पूर्वसर्गान्ते खरः पलायमानान् राक्षसान् निवर्त्य स्वयं रामम् अभिदुद्राव। अस्मिन् सर्गे प्रथमं तस्य अन्तःस्थितं भयं कविः प्रकटयति। त्रिशिरसा सह दूषणं रणे निहतं दृष्ट्वा, रामस्य च विक्रमं पश्यन् खरस्य अपि त्रासः अभवत्। अविषह्यं महाबलं तत् राक्षससैन्यम्, दूषणं त्रिशिरसं च एकेन एव रामेण हतं दृष्ट्वा, हतभूयिष्ठं तत् बलं प्रेक्ष्य विमनाः सः राक्षसः रामम् आससाद, यथा नमुचिः वासवम्। नमुचेः उपमा अत्र सूचिका — नमुचिः अपि इन्द्रं प्रति धावितवान्, अन्ते च हतः; अतः उपमानेन एव खरस्य गतिः निर्दिष्टा। ‘विमनाः’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — खरः क्रुद्धः न, अपि तु विमनस्कः सन् युध्यते, एतत् च पराजयस्य प्रथमं लक्षणम्। बलवत् चापं विकृष्य सः रक्तभोजनान् नाराचान् क्रुद्धान् आशीविषान् इव रामाय चिक्षेप। ज्यां सुबहुशः विधुन्वन्, शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन्, रथगतः सः समरे शरैः मार्गान् चचार। ‘शिक्षया अस्त्राणि दर्शयन्’ इति पदेन तस्य आचार्योपदिष्टं कौशलं सूच्यते; सः न केवलं बलेन, अपि तु विद्यया अपि युध्यते। महारथः सः बाणैः सर्वाः दिशः प्रदिशश्च पूरयामास; तं दृष्ट्वा रामः अपि स्वं सुमहत् धनुः जग्राह। अस्मिन् खण्डे कविः खरस्य मनोदशां सूक्ष्मतया चित्रयति। पूर्वं सः औद्धत्येन एव प्रवृत्तः आसीत्; अधुना तु त्रासः, विमनस्कता, ततः च पुनः क्रोधः — एषा त्रिविधा गतिः तस्य अन्तःक्षोभं सूचयति। तथापि सः न निवर्तते, यतः राक्षसस्वभावः एव सः। तस्य आयुधानि अपि परिवर्तितानि — अधुना नाराचाः, ये रक्तभोजनाः उच्यन्ते, यतः ते शरीरं भित्त्वा रुधिरं पिबन्ति इव। ज्याविधूननम्, अस्त्रप्रदर्शनम्, मार्गचरणं च — एतैः कविः खरं शिक्षितं महारथम् एव दर्शयति, तेन च रामस्य विजयस्य गौरवं वर्धते।

सः सायकैः दुर्विषहैः विस्फुलिङ्गैः अग्निभिः इव नभः अविवरं चकार, यथा पर्जन्यः वृष्टिभिः। खरेण रामेण च विसृष्टैः शितैः बाणैः तत् पर्याकाशम् अनाकाशं सर्वतः शरसंकुलं च बभूव। ‘पर्याकाशम् अनाकाशम्’ इति विरोधाभासः कविप्रियः — यत् आकाशम्, तत् एव अनाकाशं जातम्। शरजालावृतः सूर्यः तदा न प्रकाशते स्म, यतः उभौ अन्योन्यस्य वधसंरम्भेण सम्प्रयुध्येते स्म। ततः खरः नालीकैः नाराचैः तीक्ष्णाग्रैः विकर्णिभिः च रणे रामम् आजघान, यथा तोत्रैः महाद्विपम्। अङ्कुशेन गजस्य ताडनम् इति उपमा प्रतिपक्षस्य स्थूलतां सहनशीलतां च सूचयति। रथस्थं धनुष्पाणिं पर्यवस्थितं तं राक्षसं सर्वभूतानि पाशहस्तम् अन्तकम् इव ददृशुः। किन्तु खरः तु सर्वसैन्यस्य हन्तारं पौरुषे पर्यवस्थितं महासत्त्वं रामं परिश्रान्तम् इति अमन्यत। एतत् तस्य महत् भ्रान्तिज्ञानम्; युद्धस्य निर्णयः अत्र एव सूचितः, यतः यः प्रतिपक्षं न्यूनं मन्यते सः पराजितः एव। सिंहम् इव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनं तं दृष्ट्वा अपि रामः न उद्विजते, यथा सिंहः क्षुद्रमृगं दृष्ट्वा न उद्विजते। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य दृश्यं क्रमेण विस्तृतं भवति — प्रथमं द्वयोः शरवर्षः, ततः आकाशस्य आच्छादनम्, ततः सूर्यस्य अपि तिरोधानम्। एवं द्वयोः पुरुषयोः द्वन्द्वं विश्वव्यापि इव कल्पितम्। ‘अन्योन्यवधसंरम्भात्’ इति पदेन कविः उभयोः समानं वैरं सूचयति; अत्र न कोऽपि पलायते। खरस्य दर्शनं द्विधा वर्णितम् — सर्वभूतानां दृष्ट्या सः पाशहस्तः अन्तकः इव, किन्तु स्वस्य दृष्ट्या सः विजेता इव। एषा दृष्टिभेदयोजना नाट्यगुणम् आवहति। खरस्य भ्रान्तिः च करुणा अपि — सः रामं परिश्रान्तं मन्यते, यः वस्तुतः चतुर्दशसहस्राणि हत्वा अपि अश्रान्तः एव तिष्ठति।

ततः सूर्यनिकाशेन महता रथेन खरः रामम् आससाद, यथा पतङ्गः पावकम्। पतङ्गोपमा अपि पूर्ववत् एव — यः स्वयम् एव अग्निं प्रविशति, तस्य विनाशः अन्यकृतः न। तदा तस्य महात्मनः सशरं चापं मुष्टिदेशे एव खरः चिच्छेद, हस्तलाघवं दर्शयन्। एषा खरस्य एकमात्रा सफलता, सा च कविना अपह्नुता न — शत्रोः कौशलं स्वीकर्तुं वाल्मीकिः न संकोचते। पुनः अपरान् सप्त शरान् आदाय क्रुद्धः सः रणे रामस्य मर्मणि शक्राशनिसमप्रभान् तान् निजघान। ततः सहस्रेण शरेण अप्रतिमौजसं रामम् अर्दयित्वा सः समरे महानादं ननाद। खरमुक्तैः सुपर्वभिः बाणैः प्रहतं रामस्य आदित्यवर्चसं कवचम् अपि भूमौ पपात। सर्वगात्रेषु शरैः अर्पितः क्रुद्धः राघवः तु समरे विधूमः ज्वलन् अग्निः इव रराज। कवचपातेन वीरस्य शोभा न नश्यति, अपि तु वर्धते इति कविः दर्शयति। ततः शत्रुनिबर्हणः रामः गम्भीरनिर्ह्रादं कृत्वा रिपोः अन्ताय अन्यत् महत् धनुः सज्यम् अकरोत् — तत् सुमहत् वैष्णवं धनुः, यत् महर्षिणा अगस्त्येन तस्मै अतिसृष्टम् आसीत्। तत् वरं धनुः उद्यम्य सः खरं समभिधावत। पूर्वसर्गेषु प्राप्तस्य दिव्यधनुषः प्रयोगः अत्र एव भवति, एतेन च युद्धस्य निर्णायकः क्षणः सूच्यते। अस्मिन् खण्डे प्रथमवारं रामः क्षतिं प्राप्नोति — तस्य धनुः छिद्यते, कवचं पतति, शरीरं च शरैः अर्पितं भवति। कविः एतत् प्रयोजनेन एव वर्णयति; यदि नायकः अक्षतः एव विजयते, तर्हि युद्धस्य रसः न भवति। किन्तु प्रत्येकस्याः क्षतेः अनन्तरं तस्य तेजः वर्धते एव — ‘विधूमः अग्निः इव रराज’ इति वर्णनेन तत् स्पष्टम्। वैष्णवधनुषः उल्लेखः अपि महत्त्वपूर्णः; तत् धनुः अगस्त्येन द्वादशे सर्गे रामाय दत्तम् आसीत्, अधुना च तस्य उपयोगः क्रियते। एवं कविः पूर्वप्रसङ्गं स्मारयन् कथायाः सङ्गतिं रक्षति। ‘अन्ताय’ इति पदं निश्चयसूचकम् — इतः परं युद्धं न, अपि तु अन्तः एव।

