पूर्वस्मिन् सर्गे खरस्य रथः धनुः सारथिः अश्वाः च रामेण छिन्नाः; सः विरथः सन् गदां गृहीत्वा भूमौ अतिष्ठत्। अस्मिन् सर्गे रामः तं तथा स्थितं दृष्ट्वा वचनम् आरभते। कविः तत् वचनं ‘मृदुपूर्वं परुषम्’ इति विशिनष्टि — आरम्भः शान्तः, परिणामः तु तीव्रः। रामः न स्वबलं श्लाघते, अपि तु खरस्य कर्म एव दर्शयति — ‘गजाश्वरथैः सम्बाधे महति बले तिष्ठता त्वया सर्वलोकजुगुप्सितं दारुणं कर्म कृतम्। यः भूतानाम् उद्वेजनीयः, नृशंसः, पापकर्मकृत् च, सः त्रयाणां लोकानाम् ईश्वरः अपि सन् न चिरं तिष्ठति। लोकविरुद्धं तीक्ष्णं कर्म कुर्वाणं जनः तथा हन्ति यथा गृहम् आगतं दुष्टसर्पम्।’ ततः दृष्टान्तेन उपसंहरति — ‘यः लोभात् कामात् वा पापानि कुर्वन् तेषां परिणामं न बुध्यते, सः हृष्टः एव स्वस्य अन्तं पश्यति, यथा वर्षासु पतितं करकं भक्षयित्वा ब्राह्मणी नाम कीटिका स्वविनाशं पश्यति।’ अन्ते मूलः प्रश्नः — ‘दण्डकारण्ये वसतः धर्मचारिणः महाभागान् तापसान् हत्वा त्वं किं नाम फलं प्राप्स्यसि?’ एषः प्रश्नः एव सर्गस्य बीजम्; सर्वं परं वचनं तस्य एव विस्तारः। ध्यातव्यं च — रामः खरस्य बलं न निन्दति, केवलं तस्य कर्मणः फलम् एव गणयति; अतः इदं वचनं तर्जनम् इव दृश्यमानम् अपि वस्तुतः धर्मोपदेशः।

रामः अधुना सामान्यं नीतिवाक्यम् उपस्थापयति। ‘पापकर्माणः क्रूराः लोकजुगुप्सिताः जनाः ऐश्वर्यं प्राप्य अपि चिरं न तिष्ठन्ति, यथा शीर्णमूलाः द्रुमाः।’ मूलं हि क्षीणं चेत् वृक्षस्य औन्नत्यम् एव तस्य पातस्य कारणं भवति। ‘कर्ता पापस्य कर्मणः घोरं फलम् अवश्यम् एव लभते, कालः तु प्रतीक्ष्यः — यथा ऋतौ पर्यागते द्रुमः आर्तवं पुष्पं दर्शयति।’ अनन्तरं सः कालम् अपि संक्षिपति — ‘लोके पापानां कर्मणां फलं नचिरात् एव प्राप्यते, यथा विषयुक्तानां भुक्तानाम् अन्नानाम्।’ विषान्नस्य दृष्टान्तः तीव्रः — तत्र विलम्बः एव नास्ति। ततः सामान्यात् विशेषं प्रति अवतरति — ‘घोरं पापम् आचरतां लोकस्य अप्रियम् इच्छतां च प्राणान् हर्तुं राज्ञा अहम् एव आसादितः।’ ‘राज्ञा’ इति पदेन रामः पितुः दशरथस्य नियोगं स्मारयति — वनवासः अपि धर्मरक्षणस्य एव नियोगः इति तस्य दृष्टिः। अन्ते प्रतिज्ञा — ‘अद्य मया भित्त्वा मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः, वल्मीकं भित्त्वा निर्गच्छन्तः पन्नगाः इव, तव शरीरं विदार्य अतिपतिष्यन्ति।’ अत्र उपमायां सूक्ष्मता — पन्नगाः वल्मीकं भित्त्वा बहिः निर्गच्छन्ति, शराः अपि शरीरं भित्त्वा पृष्ठतः निर्गमिष्यन्ति इति।

त्रिभिः श्लोकैः रामः स्वस्य वचनं समापयति। प्रथमं प्रतिकारस्य न्यायः — ‘ये धर्मचारिणः त्वया दण्डकारण्ये भक्षिताः, तान् अद्य संख्ये निहतः सन् सेनया सह त्वम् अनुगमिष्यसि।’ हन्ता हतानाम् एव मार्गम् अनुसरति इति व्यङ्ग्यः। द्वितीयं दृश्यम् — ‘ये पूर्वं त्वया निहताः महर्षयः, ते विमानस्थाः सन्तः अद्य बाणैः निहतं निरयस्थं त्वां पश्यन्तु।’ अत्र द्वयोः गतिः विपरीता दर्शिता — हताः ऋषयः विमाने, हन्ता खरः निरये। तृतीयं साक्षात् आह्वानम् — ‘हे कुलाधम, यथाकामं प्रहर, यत्नं कुरु; अद्य तु अहं ते शिरः तालफलम् इव पातयिष्यामि।’ तालफलस्य उपमा सार्थका — उच्चात् वृन्तात् च्युतं फलं स्वयम् एव अधः पतति, न च तस्य पुनरुत्थानम् अस्ति। एवं रामस्य वचनं न्यायेन आरब्धं प्रतिज्ञया समाप्तम्। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु वाक्यस्य गतिः स्पष्टा — पूर्वकर्मणः स्मरणम्, साक्षिणां निर्देशः, अन्ते च कालस्य निर्धारणम् ‘अद्य’ इति पदेन द्विः उक्तम्।

रामेण एवम् उक्तः खरः क्रुद्धः संरक्तलोचनः च अभवत्। कविः तस्य दशां ‘क्रोधमूर्च्छितः’ इति सूचयति — क्रोधेन विवेकः मूर्च्छितः इति। सः प्रहसन् एव प्रत्युत्तरं ददाति, तत् च रामस्य वचनस्य शैलीम् एव आक्षिपति — ‘हे दशरथात्मज, प्राकृतान् राक्षसान् युद्धे हत्वा आत्मना एव आत्मानम् अप्रशस्यं कथं प्रशंससि?’ ततः नीतिवचनम् — ‘ये नरर्षभाः विक्रान्ताः बलवन्तः वा भवन्ति, ते तेजसा अतिगर्विताः सन्तः अपि किंचित् न कथयन्ति; प्राकृताः अकृतात्मानः क्षत्रियपांसनाः तु निरर्थकं विकत्थन्ते, यथा त्वं विकत्थसे।’ पुनः — ‘मृत्युकाले सम्प्राप्ते अप्रस्तवे स्वयम् एव स्तवं कुर्वन् कुलं व्यपदिशन् कः वीरः समरे अभिधास्यति?’ अन्ते उपमा — ‘कत्थनेन तव लघुत्वम् एव सर्वथा दर्शितम्, यथा कुशाग्निना तप्तेन सुवर्णप्रतिरूपेण’ — यत् कृत्रिमं सुवर्णं तापेन एव स्वस्य कालिमानं प्रकटयति। एवं खरः रामस्य सत्यवचनम् अपि आत्मश्लाघाम् इति व्याख्याति; एषः एव तस्य मोहः। वस्तुतः खरस्य युक्तिः अयुक्ता न; किन्तु सा स्वस्मिन् एव प्रयोक्तव्या आसीत्, यतः सः एव अत्र स्वबलं वर्णयितुम् उद्यतः।

