पूर्वस्मिन् सर्गे खरेण क्षिप्ता महती गदा रामस्य बाणैः आकाशे एव भग्ना। अस्मिन् सर्गे धर्मवत्सलः राघवः स्मयमानः सन् संरब्धं वचनम् आरभते — स्मितं च रोषः च एकत्र, इति कविः तस्य दशां सूचयति। ‘हे राक्षसाधम, एतत् एव ते बलसर्वस्वं दर्शितम्; त्वं मत्तः शक्तिहीनतरः असि, वृथा एव उपगर्जसि।’ अनन्तरं भग्नाम् एव गदां साक्षिणीं करोति — ‘एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता; अभिधानप्रगल्भस्य तव सा एव प्रत्ययघातिनी।’ यत्र त्वं विश्वासम् अकरोः, तत् एव तव विश्वासं हतवत् इति भावः। ततः पूर्वसर्गस्य प्रतिज्ञाम् उद्धरति — ‘विनष्टानां राक्षसानाम् इदम् अश्रुप्रमार्जनं करोमि इति यत् त्वया उक्तम्, तत् अपि ते वचः मिथ्या एव जातम्।’ अन्ते प्रतिप्रतिज्ञा — ‘नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः प्राणान् अहम् अपहरिष्यामि, यथा गरुत्मान् अमृतम् अपाहरत्।’ गरुडोपमया कार्यस्य दुर्लभत्वं निश्चितत्वं च युगपत् सूचितम्। ‘स्मयमानः’ इति पदम् अत्र मननीयम् — रामः क्रुद्धः अपि हास्यम् एव प्रथमम् उद्गिरति, यतः प्रतिपक्षस्य गर्वः तस्य एव आयुधेन भग्नः। पूर्वसर्गे खरः ‘पर्याप्तोऽहं गदापाणिः’ इति अगर्जत्; अधुना सा एव गदा भूमौ शेते, अतः रामः न किञ्चित् नूतनं वक्तुम् इच्छति — केवलं दृश्यम् एव दर्शयति।

सप्तभिः श्लोकैः रामः खरस्य भाविनीं दशां चित्रयति। ‘अद्य मद्बाणैः विदारितस्य भिन्नकण्ठस्य तव फेनबुद्बुदभूषितं शोणितं मही पास्यति।’ ततः शयनस्य चित्रम् — ‘पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः सन् त्वं गां समाश्लिष्य स्वप्स्यसे, दुर्लभां प्रमदाम् इव।’ एषा उपमा तीक्ष्णा — यः परदाराभिलाषी, सः अन्ते भूमिम् एव आलिङ्ग्य शयिष्यते। अनन्तरं फलम् — ‘हे राक्षसपांसन, त्वयि प्रवृद्धनिद्रे शयिते सति इमे दण्डकाः शरण्यानां शरण्याः भविष्यन्ति; तव हतस्थाने जनस्थाने मुनयः निर्भयाः सर्वतः विचरिष्यन्ति।’ तपस्विनां भयस्य निवृत्तिः एव युद्धस्य प्रयोजनम् इति अत्र स्पष्टम्। ततः राक्षसीनां दशा — ‘अद्य हतबान्धवाः बाष्पार्द्रवदनाः दीनाः राक्षस्यः, याः अन्येषां भयावहाः आसन्, ताः भयात् विप्रसरिष्यन्ति; याः पत्न्यः त्वादृशं पतिम् अलभन्त, ताः शोकरसज्ञाः निरर्थिकाः च भविष्यन्ति।’ अन्ते मूलदोषः उक्तः — ‘हे नृशंसशील, क्षुद्रात्मन्, नित्यं ब्राह्मणकण्टक, त्वत्कृते एव मुनयः शङ्किताः सन्तः अग्नौ हविः पातयन्ति।’ यज्ञस्य एव भयग्रस्तता खरस्य महान् अपराधः। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमं शरीरस्य दशा, ततः भूमेः, ततः वनस्य, ततः स्त्रीणाम्, अन्ते च यज्ञस्य; एवं व्यक्तेः आरभ्य लोकं यावत् फलं विस्तार्यते। ‘शरण्यानां शरण्याः’ इति पदयोः आवृत्तिः सुन्दरा — ये स्वयं शरणदातारः तपस्विनः, तेषाम् अपि शरणं वनम् एव भविष्यति इति।

एवम् अभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं वने दृष्ट्वा खरः रोषात् खरतरस्वरः सन् प्रतिनिर्भर्त्सयति। कविः ‘खरतरस्वरः’ इति पदेन श्लेषम् आधत्ते — खरस्य स्वरः खरतरः, नाम्ना अर्थेन च कठोरः। ‘त्वं दृढम् अवलिप्तः असि, भयेषु अपि निर्भयः; अतः एव मृत्योः वश्यः सन् वाच्यावाच्यं न बुध्यसे।’ ततः सामान्यनियमः — ‘ये पुरुषाः कालपाशपरिक्षिप्ताः भवन्ति, ते निरस्तषडिन्द्रियाः सन्तः कार्याकार्यं न जानन्ति।’ अत्र विडम्बना द्रष्टव्या — यत् वचनं खरः रामं प्रति वक्ति, तत् वस्तुतः तस्मिन् एव सम्पूर्णतया घटते; सः एव कालपाशेन बद्धः, सः एव कार्याकार्यविवेकात् भ्रष्टः। एषा एव वाल्मीकेः रीतिः — पात्रस्य वचनम् एव तस्य दशायाः दर्पणं भवति। ‘वाच्यावाच्यं न बुध्यसे’ इति यः आक्षेपः, सः एव तस्य अन्तिमं वचनम्; अनन्तरं सः न किमपि वदति, केवलं कर्मणा एव उत्तरं ददाति। त्रयः एव श्लोकाः खरस्य अन्तिमं वचनम्; पूर्वसर्गे सः दीर्घं भाषितवान्, अत्र तु वाक्यं संक्षिप्तम्, यतः कालः परिमितः।

एवम् उक्त्वा खरः भृकुटिं संरुध्य रामं प्रति पश्यति, ततः अविदूरे महान्तं सालवृक्षं पश्यति। ‘रणे प्रहरणस्य अर्थे सर्वतः अवलोकयन्’ इति पदैः कविः सूचयति — विरथस्य भग्नगदस्य च तस्य किमपि आयुधं न अवशिष्टम्, अतः वनम् एव आयुधागारं जातम्। दशनच्छदं संदश्य सः तं वृक्षम् उत्पाटयति — ओष्ठदंशः परिश्रमस्य क्रोधस्य च चिह्नम्। ततः महाबलः सः बाहुभ्यां तम् उत्क्षिप्य विनर्दित्वा रामम् उद्दिश्य चिक्षेप, ‘हतः त्वम्’ इति च अब्रवीत् — वचनं कर्मणः पूर्वम् एव विजयं घोषयति, या राक्षसानां प्रकृतिः। किन्तु प्रतापवान् रामः तम् आपतन्तं वृक्षं बाणौघैः छित्त्वा, खरं समरे निहन्तुं तीव्रं रोषम् आहारयत्। ‘रोषम् आहारयत्’ इति प्रयोगः सूचयति — रामस्य क्रोधः स्वाभाविकः न, अपि तु कार्यार्थम् आहृतः इति। अत्र च गदायाः वृक्षस्य च क्रमः द्रष्टव्यः — आयुधात् अनायुधं प्रति अवरोहः खरस्य क्षीयमाणं बलं सूचयति, रामस्य तु एकः एव धनुः अन्ते यावत् पर्याप्तः।

अधुना रामस्य एव दशा वर्ण्यते — ‘जातस्वेदः रोषरक्तान्तलोचनः च रामः सहस्रेण बाणानां समरे खरं निर्बिभेद।’ स्वेदः रक्तान्तनेत्रं च रामे क्वचित् एव दृश्येते; एतेन युद्धस्य तीव्रता सूच्यते। ततः उपमा — ‘तस्य बाणान्तरात् बहु फेनिलं रक्तं सुस्राव, यथा गिरेः प्रस्रवणात् धाराणां परिस्रवः।’ पर्वतोपमा पुनः आगता, किन्तु इदानीं सा खरस्य स्थैर्यं न, अपि तु तस्य क्षतेभ्यः प्रवहन्तं रुधिरप्रवाहम् एव दर्शयति। ‘बाणैः विकलः कृतः अपि सः रुधिरगन्धेन मत्तः सन् तम् एव द्रुतम् अभ्यद्रवत्’ — रक्तगन्धः राक्षसस्य मदकारणम्, न तु भयकारणम्। अन्ते कृतास्त्रस्य रामस्य कौशलम् — ‘तम् आपतन्तं संक्रुद्धं रुधिराप्लुतं दृष्ट्वा सः किंचित् त्वरितविक्रमः सन् द्वित्रिपदम् अपासर्पत्।’ अतिसमीपे धनुषः प्रयोगः न सम्भवति इति ज्ञात्वा किंचित् अपसरणम् — एतत् पलायनं न, अपितु अस्त्रविद्यायाः नियमः। ‘कृतास्त्रः’ इति विशेषणम् एव तस्य अपसरणस्य कारणं कथयति — यः अस्त्रविद्यां साधितवान्, सः देशकालम् अपि गणयति। चतुर्षु श्लोकेषु रामस्य क्रोधः प्रथमवारं शरीरे प्रकटितः, किन्तु तस्य क्रियायां न कापि चापलता — एतत् एव धीरोदात्तस्य लक्षणम्।

अधुना निर्णायकः क्षणः। रामः समरे खरस्य वधाय पावकसंकाशं शरं जग्राह — अपरं ब्रह्मदण्डम् इव। सः शरः धीमता सुरराजेन मघवता दत्तः आसीत्; धर्मात्मा रामः तं संदधे, खरं प्रति च मुमोच। शरस्य मूलम् इन्द्रः इति निर्देशेन कविः सूचयति — इदं युद्धं केवलं पुरुषयोः न, अपि तु देवपक्षस्य राक्षसपक्षस्य च। विमुक्तः सः महाबाणः निर्घातसमनिःस्वनः — वज्रपातस्य इव शब्दः; रामेण धनुः आयम्य क्षिप्तः सः खरस्य उरसि अपतत्। ततः खरः शराग्निना दह्यमानः भूमौ पपात, यथा श्वेतारण्ये रुद्रेण विनिर्दग्धः अन्धकः। अन्ते त्रयः दृष्टान्ताः एकत्र — ‘वज्रेण वृत्रः इव, फेनेन नमुचिः इव, इन्द्राशनिना बलः इव सः हतः खरः निपपात।’ त्रयः अपि महान्तः असुराः, त्रयः अपि देवेन्द्रेण एव हताः; अतः खरस्य वधः देवासुरयुद्धपरम्परायाम् एव स्थापितः। पञ्चसु श्लोकेषु एकः अपि वचनम् नास्ति — केवलं शरस्य ग्रहणं संधानं मोक्षणं पतनं च; युद्धस्य अन्तः मौनेन एव वर्ण्यते।

एतस्मिन् एव अन्तरे देवाः चारणैः सह संगताः आगच्छन्ति, दुन्दुभीन् अभिनिघ्नन्तः रामस्य उपरि समन्ततः पुष्पवर्षं वर्षन्ति। ते संहृष्टाः विस्मिताः च आसन्, यतः अर्धाधिकमुहूर्तेन एव — अर्थात् घटिकात्रयमात्रेण — रामेण निशितैः शरैः खरदूषणमुख्यानां कामरूपिणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि महामृधे निहतानि। अत्र कालस्य निर्देशः अतीव महत्त्वपूर्णः; सङ्ख्या च कालः च मिलित्वा एव देवानां विस्मयस्य कारणं भवतः। ततः तेषां वचनम् — ‘अहो बत विदितात्मनः रामस्य महत् कर्म! अहो वीर्यम्, अहो दार्ढ्यम् — विष्णोः इव हि दृश्यते।’ ‘विदितात्मनः’ इति विशेषणं सूक्ष्मम् — यः स्वस्वरूपं जानाति, तस्य एव एतादृशं कर्म सम्भवति। ‘विष्णोः इव’ इति उपमया कविः रामस्य विष्णुत्वं सूचयन् अपि तत् साक्षात् न वदति; एषा एव वाल्मीकेः मर्यादा। द्रष्टव्यं च — देवाः न रामं स्तुवन्ति, अपि तु विस्मयन्ते; स्तुतेः अपेक्षया विस्मयः एव अत्र अधिकं प्रमाणम्। ‘दुन्दुभीन् अभिनिघ्नन्तः’ इति पदेन देवानाम् उत्साहः सूचितः; पुष्पवृष्टिः च तेषां कृतज्ञतायाः चिह्नम्।