ततः संक्रुद्धः रामः कनकपुङ्खैः संनतपर्वभिः शरैः समरे खरस्य ध्वजं चिच्छेद। सः दर्शनीयः काञ्चनः ध्वजः बहुधा विच्छिन्नः सन् धरणीम् अगच्छत्, यथा देवतानाम् आज्ञया सूर्यः भूमिम् अवतरेत्। ध्वजपातः सेनायाः पराजयस्य पारम्परिकं चिह्नम्, अतः कविः तम् एव प्रथमं वर्णयति। क्रुद्धः मर्मज्ञः खरः चतुर्भिः मार्गणैः रामं गात्रेषु विव्याध, हृदि च आहन्, यथा तोमरैः मातङ्गम्। खरकार्मुकनिःसृतैः बहुभिः बाणैः विद्धः रुधिरसिक्ताङ्गः रामः भृशं रुषितः बभूव। धन्विनां श्रेष्ठः परमेष्वासः सः परमाहवे धनुः संगृह्य षट् अभिलक्षितान् शरान् मुमोच — एकेन शिरसि, द्वाभ्यां बाह्वोः, त्रिभिः च चन्द्रार्धवक्त्रैः वक्षसि आहन्। ततः पश्चात् महातेजाः क्रुद्धः सः भास्करोपमान् शिलाशितान् त्रयोदश नाराचान् तस्मिन् राक्षसे जघान। तेषां विनियोगः क्रमेण एव उक्तः — एकेन रथस्य युगम्, चतुर्भिः शबलान् हयान्, षष्ठेन खरसारथेः शिरः, त्रिभिः त्रिवेणून्, द्वाभ्याम् अक्षम्, द्वादशेन च सशरं खरस्य धनुः। तत् वज्रनिकाशेन छित्त्वा प्रहसन् इव इन्द्रसमः राघवः त्रयोदशेन समरे खरम् एव बिभेद। प्रभग्नधन्वा, विरथः, हताश्वः, हतसारथिः च सः तदा गदापाणिः अवप्लुत्य भूमौ अतिष्ठत्। तत् महारथस्य रामस्य कर्म दृष्ट्वा विमानाग्रगताः देवाः महर्षयश्च समेत्य प्रहृष्टाः प्राञ्जलयः च तम् अपूजयन्। एतेन सर्गः समाप्यते; खरः तु अद्यापि जीवति, गदां गृहीत्वा भूमौ स्थितः — अन्तिमः द्वन्द्वः अग्रिमे सर्गे वर्णयिष्यते। अस्मिन् अन्तिमे खण्डे बाणानां गणना अत्यन्तं विशिष्टा — षट्, ततः त्रयोदश, तेषां च विनियोगः एकैकशः निर्दिष्टः। एषा गणना केवलं शोभार्था न; तया रामस्य लक्ष्यनिश्चयः, गणितसदृशी च युद्धयोजना दर्श्यते। समीक्षितसंस्करणे एते त्रयोदश बाणाः एकस्मिन् एव अष्टपादे श्लोके निबद्धाः; मुद्रणे तु ते त्रिंशैकत्रिंशयोः इति द्वयोः श्लोकयोः विभक्ताः। ‘प्रहसन् इव’ इति पदद्वयं रामस्य स्वभावम् एव प्रकटयति — सः क्रोधेन न, अपि तु स्वस्थतया एव संहरति। अन्ते देवानां महर्षीणां च पूजा सर्गस्य नैतिकं निर्णयं वहति; ये ऋषयः खरेण पीडिताः आसन्, ते एव अधुना विमानाग्रगताः प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति। तथापि खरः न हतः — गदापाणिः भूमौ स्थितः; एतेन कविः श्रोतुः कौतूहलम् अग्रिमं सर्गं प्रति नयति। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः।

గత సర్గ చివర ఖరుడు పారిపోతున్న రాక్షసులను వెనక్కి మళ్ళించి స్వయంగా రాముని మీదికి దూకాడు. ఈ సర్గలో మొదట కవి అతనిలో దాగిన భయాన్ని వెల్లడిస్తాడు. త్రిశిరునితో పాటు దూషణుడు రణంలో చంపబడటం చూసి, రాముని పరాక్రమాన్ని చూస్తూ ఖరునికి కూడా భయం కలిగింది. సహించలేని మహాబలమైన ఆ రాక్షససైన్యమూ, దూషణుడూ, త్రిశిరుడూ ఒక్క రాముని చేతనే చంపబడటం చూసి, తన బలం చాలావరకు నశించడం చూసి, మనసు కుంగిన ఆ రాక్షసుడు నముచి ఇంద్రుని సమీపించినట్లు రాముని సమీపించాడు. నముచి ఉపమ ఇక్కడ సూచకమైనది — నముచి కూడా ఇంద్రుని మీదికి పరుగెత్తాడు, చివరకు చంపబడ్డాడు; కాబట్టి ఉపమానంతోనే ఖరుని గతి నిర్దేశించబడింది. ‘విమనాః’ (మనసు కుంగినవాడు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఖరుడు కోపంతో కాక, మనసు కుంగి పోరాడుతున్నాడు, ఇది పరాజయపు మొదటి లక్షణం. బలమైన ధనుస్సును లాగి అతడు రక్తాన్ని భోజనంగా చేసుకునే నారాచాలను కోపించిన విషసర్పాల్లా రాముని మీదికి విసిరాడు. నారిని మళ్ళీ మళ్ళీ ఝళిపిస్తూ, శిక్షణతో అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ, రథంలో ఉన్న అతడు యుద్ధంలో బాణాలతో రకరకాల గతులలో సంచరించాడు. ‘శిక్షయా అస్త్రాణి దర్శయన్’ (శిక్షణతో అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ) అనే పదంతో అతనికి ఆచార్యుడు ఉపదేశించిన కౌశలం సూచించబడుతుంది; అతడు కేవలం బలంతోనే కాక విద్యతో కూడా పోరాడుతున్నాడు. ఆ మహారథుడు బాణాలతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ అన్నింటినీ నింపాడు; అతనిని చూసి రాముడు కూడా తన అతి పెద్ద ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు. ఈ భాగంలో కవి ఖరుని మనోదశను సూక్ష్మంగా చిత్రిస్తాడు. ఇంతకుముందు అతడు ఔద్ధత్యంతోనే ప్రవర్తించాడు; ఇప్పుడు భయం, మనసు కుంగడం, ఆ తరువాత మళ్ళీ కోపం — ఈ మూడు విధాల గమనం అతని అంతఃక్షోభను సూచిస్తుంది. అయినా అతడు వెనుదిరగడు, ఎందుకంటే అతడు రాక్షసస్వభావుడే. అతని ఆయుధాలు కూడా మారాయి — ఇప్పుడు నారాచాలు, అవి రక్తభోజనాలు అని చెప్పబడతాయి, ఎందుకంటే అవి శరీరాన్ని చీల్చి రక్తం తాగుతున్నట్లుంటాయి. నారిని ఝళిపించడం, అస్త్రప్రదర్శనం, గతులలో సంచరించడం — వీటితో కవి ఖరుణ్ణి శిక్షణ పొందిన మహారథునిగానే చూపిస్తాడు, దానితో రాముని విజయపు గౌరవం పెరుగుతుంది.