अधुना खरः आत्मानम् एव वर्णयति। ‘किं त्वं मां गदाधरम् इह स्थितं न पश्यसि — धातुभिः चितं धराधरम् अकम्प्यं पर्वतम् इव?’ पर्वतोपमया सः स्वस्य स्थैर्यं दर्शयितुम् इच्छति, किन्तु विरथस्य भूमिष्ठस्य तत् स्थैर्यम् एव करुणं भवति। ‘गदापाणिः अहम् एकः एव तव प्राणान् हर्तुं पर्याप्तः, त्रयाणाम् अपि लोकानां पाशहस्तः अन्तकः इव।’ ततः वचनं संक्षिप्य — ‘त्वयि बहु वक्तव्यं कामम् अस्ति, तथापि न वक्ष्यामि; सविता अस्तं प्राप्नोति, ततः युद्धविघ्नः भवेत्।’ सूर्यास्तस्य उल्लेखः कालस्य संकोचं सूचयति — अस्मिन् एव दिने निर्णयः इति। अन्ते हेतुः — ‘चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां त्वया हतानि; त्वद्विनाशात् अद्य अहं तेषाम् अश्रुप्रमार्जनं करोमि।’ एवम् उक्त्वा परमक्रुद्धः सः परमाङ्गदां गदां प्रदीप्ताम् अशनिम् इव रामाय चिक्षेप। वचनं समाप्तं, कर्म आरब्धम्। ‘अशनिम् इव’ इति उपमया कविः गदायाः वेगं तेजः च सूचयति; गदा हि इन्द्रस्य वज्रम् इव आकाशं व्याप्नोति।

त्रिभिः श्लोकैः गदायाः कथा समाप्यते। खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा मार्गे एव वृक्षान् गुल्मान् च भस्म कृत्वा रामस्य तत्समीपतः आगच्छति — गन्तव्यं प्राप्तुं पूर्वम् एव तस्याः दाहकत्वं दृष्टम्। तां मृत्युपाशोपमां महतीं गदाम् आपतन्तीं रामः अन्तरिक्षगताम् एव बहुधा शरैः चिच्छेद — भूमिं स्प्रष्टुम् अपि न अदात्। अन्ते उपमा — ‘शरैः भिन्ना विशीर्णा सा गदा धरणीतले पपात, यथा मन्त्रौषधिबलैः विनिपातिता व्याली।’ या स्वयं विषरूपा आसीत्, सा एव मन्त्रेण औषधेन च निर्वीर्या कृता सर्पिणी इव अभवत्। एतेन सर्गः समाप्यते; खरः इदानीं निरायुधः, अग्रिमे सर्गे रामस्य स्मितपूर्वकम् उत्तरं श्रोष्यति। ‘व्याली’ इति उपमानेन कविः सूचयति — गदायाः बलं विषम् इव आसीत्, रामस्य शराः तु मन्त्रौषधिवत् तत् विषम् एव निर्वीर्यम् अकुर्वन्।

గత సర్గలో ఖరుని రథాన్నీ ధనుస్సునూ సారథినీ గుర్రాలనూ రాముడు ఖండించాడు; రథం లేనివాడై అతడు గద పట్టుకొని నేల మీద నిలిచాడు. ఈ సర్గలో రాముడు అతడు అలా నిలిచి ఉండటం చూసి మాట్లాడటం మొదలుపెడతాడు. కవి ఆ మాటను ‘మృదుపూర్వం పరుషమ్’ (మృదువుగా మొదలై పరుషమైనది) అని విశేషిస్తాడు — ఆరంభం శాంతం, పరిణామం తీవ్రం. రాముడు తన బలాన్ని పొగడుకోడు, ఖరుని కర్మనే చూపిస్తాడు — ‘ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలతో నిండిన గొప్ప సైన్యంలో నిలిచి నువ్వు సర్వలోకాలూ అసహ్యించుకునే దారుణ కర్మ చేశావు. భూతాలను భయపెట్టేవాడు, క్రూరుడు, పాపకర్మలు చేసేవాడు మూడు లోకాలకూ ప్రభువైనా ఎక్కువ కాలం నిలవడు. లోకవిరుద్ధమైన తీక్ష్ణకర్మ చేసేవాణ్ణి, ఇంటికి వచ్చిన దుష్టసర్పాన్ని చంపినట్లు, జనం చంపుతారు.’ తరువాత దృష్టాంతంతో ముగిస్తాడు — ‘లోభంతో గానీ కామంతో గానీ పాపాలు చేస్తూ వాటి పరిణామాన్ని గ్రహించనివాడు సంతోషంగానే తన అంతాన్ని చూస్తాడు, వర్షాకాలంలో పడిన వడగళ్ళను తిని బ్రాహ్మణి అనే కీటకం తన వినాశనాన్ని చూసినట్లు.’ చివరగా మూలప్రశ్న — ‘దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్న ధర్మచారులైన మహాభాగులైన తాపసులను చంపి నువ్వు ఏం ఫలం పొందుతావు?’ ఈ ప్రశ్నే సర్గకు బీజం; తరువాతి మాటలన్నీ దానికే విస్తరణ. గమనించాలి — రాముడు ఖరుని బలాన్ని నిందించడు, అతని కర్మఫలాన్ని మాత్రమే లెక్కిస్తాడు; కాబట్టి ఈ మాట బెదిరింపులా కనిపించినా వాస్తవానికి ధర్మోపదేశం.

రాముడు ఇప్పుడు ఒక సామాన్య నీతివాక్యాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. ‘పాపకర్ములూ క్రూరులూ లోకం అసహ్యించుకునేవారూ అయిన జనులు ఐశ్వర్యం పొందినా, వేళ్ళు శిథిలమైన చెట్లలా, ఎక్కువ కాలం నిలవరు.’ వేరు క్షీణిస్తే చెట్టు ఎత్తే దాని పతనానికి కారణమవుతుంది. ‘పాపకర్మ చేసినవాడు దాని ఘోరఫలాన్ని తప్పకుండా పొందుతాడు, కాలం కోసం మాత్రం వేచి ఉండాలి — ఋతువు రాగానే చెట్టు ఆ ఋతువు పువ్వును చూపించినట్లు.’ తరువాత అతడు కాలాన్ని కూడా సంక్షిప్తం చేస్తాడు — ‘లోకంలో పాపకర్మల ఫలం త్వరలోనే లభిస్తుంది, విషం కలిసిన అన్నం తిన్నప్పటిలాగా.’ విషాన్నపు దృష్టాంతం తీవ్రమైనది — అక్కడ ఆలస్యమే లేదు. తరువాత సామాన్యం నుండి విశేషానికి దిగుతాడు — ‘ఘోరపాపం ఆచరిస్తూ లోకానికి అప్రియం కోరేవారి ప్రాణాలు హరించడానికి రాజు చేత నేనే పంపబడ్డాను.’ ‘రాజ్ఞా’ (రాజు చేత) అనే పదంతో రాముడు తండ్రి దశరథుని ఆజ్ఞను గుర్తుచేస్తాడు — వనవాసం కూడా ధర్మరక్షణకే ఆజ్ఞ అనేది అతని దృష్టి. చివరగా ప్రతిజ్ఞ — ‘ఈరోజు నేను విడిచిన బంగారు అలంకరణ గల బాణాలు, పుట్టను చీల్చుకొని బయటకు వచ్చే పాముల్లా, నీ శరీరాన్ని చీల్చి దూసుకుపోతాయి.’ ఇక్కడ ఉపమలో సూక్ష్మత — పాములు పుట్టను చీల్చుకొని బయటకు వస్తాయి, బాణాలు కూడా శరీరాన్ని చీల్చి వెనుకవైపు బయటకు వస్తాయి అని.