एवम् उक्त्वा ते सर्वे देवाः यथागतं प्रतिगच्छन्ति। ततः सर्वे राजर्षयः परमर्षयः च संगताः सन्तः अगस्त्येन सह आगत्य मुदिताः रामं सभाजयन्ति, इदं च वदन्ति — ‘एतदर्थम् एव महातेजाः पाकशासनः पुरंदरः महेन्द्रः शरभङ्गस्य पुण्यम् आश्रमम् आजगाम; एतदर्थम् एव महर्षिभिः उपायेन त्वम् इमं देशम् आनीतः — एषां पापकर्मणां रक्षसां शत्रूणां वधार्थम्। हे दशरथात्मज, त्वया इदं नः कार्यं कृतम्; अधुना महर्षयः दण्डकेषु स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति।’ एतेन वाक्येन पूर्वसर्गेषु उक्तम् इन्द्रागमनं शरभङ्गप्रसङ्गः च एकसूत्रे ग्रथितौ — यत् तदा रहस्यम् आसीत्, तत् अधुना प्रकटितम्। अस्मिन् एव अन्तरे वीरः लक्ष्मणः सीतया सह गिरिदुर्गात् विनिष्क्रम्य सुखी सन् आश्रमं संविवेश। अत्र कविः युद्धक्षेत्रात् आश्रमं प्रति दृष्टिं नयति; सीतायाः सुरक्षा एव रामस्य युद्धकाले अपि परमं चिन्तास्थानम् आसीत् इति एतेन सूचितम्।

ततः विजयी रामः महर्षिभिः पूज्यमानः, लक्ष्मणेन च अभिपूजितः सन् आश्रमं प्रविशति। तं महर्षीणां सुखावहं शत्रुहन्तारं दृष्ट्वा वैदेही हृष्टा अभवत्, भर्तारं च परिषस्वजे। परमया मुदा युक्ता सा हतान् रक्षोगणान् दृष्ट्वा, अव्ययं च रामं दृष्ट्वा तुतोष — शत्रूणां नाशः, प्रियस्य अक्षतत्वं च, इति द्विविधं हर्षकारणम्। अन्ते सर्गः वंशस्थवृत्तेन समाप्यते — ‘महात्मभिः मुदितैः सम्पूज्यमानं तं राक्षससङ्घमर्दनं पुनः परिष्वज्य जनकात्मजा तदा मुदान्विताननाः हृष्टा बभूव।’ ‘पुनः परिष्वज्य’ इति पदेन कविः सूचयति — एकवारं परिष्वङ्गेन तस्याः हर्षः न शान्तः। एवं यत् सर्गद्वयम् आरभ्य युद्धेन व्याप्तम् आसीत्, तत् अन्ते सीतायाः आलिङ्गनेन शमम् उपैति; भीषणात् रौद्रात् च कविः शान्तं रसं प्रति नयति। ‘अव्ययम्’ इति रामस्य विशेषणं द्व्यर्थम् — अक्षतशरीरम्, अविनाशिनं च; सीतायाः दृष्टौ तु प्रथमः एव अर्थः प्रधानः।

గత సర్గలో ఖరుడు విసిరిన పెద్ద గద రాముని బాణాలతో ఆకాశంలోనే విరిగిపోయింది. ఈ సర్గలో ధర్మవత్సలుడైన రాఘవుడు చిరునవ్వు నవ్వుతూ ఆవేశపూరితమైన మాట మొదలుపెడతాడు — చిరునవ్వూ రోషమూ ఒకేచోట, అని కవి అతని స్థితిని సూచిస్తాడు. ‘రాక్షసాధమా, ఇదే నీ బలసర్వస్వం అని చూపించావు; నువ్వు నా కంటే చాలా శక్తిహీనుడవు, వృథాగా గర్జిస్తున్నావు.’ తరువాత విరిగిన గదనే సాక్షిగా చేస్తాడు — ‘బాణాలతో చీల్చబడిన ఈ గద నేలకు చేరింది; మాటల్లో ప్రగల్భుడవైన నీ నమ్మకాన్ని అదే నాశనం చేసింది.’ నువ్వు దేనిపై నమ్మకం పెట్టుకున్నావో అదే నీ నమ్మకాన్ని చంపింది అని భావం. తరువాత గత సర్గలోని ప్రతిజ్ఞను ఉదహరిస్తాడు — ‘నశించిన రాక్షసుల కన్నీళ్ళు తుడుస్తాను అని నువ్వు చెప్పిన ఆ మాట కూడా అబద్ధమే అయింది.’ చివరగా ప్రతిప్రతిజ్ఞ — ‘నీచుడూ క్షుద్రస్వభావుడూ మిథ్యావర్తనుడూ అయిన రాక్షసుని ప్రాణాలను, గరుత్మంతుడు అమృతాన్ని హరించినట్లు, నేను హరిస్తాను.’ గరుడోపమతో కార్యపు దుర్లభత్వమూ నిశ్చితత్వమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. ‘స్మయమానః’ (చిరునవ్వు నవ్వుతూ) అనే పదం ఇక్కడ మననీయం — రాముడు కోపించినా మొదట నవ్వునే వెలిబుచ్చుతాడు, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షపు గర్వం దాని ఆయుధంతోనే విరిగిపోయింది. గత సర్గలో ఖరుడు ‘గద చేతబట్టిన నేను చాలు’ అని గర్జించాడు; ఇప్పుడు ఆ గదే నేల మీద పడి ఉంది, కాబట్టి రాముడు కొత్తగా ఏమీ చెప్పాలనుకోడు — దృశ్యాన్నే చూపిస్తాడు.

ఏడు శ్లోకాలలో రాముడు ఖరుని రాబోయే దశను చిత్రిస్తాడు. ‘ఈరోజు నా బాణాలతో చీల్చబడి కంఠం తెగిన నీ నురగ బుడగలతో అలంకరించబడిన రక్తాన్ని భూమి తాగుతుంది.’ తరువాత శయనచిత్రం — ‘సర్వాంగాలూ ధూళితో నిండి, రెండు చేతులూ జారి పడిపోయి, దుర్లభమైన స్త్రీని కౌగిలించుకున్నట్లు నువ్వు భూమిని కౌగిలించుకొని నిద్రపోతావు.’ ఈ ఉపమ తీక్ష్ణమైనది — పరస్త్రీలను కోరేవాడు చివరకు భూమినే కౌగిలించుకొని పడుకుంటాడు. తరువాత ఫలం — ‘రాక్షసకులానికి మచ్చ తెచ్చేవాడా, నువ్వు దీర్ఘనిద్రలో పడుకున్నాక ఈ దండకారణ్యం శరణ్యులకు శరణ్యమవుతుంది; నువ్వు చంపబడిన జనస్థానంలో మునులు నిర్భయంగా అంతటా సంచరిస్తారు.’ తపస్వుల భయాన్ని తొలగించడమే యుద్ధ ప్రయోజనం అని ఇక్కడ స్పష్టం. తరువాత రాక్షస స్త్రీల దశ — ‘ఈరోజు బంధువులను కోల్పోయి, కన్నీళ్ళతో తడిసిన ముఖాలతో, దీనులైన రాక్షసస్త్రీలు, ఇతరులకు భయం కలిగించినవారు, భయంతో పారిపోతారు; నీ వంటి భర్తను పొందిన భార్యలు శోకరసం తెలిసినవారై నిరర్థకులవుతారు.’ చివరగా మూలదోషం చెప్పబడింది — ‘క్రూరస్వభావుడా, క్షుద్రాత్ముడా, ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణులకు ముల్లులా ఉండేవాడా, నీ వల్లనే మునులు భయంతో శంకిస్తూ అగ్నిలో హవిస్సు వేస్తున్నారు.’ యజ్ఞమే భయగ్రస్తమవడం ఖరుని మహాపరాధం. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో క్రమం సునిశ్చితం — మొదట శరీరపు దశ, తరువాత భూమిది, తరువాత వనానిది, తరువాత స్త్రీలది, చివరకు యజ్ఞానిది; ఇలా వ్యక్తి నుండి లోకం వరకు ఫలం విస్తరించబడుతుంది. ‘శరణ్యానాం శరణ్యాః’ (శరణ్యులకు శరణ్యం) అనే పదాల ఆవృత్తి అందమైనది — తామే శరణు ఇచ్చే తపస్వులకు కూడా వనమే శరణవుతుంది అని.

ఇలా ఆవేశంతో మాట్లాడుతున్న రాఘవుని వనంలో చూసి ఖరుడు రోషంతో మరింత కఠినమైన స్వరంతో ఎదురు నిందిస్తాడు. కవి ‘ఖరతరస్వరః’ (మరింత కఠినమైన స్వరం గలవాడు) అనే పదంతో శ్లేషను నిలుపుతాడు — ఖరుని స్వరం ఖరతరం, పేరుతోనూ అర్థంతోనూ కఠినం. ‘నువ్వు గట్టిగా గర్వించావు, భయాలలో కూడా నిర్భయుడవు; అందుకే మృత్యువుకు వశుడవై చెప్పదగినదీ చెప్పదగనిదీ తెలుసుకోవడం లేదు.’ తరువాత సామాన్య నియమం — ‘కాలపాశంతో చుట్టబడిన పురుషులు ఆరు ఇంద్రియాలూ పనిచేయక కార్యాకార్యాలను తెలుసుకోలేరు.’ ఇక్కడ విడంబనను గమనించాలి — ఖరుడు రామునితో అనే మాట వాస్తవానికి పూర్తిగా అతనికే వర్తిస్తుంది; కాలపాశంతో బంధించబడినవాడు అతడే, కార్యాకార్య వివేకం నుండి భ్రష్టుడైనవాడు అతడే. ఇదే వాల్మీకి రీతి — పాత్ర మాటే దాని దశకు దర్పణమవుతుంది. ‘వాచ్యావాచ్యం న బుధ్యసే’ (చెప్పదగినదీ చెప్పదగనిదీ తెలుసుకోవడం లేదు) అనే ఆక్షేపమే అతని చివరి మాట; ఆ తరువాత అతడు ఏమీ మాట్లాడడు, కర్మతోనే జవాబిస్తాడు. మూడు శ్లోకాలు మాత్రమే ఖరుని చివరి మాట; గత సర్గలో అతడు దీర్ఘంగా మాట్లాడాడు, ఇక్కడ మాత్రం వాక్యం సంక్షిప్తం, ఎందుకంటే కాలం పరిమితం.

ఇలా చెప్పి ఖరుడు కనుబొమలు ముడిచి రాముని వైపు చూస్తాడు, తరువాత దగ్గరలో ఒక పెద్ద సాలవృక్షాన్ని చూస్తాడు. ‘రణంలో ఆయుధం కోసం అన్నివైపులా చూస్తూ’ అనే పదాలతో కవి సూచిస్తాడు — రథం లేని, గద విరిగిన అతనికి ఏ ఆయుధమూ మిగల్లేదు, కాబట్టి వనమే ఆయుధాగారమైంది. పెదవిని కొరుకుతూ అతడు ఆ వృక్షాన్ని పెకలిస్తాడు — పెదవి కొరకడం శ్రమకూ కోపానికీ చిహ్నం. తరువాత మహాబలుడైన అతడు దానిని రెండు చేతులతో ఎత్తి, గర్జించి, రాముని ఉద్దేశించి విసిరాడు, ‘నువ్వు చచ్చావు’ అని కూడా అన్నాడు — మాట కర్మ కంటే ముందే విజయాన్ని ప్రకటిస్తుంది, అది రాక్షసుల ప్రకృతి. కానీ ప్రతాపవంతుడైన రాముడు మీదికి వస్తున్న ఆ వృక్షాన్ని బాణసమూహాలతో ఖండించి, యుద్ధంలో ఖరుని చంపడానికి తీవ్రమైన రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు. ‘రోషమ్ ఆహారయత్’ (రోషాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం సూచిస్తుంది — రాముని క్రోధం స్వాభావికం కాదు, కార్యం కోసం తెచ్చుకున్నది అని. ఇక్కడ గదా వృక్షమూ అనే క్రమాన్ని గమనించాలి — ఆయుధం నుండి ఆయుధం కానిదానికి దిగజారడం ఖరుని క్షీణిస్తున్న బలాన్ని సూచిస్తుంది, రామునికి మాత్రం ఒక్క ధనుస్సే చివరి వరకూ సరిపోతుంది.

