന്റെ വാക്കുകളിൽ ഭയവുമുണ്ട്, ഹിതൈഷിതയുമുണ്ട് — അവൻ സ്വാമിയെ പ്രീതിപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് വാസ്തവം മാത്രം പറയുന്നു.

സാധാരണ വാക്കുകൾകൊണ്ട് രാവണനു മനസ്സിലാവില്ല എന്നതിനാൽ അകമ്പനൻ ഇപ്പോൾ അതിശയോക്തികളിലൂടെ രാമന്റെ സാമർഥ്യം വർണിക്കുന്നു. ‘കുപിതനായാൽ മഹായശസ്വിയായ രാമനെ വിക്രമംകൊണ്ടു കീഴടക്കാനാവില്ല; നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദിയുടെ ഒഴുക്കിനെപ്പോലും അവൻ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തും; നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും താരകളും നിറഞ്ഞ ആകാശത്തെ അവൻ തകർത്തുവീഴ്ത്തും; താഴ്ന്നുപോകുന്ന ഭൂമിയെ ആ ശ്രീമാൻ ഉയർത്തിയെടുക്കും; സമുദ്രത്തിന്റെ തീരം ഭേദിച്ച് ലോകങ്ങളെ മുക്കിക്കളയും; സമുദ്രത്തിന്റെ വേഗത്തെയോ കാറ്റിനെയോ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു ചിതറിക്കും; വിക്രമംകൊണ്ട് ലോകങ്ങളെ സംഹരിച്ചിട്ട് വീണ്ടും പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാണ് ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ.’ നദി, ആകാശം, ഭൂമി, സമുദ്രം, കാറ്റ്, സകല ലോകങ്ങളും — ക്രമേണ വിസ്താരം വർധിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ സംഹാരവും സൃഷ്ടിയും രണ്ടും അവനിൽത്തന്നെ ആരോപിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ നിഗമനം: ‘ദശഗ്രീവാ, പാപികൾക്കു സ്വർഗം എന്നപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ ജയിക്കാൻ അങ്ങേക്കാവില്ല, സമസ്ത രാക്ഷസലോകത്തിനും ആവില്ല. എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കും ചേർന്നാലും അവനെ വധിക്കാനാവുമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞശേഷം അവൻ എതിർപ്പിൽനിന്ന് ഉപായത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു: ‘എന്നാൽ അവനെ വധിക്കാൻ ഇതാ ഒരു ഉപായം; അത് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേൾക്കുക.’ ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: അകമ്പനൻ രാമന്റെ ആയുധകൗശലമല്ല വർണിക്കുന്നത്, പ്രകൃതിയുടെമേലുള്ള അവന്റെ ആധിപത്യമാണ്; ഇതിലൂടെ അവൻ രാവണന്റെതന്നെ ഗർജനത്തെ പ്രതിബിംബിപ്പിക്കുന്നു.

അകമ്പനൻ ഉപായം പറയുന്നു, അതു സീതയെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ്. ‘അവന്റെ ഭാര്യ ലോകത്തിൽ ഉത്തമയാണ്, സീത എന്നു പേര്; ഒതുങ്ങിയ അരക്കെട്ടുള്ളവൾ, യൗവനത്തിന്റെ മധ്യത്തിലുള്ളവൾ, അവയവങ്ങൾ ആനുപാതികമായി ഒത്തവൾ, രത്നാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവൾ, സ്ത്രീരത്നം. ദേവിയോ ഗന്ധർവിയോ അപ്സരസ്സോ നാഗകന്യയോ ആയ ഒരു സ്ത്രീയും അവൾക്കു തുല്യയായി ഇല്ല; പിന്നെ മാനുഷിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ ഉപമാനങ്ങളെ ഒന്നൊന്നായി നിഷേധിക്കുന്നതാണ് ഇവിടെ വർണനയുടെ രീതി — സാധ്യമായ ഏത് ഉപമാനവും തള്ളിക്കളയപ്പെടുന്നു. പിന്നെ നേരിട്ടുള്ള മന്ത്രണം: ‘ആ മഹാവനത്തിൽ അവനെ കബളിപ്പിച്ച് അങ്ങ് അവന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുക; സീതയെ പിരിഞ്ഞാൽ രാമൻ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല.’ അതായത്, ആയുധംകൊണ്ടു വധിക്കാനാവാത്തവനെ വിരഹംകൊണ്ടു കൊല്ലണം. രാക്ഷസാധിപനായ രാവണന് ആ വാക്ക് ഇഷ്ടപ്പെട്ടു; മഹാബാഹുവായ അവൻ അല്പം ആലോചിച്ചിട്ട് അകമ്പനനോടു പറഞ്ഞു. ‘ആലോചിച്ചിട്ട്’ (ചിന്തയിത്വാ) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — തീരുമാനം ക്ഷണികമല്ല, വിചാരിച്ചുറച്ചു കൈക്കൊണ്ടതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വവും പൂർണമായും അവന്റേതുതന്നെ. ഈ വാക്യമാണ് സമഗ്ര രാമായണത്തിന്റെയും കഥാബീജം — ഇവിടെ വെറുമൊരു മന്ത്രണമായിരിക്കുന്നത് പിന്നീട് സർവനാശത്തിന്റെ മൂലമായിത്തീരും.