మూడు శ్లోకాలలో రాముడు తన మాటను ముగిస్తాడు. మొదట ప్రతీకారపు న్యాయం — ‘దండకారణ్యంలో నువ్వు తినేసిన ధర్మచారులను ఈరోజు యుద్ధంలో చంపబడి సేనతో సహా నువ్వు అనుసరిస్తావు.’ చంపినవాడు చంపబడినవారి మార్గాన్నే అనుసరిస్తాడనే వ్యంగ్యం. రెండవది దృశ్యం — ‘ఇంతకుముందు నీ చేత చంపబడిన మహర్షులు విమానాలలో ఉండి ఈరోజు బాణాలతో చంపబడి నరకంలో ఉన్న నిన్ను చూచెదరు గాక.’ ఇక్కడ ఇద్దరి గతి విరుద్ధంగా చూపబడింది — చంపబడిన ఋషులు విమానంలో, చంపిన ఖరుడు నరకంలో. మూడవది ప్రత్యక్ష ఆహ్వానం — ‘కులాధముడా, ఇష్టం వచ్చినట్లు కొట్టు, ప్రయత్నించు; ఈరోజు మాత్రం నేను నీ తలను తాటిపండులా పడగొడతాను.’ తాటిపండు ఉపమ సార్థకం — ఎత్తైన తొడిమ నుండి జారిన పండు తనంతట తానే కిందికి పడుతుంది, మళ్ళీ పైకి లేవదు. ఇలా రాముని మాట న్యాయంతో ఆరంభమై ప్రతిజ్ఞతో ముగిసింది. ఈ మూడు శ్లోకాలలో వాక్యగతి స్పష్టం — పూర్వకర్మ స్మరణ, సాక్షుల నిర్దేశం, చివరకు ‘అద్య’ (ఈరోజు) అనే పదం రెండుసార్లు చెప్పి కాలనిర్ధారణ.

రాముడు ఇలా అనగా ఖరుడు కోపించి, ఎర్రబడిన కన్నులు గలవాడయ్యాడు. కవి అతని స్థితిని ‘క్రోధమూర్ఛితః’ (కోపంతో మూర్ఛితుడు) అని సూచిస్తాడు — కోపంతో వివేకం మూర్ఛపోయింది అని. అతడు నవ్వుతూనే బదులిస్తాడు, అది రాముని మాటల శైలినే ఆక్షేపిస్తుంది — ‘దశరథాత్మజా, సామాన్యులైన రాక్షసులను యుద్ధంలో చంపి ప్రశంసకు అర్హుడు కాని నిన్ను నువ్వే ఎలా పొగడుకుంటున్నావు?’ తరువాత నీతివచనం — ‘పరాక్రమవంతులో బలవంతులో అయిన నరశ్రేష్ఠులు తేజస్సుతో మిక్కిలి గర్వించినా ఏమీ చెప్పుకోరు; అల్పులూ అజితాత్ములూ క్షత్రియకులానికి మచ్చ తెచ్చేవారూ మాత్రమే నిరర్థకంగా డప్పు కొట్టుకుంటారు, నువ్వు డప్పు కొట్టుకుంటున్నట్లు.’ మళ్ళీ — ‘మృత్యుకాలం వచ్చినప్పుడు, సందర్భం కానిచోట తనను తానే పొగడుకుంటూ, తన కులాన్ని చెప్పుకుంటూ ఏ వీరుడు యుద్ధంలో మాట్లాడతాడు?’ చివరగా ఉపమ — ‘డప్పు కొట్టుకోవడంతో నీ అల్పత్వమే అన్నివిధాలా బయటపడింది, దర్భల మంటలో కాల్చిన నకిలీ బంగారం లాగా’ — కృత్రిమమైన బంగారం వేడికే తన నలుపును బయటపెడుతుంది. ఇలా ఖరుడు రాముని సత్యవచనాన్ని కూడా ఆత్మశ్లాఘగా వ్యాఖ్యానిస్తాడు; ఇదే అతని మోహం. వాస్తవానికి ఖరుని యుక్తి అయుక్తమైనది కాదు; కానీ దానిని అతడు తనకే అన్వయించుకోవలసింది, ఎందుకంటే ఇక్కడ తన బలాన్ని వర్ణించడానికి సిద్ధమైనవాడు అతడే.

ఇప్పుడు ఖరుడు తనను తానే వర్ణిస్తాడు. ‘గద ధరించి ఇక్కడ నిలిచిన నన్ను, ధాతువులతో నిండిన, భూమిని ధరించే, కదలని పర్వతంలా ఉన్న నన్ను నువ్వు చూడటం లేదా?’ పర్వతోపమతో అతడు తన స్థైర్యాన్ని చూపాలనుకుంటాడు, కానీ రథం లేకుండా నేల మీద ఉన్నవాని ఆ స్థైర్యమే కరుణాత్మకమవుతుంది. ‘గద చేతబట్టిన నేను ఒక్కడినే నీ ప్రాణాలు హరించడానికి చాలు, మూడు లోకాలకూ పాశం చేతబట్టిన యమునిలా.’ తరువాత మాటను సంక్షేపిస్తూ — ‘నీ గురించి చెప్పవలసింది ఎంతో ఉంది, అయినా చెప్పను; సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు, దానితో యుద్ధానికి విఘ్నం కలగవచ్చు.’ సూర్యాస్తమయ ప్రస్తావన కాలం కుంచించుకుపోతోందని సూచిస్తుంది — ఈరోజే తీర్పు అని. చివరగా కారణం — ‘పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు నీ చేత చంపబడ్డారు; నిన్ను నాశనం చేసి ఈరోజు నేను వారి కన్నీళ్ళు తుడుస్తాను.’ ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపించిన అతడు శ్రేష్ఠమైన కడియాలు గల, మండుతున్న పిడుగు వంటి గదను రాముని మీదికి విసిరాడు. మాట ముగిసింది, కర్మ మొదలైంది. ‘పిడుగులా’ అనే ఉపమతో కవి గద వేగాన్నీ తేజస్సునూ సూచిస్తాడు; గద ఇంద్రుని వజ్రంలా ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తుంది.

మూడు శ్లోకాలలో గద కథ ముగుస్తుంది. ఖరుని భుజం నుండి విడిన మండుతున్న ఆ పెద్ద గద దారిలోనే చెట్లనూ పొదలనూ భస్మం చేస్తూ రాముని సమీపానికి వస్తుంది — గమ్యం చేరకముందే దాని దహనశక్తి కనిపించింది. మృత్యుపాశం వంటి ఆ పెద్ద గద మీదికి వస్తుండగా రాముడు దానిని ఆకాశంలో ఉండగానే బాణాలతో అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు — నేలను తాకనివ్వలేదు కూడా. చివరగా ఉపమ — ‘బాణాలతో చీల్చబడి ముక్కలైన ఆ గద, మంత్రౌషధబలాలతో పడగొట్టబడిన ఆడపాములా, నేల మీద పడింది.’ తానే విషరూపమైనది మంత్రంతో ఔషధంతో నిర్వీర్యం చేయబడిన ఆడపాములా అయింది. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; ఖరుడు ఇప్పుడు నిరాయుధుడు, తరువాతి సర్గలో రాముని చిరునవ్వుతో కూడిన సమాధానం వింటాడు. ‘వ్యాలీ’ (ఆడపాము) అనే ఉపమానంతో కవి సూచిస్తాడు — గద బలం విషం వంటిది, రాముని బాణాలు మాత్రం మంత్రౌషధాల్లా ఆ విషాన్నే నిర్వీర్యం చేశాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் கரனின் தேரும், வில்லும், தேரோட்டியும், குதிரைகளும் ராமனால் அழிக்கப்பட்டன; தேரிழந்த அவன் கதையை ஏந்தித் தரையில் நின்றான். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராமன் அவனை அவ்வாறு நிற்பதைக் கண்டு பேசத் தொடங்குகிறான். கவி அந்தச் சொல்லை ‘ம்ருதுபூர்வம் பருஷம்’ (மென்மையாகத் தொடங்கும் கடுஞ்சொல்) என்று சிறப்பிக்கிறார் — தொடக்கம் அமைதியானது, முடிவோ கூர்மையானது. ராமன் தன் வலிமையைப் புகழ்ந்துகொள்ளவில்லை; கரனின் செயலையே சுட்டிக்காட்டுகிறான்: ‘யானைகளும் குதிரைகளும் தேர்களும் நெருங்கிய பெரும்படையின் நடுவே நின்றுகொண்டு, உலகம் முழுவதும் வெறுக்கும் கொடிய செயலை நீ செய்தாய். உயிர்களுக்கு அச்சம் தருபவனும், இரக்கமற்றவனும், பாவச்செயல் புரிபவனுமானவன் மூவுலகுக்கும் தலைவனாக இருந்தாலும் நீண்ட காலம் நிலைப்பதில்லை. உலகுக்கு மாறான கொடிய செயல் புரிபவனை, வீட்டுக்குள் வந்த தீய பாம்பைக் கொல்வதுபோல் மக்கள் கொல்கிறார்கள்.’ பிறகு ஓர் எடுத்துக்காட்டால் முடிக்கிறான்: ‘பேராசையாலோ காமத்தாலோ பாவங்களைச் செய்து அவற்றின் விளைவை அறியாதவன், மழைக்காலத்தில் விழுந்த ஆலங்கட்டியைத் தின்று தன் அழிவைக் காணும் ‘ப்ராஹ்மணீ’ என்ற சிறு பூச்சிபோல, மகிழ்ந்தபடியே தன் முடிவைக் காண்கிறான்.’ இறுதியில் அடிப்படைக் கேள்வி: ‘தண்டகாரண்யத்தில் வாழும் தர்மநெறி நடக்கும் பெருமைக்குரிய தவசிகளைக் கொன்று நீ என்ன பயனை அடையப் போகிறாய்?’ இந்தக் கேள்வியே சர்க்கத்தின் வித்து; அடுத்து வரும் சொல் அனைத்தும் அதன் விரிவே. கவனிக்க வேண்டியது — ராமன் கரனின் வலிமையைப் பழிக்கவில்லை, அவனுடைய செயலின் விளைவை மட்டுமே எண்ணிக் காட்டுகிறான்; ஆகவே இந்தச் சொல் அச்சுறுத்தல்போலத் தோன்றினாலும் உண்மையில் தர்ம உபதேசமே.