ఇప్పుడు రాముని దశే వర్ణించబడుతుంది — ‘చెమట పట్టి, రోషంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలతో రాముడు యుద్ధంలో వేయి బాణాలతో ఖరుని చీల్చాడు.’ చెమటా ఎర్రబడిన కనుకొనలూ రామునిలో అరుదుగానే కనిపిస్తాయి; దీనితో యుద్ధపు తీవ్రత సూచించబడుతుంది. తరువాత ఉపమ — ‘అతని బాణగాయాల నుండి నురగతో కూడిన రక్తం విస్తారంగా స్రవించింది, పర్వతపు జలపాతం నుండి ధారలు స్రవించినట్లు.’ పర్వతోపమ మళ్ళీ వచ్చింది, కానీ ఈసారి అది ఖరుని స్థైర్యాన్ని కాదు, అతని గాయాల నుండి ప్రవహించే రక్తప్రవాహాన్నే చూపిస్తుంది. ‘బాణాలతో వికలుడైనా అతడు రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కి అతని మీదికే వేగంగా దూకాడు’ — రక్తపు వాసన రాక్షసునికి మదకారణం, భయకారణం కాదు. చివరగా అస్త్రవిద్యలో నిష్ణాతుడైన రాముని కౌశలం — ‘కోపంతో రక్తంతో తడిసి మీదికి వస్తున్న అతనిని చూసి, అతడు కొంచెం వేగంగా కదిలి రెండు మూడు అడుగులు వెనక్కి జరిగాడు.’ అతి సమీపంలో ధనుస్సును ప్రయోగించడం సాధ్యం కాదని తెలిసి కొంచెం వెనక్కి జరగడం — ఇది పలాయనం కాదు, అస్త్రవిద్య నియమం. ‘కృతాస్త్రః’ (అస్త్రవిద్యలో నిష్ణాతుడు) అనే విశేషణమే అతని వెనక్కి జరగడానికి కారణాన్ని చెబుతుంది — అస్త్రవిద్యను సాధించినవాడు దేశకాలాలను కూడా లెక్కిస్తాడు. నాలుగు శ్లోకాలలో రాముని క్రోధం మొదటిసారి శరీరంలో వ్యక్తమైంది, కానీ అతని క్రియలో ఏ చాపల్యమూ లేదు — ఇదే ధీరోదాత్తుని లక్షణం.

ఇప్పుడు నిర్ణాయక క్షణం. రాముడు యుద్ధంలో ఖరుని వధ కోసం అగ్ని వంటి బాణాన్ని తీసుకున్నాడు — మరో బ్రహ్మదండం వంటిది. ఆ బాణాన్ని ధీమంతుడైన సురరాజు మఘవంతుడు (ఇంద్రుడు) ఇచ్చాడు; ధర్మాత్ముడైన రాముడు దానిని సంధించి ఖరుని మీదికి విడిచాడు. బాణానికి మూలం ఇంద్రుడు అని నిర్దేశించడంతో కవి సూచిస్తాడు — ఈ యుద్ధం కేవలం ఇద్దరు పురుషుల మధ్య కాదు, దేవపక్షానికీ రాక్షసపక్షానికీ మధ్య. విడిచిన ఆ మహాబాణం పిడుగుపాటు వంటి ధ్వనితో — వజ్రపాతంలా శబ్దం చేస్తూ — రాముడు ధనుస్సును లాగి విసరగా ఖరుని వక్షస్సులో పడింది. తరువాత ఖరుడు బాణాగ్నితో కాలుతూ, శ్వేతారణ్యంలో రుద్రుని చేత దగ్ధుడైన అంధకునిలా నేల మీద పడ్డాడు. చివరగా మూడు దృష్టాంతాలు ఒకేచోట — ‘వజ్రంతో వృత్రునిలా, నురగతో నమునిలా, ఇంద్రుని పిడుగుతో బలునిలా ఆ ఖరుడు చంపబడి పడిపోయాడు.’ ముగ్గురూ మహా అసురులు, ముగ్గురూ దేవేంద్రుని చేతనే చంపబడ్డారు; కాబట్టి ఖరుని వధ దేవాసుర యుద్ధపరంపరలోనే నిలపబడింది. ఐదు శ్లోకాలలో ఒక్క మాట కూడా లేదు — కేవలం బాణాన్ని గ్రహించడం, సంధించడం, విడవడం, పడటం; యుద్ధాంతం మౌనంతోనే వర్ణించబడుతుంది.

ఇంతలోనే దేవతలు చారణులతో కలిసి వచ్చి, దుందుభులు మోగిస్తూ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ పుష్పవర్షం కురిపిస్తారు. వారు సంతోషించారు, విస్మయం చెందారు, ఎందుకంటే ఒకటిన్నర ముహూర్తాల కాలంలోనే — అంటే మూడు ఘడియల్లోనే — రాముడు పదునైన బాణాలతో ఖరదూషణులు ముఖ్యులుగా గల, కోరిన రూపం ధరించే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను మహాయుద్ధంలో చంపాడు. ఇక్కడ కాలనిర్దేశం అతి ముఖ్యమైనది; సంఖ్యా కాలమూ కలిసే దేవతల విస్మయానికి కారణమవుతాయి. తరువాత వారి మాట — ‘ఆహా, ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని గొప్ప కార్యం! ఆహా వీర్యం, ఆహా దృఢత్వం — విష్ణువుదిలా కనిపిస్తోంది.’ ‘విదితాత్మనః’ (ఆత్మజ్ఞుడైన) అనే విశేషణం సూక్ష్మమైనది — తన స్వరూపాన్ని తెలిసినవానికే ఇలాంటి కార్యం సాధ్యం. ‘విష్ణువుదిలా’ అనే ఉపమతో కవి రాముని విష్ణుత్వాన్ని సూచిస్తాడు గానీ ప్రత్యక్షంగా చెప్పడు; ఇదే వాల్మీకి మర్యాద. గమనించాలి — దేవతలు రాముని స్తుతించడం లేదు, విస్మయం చెందుతున్నారు; ఇక్కడ స్తుతి కంటే విస్మయమే ఎక్కువ ప్రమాణం. ‘దుందుభులు మోగిస్తూ’ అనే పదంతో దేవతల ఉత్సాహం సూచించబడింది; పుష్పవృష్టి వారి కృతజ్ఞతకు చిహ్నం.

ఇలా చెప్పి ఆ దేవతలందరూ వచ్చిన దారినే తిరిగి వెళ్తారు. తరువాత రాజర్షులూ పరమర్షులూ అందరూ కలిసి అగస్త్యునితో పాటు వచ్చి సంతోషంతో రాముని అభినందిస్తారు, ఇలా అంటారు — ‘ఇందుకోసమే మహాతేజస్వి, పాకశాసనుడు, పురందరుడు అయిన మహేంద్రుడు శరభంగుని పుణ్యాశ్రమానికి వచ్చాడు; ఇందుకోసమే మహర్షులు ఉపాయంతో నిన్ను ఈ ప్రదేశానికి తీసుకువచ్చారు — పాపకర్ములూ శత్రువులూ అయిన ఈ రాక్షసుల వధ కోసం. దశరథాత్మజా, నువ్వు మా ఈ కార్యం నెరవేర్చావు; ఇక మహర్షులు దండకారణ్యంలో తమ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారు.’ ఈ వాక్యంతో ఇంతకుముందటి సర్గలలో చెప్పిన ఇంద్రుని రాకా శరభంగ ప్రసంగమూ ఒకే సూత్రంలో గుచ్చబడ్డాయి — అప్పుడు రహస్యంగా ఉన్నది ఇప్పుడు వెల్లడైంది. ఇంతలోనే వీరుడైన లక్ష్మణుడు సీతతో కలిసి గిరిదుర్గం నుండి బయటకు వచ్చి సుఖంగా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి యుద్ధక్షేత్రం నుండి ఆశ్రమం వైపు దృష్టిని మళ్ళిస్తాడు; యుద్ధకాలంలో కూడా సీత సురక్షితంగా ఉండటమే రాముని పరమ చింతాస్థానం అని దీనితో సూచించబడింది.

తరువాత విజయుడైన రాముడు మహర్షులచేత పూజించబడుతూ, లక్ష్మణునిచేత అభినందించబడుతూ ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. మహర్షులకు సుఖం కలిగించిన, శత్రువులను చంపిన అతనిని చూసి వైదేహి సంతోషించి భర్తను కౌగిలించుకుంది. పరమానందంతో నిండిన ఆమె చంపబడిన రాక్షససమూహాలను చూసి, గాయం లేని రాముని చూసి తృప్తి చెందింది — శత్రువుల నాశనం, ప్రియుడు క్షేమంగా ఉండటం, అనే రెండు విధాల సంతోషకారణం. చివరకు సర్గ వంశస్థ వృత్తంలో ముగుస్తుంది — ‘సంతోషించిన మహాత్ములచేత పూజించబడుతున్న, రాక్షససమూహాలను మర్దించిన అతనిని మళ్ళీ కౌగిలించుకొని జనకాత్మజ అప్పుడు సంతోషంతో వికసించిన ముఖంతో ఆనందించింది.’ ‘మళ్ళీ కౌగిలించుకొని’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — ఒక్కసారి కౌగిలించుకోవడంతో ఆమె సంతోషం తీరలేదు. ఇలా ఎన్నో సర్గల నుండి యుద్ధంతో నిండి ఉన్నది చివరకు సీత ఆలింగనంతో శమిస్తుంది; భీషణ రౌద్ర రసాల నుండి కవి శాంతరసం వైపు తీసుకువెళ్తాడు. ‘అవ్యయమ్’ అనే రాముని విశేషణానికి రెండు అర్థాలు — గాయం లేని శరీరం గలవాడు, నాశనం లేనివాడు; సీత దృష్టిలో మాత్రం మొదటి అర్థమే ప్రధానం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கரன் வீசிய பெரிய கதை ராமனின் அம்புகளால் வானிலேயே உடைக்கப்பட்டது. இந்தச் சர்க்கத்தில் தர்மத்தில் பற்றுடைய ராகவன் புன்னகைத்தபடியே ஆவேசமான சொல்லைத் தொடங்குகிறான் — புன்னகையும் சினமும் ஒருசேர என்று கவி அவன் நிலையைக் குறிப்பிடுகிறார். ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, இதுவே உன் வலிமை முழுவதும் என்று காட்டப்பட்டுவிட்டது; நீ என்னைவிடச் சக்தி குறைந்தவன், வீணாகவே முழங்குகிறாய்.’ அதன்பின் உடைந்த கதையையே சாட்சியாக்குகிறான்: ‘அம்புகளால் பிளக்கப்பட்ட இந்தக் கதை தரையில் கிடக்கிறது; வாய்ச்சொல்லில் வீரனான உன் நம்பிக்கையைக் குலைத்தது அதுவே.’ நீ எதன்மேல் நம்பிக்கை வைத்தாயோ அதுவே உன் நம்பிக்கையைக் கொன்றுவிட்டது என்பது கருத்து. பிறகு முந்தைய சர்க்கத்தின் சபதத்தை எடுத்துக்காட்டுகிறான்: ‘அழிந்த ராக்ஷசர்களின் கண்ணீரை இதனால் துடைக்கிறேன் என்று நீ சொன்ன அந்தச் சொல்லும் பொய்யாகிவிட்டது.’ இறுதியில் எதிர்ச்சபதம்: ‘இழிந்தவனும், அற்ப ஒழுக்கமுடையவனும், பொய்யான நடத்தையுடையவனுமான ராக்ஷசனின் உயிரை, கருடன் அமுதத்தைக் கவர்ந்ததுபோல் நான் கவர்வேன்.’ கருட உவமையால் செயலின் அருமையும் உறுதியும் ஒருசேரக் குறிப்பிடப்படுகின்றன. ‘ஸ்மயமான:’ (புன்னகைத்தபடி) என்ற சொல்லை இங்குச் சிந்திக்க வேண்டும் — கோபமுற்றிருந்தும் ராமன் முதலில் சிரிப்பையே வெளிப்படுத்துகிறான், ஏனெனில் எதிரியின் செருக்கு அவனுடைய சொந்த ஆயுதத்தாலேயே உடைக்கப்பட்டுவிட்டது. முந்தைய சர்க்கத்தில் கரன் ‘கதையை ஏந்திய நானே போதுமானவன்’ என்று முழங்கினான்; இப்போது அதே கதை தரையில் கிடக்கிறது; ஆகவே ராமன் புதிதாக எதையும் சொல்ல விரும்பவில்லை — காட்சியை மட்டுமே காட்டுகிறான்.