అతడు సహించలేని బాణాలతో, నిప్పురవ్వలు చిమ్మే అగ్నుల వంటి వాటితో, మేఘుడు వర్షధారలతో నింపినట్లు, ఆకాశంలో ఖాళీ లేకుండా చేశాడు. ఖరుడూ రాముడూ విడిచిన పదునైన బాణాలతో చుట్టూ ఉన్న ఆకాశం ఆకాశం కానిదై, అంతటా బాణాలతో నిండిపోయింది. ‘పర్యాకాశమ్ అనాకాశమ్’ (చుట్టూ ఉన్న ఆకాశం ఆకాశం కానిదైంది) అనే విరోధాభాసం కవికి ప్రియమైనది — ఏది ఆకాశమో అదే ఆకాశం కానిదైంది. బాణజాలంతో కప్పబడిన సూర్యుడు అప్పుడు ప్రకాశించలేదు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ ఒకరినొకరు చంపాలనే ఆవేశంతో పోరాడుతున్నారు. తరువాత ఖరుడు నాలీకాలతో, నారాచాలతో, పదునైన మొనలు గల వికర్ణులతో రణంలో రాముని కొట్టాడు, ముల్లుకర్రలతో మహాగజాన్ని పొడిచినట్లు. అంకుశంతో ఏనుగును పొడవడం అనే ఉపమ ప్రతిపక్షపు స్థూలతనూ సహనశీలతనూ సూచిస్తుంది. రథంలో ధనుస్సు చేతబట్టి నిలిచిన ఆ రాక్షసుని సర్వభూతాలూ పాశం చేతబట్టిన యమునిలా చూశాయి. కానీ ఖరుడు మాత్రం సమస్త సైన్యాన్నీ చంపిన, పౌరుషంలో నిలిచిన, మహాసత్త్వుడైన రాముణ్ణి అలసిపోయినవాడిగా భావించాడు. ఇది అతని గొప్ప భ్రాంతి; యుద్ధపు తీర్పు ఇక్కడే సూచించబడింది, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షాన్ని తక్కువగా భావించేవాడు ఓడిపోయినట్లే. సింహంలా పరాక్రమించే, సింహంలా ఠీవిగా నడిచే అతనిని చూసినా రాముడు కలవరపడడు, సింహం చిన్న మృగాన్ని చూసి కలవరపడనట్లు. ఈ భాగంలో యుద్ధదృశ్యం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — మొదట ఇద్దరి శరవర్షం, తరువాత ఆకాశం కప్పబడటం, తరువాత సూర్యుడు కూడా మరుగుపడటం. ఇలా ఇద్దరు పురుషుల ద్వంద్వం విశ్వవ్యాప్తమైనట్లు కల్పించబడింది. ‘అన్యోన్యవధసంరంభాత్’ (ఒకరినొకరు చంపాలనే ఆవేశంతో) అనే పదంతో కవి ఇద్దరి సమానమైన వైరాన్ని సూచిస్తాడు; ఇక్కడ ఎవరూ పారిపోరు. ఖరుని దర్శనం రెండు విధాలుగా వర్ణించబడింది — సర్వభూతాల దృష్టిలో అతడు పాశం చేతబట్టిన యముని వంటివాడు, కానీ తన దృష్టిలో విజేత వంటివాడు. ఈ దృష్టిభేద యోజన నాట్యగుణాన్ని తెస్తుంది. ఖరుని భ్రాంతి కరుణాత్మకమైనది కూడా — పద్నాలుగు వేల మందిని చంపినా వాస్తవానికి అలసట లేకుండానే నిలిచిన రాముణ్ణి అతడు అలసిపోయినవాడిగా భావిస్తాడు.

తరువాత సూర్యుని వంటి గొప్ప రథంతో ఖరుడు, మిడత అగ్నిని సమీపించినట్లు, రాముని సమీపించాడు. మిడత ఉపమ కూడా ఇంతకుముందు లాంటిదే — తానే అగ్నిలోకి ప్రవేశించేవాని వినాశనం ఇతరులు చేసినది కాదు. అప్పుడు ఖరుడు తన హస్తలాఘవాన్ని చూపిస్తూ ఆ మహాత్ముని బాణంతో కూడిన ధనుస్సును పిడికిలి దగ్గరే ఖండించాడు. ఇది ఖరుని ఏకైక సాఫల్యం, దానిని కవి దాచలేదు — శత్రువు కౌశలాన్ని ఒప్పుకోవడానికి వాల్మీకి సంకోచించడు. మళ్ళీ మరో ఏడు బాణాలు తీసుకొని కోపించిన అతడు రణంలో ఇంద్రుని వజ్రంతో సమానమైన కాంతి గల వాటిని రాముని మర్మస్థానాలలో నాటాడు. తరువాత సాటిలేని ఓజస్సు గల రాముణ్ణి వేయి బాణాలతో బాధించి అతడు యుద్ధంలో పెద్దగా గర్జించాడు. ఖరుడు విడిచిన చక్కని కణుపులు గల బాణాలతో కొట్టబడి రాముని సూర్యతేజస్సు గల కవచం కూడా నేల మీద పడింది. అన్ని అవయవాలలో బాణాలు నాటుకున్న కోపించిన రాఘవుడు మాత్రం యుద్ధంలో పొగ లేకుండా మండుతున్న అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. కవచం పడిపోవడంతో వీరుని శోభ నశించదు, పైగా పెరుగుతుందని కవి చూపిస్తాడు. తరువాత శత్రునిబర్హణుడైన రాముడు గంభీరంగా గర్జించి, శత్రువు అంతం కోసం మరో గొప్ప ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించాడు — అది మహర్షి అగస్త్యుడు అతనికి ఇచ్చిన అతి గొప్ప వైష్ణవ ధనుస్సు. ఆ శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును ఎత్తి అతడు ఖరుని మీదికి దూకాడు. ఇంతకుముందటి సర్గలలో లభించిన దివ్యధనుస్సు ప్రయోగం ఇక్కడే జరుగుతుంది, దీనితో యుద్ధపు నిర్ణాయక క్షణం సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో మొదటిసారి రాముడు దెబ్బతింటాడు — అతని ధనుస్సు ఖండించబడుతుంది, కవచం పడిపోతుంది, శరీరం బాణాలతో నిండుతుంది. కవి దీనిని ప్రయోజనంతోనే వర్ణిస్తాడు; నాయకుడు ఏ గాయమూ లేకుండా గెలిస్తే యుద్ధంలో రసం ఉండదు. కానీ ప్రతి గాయం తరువాత అతని తేజస్సు పెరుగుతూనే ఉంటుంది — ‘పొగ లేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు’ అనే వర్ణనతో అది స్పష్టం. వైష్ణవ ధనుస్సు ప్రస్తావన కూడా ముఖ్యమైనది; ఆ ధనుస్సును అగస్త్యుడు పన్నెండవ సర్గలో రామునికి ఇచ్చాడు, ఇప్పుడు దానిని ఉపయోగిస్తున్నాడు. ఇలా కవి పూర్వప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తూ కథ పొందికను కాపాడతాడు. ‘అంతాయ’ (అంతం కోసం) అనే పదం నిశ్చయసూచకం — ఇక మీదట యుద్ధం కాదు, అంతమే.