ராமன் இப்போது ஒரு பொது நீதிமொழியை முன்வைக்கிறான்: ‘பாவச்செயல் புரிபவர்களும், கொடியவர்களும், உலகம் வெறுப்பவர்களுமான மனிதர்கள் செல்வத்தை அடைந்தாலும், வேர் அழுகிய மரங்கள்போல் நீண்ட காலம் நிலைப்பதில்லை.’ வேர் நலிந்துவிட்டால் மரத்தின் உயரமே அதன் வீழ்ச்சிக்குக் காரணமாகிறது. ‘பாவச்செயல் புரிபவன் அதன் கொடிய விளைவைத் தவறாமல் அடைகிறான்; காலத்துக்கு மட்டும் காத்திருக்க வேண்டும் — பருவம் வந்ததும் மரம் அந்தப் பருவத்துக்குரிய மலரைக் காட்டுவதுபோல.’ அதன்பின் அவன் காலத்தையும் சுருக்குகிறான்: ‘உலகில் பாவச் செயல்களின் விளைவு, உண்ட விஷம் கலந்த உணவுபோல், விரைவிலேயே கிடைக்கிறது.’ விஷ உணவின் எடுத்துக்காட்டு கூர்மையானது — அங்கே தாமதமே இல்லை. பிறகு பொதுவிலிருந்து குறிப்பிட்டதற்கு இறங்குகிறான்: ‘கொடிய பாவத்தைச் செய்பவர்களும் உலகுக்குப் பிரியமில்லாததை விரும்புபவர்களுமானவர்களின் உயிரைப் பறிப்பதற்காக மன்னனால் நானே அனுப்பப்பட்டிருக்கிறேன்.’ ‘ராஜ்ஞா’ (மன்னனால்) என்ற சொல்லால் ராமன் தந்தை தசரதனின் ஆணையை நினைவூட்டுகிறான் — வனவாசமும் தர்மத்தைக் காப்பதற்கான ஆணையே என்பது அவன் பார்வை. இறுதியில் சபதம்: ‘இன்று நான் எய்யும் பொன்னணி பூண்ட அம்புகள், புற்றைப் பிளந்து வெளிவரும் பாம்புகள்போல், உன் உடலைப் பிளந்து ஊடுருவிச் செல்லும்.’ இங்கே உவமையில் ஒரு நுட்பம் உள்ளது — பாம்புகள் புற்றைப் பிளந்து வெளியே வருகின்றன; அம்புகளும் உடலைப் பிளந்து முதுகுப்புறமாக வெளிவரும்.

மூன்று சுலோகங்களில் ராமன் தன் சொல்லை முடிக்கிறான். முதலில் பதிலடியின் நியாயம்: ‘தண்டகாரண்யத்தில் உன்னால் தின்னப்பட்ட தர்மநெறி நடப்பவர்களை, இன்று போரில் கொல்லப்பட்டவனாய் உன் படையுடன் நீ பின்தொடர்வாய்.’ கொன்றவன் கொல்லப்பட்டவர்களின் வழியையே பின்பற்றுகிறான் என்பது குறிப்புப்பொருள். இரண்டாவது காட்சி: ‘முன்பு உன்னால் கொல்லப்பட்ட மகரிஷிகள், விமானங்களில் இருந்தபடி, இன்று அம்புகளால் கொல்லப்பட்டு நரகத்தில் இருக்கும் உன்னைப் பார்க்கட்டும்.’ இங்கே இருவரின் கதியும் நேர்மாறாகக் காட்டப்படுகிறது — கொல்லப்பட்ட ரிஷிகள் விமானத்தில், கொன்ற கரன் நரகத்தில். மூன்றாவது நேரடி அறைகூவல்: ‘குலத்தில் இழிந்தவனே, விரும்பியபடி தாக்கு, முயற்சி செய்; இன்று நானோ பனம்பழத்தைப்போல் உன் தலையை வீழ்த்துவேன்.’ பனம்பழத்தின் உவமை பொருத்தமானது — உயர்ந்த காம்பிலிருந்து நழுவிய பழம் தானாகவே கீழே விழுகிறது; அது மீண்டும் எழுவதில்லை. இவ்வாறு ராமனின் சொல் நியாயத்தோடு தொடங்கிச் சபதத்தோடு முடிகிறது. இந்த மூன்று சுலோகங்களிலும் வாக்கியத்தின் போக்கு தெளிவானது — முந்தைய செயலை நினைவூட்டுதல், சாட்சிகளைச் சுட்டுதல், இறுதியில் ‘இன்று’ என்ற சொல்லை இருமுறை சொல்லிக் காலத்தை உறுதிசெய்தல்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் கரன் கோபமுற்றுக் கண்கள் சிவந்தவனானான். கவி அவன் நிலையை ‘க்ரோதமூர்ச்சித:’ (கோபத்தால் நினைவிழந்தவன்) என்று குறிப்பிடுகிறார் — கோபத்தால் விவேகம் மயங்கிவிட்டது. அவன் சிரித்தபடியே விடையளிக்கிறான்; அது ராமனின் சொல் நடையையே குறைகூறுகிறது: ‘தசரதன் மகனே, சாதாரண ராக்ஷசர்களைப் போரில் கொன்றுவிட்டு, புகழத் தகாத உன்னை நீயே எப்படிப் புகழ்ந்துகொள்கிறாய்?’ பிறகு ஒரு நீதிமொழி: ‘வீரமுடையவர்களோ வலிமையுடையவர்களோ ஆன ஆண்களில் சிறந்தவர்கள் தேஜஸால் மிகுந்த செருக்குடையவர்களாக இருந்தாலும் எதுவும் சொல்வதில்லை; சாதாரணர்களும், பண்படாதவர்களும், க்ஷத்திரியர்களுக்கு இழிவு தேடுபவர்களுமே, நீ தற்பெருமை பேசுவதுபோல், பொருளின்றித் தற்பெருமை பேசுகிறார்கள்.’ மீண்டும்: ‘மரண வேளை வந்துவிட்டபோது, பொருத்தமில்லாத சமயத்தில் தன்னைத் தானே புகழ்ந்து, தன் குலத்தைச் சொல்லிக்கொண்டு, எந்த வீரன் போரில் பேசுவான்?’ இறுதியில் ஓர் உவமை: ‘தற்பெருமையால் உன் அற்பத்தனமே எல்லா வகையிலும் காட்டப்பட்டுவிட்டது — தர்ப்பைப் புல் நெருப்பில் காய்ச்சப்பட்ட போலிப் பொன்போல’ — போலிப் பொன் சூட்டாலேயே தன் கருமையை வெளிப்படுத்துகிறது. இவ்வாறு கரன் ராமனின் உண்மைச் சொல்லையும் தற்பெருமை என்று விளக்குகிறான்; இதுவே அவனுடைய மயக்கம். உண்மையில் கரனின் வாதம் பொருத்தமற்றதல்ல; ஆனால் அதை அவன் தன்மீதே பொருத்திப் பார்த்திருக்க வேண்டும், ஏனெனில் இங்கே அவனே தன் வலிமையை வர்ணிக்க முற்படுகிறான்.