ஏழு சுலோகங்களில் ராமன் கரனின் வரப்போகும் நிலையைச் சித்திரிக்கிறான்: ‘இன்று என் அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டு, கழுத்து அறுபட்ட உன்னுடைய, நுரையும் குமிழிகளும் அணிசெய்த இரத்தத்தைப் பூமி குடிக்கும்.’ பிறகு படுக்கையின் சித்திரம்: ‘உடல் முழுவதும் புழுதி படிந்து, இரண்டு கைகளும் தளர்ந்து விரிந்தவனாய், அடைதற்கரிய பெண்ணைத் தழுவுவதுபோல் பூமியைத் தழுவிக்கொண்டு நீ உறங்குவாய்.’ இந்த உவமை கூர்மையானது — பிறர் மனைவியை விரும்புபவன் இறுதியில் பூமியையே தழுவிக்கொண்டு படுப்பான். அதன்பின் விளைவு: ‘ராக்ஷசர்களுக்கு இழிவானவனே, நீ ஆழ்ந்த உறக்கத்தில் படுத்ததும், இந்தத் தண்டக வனங்கள் புகலிடம் தருபவர்களுக்கும் புகலிடமாகும்; நீ கொல்லப்பட்ட இடமான ஜனஸ்தானத்தில் முனிவர்கள் அச்சமின்றி எங்கும் திரிவார்கள்.’ தவசிகளின் அச்சம் நீங்குவதே போரின் நோக்கம் என்பது இங்குத் தெளிவாகிறது. பிறகு ராக்ஷசிகளின் நிலை: ‘இன்று உறவினர்களை இழந்து, கண்ணீரால் நனைந்த முகங்களுடன், பிறருக்கு அச்சம் தந்த ராக்ஷசிகள் துயரத்துடன் அச்சத்தால் சிதறி ஓடுவார்கள்; உன்னைப் போன்ற கணவனைப் பெற்ற மனைவியர் துயரத்தின் சுவையை அறிந்தவர்களாகவும் பயனற்றவர்களாகவும் ஆவார்கள்.’ இறுதியில் அடிப்படைக் குறை சொல்லப்படுகிறது: ‘இரக்கமற்ற இயல்புடையவனே, அற்ப மனமுடையவனே, எப்போதும் அந்தணர்களுக்கு முள்ளாக இருப்பவனே, உன்னாலேயே முனிவர்கள் அஞ்சியபடி நெருப்பில் ஹவிஸை இடுகிறார்கள்.’ வேள்வியே அச்சத்தில் ஆழ்ந்திருப்பது கரனின் பெருங்குற்றம். இந்த ஏழு சுலோகங்களிலும் வரிசை துல்லியமானது — முதலில் உடலின் நிலை, பிறகு பூமியின், பிறகு வனத்தின், பிறகு பெண்களின், இறுதியில் வேள்வியின்; இவ்வாறு தனிநபரிலிருந்து உலகம் வரை விளைவு விரிக்கப்படுகிறது. ‘சரண்யானாம் சரண்யா:’ (புகலிடம் தருபவர்களுக்கும் புகலிடம்) என்ற சொற்களின் மறுகூறல் அழகானது — தாமே புகலிடம் தருபவர்களான தவசிகளுக்கும் வனமே புகலிடமாகும்.

இவ்வாறு ஆவேசத்துடன் பேசும் ராகவனைக் காட்டில் கண்டு, கரன் சினத்தால் மேலும் கடுமையான குரலுடன் திருப்பிக் கடிகிறான். ‘கரதரஸ்வர:’ (மேலும் கடுமையான குரலுடையவன்) என்ற சொல்லால் கவி சிலேடை அமைக்கிறார் — கரனின் குரல் கடுமையினும் கடுமை; பெயராலும் பொருளாலும் கடினமானது. ‘நீ மிகுந்த செருக்குடையவன், அச்சத்தின் நடுவிலும் அச்சமற்றவன்; ஆகவேதான் மரணத்தின் வசப்பட்டவனாய், சொல்லத்தக்கது எது, தகாதது எது என்று அறியாமல் இருக்கிறாய்.’ பிறகு ஒரு பொது நியதி: ‘காலனின் பாசக்கயிற்றால் சுற்றப்பட்ட மனிதர்கள், ஆறு புலன்களும் செயலிழந்தவர்களாய், செய்யத்தக்கது எது, தகாதது எது என்று அறிவதில்லை.’ இங்கே நகைமுரணைக் காண வேண்டும் — கரன் ராமனிடம் சொல்லும் சொல் உண்மையில் முழுமையாக அவனுக்கே பொருந்துகிறது; அவனே காலப் பாசத்தால் கட்டுண்டவன், அவனே செய்யத்தக்கது தகாதது என்ற விவேகத்திலிருந்து நழுவியவன். இதுவே வால்மீகியின் முறை — பாத்திரத்தின் சொல்லே அவனுடைய நிலையின் கண்ணாடியாகிறது. ‘சொல்லத்தக்கது தகாதது அறியாய்’ என்ற குற்றச்சாட்டே அவனுடைய கடைசிச் சொல்; அதன்பின் அவன் எதுவும் பேசவில்லை, செயலால் மட்டுமே விடையளிக்கிறான். மூன்றே சுலோகங்கள் கரனின் கடைசிச் சொல்; முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் நீளமாகப் பேசினான், இங்கோ சொல் சுருக்கமானது, ஏனெனில் காலம் அளவுக்குட்பட்டது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு கரன் புருவங்களை நெரித்து ராமனைப் பார்க்கிறான்; பிறகு அருகே ஒரு பெரிய ஆச்சா மரத்தைக் காண்கிறான். ‘போரில் ஆயுதத்துக்காக எங்கும் பார்த்தபடி’ என்ற சொற்களால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — தேரிழந்து கதையும் உடைந்த அவனுக்கு எந்த ஆயுதமும் எஞ்சவில்லை; ஆகவே வனமே ஆயுதக்கிடங்காகிவிட்டது. உதட்டைக் கடித்துக்கொண்டு அவன் அந்த மரத்தைப் பிடுங்குகிறான் — உதட்டைக் கடிப்பது உழைப்புக்கும் கோபத்துக்கும் அடையாளம். பிறகு பெருவலிமை உடைய அவன் இரு கைகளாலும் அதைத் தூக்கி, முழங்கி, ராமனைக் குறிவைத்து வீசினான்; ‘நீ கொல்லப்பட்டாய்’ என்றும் சொன்னான் — செயலுக்கு முன்பே சொல் வெற்றியை அறிவிக்கிறது; இதுவே ராக்ஷசர்களின் இயல்பு. ஆனால் ஆற்றல்மிக்க ராமன் பாய்ந்து வரும் அந்த மரத்தை அம்புத் தொகுதிகளால் அறுத்து, போரில் கரனைக் கொல்வதற்காகக் கடுங்கோபத்தை வரவழைத்துக்கொண்டான். ‘ரோஷம் ஆஹாரயத்’ (கோபத்தை வரவழைத்துக்கொண்டான்) என்ற பயன்பாடு குறிப்பிடுகிறது — ராமனின் கோபம் இயல்பாக எழுந்ததல்ல, காரியத்துக்காக வரவழைக்கப்பட்டது. இங்கே கதைக்கும் மரத்துக்கும் உள்ள வரிசையையும் கவனிக்க வேண்டும் — ஆயுதத்திலிருந்து ஆயுதமல்லாததற்கான இறக்கம் கரனின் குறைந்துவரும் வலிமையைக் குறிப்பிடுகிறது; ராமனுக்கோ ஒரே வில் இறுதிவரை போதுமானதாக இருக்கிறது.

இப்போது ராமனின் நிலையே விவரிக்கப்படுகிறது: ‘வியர்வை தோன்றி, சினத்தால் கண்களின் ஓரங்கள் சிவந்த ராமன், ஆயிரம் அம்புகளால் போரில் கரனைப் பிளந்தான்.’ வியர்வையும் சிவந்த கண்ணோரங்களும் ராமனிடம் அரிதாகவே காணப்படுகின்றன; இதனால் போரின் கடுமை குறிப்பிடப்படுகிறது. பிறகு உவமை: ‘மலையின் அருவியிலிருந்து தாரைகள் பெருகுவதுபோல், அவனுடைய அம்புக்காயங்களிலிருந்து நுரைத்த இரத்தம் மிகுதியாகப் பெருகியது.’ மலை உவமை மீண்டும் வருகிறது; ஆனால் இப்போது அது கரனின் உறுதியை அல்ல, அவனுடைய காயங்களிலிருந்து பெருகும் இரத்த வெள்ளத்தையே காட்டுகிறது. ‘அம்புகளால் நிலைகுலைந்தும் அவன் இரத்த வாசனையால் வெறிகொண்டு அவனையே நோக்கி விரைந்து பாய்ந்தான்’ — இரத்த வாசனை ராக்ஷசனுக்கு வெறியூட்டுகிறதே தவிர அச்சமூட்டுவதில்லை. இறுதியில் அஸ்திரங்களில் தேர்ந்த ராமனின் திறமை: ‘கடுங்கோபத்துடன், இரத்தத்தில் நனைந்து பாய்ந்து வரும் அவனைக் கண்டு, அவன் சற்றே விரைவான அடியுடன் இரண்டு மூன்று அடிகள் பின்னால் நகர்ந்தான்.’ மிக அருகில் வில்லைப் பயன்படுத்த இயலாது என்று அறிந்து சற்றே விலகுதல் — இது ஓட்டமல்ல, அஸ்திர வித்தையின் நியதி. ‘க்ருதாஸ்த்ர:’ (அஸ்திரங்களில் தேர்ந்தவன்) என்ற அடைமொழியே அவன் விலகியதற்கான காரணத்தைச் சொல்கிறது — அஸ்திர வித்தையில் தேர்ந்தவன் இடத்தையும் காலத்தையும் கணக்கிடுகிறான். நான்கு சுலோகங்களில் ராமனின் கோபம் முதன்முறையாக உடலில் வெளிப்படுகிறது; ஆயினும் அவன் செயலில் எந்தச் சஞ்சலமும் இல்லை — இதுவே தீரோதாத்த நாயகனின் இலக்கணம்.

இப்போது தீர்க்கமான கணம். ராமன் போரில் கரனை வதைப்பதற்காக நெருப்புக்கு நிகரான ஓர் அம்பை எடுத்தான் — மற்றொரு பிரம்மதண்டம்போல. அந்த அம்பு அறிவுடைய தேவராஜனான மகவான் (இந்திரன்) அளித்தது; தர்மாத்மாவான ராமன் அதைத் தொடுத்துக் கரனை நோக்கி எய்தான். அம்பின் மூலம் இந்திரன் என்று குறிப்பிடுவதால் கவி உணர்த்துகிறார் — இந்தப் போர் இரு மனிதர்களுக்கிடையிலானது மட்டுமல்ல, தேவர் தரப்புக்கும் ராக்ஷசர் தரப்புக்கும் இடையிலானது. விடுபட்ட அந்தப் பேரம்பு இடிக்கு நிகரான ஓசையுடையது — வஜ்ரம் விழுவதுபோன்ற ஒலி; ராமன் வில்லை வளைத்து எய்த அது கரனின் மார்பில் விழுந்தது. பிறகு அம்பின் நெருப்பால் எரிக்கப்பட்ட கரன், ஸ்வேதாரண்யத்தில் ருத்திரனால் எரிக்கப்பட்ட அந்தகனைப்போல் தரையில் விழுந்தான். இறுதியில் மூன்று எடுத்துக்காட்டுகள் ஒருசேர: ‘வஜ்ரத்தால் விருத்திரன்போல், நுரையால் நமுசிபோல், இந்திரனின் இடியால் பலன்போல், கொல்லப்பட்ட அந்தக் கரன் வீழ்ந்தான்.’ மூவரும் பெரும் அசுரர்கள், மூவரும் தேவேந்திரனாலேயே கொல்லப்பட்டவர்கள்; ஆகவே கரனின் வதம் தேவாசுரப் போர் மரபிலேயே வைக்கப்படுகிறது. ஐந்து சுலோகங்களில் ஒரு சொல்லும் இல்லை — அம்பை எடுத்தல், தொடுத்தல், எய்தல், வீழ்தல் மட்டுமே; போரின் முடிவு மௌனத்தாலேயே விவரிக்கப்படுகிறது.