తరువాత మిక్కిలి కోపించిన రాముడు బంగారు పింఛాలు గల, వంగిన కణుపులు గల బాణాలతో యుద్ధంలో ఖరుని ధ్వజాన్ని ఖండించాడు. చూడదగిన ఆ బంగారు ధ్వజం అనేక ముక్కలై, దేవతల ఆజ్ఞతో సూర్యుడు భూమికి దిగివచ్చినట్లు, నేలకు చేరింది. ధ్వజపతనం సేన పరాజయానికి సాంప్రదాయిక చిహ్నం, కాబట్టి కవి దానినే మొదట వర్ణిస్తాడు. కోపించిన మర్మజ్ఞుడైన ఖరుడు నాలుగు బాణాలతో రాముని అవయవాలలో గుచ్చాడు, తోమరాలతో ఏనుగును కొట్టినట్లు గుండెలో కూడా కొట్టాడు. ఖరుని ధనుస్సు నుండి వెలువడిన అనేక బాణాలతో గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో రాముడు మిక్కిలి కోపించాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ పరమ ధనుర్ధరుడు మహాయుద్ధంలో ధనుస్సు పట్టి గురి చూసిన ఆరు బాణాలను విడిచాడు — ఒకదానితో తలపై, రెండింటితో భుజాలపై, అర్ధచంద్రాకారపు మొనలు గల మూడింటితో వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ తరువాత మహాతేజస్వి అయిన అతడు కోపంతో సూర్యుని వంటి, సానపై పదునుపెట్టిన పదమూడు నారాచాలను ఆ రాక్షసుని మీద ప్రయోగించాడు. వాటి వినియోగం క్రమంగానే చెప్పబడింది — ఒకదానితో రథపు కాడి, నాలుగింటితో చిత్రవర్ణపు గుర్రాలు, ఆరవదానితో ఖరుని సారథి తల, మూడింటితో మూడు వెదురు దండాలు (త్రివేణువులు), రెండింటితో ఇరుసు, పన్నెండవదానితో బాణంతో కూడిన ఖరుని ధనుస్సు. వజ్రం వంటి దానితో దానిని ఖండించి, నవ్వుతున్నట్లుగా ఇంద్రసమానుడైన రాఘవుడు పదమూడవదానితో యుద్ధంలో ఖరునే చీల్చాడు. ధనుస్సు విరిగి, రథం లేకుండా, గుర్రాలు చచ్చి, సారథి చచ్చిన అతడు అప్పుడు గద చేతబట్టి కిందికి దూకి నేల మీద నిలిచాడు. మహారథుడైన రాముని ఆ కార్యాన్ని చూసి విమానాల అగ్రభాగాలలో ఉన్న దేవతలూ మహర్షులూ కలిసి సంతోషంతో చేతులు జోడించి అతనిని పూజించారు. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది; ఖరుడు మాత్రం ఇంకా బతికే ఉన్నాడు, గద పట్టుకొని నేల మీద నిలిచాడు — చివరి ద్వంద్వం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడుతుంది. ఈ చివరి భాగంలో బాణాల గణన అత్యంత విశిష్టమైనది — ఆరు, తరువాత పదమూడు, వాటి వినియోగం ఒక్కొక్కటిగా నిర్దేశించబడింది. ఈ గణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; దానితో రాముని లక్ష్యనిశ్చయమూ, గణితం వంటి యుద్ధయోజనా చూపబడతాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ పదమూడు బాణాలు ఒకే ఎనిమిది పాదాల శ్లోకంలో బంధించబడ్డాయి; ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం అవి ముప్పై, ముప్పై ఒకటి అనే రెండు శ్లోకాలలో విభజించబడ్డాయి. ‘ప్రహసన్ ఇవ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనే రెండు పదాలు రాముని స్వభావాన్నే వెల్లడిస్తాయి — అతడు కోపంతో కాక, స్వస్థచిత్తంతోనే సంహరిస్తాడు. చివర దేవతల, మహర్షుల పూజ సర్గ యొక్క నైతిక తీర్పును మోస్తుంది; ఖరుని చేత పీడించబడిన ఋషులే ఇప్పుడు విమానాగ్రాలలో చేతులు జోడించి నిలిచి ఉన్నారు. అయినా ఖరుడు చావలేదు — గద చేతబట్టి నేల మీద నిలిచాడు; దీనితో కవి వినేవాని కుతూహలాన్ని తరువాతి సర్గ వైపు తీసుకుపోతాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் கரன் ஓடும் ராக்ஷசர்களைத் திருப்பித் தானே ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் கவி முதலில் அவனுக்குள் இருந்த அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறார். திரிசிரஸுடன் தூஷணனும் போரில் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, ராமனின் வீரத்தையும் கண்டு, கரனுக்கும் நடுக்கம் உண்டாயிற்று. தாங்குவதற்கரிய, பெருவலிமை உடைய அந்த ராக்ஷசப் படையையும், தூஷணனையும் திரிசிரஸையும் ஒரே ராமனால் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, பெரும்பகுதி அழிந்த அந்தப் படையைப் பார்த்து, மனம் கலங்கிய அந்த ராக்ஷசன், நமுசி இந்திரனை அணுகியதுபோல் ராமனை அணுகினான். நமுசியின் உவமை இங்குக் குறிப்புடையது — நமுசியும் இந்திரனை நோக்கிப் பாய்ந்தான், இறுதியில் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே உவமானத்தாலேயே கரனின் கதி சுட்டப்படுகிறது. ‘விமனா:’ (மனம் கலங்கியவன்) என்ற சொல் முக்கியமானது — கரன் கோபத்தோடு அல்ல, மனம் கலங்கியவனாகவே போரிடுகிறான்; இதுவே தோல்வியின் முதல் அறிகுறி. வலிமையான வில்லை இழுத்து, இரத்தத்தை உண்ணும் நாராசங்களைக் கோபமுற்ற விஷப்பாம்புகள்போல் ராமன்மீது எய்தான். நாணை மிகப் பலமுறை அசைத்து, பயிற்சியால் அஸ்திரங்களைக் காட்டியபடி, தேரில் இருந்த அவன் போரில் அம்புகளுடன் பல வழிகளில் சுற்றிவந்தான். ‘பயிற்சியால் அஸ்திரங்களைக் காட்டியபடி’ என்ற சொல்லால் ஆசிரியரிடம் கற்ற அவனுடைய திறமை குறிப்பிடப்படுகிறது; அவன் வலிமையால் மட்டுமல்ல, கல்வியாலும் போரிடுகிறான். பெருந்தேர் வீரனான அவன் அம்புகளால் எல்லாத் திசைகளையும் இடைத்திசைகளையும் நிரப்பினான்; அவனைக் கண்டு ராமனும் தன் மிகப் பெரிய வில்லை ஏந்தினான். இந்தப் பகுதியில் கவி கரனின் மனநிலையை நுட்பமாகச் சித்திரிக்கிறார். முன்பு அவன் அடங்காமையாலேயே செயல்பட்டான்; இப்போதோ நடுக்கம், மனக்கலக்கம், பிறகு மீண்டும் கோபம் — இந்த மூவகை நகர்வு அவனுடைய உள்ளக் கொந்தளிப்பைக் குறிப்பிடுகிறது. ஆயினும் அவன் திரும்பவில்லை, ஏனெனில் அவன் ராக்ஷச இயல்புடையவனே. அவனுடைய ஆயுதங்களும் மாறிவிட்டன — இப்போது நாராசங்கள்; அவை உடலைப் பிளந்து இரத்தத்தைக் குடிப்பவைபோல் இருப்பதால் ‘இரத்தத்தை உண்பவை’ என்று சொல்லப்படுகின்றன. நாணை அசைத்தல், அஸ்திரங்களைக் காட்டுதல், பல வழிகளில் சுற்றிவருதல் — இவற்றால் கவி கரனைப் பயிற்சி பெற்ற பெருந்தேர் வீரனாகவே காட்டுகிறார்; அதனால் ராமனின் வெற்றியின் பெருமை கூடுகிறது.