രാവണൻ പറയുന്നു: ‘ശരി; നാളെ പുലർച്ചെ ഞാൻ സാരഥിയോടൊപ്പം ഒറ്റയ്ക്കു പോകും; സന്തോഷത്തോടെ വൈദേഹിയെ ഈ മഹാനഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരും.’ ‘ഒറ്റയ്ക്ക്’ എന്ന പദംതന്നെ അവന്റെ കാര്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — സൈന്യംകൊണ്ടു സാധിക്കാത്തത് രഹസ്യംകൊണ്ടുതന്നെ സാധിക്കണം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ കഴുതകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യവർണമുള്ള രഥത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ മഹാരഥം നക്ഷത്രപഥത്തിലൂടെ അതിവേഗം സഞ്ചരിച്ച് മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ ചന്ദ്രന്റെ ശോഭപോലെ, അതു രമണീയമെങ്കിലും ക്ഷണികംതന്നെ. ദൂരെയുള്ള ആശ്രമത്തിലെത്തി അവൻ താടകയുടെ പുത്രനായ മാരീചനെ സമീപിച്ചു; മാരീചൻ അമാനുഷമായ ഭക്ഷ്യഭോജ്യങ്ങൾകൊണ്ട് ആ രാജാവിനെ സത്കരിച്ചു. സ്വയം ആസനവും ജലവും നൽകി അവനെ പൂജിച്ചശേഷം മാരീചൻ അർഥഗർഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധിപാ, ലോകങ്ങൾക്കു ക്ഷേമംതന്നെയല്ലേ? അങ്ങ് ഇത്ര തിടുക്കത്തിൽ വന്നതുകൊണ്ട് ഞാൻ ആശങ്കിക്കുന്നു; കാര്യം എനിക്കറിയില്ല.’ ‘അർഥോപഹിതയായ വാക്ക്’ എന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മാരീചന്റെ വാക്ക് ഔപചാരികമല്ല, സാരഗർഭമാണ്; അവൻ മുൻപുതന്നെ രാമന്റെ ബലം അറിഞ്ഞിരുന്നു. ബാലകാണ്ഡത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ യാഗത്തിൽ രാമൻ ഒരു ശരംകൊണ്ട് അവനെ സമുദ്രത്തിനപ്പുറത്തേക്കു തെറിപ്പിച്ചിരുന്നു; ആ ഓർമയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ അവന്റെ എല്ലാ വാക്കുകളുടെയും മൂലം.

മാരീചൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വാക്ചതുരനുമായ രാവണൻ തുടർന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘താതാ, അനായാസം കർമം നിർവഹിക്കുന്ന രാമൻ എന്റെ അതിർത്തിരക്ഷാസൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചു; വധിക്കാനാവില്ലെന്നു കരുതിയിരുന്ന ജനസ്ഥാനം മുഴുവനും യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു.’ ‘ആരക്ഷം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തി കാക്കുന്ന സൈന്യത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; ‘അവധ്യം’ എന്ന പദം അവന്റെ മുൻപത്തെ വിശ്വാസം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പിന്നെ യാചന: ‘അതുകൊണ്ട്, അവന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കുന്നതിൽ നീ എനിക്കു സഹായം ചെയ്യുക.’ ‘തസ്യ’ (അവന്റെ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത് വാക്യത്തിന്റെ ആവേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മാരീചൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ഇനി അവൻ പറയാൻ പോകുന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാവണൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ‘സഹായിക്കുക’ എന്നു യാചിക്കുകയാണ്; അതിനാൽ മാരീചന് നിരസിക്കാനും സാധിക്കുന്നു. ‘വാക്യകോവിദൻ’ എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണവും സൂചകമാണ് — അവൻ വാക്കിൽ സമർഥനാണ്, അതിനാൽ യാചനപോലും ഭംഗിയായി രചിക്കുന്നു.