இதற்கிடையில் தேவர்கள் சாரணர்களுடன் ஒன்றுகூடி வருகிறார்கள்; முரசுகளை அறைந்தபடி ராமன்மேல் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் மலர்மழை பொழிகிறார்கள். அவர்கள் மகிழ்ந்தும் வியந்தும் இருந்தனர், ஏனெனில் ஒன்றரை முகூர்த்த நேரத்திலேயே — அதாவது மூன்று நாழிகை அளவிலேயே — ராமனால் கூரிய அம்புகளால், கரனையும் தூஷணனையும் தலைவர்களாகக் கொண்ட, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் பெரும்போரில் கொல்லப்பட்டனர். இங்கே காலத்தைக் குறிப்பிடுவது மிக முக்கியமானது; எண்ணிக்கையும் காலமும் சேர்ந்தே தேவர்களின் வியப்புக்குக் காரணமாகின்றன. பிறகு அவர்களுடைய சொல்: ‘ஆஹா, தன்னை அறிந்த ராமனின் செயல் பெரிது! ஆஹா வீரம், ஆஹா உறுதி — விஷ்ணுவினுடையதுபோலவே காணப்படுகிறது.’ ‘விதிதாத்மன:’ (தன்னை அறிந்தவனின்) என்ற அடைமொழி நுட்பமானது — தன் உண்மை இயல்பை அறிந்தவனுக்கே இத்தகைய செயல் இயலும். ‘விஷ்ணுவினுடையதுபோல’ என்ற உவமையால் கவி ராமனின் விஷ்ணுத்தன்மையைக் குறிப்பிட்டாலும் அதை நேரடியாகச் சொல்லவில்லை; இதுவே வால்மீகியின் வரம்பு. கவனிக்க வேண்டியது — தேவர்கள் ராமனைத் துதிக்கவில்லை, வியக்கிறார்கள்; துதியைவிட வியப்பே இங்கு அதிகச் சான்று. ‘முரசுகளை அறைந்தபடி’ என்ற சொல்லால் தேவர்களின் உற்சாகம் குறிப்பிடப்படுகிறது; மலர்மழை அவர்களுடைய நன்றியின் அடையாளம்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அந்தத் தேவர்கள் அனைவரும் வந்தபடியே திரும்பிச் செல்கிறார்கள். பிறகு ராஜரிஷிகளும் பரமரிஷிகளும் அனைவரும் ஒன்றுகூடி அகஸ்தியருடன் வந்து மகிழ்ச்சியுடன் ராமனைப் போற்றி இவ்வாறு சொல்கிறார்கள்: ‘இதற்காகவே பெருந்தேஜஸ் உடைய, பாகனை அடக்கிய, நகரங்களைப் பிளந்த மகேந்திரன் சரபங்கரின் புண்ணிய ஆசிரமத்துக்கு வந்தான்; இதற்காகவே மகரிஷிகளால் உபாயமாக நீ இந்தப் பகுதிக்குக் கொண்டுவரப்பட்டாய் — பாவச்செயல் புரியும் பகைவர்களான இந்த ராக்ஷசர்களை வதைப்பதற்காக. தசரதன் மகனே, எங்களுடைய இந்தக் காரியத்தை நீ செய்து முடித்தாய்; இனி மகரிஷிகள் தண்டக வனங்களில் தங்கள் தர்மத்தைக் கடைப்பிடிப்பார்கள்.’ இந்த வாக்கியத்தால் முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்ட இந்திரனின் வருகையும் சரபங்கர் நிகழ்ச்சியும் ஒரே இழையில் கோக்கப்படுகின்றன — அப்போது ரகசியமாக இருந்தது இப்போது வெளிப்படுகிறது. இதற்கிடையில் வீரனான லக்ஷ்மணன் சீதையுடன் மலைக்கோட்டையிலிருந்து வெளிவந்து மகிழ்ச்சியுடன் ஆசிரமத்துக்குள் புகுந்தான். இங்கே கவி பார்வையைப் போர்க்களத்திலிருந்து ஆசிரமத்துக்குத் திருப்புகிறார்; போர் நடந்த நேரத்திலும் சீதையின் பாதுகாப்பே ராமனின் முதன்மைக் கவலையாக இருந்தது என்பது இதனால் குறிப்பிடப்படுகிறது.

பிறகு வெற்றிபெற்ற ராமன், மகரிஷிகளால் போற்றப்பட்டும் லக்ஷ்மணனால் வணங்கப்பட்டும் ஆசிரமத்துக்குள் நுழைகிறான். மகரிஷிகளுக்கு இன்பம் தருபவனும் பகைவரைக் கொன்றவனுமான அவனைக் கண்டு வைதேகி மகிழ்ந்தாள்; கணவனைத் தழுவிக்கொண்டாள். பெருமகிழ்ச்சி நிறைந்த அவள், கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசக் கூட்டங்களைக் கண்டும், சேதமின்றி இருக்கும் ராமனைக் கண்டும் மனநிறைவுற்றாள் — பகைவர்களின் அழிவும், அன்புக்குரியவன் காயமின்றி இருப்பதும் என்ற இருவகை மகிழ்ச்சிக் காரணம். இறுதியில் சர்க்கம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் முடிகிறது — ‘மகிழ்ந்த மகாத்மாக்களால் போற்றப்படும், ராக்ஷசக் கூட்டங்களை நசுக்கிய அவனை மீண்டும் தழுவிக்கொண்டு, ஜனகன் மகள் அப்போது மகிழ்ச்சி நிறைந்த முகத்துடன் களிப்புற்றாள்.’ ‘மீண்டும் தழுவிக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — ஒருமுறை தழுவியதால் அவள் மகிழ்ச்சி அடங்கவில்லை. இவ்வாறு இரண்டு சர்க்கங்களுக்கு முன்பிருந்து போரால் நிறைந்திருந்தது இறுதியில் சீதையின் அணைப்பால் அமைதியடைகிறது; பயங்கரச் சுவையிலிருந்தும் கொடூரச் சுவையிலிருந்தும் கவி சாந்தச் சுவைக்கு இட்டுச் செல்கிறார். ‘அவ்யயம்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி இருபொருள் உடையது — சேதமற்ற உடலுடையவன், அழிவற்றவன்; சீதையின் பார்வையிலோ முதல் பொருளே முதன்மையானது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಎಸೆದ ಮಹಾಗದೆ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವತ್ಸಲನಾದ ರಾಘವನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಸಂರಬ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೂ ರೋಷವೂ ಒಂದೆಡೆ ಎಂದು ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಿನ್ನ ಬಲದ ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಇದೇ ಎಂದು ತೋರಿಬಂದಿದೆ; ನೀನು ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಹೀನನು, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಮುರಿದ ಗದೆಯನ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಗದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದೆ; ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದಿಟ್ಟನಾದ ನಿನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಅದೇ ನಾಶಮಾಡಿದೆ.’ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದೆಯೋ ಅದೇ ನಿನ್ನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದಿತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾಶವಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತೂ ಸುಳ್ಳಾಯಿತು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ‘ನೀಚನೂ ಕ್ಷುದ್ರಸ್ವಭಾವದವನೂ ಸುಳ್ಳು ನಡತೆಯವನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಗರುಡನು ಅಮೃತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದಂತೆ ಅಪಹರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಗರುಡನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ದುರ್ಲಭತೆಯೂ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಸ್ಮಯಮಾನಃ’ (ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಮೊದಲು ನಗುವನ್ನೇ ಹೊರಸೂಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಗರ್ವ ಅವನದೇ ಆಯುಧದಿಂದ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ‘ಪರ್ಯಾಪ್ತೋಽಹಂ ಗದಾಪಾಣಿಃ’ (ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಾನು ಸಾಕು) ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸಿದ್ದನು; ಈಗ ಅದೇ ಗದೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಹೊಸದೇನನ್ನೂ ಹೇಳಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ — ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಖರನ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಕೊರಳು ಒಡೆದ ನಿನ್ನ, ನೊರೆ-ಗುಳ್ಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಮಲಗುವಿಕೆಯ ಚಿತ್ರ — ‘ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳು ಸಡಿಲವಾಗಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡು, ದುರ್ಲಭಳಾದ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪುವಂತೆ ನೀನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗುವೆ.’ ಈ ಉಪಮೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಕೊನೆಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಅಪ್ಪಿ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಫಲ — ‘ರಾಕ್ಷಸಕುಲಕಳಂಕನೇ, ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಲಗಿದಾಗ ಈ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವು ಶರಣು ನೀಡುವವರಿಗೂ ಶರಣು ನೀಡುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ನೀನು ಹತನಾದ ಈ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಭಯದ ನಿವಾರಣೆಯೇ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಅನಂತರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಸ್ಥಿತಿ — ‘ಇಂದು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯ್ದ ಮುಖಗಳ, ದೀನರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು — ಯಾರು ಇತರರಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರು — ಭಯದಿಂದ ಚದುರಿ ಓಡುವರು; ನಿನ್ನಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯರು ಶೋಕದ ರುಚಿಯನ್ನರಿತವರಾಗಿ ನಿರರ್ಥಕರಾಗುವರು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲದೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಕ್ರೂರಸ್ವಭಾವದವನೇ, ಕ್ಷುದ್ರಾತ್ಮನೇ, ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾದವನೇ, ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮುನಿಗಳು ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಯಜ್ಞವೇ ಭಯಗ್ರಸ್ತವಾದುದು ಖರನ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತ — ಮೊದಲು ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿ, ಅನಂತರ ಭೂಮಿಯದು, ಅನಂತರ ಕಾಡಿನದು, ಅನಂತರ ಸ್ತ್ರೀಯರದು, ಕೊನೆಗೆ ಯಜ್ಞದದು; ಹೀಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೋಕದವರೆಗೆ ಫಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಶರಣ್ಯಾನಾಂ ಶರಣ್ಯಾಃ’ (ಶರಣು ನೀಡುವವರಿಗೂ ಶರಣು ನೀಡುವವು) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಆವೃತ್ತಿ ಸುಂದರ — ಸ್ವತಃ ಶರಣು ನೀಡುವ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕಾಡೇ ಶರಣಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು.

ಹೀಗೆ ಸಂರಬ್ಧನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಖರನು ರೋಷದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರ್ಕಶವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮರುಗದರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಖರತರಸ್ವರಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕರ್ಕಶ ಸ್ವರವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಶ್ಲೇಷವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಖರನ ಸ್ವರ ಖರತರ, ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ ಕಠೋರ. ‘ನೀನು ಬಹಳ ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ಭಯದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲೂ ನಿರ್ಭಯನು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯದಿದ್ದೀಯೆ.’ ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ — ‘ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷರು ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ (ಮನಸ್ಸು ಸಹಿತ) ಕುಂದಿದವರಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯರು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಖರನು ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದವನು ಅವನೇ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವಿವೇಕದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದವನು ಅವನೇ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ಪಾತ್ರದ ಮಾತೇ ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯ ದರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾಚ್ಯಾವಾಚ್ಯಂ ನ ಬುಧ್ಯಸೇ’ (ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದುದನ್ನೂ ಅರಿಯೆ) ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪವೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಖರನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ವಾಕ್ಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲ ಪರಿಮಿತ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಖರನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ರಣದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಕ್ಕಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥವಿಲ್ಲದ, ಗದೆ ಮುರಿದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯುಧವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡೇ ಆಯುಧಾಗಾರವಾಯಿತು. ತುಟಿಯನ್ನು ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅವನು ಆ ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತನು — ತುಟಿ ಕಚ್ಚುವುದು ಪರಿಶ್ರಮದ ಮತ್ತು ಕೋಪದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಗರ್ಜಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು, ‘ನೀನು ಹತನಾದೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದನು — ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮಾತು ವಿಜಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಕ್ಷಸರ ಸ್ವಭಾವ. ಆದರೆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮರವನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ, ಖರನನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ತೀವ್ರವಾದ ರೋಷವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ‘ರೋಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ರೋಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗವು ರಾಮನ ಕೋಪ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತಂದುಕೊಂಡುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮತ್ತು ಮರದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಧದಿಂದ ಆಯುಧವಲ್ಲದುದರತ್ತ ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಖರನ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಿಲ್ಲು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಸಾಕು.