தாங்குவதற்கரிய, தீப்பொறிகளுடைய நெருப்புகள் போன்ற அம்புகளால் அவன் வானத்தை இடைவெளியற்றதாக்கினான் — மழைமேகம் மழைத்தாரைகளால் செய்வதுபோல. கரனும் ராமனும் எய்த கூரிய அம்புகளால் சுற்றியிருந்த வானம் வானமற்றதாகவும், எங்கும் அம்புகள் நிறைந்ததாகவும் ஆயிற்று. ‘சுற்றியிருந்த வானம் வானமற்றதாயிற்று’ என்ற முரண்தோற்றம் கவிக்குப் பிரியமானது — எது வானமோ அதுவே வானமற்றதாகிவிட்டது. அம்புவலையால் மூடப்பட்ட சூரியன் அப்போது ஒளிரவில்லை, ஏனெனில் இருவரும் ஒருவரையொருவர் கொல்லும் ஆவேசத்துடன் போரிட்டுக்கொண்டிருந்தனர். பிறகு கரன் நாளீகங்களாலும், நாராசங்களாலும், கூர்முனையுடைய விகர்ணிகளாலும் போரில் ராமனைத் தாக்கினான் — அங்குசங்களால் பெரிய யானையைத் தாக்குவதுபோல. அங்குசத்தால் யானையைக் குத்தும் உவமை எதிர்த்தரப்பின் பருமனையும் தாங்கும் திறனையும் குறிப்பிடுகிறது. தேரில் வில்லைக் கையில் ஏந்தி நிலைகொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசனை உயிர்கள் அனைத்தும் பாசக்கயிற்றைக் கையில் ஏந்திய காலனைப்போலக் கண்டன. ஆனால் கரனோ, படை முழுவதையும் கொன்றவனும், ஆண்மையில் நிலைகொண்டவனும், பேராற்றல் உடையவனுமான ராமனைக் களைத்துவிட்டவன் என்று கருதினான். இது அவனுடைய பெரும் மயக்க அறிவு; போரின் முடிவு இங்கேயே குறிப்பிடப்படுகிறது, ஏனெனில் எதிரியைக் குறைவாக மதிப்பவன் தோற்றவனே. சிங்கம்போல் வீரத்துடன், சிங்கத்தின் நடையுடன் வரும் அவனைக் கண்டும் ராமன் கலங்கவில்லை — சிங்கம் அற்ப விலங்கைக் கண்டு கலங்காததுபோல. இந்தப் பகுதியில் போர்க்காட்சி படிப்படியாக விரிகிறது — முதலில் இருவரின் அம்பு மழை, பிறகு வானம் மூடப்படுதல், பிறகு சூரியனும் மறைதல். இவ்வாறு இரண்டு மனிதர்களுக்கிடையிலான தனிப்போர் உலகம் முழுவதையும் வியாபிப்பதுபோலக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது. ‘அன்யோன்யவதசம்ரம்பாத்’ (ஒருவரையொருவர் கொல்லும் ஆவேசத்தால்) என்ற சொல்லால் கவி இருவருக்கும் சமமான பகையைக் குறிப்பிடுகிறார்; இங்கு எவரும் ஓடுவதில்லை. கரனின் தோற்றம் இருவிதமாக விவரிக்கப்படுகிறது — எல்லா உயிர்களின் பார்வையில் அவன் பாசக்கயிறு ஏந்திய காலன்போல; ஆனால் தன் பார்வையில் வெற்றியாளன்போல. இந்தப் பார்வை வேறுபாட்டு அமைப்பு நாடகப் பண்பைத் தருகிறது. கரனின் மயக்கம் இரக்கத்துக்கும் உரியது — உண்மையில் பதினான்காயிரம் பேரைக் கொன்ற பின்னும் களைப்பின்றி நிற்கும் ராமனை அவன் களைத்தவனாகக் கருதுகிறான்.

பிறகு கரன் சூரியனுக்கு நிகரான பெரிய தேரில், விட்டில் பூச்சி நெருப்பை அணுகுவதுபோல் ராமனை அணுகினான். விட்டில் உவமையும் முன்புபோலவே — தானே நெருப்புக்குள் புகுபவனின் அழிவு பிறரால் செய்யப்பட்டதல்ல. அப்போது கரன் தன் கைத்திறனைக் காட்டியபடி, மகாத்மாவான அவனுடைய அம்புடன் கூடிய வில்லைப் பிடிப்பகுதியிலேயே அறுத்தான். இதுவே கரனின் ஒரே வெற்றி; கவி அதை மறைக்கவில்லை — பகைவனின் திறமையை ஒப்புக்கொள்ள வால்மீகி தயங்குவதில்லை. மீண்டும் வேறு ஏழு அம்புகளை எடுத்து, கோபமுற்ற அவன் போரில் இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான ஒளியுடைய அவற்றை ராமனின் உயிர்நிலைகளில் எய்தான். பிறகு ஆயிரம் அம்புகளால் ஒப்பற்ற வலிமையுடைய ராமனைத் தாக்கிப் போர்க்களத்தில் பெருமுழக்கமிட்டான். கரன் எய்த நல்ல கணுக்களுடைய அம்புகளால் தாக்கப்பட்டு, ராமனின் சூரிய ஒளியுடைய கவசமும் தரையில் விழுந்தது. உடல் முழுவதும் அம்புகள் தைத்திருந்த, கோபமுற்ற ராகவனோ போரில் புகையில்லாமல் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புபோல் விளங்கினான். கவசம் விழுந்ததால் வீரனின் அழகு குறைவதில்லை, மாறாகக் கூடுகிறது என்று கவி காட்டுகிறார். பிறகு பகைவரை அழிக்கும் ராமன் ஆழ்ந்த முழக்கமிட்டு, பகைவனின் முடிவுக்காக வேறொரு பெரிய வில்லில் நாணேற்றினான் — அது மகரிஷி அகஸ்தியர் அவனுக்கு அளித்திருந்த மிகப் பெரிய வைஷ்ணவ வில். அந்தச் சிறந்த வில்லை உயர்த்தி அவன் கரனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். முந்தைய சர்க்கங்களில் பெற்ற தெய்வீக வில்லின் பயன்பாடு இங்கேதான் நிகழ்கிறது; இதனால் போரின் தீர்க்கமான கணம் குறிப்பிடப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் முதன்முறையாக ராமன் சேதமடைகிறான் — அவனுடைய வில் அறுபடுகிறது, கவசம் விழுகிறது, உடலில் அம்புகள் தைக்கின்றன. கவி இதை நோக்கத்துடனேயே விவரிக்கிறார்; நாயகன் காயமே இல்லாமல் வென்றால் போரில் சுவை இருக்காது. ஆனால் ஒவ்வொரு சேதத்துக்குப் பின்னும் அவனுடைய தேஜஸ் கூடுகிறதே தவிரக் குறைவதில்லை — ‘புகையில்லாத நெருப்புபோல் விளங்கினான்’ என்ற வர்ணனையால் அது தெளிவாகிறது. வைஷ்ணவ வில்லைக் குறிப்பிடுவதும் முக்கியமானது; அந்த வில் பன்னிரண்டாம் சர்க்கத்தில் அகஸ்தியரால் ராமனுக்கு அளிக்கப்பட்டது, இப்போது அது பயன்படுத்தப்படுகிறது. இவ்வாறு கவி முந்தைய நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டிக் கதையின் தொடர்ச்சியைக் காக்கிறார். ‘அந்தாய’ (முடிவுக்காக) என்ற சொல் உறுதியைக் குறிக்கிறது — இனி போர் அல்ல, முடிவே.