മാരീചൻ മറുപടി ചോദ്യങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘രാക്ഷസശാർദൂലമേ, മിത്രരൂപത്തിലുള്ള ഏതു ശത്രുവാണ് അങ്ങയോടു സീതയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞത്? അങ്ങു സന്തോഷിപ്പിച്ചിട്ടും സന്തോഷിക്കാത്തവൻ ആരാണ്?’ അതായത്, അങ്ങു സത്കരിച്ചവൻതന്നെ അങ്ങയെ നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നത് വിചിത്രംതന്നെ. ‘‘സീതയെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ’ എന്ന് ആരാണു പറയുന്നത്? എന്നോടു പറയുക. സമസ്ത രാക്ഷസലോകത്തിന്റെയും കൊമ്പ് മുറിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൻ ആരാണ്?’ രാക്ഷസലോകത്തിന്റെ കൊമ്പ് രാവണൻതന്നെ; അവന്റെ നാശം എല്ലാവരുടെയും നാശമാണ് എന്നു ഭാവം. ‘അങ്ങയെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നവൻ സംശയമില്ലാതെ ശത്രുവാണ്; അങ്ങയെക്കൊണ്ടുതന്നെ വിഷസർപ്പത്തിന്റെ വായിൽനിന്നു പല്ലു പറിച്ചെടുപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഉപമ അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ് — കാര്യം ദുഷ്കരം, ഫലം മാരകം; ചെയ്യിക്കുന്നവൻ മറ്റൊരുവനും. ഒടുവിൽ മൂർച്ചയേറിയ രണ്ടു ചോദ്യങ്ങൾ: ‘ഈ കർമത്തിലൂടെ ആരാണ് അങ്ങയെ ദുർമാർഗത്തിലേക്കു നയിച്ചത്? രാജാവേ, സുഖമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്ന അങ്ങയുടെ തലയിൽ ആരാണ് അടിച്ചത്?’ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നവന്റെ തലയിൽ അടി എന്ന രൂപകത്തിലൂടെ മാരീചൻ കാണിക്കുന്നു — രാവണൻ സ്വസ്ഥനായിരുന്നു; മറ്റൊരുവനാണ് അവനെ ഉണർത്തി നാശത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിച്ചത്. നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാരീചൻ ഒരു ഉത്തരംപോലും നൽകുന്നില്ല, ചോദ്യങ്ങൾ മാത്രം ചോദിക്കുന്നു; ചോദ്യങ്ങൾ ഉപദേശത്തെക്കാൾ മൂർച്ചയേറിയവയാണല്ലോ.

ഇനി മാരീചൻ നാലു ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ രാമനെ വർണിക്കുന്നു, ഓരോന്നും ഓരോ രൂപകത്തിലൂടെ. ആദ്യം ആന: ‘വിശുദ്ധമായ വംശവും കുലവുംതന്നെ തുമ്പിക്കൈയുടെ അഗ്രം, തേജസ്സുതന്നെ മദജലം, ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന ബാഹുക്കൾതന്നെ കൊമ്പുകൾ — അങ്ങനെയുള്ള രാഘവനെന്ന ഗന്ധഹസ്തിയെ യുദ്ധത്തിൽ നോക്കാൻപോലും രാവണാ, അങ്ങു യോഗ്യനല്ല.’ ഗന്ധഹസ്തിയുടെ മണം മാത്രം മതി മറ്റാനകൾ ഓടിപ്പോകാൻ എന്നു പ്രസിദ്ധി. രണ്ടാമത് സിംഹം: ‘യുദ്ധമധ്യത്തിലെ നിലയുറപ്പുതന്നെ അവന്റെ സന്ധികളും കേസരവും; സമർഥരായ രാക്ഷസരെന്ന മൃഗങ്ങളെ കൊല്ലുന്നവൻ; ശരങ്ങൾതന്നെ അവയവങ്ങൾ; മൂർച്ചയേറിയ വാൾതന്നെ ദംഷ്ട്ര — അങ്ങനെയുള്ള ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന നരസിംഹത്തെ ഉണർത്താൻ അങ്ങേക്കാവില്ല.’ മൂന്നാമത് സമുദ്രം: ‘വില്ലുതന്നെ മുതല, ഭുജവേഗംതന്നെ ചെളി, ശരങ്ങൾതന്നെ തിരമാലകൾ, അതിമഹത്തായ യുദ്ധംതന്നെ പ്രവാഹം — അതിഘോരമായ ആ രാമനെന്ന പാതാളമുഖത്തിലേക്ക് എടുത്തുചാടുന്നത് രാക്ഷസരാജാവേ, അങ്ങേക്ക് ഉചിതമല്ല.’ ഒടുവിൽ പ്രാർഥന: ‘ലങ്കേശ്വരാ, പ്രസാദിക്കുക; രാക്ഷസേന്ദ്രാ, പ്രസന്നനായി ലങ്കയിലേക്കു സുഖമായി മടങ്ങുക; അങ്ങ് എന്നും അങ്ങയുടെ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം രമിക്കുക, രാമൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം വനങ്ങളിൽ രമിക്കട്ടെ.’ ഇതാണ് മാരീചന്റെ നീതി — ഓരോരുത്തർക്കും സ്വന്തമായതിൽത്തന്നെയുള്ള സന്തോഷമാണ് ശ്രേയസ്കരം. മൂന്നു രൂപകങ്ങളിലും ക്രമം വർധിച്ചുവരുന്നു — ആന, സിംഹം, സമുദ്രം; ആദ്യത്തേതിൽ നോക്കുന്നതുതന്നെ വിലക്കപ്പെടുന്നു, രണ്ടാമത്തേതിൽ തൊടുന്നത്, മൂന്നാമത്തേതിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത്.

മാരീചൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദശഗ്രീവനായ രാവണൻ പിന്തിരിഞ്ഞു; ലങ്കാനഗരത്തിലെത്തി തന്റെ ഉത്തമഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ടു സർഗം അവസാനിക്കുന്നു, അത് അർഥഗർഭവുമാണ് — ഇവിടെ രാവണൻ മാരീചന്റെ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ സന്ദർഭത്തിൽ സീതാപഹരണം സംഭവിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ ഈ കാണ്ഡത്തിൽ പിന്നീട് ഇതേ സന്ദർഭം ആവർത്തിക്കുന്നു — ശൂർപ്പണഖ വന്നതിനുശേഷം രാവണൻ രണ്ടാമതും മാരീചനോടു യാചിക്കും; അപ്പോൾ മാരീചന്റെ അതേ ഉപദേശം നിഷ്ഫലമാകും. ഇതിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു: സദുപദേശം ഒരിക്കൽ ഫലിക്കുന്നു, രണ്ടാമതു വരുമ്പോൾ കാലംതന്നെ ബലവത്താകുന്നു. അകമ്പനന്റെ സന്ദർഭത്തോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം മാരീചന്റെ സന്ദർഭത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇടയ്ക്ക് രാമന്റെ പരാക്രമം രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ മാത്രമാണു വർണിക്കുന്നത്, കവി നേരിട്ടല്ല — ഈ വർണനരീതിയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത.

In the last sarga Khara had been killed and the gods had praised Rāma. Now the story leaps from Janasthāna to Laṅkā. A rākṣasa named Akampana hurried from Janasthāna, entered Laṅkā at speed, and said to Rāvaṇa, "Your Majesty, many of the rākṣasas stationed in Janasthāna have been killed, and Khara too has fallen in battle. I barely escaped to come here." With that one word "barely" he admitted his own flight and hinted at how terrible the battle had been. At this the ten-necked Rāvaṇa flew into a rage, his eyes turned blood-red, and he spoke to Akampana as though he would burn him up with his fiery energy: "Who has destroyed my fearsome Janasthāna? He is as good as dead already. Who is there in all the worlds who will not meet his end?" He meant that whoever had done it was a dead man while still alive, with no refuge anywhere. So from the start of the sarga Rāvaṇa's nature is on show: first anger, then a question, then boasting. And this is a sarga not of battle but of news and counsel, so words rather than deeds hold the stage.

Rāvaṇa went on to proclaim that no one could stand against him. "No one can do me an injury and live at ease, not Maghavan, not Vaiśravaṇa, not Yama, not even Viṣṇu." He named four great powers, Indra, Kubera, Yama and Viṣṇu, and in his pride held that none of them could touch him. And more: "I am Time itself to Time. I could burn up fire. I could make Death himself subject to dying. I could check the very speed of the wind, and in my rage I could burn up the sun and fire with my energy." These are wild exaggerations, but they reveal something else: one who roars like this is really afraid to hear the news. Seeing the ten-necked one so enraged, Akampana joined his palms and, his voice faltering with fear, begged him for a promise of safety. Rāvaṇa, best of the rākṣasas, granted it, and only then, reassured, did Akampana speak without faltering. By setting the faltering voice against the steady one, the poet shows that the promise of safety is the doorway to truthful speech: so long as a messenger is afraid he will not tell the truth. That is an old lesson of statecraft, woven here into the story itself.