ಈಗ ರಾಮನದೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಬೆವರಿದ, ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ಕೆಂಪಾದ ರಾಮನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು.’ ಬೆವರು ಮತ್ತು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣಂಚುಗಳು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಮೆ — ‘ಅವನ ಬಾಣಗಾಯಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ನೊರೆಯುಳ್ಳ ರಕ್ತವು ಬಹಳವಾಗಿ ಸುರಿಯಿತು, ಪರ್ವತದ ಚಿಲುಮೆಯಿಂದ ಧಾರೆಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ.’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಖರನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅವನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಕಲನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ರಕ್ತದ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಮದಿಸಿ ಅವನತ್ತಲೇ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು’ — ರಕ್ತದ ವಾಸನೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಮದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ಭಯಕ್ಕಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನಾದ ರಾಮನ ಕೌಶಲ — ‘ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ವರಿತವಾದ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಎರಡು-ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು.’ ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದರಿತು ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು — ಇದು ಪಲಾಯನವಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ನಿಯಮ. ‘ಕೃತಾಸ್ತ್ರಃ’ (ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಿಕೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವನು ದೇಶ-ಕಾಲಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೋಪ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಚಾಪಲ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ — ಇದೇ ಧೀರೋದಾತ್ತನ ಲಕ್ಷಣ.

ಈಗ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ. ರಾಮನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನ ವಧೆಗಾಗಿ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದನು — ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡದಂತಿತ್ತು ಅದು. ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ದೇವರಾಜ ಮಘವಂತನು (ಇಂದ್ರನು) ನೀಡಿದ್ದನು; ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಹೂಡಿ ಖರನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು. ಬಾಣದ ಮೂಲ ಇಂದ್ರ ಎಂಬ ನಿರ್ದೇಶನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಯುದ್ಧ ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರದಲ್ಲ, ದೇವಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷಗಳದು. ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಬಾಣವು ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಮೊಳಗುತ್ತ — ವಜ್ರಪಾತದಂತಹ ಶಬ್ದದೊಡನೆ — ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಎಸೆದಾಗ ಖರನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ಬಾಣದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಖರನು, ಶ್ವೇತಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂಧಕನಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಒಂದೆಡೆ — ‘ವಜ್ರದಿಂದ ವೃತ್ರನಂತೆ, ನೊರೆಯಿಂದ ನಮುಚಿಯಂತೆ, ಇಂದ್ರನ ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಬಲನಂತೆ ಹತನಾದ ಆ ಖರನು ಉರುಳಿದನು.’ ಮೂವರೂ ಮಹಾಸುರರು, ಮೂವರೂ ದೇವೇಂದ್ರನಿಂದಲೇ ಹತರಾದವರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಖರನ ವಧೆಯನ್ನು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ — ಕೇವಲ ಬಾಣದ ಗ್ರಹಣ, ಸಂಧಾನ, ಮೋಚನ ಮತ್ತು ಪತನ; ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಮೌನದಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳು ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ, ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹರ್ಷಿತರೂ ವಿಸ್ಮಿತರೂ ಆಗಿದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೂವರೆ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ — ಅಂದರೆ ಕೇವಲ ಮೂರು ಘಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ — ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಖರ-ದೂಷಣರೇ ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದ, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ನಿರ್ದೇಶನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು; ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಕಾಲವೂ ಸೇರಿಯೇ ದೇವತೆಗಳ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಅವರ ಮಾತು — ‘ಆಹಾ, ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ರಾಮನ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯ! ಆಹಾ ವೀರ್ಯ, ಆಹಾ ದೃಢತೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.’ ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ (ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿರುವವನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೇ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧ್ಯ. ‘ವಿಷ್ಣೋಃ ಇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ವಿಷ್ಣುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ತುತಿಗಿಂತ ವಿಸ್ಮಯವೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣ. ‘ದುಂದುಭೀನ್ ಅಭಿನಿಘ್ನಂತಃ’ (ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಹೂಮಳೆಯು ಅವರ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರೊಡನೆ ಬಂದು ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದವನೂ ಪುರಂದರನೂ ಆದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಶರಭಂಗರ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನು; ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದರು — ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಶತ್ರುಗಳ ವಧೆಗಾಗಿ. ದಶರಥಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ನಮ್ಮ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ; ಇನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವರು.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಇಂದ್ರಾಗಮನವೂ ಶರಭಂಗಪ್ರಸಂಗವೂ ಒಂದೇ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಆಗ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದ್ದುದು ಈಗ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇದೇ ನಡುವೆ ವೀರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮ ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಸುಖಿಯಾಗಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯೇ ರಾಮನ ಪರಮ ಚಿಂತೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ವಿಜಯಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತಂದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವೈದೇಹಿ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು, ಪತಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ತೃಪ್ತಳಾದಳು — ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯನ ಅಕ್ಷತತೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಹರ್ಷಕಾರಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಆಗ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು.’ ‘ಪುನಃ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ’ (ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡುದರಿಂದ ಅವಳ ಹರ್ಷ ಶಮನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದುದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ; ಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ ರಸಗಳಿಂದ ಕವಿ ಶಾಂತರಸದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಗಾಯಗೊಳ್ಳದ ದೇಹವುಳ್ಳವನು, ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾದವನು; ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮೊದಲನೆಯ ಅರ್ಥವೇ ಪ್ರಧಾನ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരൻ എറിഞ്ഞ മഹാഗദ രാമന്റെ അമ്പുകളാൽ ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ തകർന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ധർമവത്സലനായ രാഘവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷോഭം നിറഞ്ഞ വാക്കു തുടങ്ങുന്നു — പുഞ്ചിരിയും രോഷവും ഒന്നിച്ച്; ഇങ്ങനെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാക്ഷസാധമാ, ഇതാണ് നിന്റെ ബലസർവസ്വം, അതു കാണിക്കപ്പെട്ടു; നീ എന്നെക്കാൾ ശക്തികുറഞ്ഞവനാണ്, വെറുതെയാണു ഗർജിക്കുന്നത്.’ അനന്തരം തകർന്ന ഗദയെത്തന്നെ അദ്ദേഹം സാക്ഷിയാക്കുന്നു: ‘അമ്പുകളാൽ പിളർന്ന ഈ ഗദ നിലത്തു വീണിരിക്കുന്നു; വാക്കിൽ മാത്രം ധൈര്യമുള്ള നിന്റെ വിശ്വാസം തകർത്തത് അതുതന്നെ.’ നീ വിശ്വാസമർപ്പിച്ചതുതന്നെ നിന്റെ വിശ്വാസത്തെ ഹനിച്ചു എന്നാണു ഭാവം. പിന്നെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ പ്രതിജ്ഞ ഉദ്ധരിക്കുന്നു: ‘നശിച്ച രാക്ഷസന്മാരുടെ കണ്ണീർ ഞാൻ തുടയ്ക്കും എന്നു നീ പറഞ്ഞ ആ വാക്കും മിഥ്യയായിത്തീർന്നു.’ ഒടുവിൽ മറുപ്രതിജ്ഞ: ‘നീചനും ക്ഷുദ്രശീലനും മിഥ്യാചാരിയുമായ രാക്ഷസന്റെ പ്രാണൻ, ഗരുഡൻ അമൃതം അപഹരിച്ചതുപോലെ, ഞാൻ അപഹരിക്കും.’ ഗരുഡോപമയാൽ കാര്യത്തിന്റെ ദുർലഭത്വവും നിശ്ചിതത്വവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്മയമാനഃ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ക്രുദ്ധനായിട്ടും രാമൻ ആദ്യം പുഞ്ചിരിയാണു പൊഴിക്കുന്നത്, കാരണം എതിരാളിയുടെ ഗർവ് അവന്റെതന്നെ ആയുധത്താൽ തകർന്നിരിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരൻ ‘ഗദ കൈയിലേന്തിയ ഞാൻ മതി’ എന്നു ഗർജിച്ചു; ഇപ്പോൾ ആ ഗദതന്നെ നിലത്തു കിടക്കുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ പുതുതായി ഒന്നും പറയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല — ദൃശ്യം മാത്രം കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.

ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ ഖരന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു: ‘ഇന്ന് എന്റെ അമ്പുകളാൽ പിളർന്ന്, കഴുത്തു മുറിഞ്ഞ നിന്റെ, നുരയും കുമിളകളും അണിഞ്ഞ ചോര ഭൂമി കുടിക്കും.’ പിന്നെ കിടപ്പിന്റെ ചിത്രം: ‘ദേഹമാസകലം പൊടിപുരണ്ട്, രണ്ടു കൈകളും തളർന്നു നീട്ടിയിട്ട്, ദുർലഭയായ ഒരു സ്ത്രീയെയെന്നപോലെ ഭൂമിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നീ ഉറങ്ങും.’ ഈ ഉപമ തീക്ഷ്ണമാണ് — പരസ്ത്രീകളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഒടുവിൽ ഭൂമിയെത്തന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തു കിടക്കും. അനന്തരം ഫലം: ‘രാക്ഷസകുലത്തിനു കളങ്കമായവനേ, നീ ദീർഘനിദ്രയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ ഈ ദണ്ഡകങ്ങൾ ശരണം നൽകുന്നവർക്കുപോലും ശരണമായിത്തീരും; നീ കൊല്ലപ്പെട്ട ജനസ്ഥാനത്ത് മുനിമാർ നിർഭയരായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കും.’ തപസ്വികളുടെ ഭയനിവൃത്തിയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. പിന്നെ രാക്ഷസിമാരുടെ അവസ്ഥ: ‘ഇന്ന്, മറ്റുള്ളവർക്കു ഭയം ജനിപ്പിച്ചിരുന്ന രാക്ഷസിമാർ ബന്ധുക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ട്, കണ്ണീരിൽ നനഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനരായി, ഭയത്താൽ ഓടിച്ചിതറും; നിന്നെപ്പോലൊരു ഭർത്താവിനെ ലഭിച്ച പത്നിമാർ ശോകരസം അറിയുന്നവരും നിരർഥകരുമായിത്തീരും.’ ഒടുവിൽ മൂലദോഷം പറയപ്പെടുന്നു: ‘നൃശംസസ്വഭാവനേ, ക്ഷുദ്രാത്മാവേ, എന്നും ബ്രാഹ്മണർക്കു മുള്ളായവനേ, നിന്നെ ഭയന്നാണ് മുനിമാർ ശങ്കയോടെ അഗ്നിയിൽ ഹവിസ്സ് അർപ്പിക്കുന്നത്.’ യജ്ഞംതന്നെ ഭയഗ്രസ്തമായി എന്നതാണ് ഖരന്റെ മഹാപരാധം. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ക്രമം സുനിശ്ചിതമാണ് — ആദ്യം ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ, പിന്നെ ഭൂമിയുടേത്, പിന്നെ വനത്തിന്റേത്, പിന്നെ സ്ത്രീകളുടേത്, ഒടുവിൽ യജ്ഞത്തിന്റേത്; ഇങ്ങനെ വ്യക്തിയിൽനിന്നു തുടങ്ങി ലോകംവരെ ഫലം വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശരണ്യാനാം ശരണ്യാഃ’ (ശരണം നൽകുന്നവർക്കും ശരണം) എന്ന പദങ്ങളുടെ ആവൃത്തി സുന്ദരമാണ് — സ്വയം ശരണദാതാക്കളായ തപസ്വികൾക്കുപോലും വനംതന്നെ ശരണമായിത്തീരും.

ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ക്ഷുബ്ധനായി സംസാരിക്കുന്ന രാഘവനെ വനത്തിൽ കണ്ട് ഖരൻ രോഷംകൊണ്ട് അതിപരുഷമായ സ്വരത്തിൽ തിരിച്ചു ശകാരിക്കുന്നു. ‘ഖരതരസ്വരഃ’ എന്ന പദത്തിൽ കവി ശ്ലേഷം വയ്ക്കുന്നു — ഖരന്റെ സ്വരം ഖരതരം (കൂടുതൽ പരുഷം), പേരിലും അർഥത്തിലും കഠിനം. ‘നീ അത്യന്തം അഹങ്കാരിയാണ്, ഭയപ്പെടേണ്ടിടത്തും നിർഭയൻ; അതിനാൽത്തന്നെ മൃത്യുവിനു വശനായ നിനക്ക് പറയേണ്ടതും പറയരുതാത്തതും തിരിച്ചറിയാനാവുന്നില്ല.’ പിന്നെ ഒരു സാമാന്യനിയമം: ‘കാലപാശത്താൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട പുരുഷന്മാർ ആറ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും അറിയുന്നില്ല.’ ഇവിടെ വിരോധാഭാസം ശ്രദ്ധിക്കണം — ഖരൻ രാമനോടു പറയുന്ന വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ പൂർണമായും അവനിൽത്തന്നെയാണു ചേരുന്നത്; അവൻതന്നെയാണ് കാലപാശത്താൽ ബന്ധിതൻ, അവൻതന്നെയാണ് കാര്യാകാര്യവിവേകത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടൻ. ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ രീതി — കഥാപാത്രത്തിന്റെ വാക്കുതന്നെ അവന്റെ അവസ്ഥയുടെ കണ്ണാടിയാകുന്നു. ‘പറയേണ്ടതും പറയരുതാത്തതും നീ അറിയുന്നില്ല’ എന്ന ആക്ഷേപംതന്നെയാണ് അവന്റെ അവസാനവാക്ക്; പിന്നെ അവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, കർമത്തിലൂടെ മാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു. മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഖരന്റെ അവസാനവാക്ക്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ നീണ്ടു സംസാരിച്ചു, ഇവിടെയാകട്ടെ വാക്യം സംക്ഷിപ്തമാണ്, കാരണം സമയം പരിമിതമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഖരൻ പുരികം ചുളിച്ച് രാമനെ നോക്കുന്നു; പിന്നെ അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ഒരു വലിയ സാലവൃക്ഷം കാണുന്നു. ‘യുദ്ധത്തിൽ പ്രഹരിക്കാനുള്ള ആയുധത്തിനായി എല്ലായിടത്തും നോക്കിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രഥമില്ലാത്ത, ഗദ തകർന്ന അവന് ഒരായുധവും ശേഷിച്ചിരുന്നില്ല; അതിനാൽ വനംതന്നെ ആയുധപ്പുരയായി. ചുണ്ടു കടിച്ചുപിടിച്ച് അവൻ ആ മരം പിഴുതെടുക്കുന്നു — ചുണ്ടു കടിക്കൽ പരിശ്രമത്തിന്റെയും ക്രോധത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. പിന്നെ മഹാബലനായ അവൻ കൈകളാൽ അതുയർത്തി, അലറിക്കൊണ്ട് രാമനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു, ‘നീ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തു — കർമത്തിനുമുമ്പുതന്നെ വാക്ക് വിജയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഇതാണ് രാക്ഷസന്മാരുടെ പ്രകൃതി. എന്നാൽ പ്രതാപവാനായ രാമൻ പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മരത്തെ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ മുറിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഖരനെ കൊല്ലാൻ തീവ്രമായ രോഷം കൈക്കൊണ്ടു. ‘രോഷം ആഹാരയത്’ (രോഷം കൈക്കൊണ്ടു) എന്ന പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമന്റെ ക്രോധം സ്വാഭാവികമല്ല, കാര്യസാധ്യത്തിനായി സ്വീകരിച്ചതാണ് എന്നാണ്. ഇവിടെ ഗദയുടെയും മരത്തിന്റെയും ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കണം — ആയുധത്തിൽനിന്ന് ആയുധമല്ലാത്തതിലേക്കുള്ള ഇറക്കം ഖരന്റെ ക്ഷയിക്കുന്ന ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമനാകട്ടെ ഒരൊറ്റ വില്ലുതന്നെ അവസാനംവരെ മതിയാകുന്നു.

ഇപ്പോൾ രാമന്റെതന്നെ അവസ്ഥ വർണിക്കപ്പെടുന്നു: ‘വിയർപ്പു പൊടിഞ്ഞ്, രോഷംകൊണ്ടു കൺകോണുകൾ ചുവന്ന രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയിരം അമ്പുകളാൽ ഖരനെ പിളർന്നു.’ വിയർപ്പും ചുവന്ന കൺകോണുകളും രാമനിൽ അപൂർവമായേ കാണാറുള്ളൂ; ഇതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഉപമ: ‘അവന്റെ അമ്പുമുറിവുകൾക്കിടയിൽനിന്നു ധാരാളം നുരയുന്ന ചോര ഒഴുകി — പർവതത്തിലെ ഉറവയിൽനിന്നു ധാരകൾ ഒഴുകുന്നതുപോലെ.’ പർവതോപമ വീണ്ടും വരുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അതു ഖരന്റെ സ്ഥൈര്യമല്ല, അവന്റെ മുറിവുകളിൽനിന്ന് ഒഴുകുന്ന ചോരപ്രവാഹമാണു കാണിക്കുന്നത്. ‘അമ്പുകളാൽ തളർത്തപ്പെട്ടിട്ടും ചോരയുടെ ഗന്ധത്താൽ മത്തനായി അവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേർക്കുതന്നെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു’ — ചോരയുടെ ഗന്ധം രാക്ഷസനു മദകാരണമാണ്, ഭയകാരണമല്ല. ഒടുവിൽ അസ്ത്രവിദ്യ സിദ്ധിച്ച രാമന്റെ കൗശലം: ‘ക്രുദ്ധനായി, ചോരയിൽ കുളിച്ച് പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കണ്ട്, അല്പം ത്വരിതമായ വിക്രമത്തോടെ അദ്ദേഹം രണ്ടുമൂന്നു ചുവടു പിന്നോട്ടു മാറി.’ വളരെ അടുത്തുനിന്നു വില്ലു പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല എന്നറിഞ്ഞുള്ള ഈ അല്പം പിന്മാറ്റം പലായനമല്ല, അസ്ത്രവിദ്യയുടെ നിയമമാണ്. ‘കൃതാസ്ത്രഃ’ (അസ്ത്രവിദ്യ സിദ്ധിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്മാറ്റത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നു — അസ്ത്രവിദ്യ സാധിച്ചവൻ ദേശവും കാലവും കണക്കാക്കുന്നു. നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ ക്രോധം ആദ്യമായി ശരീരത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രിയയിൽ ഒരു ചാപല്യവുമില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് ധീരോദാത്തന്റെ ലക്ഷണം.

ഇപ്പോൾ നിർണായകനിമിഷം. രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ ഖരനെ വധിക്കാനായി അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു അമ്പെടുത്തു — മറ്റൊരു ബ്രഹ്മദണ്ഡംപോലെ. ബുദ്ധിമാനായ സുരരാജൻ മഘവാൻ (ഇന്ദ്രൻ) നൽകിയതായിരുന്നു ആ അമ്പ്; ധർമാത്മാവായ രാമൻ അതു തൊടുത്ത് ഖരന്റെ നേർക്കു വിട്ടു. അമ്പിന്റെ മൂലം ഇന്ദ്രനാണെന്ന നിർദേശത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ യുദ്ധം രണ്ടു പുരുഷന്മാർ തമ്മിൽ മാത്രമുള്ളതല്ല, ദേവപക്ഷവും രാക്ഷസപക്ഷവും തമ്മിലുള്ളതാണ്. വിട്ടയച്ച ആ മഹാബാണത്തിന് ഇടിവെട്ടിനു തുല്യമായ ശബ്ദമുണ്ടായിരുന്നു — വജ്രപാതത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശബ്ദം; രാമൻ വില്ലു വലിച്ചു വിട്ട അതു ഖരന്റെ മാറിടത്തിൽ പതിച്ചു. അപ്പോൾ ശരാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഖരൻ നിലത്തു വീണു — ശ്വേതാരണ്യത്തിൽ രുദ്രനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട അന്ധകനെപ്പോലെ. ഒടുവിൽ മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ ഒന്നിച്ച്: ‘വജ്രത്താൽ വൃത്രനെപ്പോലെ, നുരയാൽ നമുചിയെപ്പോലെ, ഇന്ദ്രന്റെ ഇടിമിന്നലാൽ ബലനെപ്പോലെ, കൊല്ലപ്പെട്ട ആ ഖരൻ വീണു.’ മൂവരും മഹാസുരന്മാർ, മൂവരും ദേവേന്ദ്രനാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവർ; അതിനാൽ ഖരന്റെ വധം ദേവാസുരയുദ്ധപരമ്പരയിൽത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല — അമ്പിന്റെ എടുക്കലും തൊടുക്കലും വിടലും പതനവും മാത്രം; യുദ്ധത്തിന്റെ അന്ത്യം മൗനത്തിലൂടെതന്നെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ ദേവന്മാർ ചാരണന്മാരോടൊപ്പം ഒത്തുചേർന്നു വരുന്നു; പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട് രാമന്റെമേൽ നാലുപാടും പുഷ്പവർഷം പൊഴിക്കുന്നു. അവർ ഹൃഷ്ടരും വിസ്മിതരുമായിരുന്നു; കാരണം ഒന്നര മുഹൂർത്തംകൊണ്ടുതന്നെ — അതായത് മൂന്നു നാഴികമാത്രംകൊണ്ട് — രാമൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഖരദൂഷണന്മാർ മുഖ്യരായ, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ മഹായുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. ഇവിടെ കാലത്തിന്റെ നിർദേശം അതീവ പ്രധാനമാണ്; സംഖ്യയും കാലവും ഒന്നുചേർന്നാണ് ദേവന്മാരുടെ വിസ്മയത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. പിന്നെ അവരുടെ വാക്ക്: ‘ഹോ! ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമന്റെ മഹത്തായ കർമം! ഹോ വീര്യം, ഹോ ദാർഢ്യം — വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.’ ‘വിദിതാത്മനഃ’ (ആത്മജ്ഞാനിയുടെ) എന്ന വിശേഷണം സൂക്ഷ്മമാണ് — സ്വസ്വരൂപം അറിയുന്നവനുമാത്രമേ ഇത്തരം കർമം സാധ്യമാകൂ. ‘വിഷ്ണുവിന്റേതുപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതു നേരിട്ടു പറയുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ മര്യാദ. ശ്രദ്ധിക്കുക — ദേവന്മാർ രാമനെ സ്തുതിക്കുകയല്ല, വിസ്മയിക്കുകയാണ്; സ്തുതിയെക്കാൾ വിസ്മയമാണ് ഇവിടെ കൂടുതൽ പ്രമാണം. ‘ദുന്ദുഭീൻ അഭിനിഘ്നന്തഃ’ (പെരുമ്പറകൾ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ ദേവന്മാരുടെ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുഷ്പവൃഷ്ടി അവരുടെ കൃതജ്ഞതയുടെ ചിഹ്നവുമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ദേവന്മാരെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. പിന്നെ എല്ലാ രാജർഷിമാരും പരമർഷിമാരും ഒത്തുചേർന്ന് അഗസ്ത്യനോടൊപ്പം വന്ന് സന്തുഷ്ടരായി രാമനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്യുന്നു: ‘ഇതിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് മഹാതേജസ്വിയായ പാകശാസനനും പുരന്ദരനുമായ മഹേന്ദ്രൻ ശരഭംഗന്റെ പുണ്യാശ്രമത്തിലേക്കു വന്നത്; ഇതിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് മഹർഷിമാർ ഉപായത്താൽ അങ്ങയെ ഈ ദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നത് — ശത്രുക്കളായ ഈ പാപകർമികളായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കുന്നതിനായി. ദശരഥപുത്രാ, ഞങ്ങളുടെ ഈ കാര്യം അങ്ങു സാധിച്ചുതന്നിരിക്കുന്നു; ഇനി മഹർഷിമാർ ദണ്ഡകങ്ങളിൽ സ്വധർമം അനുഷ്ഠിക്കും.’ ഈ വാക്യത്തിലൂടെ മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ ഇന്ദ്രാഗമനവും ശരഭംഗപ്രസംഗവും ഒരൊറ്റ സൂത്രത്തിൽ കോർക്കപ്പെടുന്നു — അന്നു രഹസ്യമായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ വെളിപ്പെടുന്നു. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ സീതയോടൊപ്പം പർവതദുർഗത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് സന്തുഷ്ടനായി ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കവി ദൃഷ്ടിയെ യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്ന് ആശ്രമത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു; യുദ്ധസമയത്തും സീതയുടെ സുരക്ഷതന്നെയായിരുന്നു രാമന്റെ പരമമായ ചിന്താവിഷയം എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അനന്തരം വിജയിയായ രാമൻ മഹർഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടും ലക്ഷ്മണനാൽ അഭിപൂജിക്കപ്പെട്ടും ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. മഹർഷിമാർക്കു സുഖം നൽകുന്നവനും ശത്രുഹന്താവുമായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വൈദേഹി ഹർഷിച്ചു, ഭർത്താവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പരമമായ ആനന്ദത്തോടെ അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസഗണങ്ങളെ കണ്ടും, ഒരു കോട്ടവുമേൽക്കാത്ത രാമനെ കണ്ടും തൃപ്തയായി — ശത്രുക്കളുടെ നാശവും പ്രിയന്റെ അക്ഷതത്വവും എന്ന് ഇരട്ട ഹർഷകാരണം. ഒടുവിൽ സർഗം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു: ‘മഹാത്മാക്കളാൽ സന്തോഷത്തോടെ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന, രാക്ഷസസംഘങ്ങളെ മർദിച്ച അദ്ദേഹത്തെ വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് ജനകാത്മജ അപ്പോൾ ആനന്ദം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ഹൃഷ്ടയായി.’ ‘പുനഃ പരിഷ്വജ്യ’ (വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത്) എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു തവണത്തെ ആലിംഗനംകൊണ്ട് അവളുടെ ഹർഷം ശമിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ രണ്ടു സർഗങ്ങൾ മുതൽ യുദ്ധത്താൽ വ്യാപ്തമായിരുന്നത് ഒടുവിൽ സീതയുടെ ആലിംഗനത്താൽ ശമിക്കുന്നു; ഭീഷണവും രൗദ്രവുമായ രസങ്ങളിൽനിന്ന് കവി ശാന്തരസത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ‘അവ്യയം’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണത്തിനു രണ്ട് അർഥമുണ്ട് — കോട്ടമേൽക്കാത്ത ശരീരമുള്ളവൻ, നാശമില്ലാത്തവൻ; സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ ആദ്യത്തെ അർഥംതന്നെയാണു പ്രധാനം.