பிறகு கடுங்கோபமுற்ற ராமன் பொன் இறகுகளும் வளைந்த கணுக்களும் உடைய அம்புகளால் போரில் கரனின் கொடியை அறுத்தான். காண்பதற்கு அழகிய அந்தப் பொற்கொடி பல துண்டுகளாக அறுபட்டுத் தரையில் விழுந்தது — தேவர்களின் ஆணையால் சூரியன் பூமிக்கு இறங்குவதுபோல. கொடி விழுவது படையின் தோல்விக்கு மரபான அடையாளம்; ஆகவே கவி அதையே முதலில் விவரிக்கிறார். கோபமுற்ற, உயிர்நிலைகளை அறிந்த கரன் நான்கு அம்புகளால் ராமனின் அங்கங்களில் துளைத்து, இதயத்திலும் தாக்கினான் — தோமரங்களால் யானையைத் தாக்குவதுபோல. கரனின் வில்லிலிருந்து வெளிப்பட்ட பல அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டு, அங்கங்கள் இரத்தத்தில் நனைந்த ராமன் மிகுந்த சினமுற்றான். வில்லாளிகளில் சிறந்த, பெரும் வில்வீரனான அவன் அந்தப் பெரும்போரில் வில்லை எடுத்து, குறிவைத்த ஆறு அம்புகளை எய்தான் — ஒன்றால் தலையிலும், இரண்டால் கைகளிலும், அர்த்தசந்திர முனையுடைய மூன்றால் மார்பிலும் தாக்கினான். அதன்பின் பெருந்தேஜஸ் உடைய, கோபமுற்ற அவன் சூரியனுக்கு நிகரான, கல்லில் தீட்டப்பட்ட பதின்மூன்று நாராசங்களை அந்த ராக்ஷசன்மீது எய்தான். அவற்றின் பயன்பாடு வரிசையாகவே சொல்லப்படுகிறது — ஒன்றால் தேரின் நுகத்தடி, நான்கால் புள்ளிக் குதிரைகள், ஆறாவதால் கரனின் தேரோட்டியின் தலை, மூன்றால் தேரின் மூன்று மூங்கில் கம்பங்கள் (த்ரிவேணு), இரண்டால் அச்சு, பன்னிரண்டாவதால் அம்புடன் கூடிய கரனின் வில். வஜ்ரம் போன்ற அம்பால் அதை அறுத்து, இந்திரனுக்கு நிகரான ராகவன் சிரிப்பவன்போல் பதின்மூன்றாவது அம்பால் போரில் கரனையே பிளந்தான். வில் உடைந்து, தேரற்றவனாய், குதிரைகள் கொல்லப்பட்டு, தேரோட்டி கொல்லப்பட்ட அவன் அப்போது கதையைக் கையில் ஏந்திக் கீழே குதித்துத் தரையில் நின்றான். பெருந்தேர் வீரனான ராமனின் அந்தச் செயலைக் கண்டு, விமானங்களின் உச்சியில் இருந்த தேவர்களும் மகரிஷிகளும் ஒன்றுகூடி மகிழ்ச்சியுடன் கைகூப்பி அவனைப் போற்றினர். இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது; கரனோ இன்னும் உயிருடன் இருக்கிறான், கதையை ஏந்தித் தரையில் நிற்கிறான் — இறுதித் தனிப்போர் அடுத்த சர்க்கத்தில் விவரிக்கப்படும். இந்த இறுதிப் பகுதியில் அம்புகளின் கணக்கு மிகவும் தனித்தன்மை வாய்ந்தது — ஆறு, பிறகு பதின்மூன்று; அவற்றின் பயன்பாடும் ஒவ்வொன்றாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது. இந்தக் கணக்கு வெறும் அழகுக்காக அல்ல; அதனால் ராமனின் குறி உறுதியும், கணிதம் போன்ற போர்த் திட்டமும் காட்டப்படுகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பதின்மூன்று அம்புகளும் எட்டுப் பாதங்களுடைய ஒரே சுலோகத்தில் கட்டப்பட்டுள்ளன; அச்சிலோ அவை முப்பது, முப்பத்தொன்று என்று இரண்டு சுலோகங்களாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளன. ‘ப்ரஹஸன் இவ’ (சிரிப்பவன்போல்) என்ற இரண்டு சொற்கள் ராமனின் இயல்பையே வெளிப்படுத்துகின்றன — அவன் கோபத்தால் அல்ல, நிதானத்துடனேயே அழிக்கிறான். இறுதியில் தேவர்களும் மகரிஷிகளும் செய்யும் வழிபாடு சர்க்கத்தின் அறநெறித் தீர்ப்பைச் சுமக்கிறது; கரனால் துன்புறுத்தப்பட்ட அதே ரிஷிகள் இப்போது விமானங்களின் உச்சியில் கைகூப்பி நிற்கிறார்கள். ஆயினும் கரன் கொல்லப்படவில்லை — கதையை ஏந்தித் தரையில் நிற்கிறான்; இதனால் கவி கேட்பவரின் ஆவலை அடுத்த சர்க்கத்தை நோக்கி இட்டுச் செல்கிறார். இறுதி சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಸ್ವತಃ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕವಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಶಿರನೊಡನೆ ದೂಷಣನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಖರನಿಗೂ ಭೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಸಹಿಸಲಾಗದ ಮಹಾಬಲದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರರನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನು ಕೊಂದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಬಹುಭಾಗ ಹತವಾದ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮುಚಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿದನು. ನಮುಚಿಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಕ — ನಮುಚಿಯೂ ಇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದ್ದನು, ಕೊನೆಗೆ ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮಾನದಿಂದಲೇ ಖರನ ಗತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ವಿಮನಾಃ’ (ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಖರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಪರಾಜಯದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ. ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅವನು ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವ ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತೆ ರಾಮನತ್ತ ಎಸೆದನು. ಹೆದೆಯನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಝಳಪಿಸುತ್ತ, ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ, ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನಾ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು. ‘ಶಿಕ್ಷಯಾ ಅಸ್ತ್ರಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್’ (ಕಲಿತ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಆಚಾರ್ಯೋಪದಿಷ್ಟ ಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹಾರಥನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿದನು; ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ತನ್ನ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಖರನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಅವನು ಉದ್ಧಟತನದಿಂದಲೇ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದ್ದನು; ಈಗಾದರೋ ಭೀತಿ, ಖಿನ್ನತೆ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ಕೋಪ — ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗತಿ ಅವನ ಅಂತಃಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವದವನೇ. ಅವನ ಆಯುಧಗಳೂ ಬದಲಾಗಿವೆ — ಈಗ ನಾರಾಚಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವವು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತಿರುತ್ತವೆ. ಹೆದೆಯ ಝಳಪಿಸುವಿಕೆ, ಅಸ್ತ್ರಪ್ರದರ್ಶನ, ಮಾರ್ಗಸಂಚಾರ — ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಖರನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿತನಾದ ಮಹಾರಥನನ್ನಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಜಯದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸಹಿಸಲಾಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕಿಡಿಗಳುಳ್ಳ ಬೆಂಕಿಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ಮೋಡವು ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಂದಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಖರನೂ ರಾಮನೂ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲಿನ ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತು. ‘ಪರ್ಯಾಕಾಶಮ್ ಅನಾಕಾಶಮ್’ (ಸುತ್ತಲಿನ ಆಕಾಶ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಕವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದು — ಯಾವುದು ಆಕಾಶವೋ ಅದೇ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು. ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನು ಆಗ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವೇಶದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಖರನು ನಾಲೀಕಗಳಿಂದ, ನಾರಾಚಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ವಿಕರ್ಣಿಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆದನು — ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಮಹಾಗಜವನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ. ಅಂಕುಶದಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ತಿವಿಯುವ ಉಪಮೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಸ್ಥೂಲತೆಯನ್ನೂ ಸಹನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಪಾಶವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಯಮನಂತೆ ಕಂಡವು. ಆದರೆ ಖರನಾದರೋ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದ, ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುವ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ರಾಮನನ್ನು ದಣಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಇದು ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಾಂತಿ; ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಯ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಸೋತಂತೆಯೇ. ಸಿಂಹದಂತೆ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಸಿಂಹದ ನಡಿಗೆಯ ಅವನನ್ನು ಕಂಡರೂ ರಾಮನು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿಂಹವು ಕ್ಷುದ್ರಮೃಗವನ್ನು ಕಂಡು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳದಂತೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರ ಶರವೃಷ್ಟಿ, ಅನಂತರ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚುವುದು, ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನೂ ಮರೆಯಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನ್ಯೋನ್ಯವಧಸಂರಂಭಾತ್’ (ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆವೇಶದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನ ವೈರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಖರನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಯಮನಂತೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜೇತನಂತೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಭೇದದ ಯೋಜನೆ ನಾಟಕೀಯ ಗುಣವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಖರನ ಭ್ರಾಂತಿ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹೌದು — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯನ್ನು