Akampana first told Rāvaṇa who his enemy was. "There is a son of Daśaratha, young, built like a lion, Rāma by name, broad-shouldered, with long, rounded, mighty arms, dark of skin, widely renowned, glorious, of matchless strength and valour. It was he who killed Khara in Janasthāna, and Dūṣaṇa with him." He began with Rāma's appearance, because Rāvaṇa would want first of all to picture his foe. Hearing this, the lord of the rākṣasas sighed like a great serpent and asked, "Did this Rāma come to Janasthāna with the king of the gods and all the immortals? Tell me, Akampana." He could not believe a mere man had done it without the gods' help. At his question Akampana described again the strength and valour of that great-souled prince. "His name is Rāma. He is full of fiery energy, the best of all bowmen, master of the divine weapons, and in war he has reached the highest mark. His match is his younger brother Lakṣmaṇa, strong, red-eyed, with a voice like a kettledrum and a face like the full moon. Joined with him as wind is joined with fire, that glorious best of kings laid Janasthāna waste." The image of wind and fire is apt, for only when the two come together is the blaze unbearable. Akampana described Lakṣmaṇa separately, because Rāvaṇa needed to know the power of both brothers; to count only one would have misled him.

Akampana then removed Rāvaṇa's doubt. "No gods, no great beings were there; you need not consider that"; it was the deed of a man alone. Then he painted the scene: "The gold-shafted, winged arrows Rāma loosed became five-headed serpents and devoured the rākṣasas." The arrows become serpents and the serpents have five heads, a doubled image. "Whatever road the rākṣasas took as they fled, wasted with fear, on that same road they found Rāma standing before them." The picture expresses the very shape of fear: every path of escape is blocked by the enemy. "So, blameless one, your Janasthāna was destroyed by him alone." Hearing this, Rāvaṇa said at once, "I shall go to Janasthāna and kill Rāma, and Lakṣmaṇa with him." But Akampana held him back: "Listen, Your Majesty, to the truth about Rāma's strength and prowess." He had not yet given his advice; his way was to make the truth known first. His words carry both fear and loyalty, for he did not flatter his master but told him how things stood.

Now Akampana described Rāma's power in the language of hyperbole, since ordinary words would not have got through to Rāvaṇa. "Once he is angry, the renowned Rāma cannot be overcome by force. With his arrows he could turn back a river in full flood; he could bring down the sky with its stars, planets and constellations; the glorious Rāma could lift up the earth if she were sinking; the mighty one could break the ocean's shore and flood the worlds; with his arrows he could scatter the ocean's surge or the wind itself; and that best of men, having swept away the worlds by his might, could create all creatures anew." River, sky, earth, ocean, wind, all the worlds: the scale widens step by step, until both destruction and creation are laid upon him. Then came the conclusion: "You cannot conquer Rāma in battle, Daśagrīva, nor can the whole rākṣasa world, any more than sinners can win heaven. I do not think even all the gods and asuras together could kill him." And having said so much, he turned from open opposition to stratagem: "But there is a way to destroy him. Listen to it with your whole mind." Note that Akampana described not Rāma's skill with weapons but his mastery over nature itself, and so held up a mirror to Rāvaṇa's own boasting.

The stratagem Akampana proposed concerned Sītā. "He has a wife, the finest in the world, Sītā by name, slender-waisted, dark, her limbs perfectly formed, a jewel among women, adorned with jewels. No goddess, no gandharva woman, no apsaras, no serpent maiden is her equal, so how could any mortal woman be?" His way of describing her was to rule out one comparison after another until none was left. Then came the plot itself: "Overpower him in that great forest and carry off his wife. Parted from Sītā, Rāma will simply cease to be." A man who could not be killed by weapons, that is, was to be killed by separation. Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, liked this counsel; the mighty-armed one thought for a while and then answered Akampana. The words "thought for a while" matter: the decision was not a whim but taken after reflection, and so the responsibility for it is wholly his. This counsel is the seed of the whole Rāmāyaṇa story: what here is only a plan will become the root of utter ruin.