இப்போது கரன் தன்னையே வர்ணிக்கிறான்: ‘கதையை ஏந்தி இங்கே நிற்கும் என்னை, தாதுக்கள் நிறைந்த, பூமியைத் தாங்கும், அசைக்க முடியாத மலையைப்போல் நீ காணவில்லையா?’ மலை உவமையால் அவன் தன் உறுதியைக் காட்ட விரும்புகிறான்; ஆனால் தேரிழந்து தரையில் நிற்பவனுக்கு அந்த உறுதியே இரக்கத்துக்குரியதாகிறது. ‘கதையை ஏந்திய நான் ஒருவனே, பாசக்கயிற்றை ஏந்திய காலன் மூவுலகுக்கும் போதுமானதுபோல், உன் உயிரைப் பறிக்கப் போதுமானவன்.’ பிறகு சொல்லைச் சுருக்குகிறான்: ‘உன்னைப் பற்றிச் சொல்ல வேண்டியது நிறைய இருக்கிறது, ஆயினும் சொல்லமாட்டேன்; சூரியன் மறைகிறான், அதனால் போருக்குத் தடை உண்டாகலாம்.’ சூரிய அஸ்தமனத்தைக் குறிப்பிடுவது காலத்தின் நெருக்கத்தைக் குறிப்பிடுகிறது — இன்றே தீர்ப்பு. இறுதியில் காரணம்: ‘பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் உன்னால் கொல்லப்பட்டனர்; உன்னை அழிப்பதால் இன்று நான் அவர்களுடைய கண்ணீரைத் துடைக்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லி, கடுங்கோபமுற்ற அவன் சிறந்த வளையங்களுடைய கதையை, கொழுந்துவிட்டெரியும் இடிபோல் ராமன்மீது வீசினான். சொல் முடிந்தது, செயல் தொடங்கியது. ‘இடிபோல்’ என்ற உவமையால் கவி கதையின் வேகத்தையும் ஒளியையும் குறிப்பிடுகிறார்; கதை இந்திரனின் வஜ்ரம்போல் வானத்தை வியாபிக்கிறது.

மூன்று சுலோகங்களில் கதையின் கதை முடிகிறது. கரனின் கையிலிருந்து விடுபட்ட, கொழுந்துவிட்டெரியும் அந்தப் பெரிய கதை, வழியிலேயே மரங்களையும் புதர்களையும் சாம்பலாக்கியபடி ராமனின் அருகே வருகிறது — இலக்கை அடைவதற்கு முன்பே அதன் எரிக்கும் தன்மை காணப்படுகிறது. மரணப் பாசம் போன்ற அந்தப் பெரிய கதை பாய்ந்து வருவதை, ராமன் வானில் இருக்கும்போதே அம்புகளால் பல துண்டுகளாக அறுத்தான் — அதைத் தரையைத் தொடவும் விடவில்லை. இறுதியில் ஓர் உவமை: ‘அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டுச் சிதறிய அந்தக் கதை, மந்திரங்களாலும் மூலிகைகளாலும் வீழ்த்தப்பட்ட பெண்பாம்புபோல் தரையில் விழுந்தது.’ தானே விஷமாக இருந்த அது, மந்திரத்தாலும் மூலிகையாலும் வலிமையிழக்கச் செய்யப்பட்ட பெண்பாம்புபோல் ஆனது. இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது; கரன் இப்போது ஆயுதமற்றவன்; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் ராமனின் புன்னகையுடன் கூடிய விடையைக் கேட்பான். ‘வ்யாலீ’ (பெண்பாம்பு) என்ற உவமானத்தால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — கதையின் வலிமை விஷம்போல் இருந்தது; ராமனின் அம்புகளோ மந்திரமும் மூலிகையும்போல் அந்த விஷத்தையே வலிமையிழக்கச் செய்தன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನ ರಥ, ಬಿಲ್ಲು, ಸಾರಥಿ, ಕುದುರೆಗಳು ರಾಮನಿಂದ ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು; ರಥವಿಲ್ಲದ ಅವನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹಾಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕವಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ‘ಮೃದುಪೂರ್ವಂ ಪರುಷಮ್’ (ಮೃದುವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದ ಕಠೋರ ಮಾತು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರಂಭ ಶಾಂತ, ಪರಿಣಾಮ ತೀವ್ರ. ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಖರನ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಹಾಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೀನು ಸರ್ವಲೋಕವೂ ಜುಗುಪ್ಸೆಪಡುವ ದಾರುಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ. ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ಕ್ರೂರನಾದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಬಹುಕಾಲ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಲೋಕವಿರುದ್ಧವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವವನನ್ನು ಜನರು ಮನೆಗೆ ಬಂದ ದುಷ್ಟಸರ್ಪವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.’ ಅನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಭದಿಂದಲೋ ಕಾಮದಿಂದಲೋ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಆಲಿಕಲ್ಲನ್ನು ತಿಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಎಂಬ ಕೀಟವು ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆ — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ತಾಪಸರನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಯಾವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ; ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಅದರದೇ ವಿಸ್ತಾರ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ಖರನ ಬಲವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವನ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಾತು ಬೆದರಿಕೆಯಂತೆ ಕಂಡರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ.

ರಾಮನು ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳೂ ಕ್ರೂರರೂ ಲೋಕದಿಂದ ಜುಗುಪ್ಸಿತರೂ ಆದ ಜನರು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಬೇರು ಕೊಳೆತ ಮರಗಳಂತೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬೇರು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಮರದ ಎತ್ತರವೇ ಅದರ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದವನು ಘೋರವಾದ ಫಲವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಯಬೇಕು — ಋತು ಬಂದಾಗ ಮರವು ಆ ಋತುವಿನ ಹೂವನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಬಹುಬೇಗನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಷಬೆರೆತ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದವನಿಗೆ ದೊರೆಯುವಂತೆ.’ ವಿಷಾನ್ನದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಅಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವೇ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯದಿಂದ ವಿಶೇಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಘೋರ ಪಾಪವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಲು ರಾಜನಿಂದ ನಾನೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.’ ‘ರಾಜ್ಞಾ’ (ರಾಜನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಂದೆ ದಶರಥನ ನಿಯೋಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವನವಾಸವೂ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ನಿಯೋಗವೇ ಎಂಬುದು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ‘ಇಂದು ನಾನು ಬಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರದ ಬಾಣಗಳು, ಹುತ್ತವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುವ ಹಾವುಗಳಂತೆ, ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಆಚೆಗೆ ಹಾರುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿದೆ — ಹಾವುಗಳು ಹುತ್ತವನ್ನು ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ, ಬಾಣಗಳೂ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು.

ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಪ್ರತೀಕಾರದ ನ್ಯಾಯ — ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆ.’ ಕೊಲೆಗಾರನು ಹತರಾದವರ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಎರಡನೆಯದು ದೃಶ್ಯ — ‘ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದು ಇಂದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹತರಾದ ಋಷಿಗಳು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ, ಕೊಲೆಗಾರನಾದ ಖರನು ನರಕದಲ್ಲಿ. ಮೂರನೆಯದು ನೇರವಾದ ಆಹ್ವಾನ — ‘ಕುಲಾಧಮನೇ, ಬೇಕಾದಂತೆ ಪ್ರಹರಿಸು, ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ತಾಳೆಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕೆಡವುತ್ತೇನೆ.’ ತಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಎತ್ತರದ ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಕಳಚಿದ ಹಣ್ಣು ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಮೇಲೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಮಾತು ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯದ ಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆ, ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶನ, ಕೊನೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲದ ನಿರ್ಧಾರ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವನಾದನು. ಕವಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಛಿತಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದವನು) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪದಿಂದ ವಿವೇಕವೇ ಮೂರ್ಛೆಹೋಯಿತು ಎಂದು. ಅವನು ನಗುತ್ತಲೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಮನ ಮಾತಿನ ಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ದಶರಥಪುತ್ರನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಹೇಗೆ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ?’ ಅನಂತರ ನೀತಿವಚನ — ‘ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅಥವಾ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅತಿಗರ್ವಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕಳಂಕರೂ ಆದವರಾದರೋ ನೀನು ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.’ ಮತ್ತೆ — ‘ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಯಾವ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ‘ಬಡಾಯಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಹಗುರತನವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಬಂದಿದೆ, ದರ್ಭೆಯ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದ ನಕಲಿ ಚಿನ್ನದಂತೆ’ — ಕೃತಕ ಚಿನ್ನವು ಕಾಯಿಸಿದಾಗಲೇ ತನ್ನ ಕಪ್ಪನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಖರನು ರಾಮನ ಸತ್ಯವಚನವನ್ನೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ಮೋಹ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಖರನ ಯುಕ್ತಿ ಅಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನು ತನಗೇ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಹೊರಟಿರುವವನು ಅವನೇ.

ಈಗ ಖರನು ತನ್ನನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಧಾತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಥವಿಲ್ಲದೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವವನ ಆ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ನಾನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಲು ಸಾಕು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಯಮನಂತೆ.’ ಅನಂತರ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ — ‘ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದು ಬಹಳವಿದೆ, ಆದರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವಾದೀತು.’ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಉಲ್ಲೇಖ ಕಾಲದ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯ ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿನ್ನಿಂದ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದಿಂದ ಇಂದು ನಾನು ಅವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಳೆಯುಳ್ಳ ಗದೆಯನ್ನು ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಮಾತು ಮುಗಿಯಿತು, ಕರ್ಮ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ‘ಅಶನಿಮ್ ಇವ’ (ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಗದೆಯ ವೇಗವನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗದೆ ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆಯ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಖರನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಉರಿಯುವ ಆ ಮಹಾಗದೆಯು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಮರಗಳನ್ನೂ ಪೊದೆಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡುತ್ತ ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಅದರ ದಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ರಾಮನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು — ಅದಕ್ಕೆ ನೆಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ‘ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರುಚೂರಾದ ಆ ಗದೆ ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳ ಬಲದಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು.’ ಸ್ವತಃ ವಿಷರೂಪವಾಗಿದ್ದ ಅದು ಮಂತ್ರದಿಂದಲೂ ಔಷಧಿಯಿಂದಲೂ ನಿರ್ವೀರ್ಯವಾದ ಸರ್ಪಿಣಿಯಂತಾಯಿತು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಖರನು ಈಗ ನಿರಾಯುಧನು, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ವ್ಯಾಲೀ’ (ಹೆಣ್ಣುಹಾವು) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗದೆಯ ಬಲ ವಿಷದಂತಿತ್ತು, ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಾದರೋ ಮಂತ್ರ-ಔಷಧಿಗಳಂತೆ ಆ ವಿಷವನ್ನೇ ನಿರ್ವೀರ್ಯಗೊಳಿಸಿದವು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരന്റെ രഥവും വില്ലും സാരഥിയും കുതിരകളും രാമൻ നശിപ്പിച്ചു; രഥമില്ലാതായ അവൻ ഗദയെടുത്ത് ഭൂമിയിൽ നിന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അങ്ങനെ നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് രാമൻ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. കവി ആ വാക്കിനെ ‘മൃദുപൂർവം പരുഷം’ (ആദ്യം മൃദുവും പിന്നെ പരുഷവും) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — തുടക്കം ശാന്തം, പരിണാമമാകട്ടെ തീവ്രം. രാമൻ സ്വന്തം ബലം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, ഖരന്റെ കർമംതന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു: ‘ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ വലിയ സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ നിന്നുകൊണ്ട് സർവലോകവും വെറുക്കുന്ന ദാരുണമായ കർമം നീ ചെയ്തു. ജീവികളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനും നൃശംസനും പാപകർമിയുമായവൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരനായാലും ഏറെക്കാലം നിലനിൽക്കില്ല. ലോകവിരുദ്ധമായ തീക്ഷ്ണകർമം ചെയ്യുന്നവനെ, വീട്ടിൽ കയറിവന്ന ദുഷ്ടസർപ്പത്തെയെന്നപോലെ, ജനങ്ങൾ കൊന്നുകളയുന്നു.’ പിന്നെ ഒരു ദൃഷ്ടാന്തത്തോടെ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘ലോഭത്താലോ കാമത്താലോ പാപങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് അവയുടെ പരിണാമം അറിയാത്തവൻ, ഹർഷിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വന്തം അന്ത്യം കാണുന്നു — മഴക്കാലത്തു വീണ ആലിപ്പഴം തിന്ന് ‘ബ്രാഹ്മണി’ എന്ന ചെറുകീടം സ്വന്തം വിനാശം കാണുന്നതുപോലെ.’ ഒടുവിൽ മൂലചോദ്യം: ‘ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന ധർമചാരികളും മഹാഭാഗരുമായ താപസരെ കൊന്നിട്ട് നീ എന്തു ഫലമാണു നേടാൻ പോകുന്നത്?’ ഈ ചോദ്യംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ബീജം; തുടർന്നുള്ള വാക്കുകളെല്ലാം അതിന്റെതന്നെ വിസ്താരമാണ്. ശ്രദ്ധിക്കുക — രാമൻ ഖരന്റെ ബലത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ കർമത്തിന്റെ ഫലം മാത്രം എണ്ണുന്നു; അതിനാൽ ഈ വാക്ക് ഭർത്സനംപോലെ തോന്നുമെങ്കിലും യഥാർഥത്തിൽ ധർമോപദേശമാണ്.