ಕೊಂದರೂ ದಣಿಯದೆ ನಿಂತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ದಣಿದವನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾರಥದಲ್ಲಿ ಖರನು ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು — ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ. ಪತಂಗದ ಉಪಮೆಯೂ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ — ತಾನೇ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವವನ ವಿನಾಶ ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟುದಲ್ಲ. ಆಗ ಖರನು ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಇದು ಖರನ ಏಕೈಕ ಯಶಸ್ಸು, ಕವಿ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಶತ್ರುವಿನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಸಂಕೋಚಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಇನ್ನೂ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಕಾಂತಿಯ ಅವುಗಳನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಓಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ಅವನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು. ಖರನು ಬಿಟ್ಟ ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ರಾಮನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕವಚವೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟಿದ್ದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನಾದರೋ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಕವಚ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ವೀರನ ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಗಂಭೀರವಾದ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿ ಶತ್ರುವಿನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು — ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದ ಅತಿಮಹತ್ತಾದ ವೈಷ್ಣವ ಧನುಸ್ಸು ಅದು. ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅವನು ಖರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ದಿವ್ಯಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ರಾಮನು ಹಾನಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಬಿಲ್ಲು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಕವಚ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾಯಕನು ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಗೆದ್ದರೆ ಯುದ್ಧದ ರಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಾನಿಯ ನಂತರವೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ವಿಧೂಮಃ ಅಗ್ನಿಃ ಇವ ರರಾಜ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸಿನ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು; ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು, ಈಗ ಅದರ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಕಥೆಯ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಂತಾಯ’ (ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ನಿಶ್ಚಯಸೂಚಕ — ಇನ್ನುಮುಂದೆ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ಅಂತ್ಯವೇ.

ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ಆ ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜವು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು — ದೇವತೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನೇ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದಂತೆ. ಧ್ವಜಪತನವು ಸೈನ್ಯದ ಪರಾಜಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಹ್ನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಖರನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು, ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಹೊಡೆದನು — ತೋಮರಗಳಿಂದ ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ. ಖರನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ರೋಷಗೊಂಡನು. ಬಿಲ್ಲಾಳುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಪರಮ ಧನುರ್ಧರನಾದ ಅವನು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಆರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ಒಂದರಿಂದ ತಲೆಗೆ, ಎರಡರಿಂದ ತೋಳುಗಳಿಗೆ, ಮೂರು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಮೊನೆಯುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಅದರ ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಸೆದ ಹದಿಮೂರು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಅವುಗಳ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಒಂದರಿಂದ ರಥದ ನೊಗ, ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳು, ಆರನೆಯದರಿಂದ ಖರನ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆ, ಮೂರರಿಂದ ಮೂರು ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬಗಳು (ತ್ರಿವೇಣು), ಎರಡರಿಂದ ಅಚ್ಚು, ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಖರನ ಬಿಲ್ಲು. ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ರಾಘವನು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಖರನನ್ನೇ ಭೇದಿಸಿದನು. ಬಿಲ್ಲು ಮುರಿದ, ರಥವಿಲ್ಲದ, ಕುದುರೆಗಳು ಹತರಾದ, ಸಾರಥಿ ಹತನಾದ ಅವನು ಆಗ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಮಹಾರಥಿಯಾದ ರಾಮನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಮಾನಗಳ ಮೇಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಖರನಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ, ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಕೊನೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಎಣಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಆರು, ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರು, ಅವುಗಳ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಗುರಿಯ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯೂ ಗಣಿತದಂತಹ ಯುದ್ಧಯೋಜನೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಹದಿಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಒಂದೇ ಎಂಟು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾಗಿವೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವು ಮೂವತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ — ಅವನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತದಿಂದಲೇ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪೂಜೆ ಸರ್ಗದ ನೈತಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ; ಖರನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದ ಋಷಿಗಳೇ ಈಗ ವಿಮಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಖರನು ಹತನಾಗಿಲ್ಲ — ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഖരൻ ഓടിപ്പോകുന്ന രാക്ഷസന്മാരെ തിരിച്ചുനിർത്തി സ്വയം രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യം കവി അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ത്രിശിരസ്സിനോടൊപ്പം ദൂഷണനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ടും രാമന്റെ വിക്രമം കണ്ടും ഖരനും ഭയമുണ്ടായി. സഹിക്കാനാവാത്ത മഹാബലമുള്ള ആ രാക്ഷസസൈന്യവും ദൂഷണനും ത്രിശിരസ്സും ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ആ സൈന്യത്തിന്റെ ഏറിയപങ്കും കൊല്ലപ്പെട്ടതു നോക്കി, മനസ്സു തളർന്ന ആ രാക്ഷസൻ രാമനെ സമീപിച്ചു — നമുചി ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ. നമുചിയുടെ ഉപമ ഇവിടെ സൂചകമാണ് — നമുചിയും ഇന്ദ്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു, ഒടുവിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഉപമാനത്താൽത്തന്നെ ഖരന്റെ ഗതി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിമനാഃ’ (മനസ്സു തളർന്നവൻ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഖരൻ ക്രുദ്ധനായല്ല, മനസ്സു തളർന്നവനായാണു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത്; ഇതു പരാജയത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണമാണ്. ബലമുള്ള വില്ലു വലിച്ച്, ചോര ഭക്ഷിക്കുന്ന നാരാചങ്ങൾ ക്രുദ്ധരായ വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവൻ രാമന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ഞാൺ പലതവണ കുലുക്കിക്കൊണ്ട്, അഭ്യസിച്ച വിദ്യയാൽ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, രഥത്തിലിരുന്ന് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകളാൽ പലവഴികളിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ‘ശിക്ഷയാ അസ്ത്രാണി ദർശയൻ’ (അഭ്യാസത്താൽ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ ആചാര്യനിൽനിന്നു പഠിച്ച അവന്റെ കൗശലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അവൻ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിദ്യകൊണ്ടും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ആ മഹാരഥൻ അമ്പുകളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിറച്ചു; അവനെ കണ്ട് രാമനും തന്റെ അതിമഹത്തായ വില്ലെടുത്തു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി ഖരന്റെ മനോനില സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. മുമ്പ് ഔദ്ധത്യത്തോടെ മാത്രമാണ് അവൻ മുന്നേറിയത്; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ഭയം, മനസ്സിന്റെ തളർച്ച, പിന്നെ വീണ്ടും ക്രോധം — ഈ മൂന്നുവിധമായ ഗതി അവന്റെ ആന്തരികക്ഷോഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല, കാരണം അവൻ രാക്ഷസസ്വഭാവിതന്നെ. അവന്റെ ആയുധങ്ങളും മാറിയിരിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ നാരാചങ്ങൾ; ശരീരം പിളർന്ന് ചോര കുടിക്കുന്നതുപോലെയായതിനാൽ അവ ‘രക്തഭോജനങ്ങൾ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഞാൺ കുലുക്കൽ, അസ്ത്രപ്രദർശനം, പലവഴികളിലുള്ള സഞ്ചാരം — ഇവയിലൂടെ കവി ഖരനെ അഭ്യസ്തനായ മഹാരഥനായിത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു.