"Very well," said Rāvaṇa. "Tomorrow at dawn I shall go alone, with only my charioteer, and gladly bring Vaidehī back to this great city." The word "alone" reveals the nature of the enterprise: what no army could achieve was to be done by stealth. Having said this, he set out in a chariot bright as the sun, drawn by asses, lighting up all the quarters. That great chariot of the rākṣasa king, travelling the path of the stars and weaving to and fro, shone like the moon among the clouds, a beauty lovely but fleeting. Going to a far-off hermitage, he came to Mārīca, son of Tāṭakā, who honoured the king with food and drink not of this world. Mārīca himself offered him a seat and water, and then spoke to him in words full of meaning: "Is all well with the people of your realm, lord of the rākṣasas? I am uneasy, and do not know why you have come in such haste." By calling his words full of meaning the poet shows that they were not mere courtesy; Mārīca already knew Rāma's strength. In the Bāla Kāṇḍa, at Viśvāmitra's sacrifice, Rāma's arrow had hurled him far across the sea, and that memory lies behind everything he says in this sarga.

So addressed by Mārīca, the mighty Rāvaṇa, skilled in speech, replied: "My friend, my frontier guard has been destroyed by Rāma, who does great things without effort, and the whole of Janasthāna, which no one could touch, has been laid low in battle." By "frontier guard" he meant the force that watched the borders of his realm, and by calling Janasthāna untouchable he betrayed the confidence he had once placed in it. Then came his request: "So help me carry off his wife." Hearing the rākṣasa king's words, Mārīca answered, and what he said is the heart of this sarga. Note that Rāvaṇa did not command but asked for help, which left Mārīca free to refuse. The epithet "skilled in speech" is telling as well: Rāvaṇa was a fine speaker and framed even his request with care.

Mārīca began his reply with nothing but questions. "Tiger among rākṣasas, what enemy disguised as a friend has told you about Sītā? Who is there whom you have favoured who is not grateful?" He meant how strange it was that someone Rāvaṇa had honoured should wish to ruin him. "Who tells you, 'Bring Sītā here'? Tell me. Who wants to cut off the horn of the whole rākṣasa world?" The horn of the rākṣasa world is Rāvaṇa himself, and his fall would be the fall of all. "Whoever urges you on is surely your enemy: he wants you to pull the fang from a venomous snake's mouth." The image fits exactly: the task is desperate, the outcome deadly, and someone else is behind it. He closed with two sharp questions: "Who has set you on this wrong road? Who has struck you on the head, Your Majesty, while you slept in comfort?" A blow on the head of a man sleeping peacefully: Rāvaṇa had been at ease, and someone else had woken him and driven him towards destruction. Through four verses Mārīca gave no answers, only questions, for questions cut deeper than advice.

Now, in four verses in a longer metre, Mārīca described Rāma, each time through a metaphor. First an elephant: "His trunk is his pure lineage, his rut is his splendour, his tusks are his strong arms. You are not fit even to look at that musk-elephant Rāghava in battle, Rāvaṇa." Such an elephant, it is said, puts other elephants to flight by its scent alone. Second a lion: "His stance in the thick of battle is his mane and his frame; he kills the cunning rākṣasa deer; his arrows are his limbs and his sharp sword his fang. That man-lion is asleep, and you cannot rouse him." Third the ocean: "Its crocodile is his bow, its mire the force of his arms, its rows of waves his arrows, its flood the great battle. It is not right, king of the rākṣasas, to leap into that terrible mouth of the underworld that is Rāma." At the last came a plea: "Be gracious, lord of Laṅkā. Be content, lord of the rākṣasas, and go back safely to Laṅkā. Enjoy yourself always with your own wives, and let Rāma enjoy himself with his wife in the forests." That was Mārīca's whole counsel: better to be content with what is one's own. The three images build in order, elephant, lion, ocean: with the first Rāvaṇa may not even look, with the second he may not touch, with the third he may not enter.

Spoken to in this way by Mārīca, the ten-necked Rāvaṇa turned back, went to the city of Laṅkā and entered his splendid palace. The sarga ends in a single verse, but it is full of meaning: here Rāvaṇa accepts Mārīca's counsel, and so on this occasion Sītā is not carried off. Later in the kāṇḍa the same scene will come round again: after Śūrpaṇakhā arrives, Rāvaṇa will ask Mārīca a second time, and then the same advice will bear no fruit. So the poet shows that good counsel may prevail once, but the second time it is Time that is stronger. The sarga began with Akampana and ends with Mārīca, and in between Rāma's prowess is told not by the poet directly but by two rākṣasas; that manner of telling is what marks this sarga out.