രാമൻ ഇപ്പോൾ ഒരു സാമാന്യനീതിവാക്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ‘പാപകർമികളും ക്രൂരരും ലോകം വെറുക്കുന്നവരുമായ ജനങ്ങൾ ഐശ്വര്യം നേടിയാലും വേരുകൾ ദ്രവിച്ച മരങ്ങളെപ്പോലെ ഏറെക്കാലം നിലനിൽക്കില്ല.’ വേരു ക്ഷയിച്ചാൽ മരത്തിന്റെ ഉയരംതന്നെ അതിന്റെ വീഴ്ചയ്ക്കു കാരണമാകുന്നു. ‘പാപകർമം ചെയ്യുന്നവൻ അതിന്റെ ഘോരഫലം തീർച്ചയായും അനുഭവിക്കും; കാലം കാത്തിരിക്കണമെന്നുമാത്രം — ഋതു വന്നെത്തുമ്പോൾ മരം ആ ഋതുവിലെ പൂക്കൾ കാണിക്കുന്നതുപോലെ.’ അനന്തരം അദ്ദേഹം കാലവും ചുരുക്കുന്നു: ‘ലോകത്തിൽ പാപകർമങ്ങളുടെ ഫലം ഏറെ താമസിയാതെതന്നെ ലഭിക്കുന്നു — വിഷം കലർന്ന അന്നം ഭക്ഷിച്ചാലെന്നപോലെ.’ വിഷാന്നത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം തീവ്രമാണ് — അവിടെ താമസംതന്നെയില്ല. പിന്നെ സാമാന്യത്തിൽനിന്നു വിശേഷത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നു: ‘ഘോരപാപം ചെയ്യുന്നവരും ലോകത്തിന് അപ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായവരുടെ പ്രാണൻ കവരാൻ രാജാവാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവൻ ഞാൻതന്നെ.’ ‘രാജ്ഞാ’ (രാജാവാൽ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ പിതാവായ ദശരഥന്റെ നിയോഗം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വനവാസവും ധർമരക്ഷണത്തിനുള്ള നിയോഗംതന്നെ എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി. ഒടുവിൽ പ്രതിജ്ഞ: ‘ഇന്നു ഞാൻ വിട്ട സ്വർണാലംകൃതമായ അമ്പുകൾ, പുറ്റു പിളർന്നു പുറത്തുവരുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, നിന്റെ ശരീരം കീറിമുറിച്ച് കടന്നുപോകും.’ ഇവിടെ ഉപമയിൽ സൂക്ഷ്മതയുണ്ട് — സർപ്പങ്ങൾ പുറ്റു പിളർന്നു പുറത്തുവരുന്നു; അമ്പുകളും ശരീരം പിളർന്ന് പിന്നിലൂടെ പുറത്തുകടക്കും.

മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ തന്റെ വാക്കു പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ആദ്യം പ്രതികാരത്തിന്റെ ന്യായം: ‘ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നീ ഭക്ഷിച്ച ധർമചാരികളെ, ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് സൈന്യത്തോടൊപ്പം നീ പിന്തുടരും.’ ഹന്താവ് ഹതരുടെതന്നെ വഴി പിന്തുടരുന്നു എന്നതാണ് വ്യംഗ്യം. രണ്ടാമതൊരു ദൃശ്യം: ‘മുമ്പു നീ കൊന്ന മഹർഷിമാർ ഇന്നു വിമാനങ്ങളിലിരുന്ന്, അമ്പുകളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് നരകത്തിൽ കിടക്കുന്ന നിന്നെ കാണട്ടെ.’ ഇവിടെ ഇരുകൂട്ടരുടെയും ഗതി വിപരീതമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കൊല്ലപ്പെട്ട ഋഷിമാർ വിമാനത്തിൽ, കൊന്ന ഖരൻ നരകത്തിൽ. മൂന്നാമതു നേരിട്ടുള്ള വെല്ലുവിളി: ‘കുലാധമാ, ഇഷ്ടംപോലെ പ്രഹരിക്കൂ, പരിശ്രമിക്കൂ; എന്നാൽ ഇന്നു ഞാൻ നിന്റെ തല പനമ്പഴംപോലെ വീഴ്ത്തും.’ പനമ്പഴത്തിന്റെ ഉപമ അർഥവത്താണ് — ഉയരത്തിലുള്ള ഞെട്ടിൽനിന്ന് അടർന്ന പഴം സ്വയം താഴെ വീഴുന്നു; പിന്നെ അതിനു വീണ്ടും ഉയരാനാവില്ല. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വാക്ക് ന്യായത്തോടെ ആരംഭിച്ച് പ്രതിജ്ഞയോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാക്യത്തിന്റെ ഗതി വ്യക്തമാണ് — മുൻകർമത്തിന്റെ സ്മരണ, സാക്ഷികളുടെ നിർദേശം, ഒടുവിൽ രണ്ടുതവണ പറയപ്പെട്ട ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദത്താൽ കാലനിർണയം.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഖരൻ ക്രുദ്ധനായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നു. കവി അവന്റെ അവസ്ഥ ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതഃ’ (ക്രോധത്താൽ മൂർച്ഛിച്ചവൻ) എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ക്രോധത്താൽ വിവേകം മൂർച്ഛിച്ചു. ചിരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ മറുപടി പറയുന്നു; അതു രാമന്റെ വാക്കിന്റെ ശൈലിയെത്തന്നെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു: ‘ദശരഥപുത്രാ, സാധാരണക്കാരായ രാക്ഷസന്മാരെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നിട്ട്, പ്രശംസയ്ക്ക് അർഹനല്ലാത്ത നിന്നെ നീതന്നെ എങ്ങനെ പ്രശംസിക്കുന്നു?’ പിന്നെ ഒരു നീതിവചനം: ‘വിക്രമശാലികളോ ബലവാന്മാരോ ആയ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തേജസ്സുകൊണ്ട് അതീവ ഗർവിതരാണെങ്കിലും ഒന്നും പറയാറില്ല; സാധാരണക്കാരും ആത്മസംസ്കാരമില്ലാത്തവരും ക്ഷത്രിയകുലത്തിനു കളങ്കവുമായവരാകട്ടെ, നീ വീമ്പു പറയുന്നതുപോലെ, വ്യർഥമായി വീമ്പു പറയുന്നു.’ വീണ്ടും: ‘മരണകാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ, അവസരമില്ലാത്തിടത്ത് സ്വയം സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട്, കുലം വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഏതു വീരനാണ് യുദ്ധത്തിൽ സംസാരിക്കുക?’ ഒടുവിൽ ഒരു ഉപമ: ‘ദർഭത്തീയിൽ ചൂടാക്കിയ കൃത്രിമസ്വർണംപോലെ, വീമ്പുപറച്ചിലിലൂടെ നിന്റെ ലഘുത്വം മാത്രമാണ് എല്ലാവിധത്തിലും വെളിപ്പെട്ടത്’ — കൃത്രിമസ്വർണം ചൂടേൽക്കുമ്പോൾതന്നെ തന്റെ കറുപ്പു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഖരൻ രാമന്റെ സത്യവചനത്തെപ്പോലും ആത്മപ്രശംസയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ മോഹം. യഥാർഥത്തിൽ ഖരന്റെ യുക്തി യുക്തിരഹിതമല്ല; എന്നാൽ അത് അവനിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കേണ്ടതായിരുന്നു, കാരണം ഇവിടെ സ്വന്തം ബലം വർണിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നത് അവൻതന്നെയാണ്.

ഇപ്പോൾ ഖരൻ തന്നെത്തന്നെ വർണിക്കുന്നു: ‘ധാതുക്കൾ നിറഞ്ഞ, ഇളക്കാനാവാത്ത ഭൂധരമായ പർവതംപോലെ ഗദയേന്തി ഇവിടെ നിൽക്കുന്ന എന്നെ നീ കാണുന്നില്ലേ?’ പർവതോപമയിലൂടെ അവൻ തന്റെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ രഥമില്ലാതെ നിലത്തു നിൽക്കുന്നവന്റെ ആ സ്ഥൈര്യംതന്നെ കരുണമായിത്തീരുന്നു. ‘ഗദ കൈയിലേന്തിയ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ നിന്റെ പ്രാണൻ കവരാൻ മതി — മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ.’ പിന്നെ വാക്കു ചുരുക്കി: ‘നിന്നോടു പറയാൻ ഏറെയുണ്ട്, എങ്കിലും ഞാൻ പറയുന്നില്ല; സൂര്യൻ അസ്തമിക്കാറായി, പിന്നെ യുദ്ധത്തിനു വിഘ്നമുണ്ടായേക്കാം.’ സൂര്യാസ്തമയത്തിന്റെ പരാമർശം കാലത്തിന്റെ സങ്കോചം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്നുതന്നെ നിർണയം. ഒടുവിൽ കാരണം: ‘പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ നീ കൊന്നു; നിന്റെ വിനാശത്തിലൂടെ ഇന്നു ഞാൻ അവരുടെ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പരമക്രുദ്ധനായ അവൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വളയങ്ങളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള ഗദ രാമന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. വാക്ക് അവസാനിച്ചു, കർമം ആരംഭിച്ചു. ‘അശനിം ഇവ’ (ഇടിമിന്നൽപോലെ) എന്ന ഉപമയാൽ കവി ഗദയുടെ വേഗവും തേജസ്സും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലെ ഗദ ആകാശം വ്യാപിക്കുന്നു.

മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഗദയുടെ കഥ അവസാനിക്കുന്നു. ഖരന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹാഗദ വഴിയിൽത്തന്നെ മരങ്ങളെയും പൊന്തകളെയും ചാമ്പലാക്കിക്കൊണ്ട് രാമന്റെ അടുത്തേക്കു വരുന്നു — ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുംമുമ്പുതന്നെ അതിന്റെ ദഹനശക്തി കാണപ്പെട്ടു. മൃത്യുപാശംപോലുള്ള ആ മഹാഗദ പാഞ്ഞുവരുമ്പോൾ, ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ രാമൻ അമ്പുകളാൽ അതിനെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു — ഭൂമിയെ തൊടാൻപോലും അനുവദിച്ചില്ല. ഒടുവിൽ ഉപമ: ‘അമ്പുകളാൽ പിളർന്ന്, ചിതറിയ ആ ഗദ, മന്ത്രങ്ങളുടെയും ഔഷധങ്ങളുടെയും ബലത്താൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട പെൺസർപ്പംപോലെ ഭൂതലത്തിൽ വീണു.’ സ്വയം വിഷരൂപയായിരുന്നതുതന്നെ മന്ത്രത്താലും ഔഷധത്താലും നിർവീര്യയാക്കപ്പെട്ട സർപ്പിണിയെപ്പോലെയായി. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഖരൻ ഇപ്പോൾ നിരായുധനാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ പുഞ്ചിരിയോടെയുള്ള മറുപടി അവൻ കേൾക്കും. ‘വ്യാലീ’ (പെൺസർപ്പം) എന്ന ഉപമാനത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗദയുടെ ബലം വിഷംപോലെയായിരുന്നു; രാമന്റെ അമ്പുകളാകട്ടെ മന്ത്രൗഷധങ്ങളെപ്പോലെ ആ വിഷത്തെത്തന്നെ നിർവീര്യമാക്കി.

In the last sarga Rāma had destroyed Khara's chariot, bow, charioteer and horses, and Khara now stood on the ground without a chariot, a mace in his hand. Seeing him there, the splendid Rāma began to speak, and the poet describes his words as beginning gently and growing harsh: the opening calm, the end fierce. Rāma did not praise his own strength; he simply held up Khara's deeds. "Standing in the midst of a great army, crowded with elephants, horses and chariots, you have done a savage thing that the whole world loathes. One who terrifies all creatures, who is cruel and does evil, cannot last long, even if he is lord of all three worlds. A night-rover who does fierce deeds the world abhors is struck down by everyone, as people kill a wicked snake that has got into the house." Then he drove the point home with an example: "A man who sins out of greed or desire and does not see where it leads meets his own end while he is still rejoicing, like the little insect called the brāhmaṇī that eats a hailstone fallen in the rains and dies of it." And at the last came the root question: "What fruit, rākṣasa, do you think you will reap by killing the illustrious ascetics, men of righteous life, who dwell in the Daṇḍaka forest?" That question is the seed of the whole sarga, and everything Rāma says afterwards unfolds from it. Notice that he did not belittle Khara's strength; he only reckoned up what his deeds would bring him. So his speech, though it sounds like a rebuke, is really a lesson in dharma.

Rāma now set out a general truth. "Evildoers, cruel and hated by the world, do not keep their power long, even when they have won it; they are like trees whose roots have rotted away." When the root has withered, the very height of the tree is what brings it down. "The doer of an evil deed is sure to reap its terrible fruit, though he must wait for its time, as a tree puts out the flowers of its season when the season comes round." Then he shortened even the waiting: "In this world, night-rover, the fruit of evil deeds comes before long, like the effect of poisoned food once it has been eaten"; with poison there is no delay at all. From the general he came down to the particular: "I have been sent here by the king to take the lives of those who do dreadful evil and wish the world harm." By saying "the king" Rāma recalls his father Daśaratha's command, for in his eyes even his exile is a charge to protect dharma. He ended with a vow: "Today the gold-adorned arrows I loose will split your body open and pass clean through it, as snakes break through an ant-hill and come out on the other side." The simile is precise: as the snakes burst out of the ant-hill, so his arrows would burst through Khara's body and out at his back.

Rāma finished his speech in three verses. First came the justice of retribution: "The men of righteous life whom you devoured in the Daṇḍaka forest, you will follow them today, killed in battle along with your army"; the killer, that is, will go the way of those he killed. Next came a scene: "Let the great seers you killed long ago look down from their sky-chariots today and see you struck down by my arrows and sent to hell." Their fates are set in contrast, the slain seers in their heavenly chariots, their slayer Khara in hell. Last came an open challenge: "Strike as you please, basest of your line, try what you will; today I shall bring down your head like a palm fruit." The palm fruit is well chosen: once it drops from its high stalk it falls of itself and never rises again. So Rāma's speech, which began with justice, ended with a vow. The course of these verses is clear: the remembrance of past deeds, the pointing to the witnesses, and finally the fixing of the hour with the word "today", said twice.

At Rāma's words Khara grew furious and his eyes turned blood-red; the poet calls him senseless with rage, meaning that anger had overpowered his judgement. Yet he laughed as he answered, and he mocked the very manner of Rāma's speech. "Son of Daśaratha, you have killed some common rākṣasas in battle, so why do you praise yourself for what deserves no praise? Bulls among men, those who are truly valiant or strong, say nothing about themselves, however proud of their own power they may be. It is common men, undisciplined, a disgrace to the warrior class, who boast for nothing, as you are boasting now, Rāma. What hero, on the field of battle when his hour of death has come, recites his lineage and sings his own praises when nothing calls for it?" He closed with an image: "Your boasting has only shown how small you are, as false gold shows its blackness when it is heated in a fire of kuśa grass"; imitation gold reveals its dark base the moment it meets the heat. So Khara took even Rāma's plain truth for self-praise, and that was his delusion. His reasoning was not wrong in itself, but it should have been turned on himself, for it was Khara who was about to describe his own might.

Now Khara spoke of himself. "Do you not see me standing here with my mace, as unshakable as a mountain streaked with ores that holds up the earth?" He meant the mountain to show how firm he was, but for a man without a chariot, standing on the ground, that firmness is only pitiful. "Mace in hand, I alone am enough to take your life, and the lives of all three worlds too, like Death with his noose. There is much I could say to you, but I will not: the sun is setting, and that would put a stop to the battle." Mention of the sunset shows that time was running short and the matter would be settled that very day. Last he gave his reason: "You have slain fourteen thousand rākṣasas; today, by destroying you, I shall wipe away their tears." So saying, in a towering rage, he hurled at Rāma his mace with its splendid bands, like a blazing thunderbolt. Words were over; action had begun. Comparing the mace to a thunderbolt conveys its speed and fire, as though it filled the sky like Indra's weapon.

The tale of the mace ends in three verses. Flung from Khara's arm, the huge blazing mace burned trees and thickets to ash along its path and came on close to Rāma; its power to burn was seen before it ever reached its mark. But as that great mace, like the noose of Death, came hurtling at him, Rāma cut it into many pieces with his arrows while it was still in the air, and never let it touch the ground. Then the poet gives an image: shattered and split by the arrows, the mace fell to the ground like a she-serpent brought down by the power of spells and herbs. The weapon that had been like poison was made harmless, like a snake robbed of its venom by charm and remedy. So the sarga ends. Khara is now weaponless, and in the next he will hear Rāma's smiling reply. The image of the serpent carries the point: the mace's power was like venom, and Rāma's arrows, like spells and healing herbs, drained that venom of all its force.