In the last sarga Rāma's arrows had shattered in mid-air the great mace Khara hurled at him. Now Rāghava, devoted to dharma, began to speak, smiling yet heated; the poet shows smile and anger together in him. "Basest of rākṣasas, that was the whole sum of your strength, and now it has been shown. You are far weaker than I, and your roaring was for nothing. There lies your mace on the ground, split by my arrows, and it is the very thing that has destroyed the confidence of a man so bold with his tongue." What Khara had trusted in, that is, had itself killed his trust. Then Rāma threw Khara's own promise back at him: "You said you would wipe away the tears of the rākṣasas who have perished. That claim too has proved false." And he answered with a vow of his own: "I shall take the life of a rākṣasa so low, so mean in nature, so false in conduct, as Garuḍa carried off the nectar of immortality." The image of Garuḍa conveys both how hard the feat was and how certain. The word "smiling" deserves thought: angry though he was, Rāma's first response was mirth, because his enemy's pride had been broken by his own weapon. In the last sarga Khara had roared that with his mace he was enough for anyone; now that mace lay on the ground, and Rāma had nothing new to say. He simply pointed at what lay before them.

In seven verses Rāma painted Khara's coming fate. "Today, when my arrows have torn you open and split your throat, the earth will drink your blood, flecked with foam and bubbles." Then the picture of him lying there: "Every limb covered in dust, both arms slack and flung wide, you will sleep with the earth in your embrace, as though she were a woman hard to win." The image is sharp: the one who lusted after others' women would end by embracing only the ground. Then what would follow: "When you, the disgrace of the rākṣasas, lie in that long sleep, these Daṇḍaka woods will be a refuge for those who give refuge. Once my arrows have destroyed your seat at Janasthāna, the sages will roam this forest everywhere without fear." Here it is plain that the purpose of the battle is to lift the ascetics' fear. Then the rākṣasa women: "Today the rākṣasīs, their kinsmen slain, their faces wet with tears, wretched now though once they terrified others, will scatter in fear. Today the wives who had a husband such as you, well matched in birth, will learn the taste of grief and be left with nothing." Last he named the root of it: "Cruel by nature, base of soul, forever a thorn to brāhmaṇas, it is because of you that the sages pour their offerings into the fire in dread." That sacrifice itself had been gripped by fear was Khara's great crime. The order of the seven verses is deliberate: first Khara's body, then the earth, then the forest, then the women, and last the sacrifice, so that the consequences widen from one person to the whole world. The repetition in "a refuge for those who give refuge" is lovely: the ascetics, who themselves shelter others, would now find shelter in the forest.

Seeing Rāghava speak to him so hotly there in the forest, Khara shouted him down, his voice made harsher still by rage; the poet plays on his name, for "khara" itself means harsh. "You are very sure of yourself, fearless even where there is cause for fear; being in death's grip, you no longer know what should and should not be said. Men caught in the noose of Time lose the use of all six senses and cannot tell what ought to be done from what ought not." The irony is plain. Everything Khara said to Rāma fits Khara himself exactly: it was he who was bound by Time's noose, he who had lost the sense to tell right action from wrong. This is Vālmīki's way, letting a character's own words mirror his condition. The taunt that Rāma did not know what to say was Khara's last speech; after it he said nothing more and answered only with deeds. In the last sarga he had spoken at length, but here his words are cut short, three verses in all, because time was running out.

With that, Khara scowled at Rāma, then caught sight of a great sāla tree close by. The poet says he looked all round for a weapon for the fight: without a chariot and with his mace shattered he had no weapon left, and the forest itself became his armoury. Biting his lip, a sign of strain as well as of rage, he tore the tree up by its roots. Lifting it in both arms, the mighty rākṣasa bellowed and hurled it at Rāma, crying, "You are a dead man!" His words proclaimed victory before the deed was done, as is the rākṣasa way. But the valiant Rāma cut the tree apart with showers of arrows as it came flying at him, and summoned up a fierce anger to kill Khara in battle. The poet says he "summoned" his anger, suggesting that it was not his nature but something taken up for the task at hand. Note too the order of Khara's weapons, first the mace, then a tree: the fall from a real weapon to a makeshift one shows his strength ebbing, while Rāma's single bow served him to the very end.

Now the poet describes Rāma himself. Sweat broke out on him and the corners of his eyes were red with anger as he pierced Khara in the battle with a thousand arrows. Sweat and reddened eyes are rarely seen in Rāma, and they show how fierce the fight had become. Out of the gaps between the arrows much frothing blood poured from Khara, like torrents running from a mountain spring. The mountain image returns, but now it no longer shows Khara's firmness; it shows the flood of blood from his wounds. Though Rāma's arrows had crippled him, Khara, maddened by the smell of blood, rushed straight at him, for to a rākṣasa the smell of blood brings frenzy, not fear. Then we see the skill of Rāma, master of weapons: as the enraged and blood-soaked Khara came on, he quickened his step a little and moved back two or three paces. A bow cannot be used at close quarters, and so he drew back a little; this was not retreat but the rule of the archer's art. The epithet "skilled in weapons" itself explains the move, for one who has mastered arms weighs place and moment too. In these four verses Rāma's anger shows in his body for the first time, yet there is no rashness in what he does, and that is the mark of the hero who is both steadfast and noble.

Now came the decisive moment. To kill Khara, Rāma took up an arrow like fire itself, like a second rod of Brahmā. It had been given to him by the wise Maghavan, Indra, king of the gods, and the righteous Rāma fitted it to his bow and loosed it at Khara. By naming Indra as its source the poet shows that this was no mere fight between two men but a battle between the side of the gods and the side of the rākṣasas. Loosed from the fully drawn bow, the great arrow, with a sound like a thunderclap, struck Khara in the chest. Burned by the fire of that arrow, Khara fell to the ground, as Andhaka fell when Rudra burned him in the Śveta forest. Then the poet sets three comparisons side by side: Khara fell dead like Vṛtra struck by the thunderbolt, like Namuci struck by the foam, like Bala struck by Indra's bolt. All three were mighty asuras and all three were slain by Indra, so Khara's death takes its place in the long line of the wars between gods and asuras. In these five verses no one speaks a word; there is only the arrow taken up, fitted, loosed, and falling. The end of the battle is told in silence.

At that very moment the gods came together with the cāraṇas, beating their drums and showering flowers on Rāma from every side. They were delighted and amazed, for in a muhūrta and a half, the space of barely three ghaṭikās, Rāma with his sharp arrows had slain in that great battle fourteen thousand rākṣasas who could change their shape at will, with Khara and Dūṣaṇa at their head. The mention of time matters greatly here: it is the number together with the speed that fills the gods with wonder. They cried, "How wonderful is this great deed of Rāma, who knows his own self! How wonderful his valour, how wonderful his firmness; it is as though we were seeing Viṣṇu!" The epithet "who knows his own self" is subtle: such a deed is possible only for one who knows his true nature. With the words "as though Viṣṇu" the poet hints that Rāma is Viṣṇu without saying so outright, and that restraint is Vālmīki's way. Note too that the gods do not so much praise Rāma as marvel at him, and here wonder is a stronger witness than praise. The beating of their drums shows their excitement, and their rain of flowers their gratitude.

Having spoken, all the gods went back the way they had come. Then the royal seers and the great seers gathered, and with Agastya among them came joyfully to honour Rāma. "It was for this," they said, "that the mighty Mahendra, Indra, chastiser of Pāka, destroyer of cities, came to Śarabhaṅga's holy hermitage. It was for this that the great seers found a way to bring you to this region: to kill these enemies, the rākṣasas of evil deeds. Son of Daśaratha, you have done this work of ours, and now the great seers will be free to follow their own dharma in the Daṇḍaka forest." With these words Indra's visit and the episode of Śarabhaṅga, told in earlier sargas, are strung on a single thread: what was a mystery then is now revealed. Meanwhile the heroic Lakṣmaṇa came out of the mountain cave with Sītā and, at ease again, entered the hermitage. Here the poet turns our eyes from the battlefield to the hermitage, and so suggests that even in the thick of the fight Sītā's safety had been Rāma's first concern.

Then the victorious Rāma, honoured by the great seers and saluted by Lakṣmaṇa, entered the hermitage. Seeing him, the slayer of his enemies who had brought ease to the great seers, Vaidehī was overjoyed and embraced her husband. Filled with the deepest delight, seeing the hordes of rākṣasas slain and Rāma himself unharmed, she was content; her joy had two causes, the destruction of the enemy and the safety of her beloved. The sarga closes in a longer, stately metre: as the great-souled seers honoured him in their gladness, Janaka's daughter embraced once more that crusher of the rākṣasa hosts, and her face shone with happiness. "Embraced once more" tells us that one embrace could not contain her joy. So what had been filled with battle for two sargas comes to rest at last in Sītā's embrace, and the poet leads us from terror and fury into peace. The word used for Rāma, "unharmed", can also mean imperishable, but in Sītā's eyes it was the first sense that mattered: he had come back to her whole.