സഹിക്കാനാവാത്ത അമ്പുകളാൽ, തീപ്പൊരി ചിതറുന്ന അഗ്നികളെക്കൊണ്ടെന്നപോലെ, അവൻ ആകാശത്തെ വിടവില്ലാത്തതാക്കി — മേഘം മഴകൊണ്ടെന്നപോലെ. ഖരനും രാമനും വിട്ട മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ചുറ്റുമുള്ള ആകാശം ആകാശമില്ലാത്തതായി, എല്ലായിടത്തും അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞതായി. ‘പര്യാകാശം അനാകാശം’ (ചുറ്റുമുള്ള ആകാശം ആകാശമില്ലാത്തതായി) എന്ന വിരോധാഭാസം കവിക്കു പ്രിയപ്പെട്ടതാണ് — ആകാശമായിരുന്നതുതന്നെ ആകാശമില്ലാത്തതായി. ഇരുവരും പരസ്പരം വധിക്കാനുള്ള ആവേശത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നതിനാൽ ശരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട സൂര്യൻ അപ്പോൾ പ്രകാശിച്ചില്ല. പിന്നെ ഖരൻ നാളീകങ്ങളാലും നാരാചങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള വികർണികളാലും യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ പ്രഹരിച്ചു — തോട്ടികളാൽ മഹാഗജത്തെയെന്നപോലെ. തോട്ടികൊണ്ട് ആനയെ കുത്തുന്ന ഉപമ എതിരാളിയുടെ സ്ഥൂലതയും സഹനശീലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രഥത്തിൽ വില്ലു കൈയിലേന്തി നിലയുറപ്പിച്ചു നിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസനെ എല്ലാ ജീവികളും പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ കണ്ടു. എന്നാൽ ഖരനാകട്ടെ, മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും കൊന്നവനും പൗരുഷത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും മഹാസത്ത്വനുമായ രാമനെ ക്ഷീണിച്ചവനെന്നു കരുതി. ഇത് അവന്റെ വലിയ തെറ്റിദ്ധാരണയാണ്; യുദ്ധത്തിന്റെ വിധി ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം എതിരാളിയെ കുറച്ചുകാണുന്നവൻ പരാജിതൻതന്നെ. സിംഹത്തെപ്പോലെ വിക്രമമുള്ളവനും സിംഹത്തിന്റെ ഗതിയോടെ നടക്കുന്നവനുമായ അവനെ കണ്ടിട്ടും രാമൻ ഉദ്വിഗ്നനാകുന്നില്ല — സിംഹം ക്ഷുദ്രമൃഗത്തെ കണ്ട് ഉദ്വിഗ്നനാകാത്തതുപോലെ. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യം ക്രമത്തിൽ വിസ്തൃതമാകുന്നു — ആദ്യം ഇരുവരുടെയും ശരവർഷം, പിന്നെ ആകാശം മൂടൽ, പിന്നെ സൂര്യൻപോലും മറയൽ. ഇങ്ങനെ രണ്ടു പുരുഷന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വം വിശ്വവ്യാപിയായി സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘അന്യോന്യവധസംരംഭാത്’ (പരസ്പരം വധിക്കാനുള്ള ആവേശത്താൽ) എന്ന പദത്താൽ കവി ഇരുവരുടെയും തുല്യമായ വൈരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇവിടെ ആരും ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ഖരന്റെ കാഴ്ച രണ്ടുവിധം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — എല്ലാ ജീവികളുടെയും ദൃഷ്ടിയിൽ അവൻ പാശം കൈയിലേന്തിയ അന്തകനെപ്പോലെ, എന്നാൽ സ്വന്തം ദൃഷ്ടിയിൽ വിജേതാവിനെപ്പോലെ. ഈ ദൃഷ്ടിഭേദയോജന നാടകീയഗുണം കൈവരുത്തുന്നു. ഖരന്റെ തെറ്റിദ്ധാരണ കരുണവുമാണ് — പതിനാലായിരം പേരെ കൊന്നിട്ടും യഥാർഥത്തിൽ ക്ഷീണിക്കാതെ നിൽക്കുന്ന രാമനെ അവൻ ക്ഷീണിച്ചവനെന്നു കരുതുന്നു.

പിന്നെ സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന വലിയ രഥത്തിൽ ഖരൻ രാമനെ സമീപിച്ചു — ഈയാംപാറ്റ അഗ്നിയെയെന്നപോലെ. ഈയാംപാറ്റയുടെ ഉപമയും മുമ്പത്തേതുപോലെതന്നെ — സ്വയം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവന്റെ വിനാശം മറ്റാരും ചെയ്യുന്നതല്ല. അപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് കൈപ്പിടിയുടെ ഭാഗത്തുവച്ചുതന്നെ ഖരൻ കൈവേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ടു മുറിച്ചു. ഇതാണ് ഖരന്റെ ഏക വിജയം; കവി അതു മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — ശത്രുവിന്റെ കൗശലം അംഗീകരിക്കാൻ വാല്മീകി മടിക്കുന്നില്ല. വീണ്ടും വേറെ ഏഴ് അമ്പുകളെടുത്ത് ക്രുദ്ധനായ അവൻ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള അവയെ യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ മർമങ്ങളിൽ എയ്തു. പിന്നെ ആയിരം അമ്പുകളാൽ അപ്രതിമതേജസ്വിയായ രാമനെ പീഡിപ്പിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാനാദം മുഴക്കി. ഖരൻ വിട്ട നല്ല മുട്ടുകളുള്ള അമ്പുകളേറ്റ് രാമന്റെ സൂര്യതേജസ്സുള്ള കവചവും നിലത്തു വീണു. എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും അമ്പുകൾ തറച്ച ക്രുദ്ധനായ രാഘവനാകട്ടെ യുദ്ധത്തിൽ പുകയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. കവചം വീണതുകൊണ്ട് വീരന്റെ ശോഭ നശിക്കുന്നില്ല, മറിച്ചു വർധിക്കുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ ശത്രുനിഷൂദനനായ രാമൻ ഗംഭീരമായ ഗർജനം മുഴക്കി, ശത്രുവിന്റെ അന്ത്യത്തിനായി മറ്റൊരു മഹത്തായ വില്ലിനു ഞാണേറ്റി — മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ അദ്ദേഹത്തിനു നൽകിയിരുന്ന അതിമഹത്തായ വൈഷ്ണവധനുസ്സ്. ആ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുയർത്തി അദ്ദേഹം ഖരന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മുൻസർഗങ്ങളിൽ ലഭിച്ച ദിവ്യധനുസ്സിന്റെ പ്രയോഗം ഇവിടെയാണ് നടക്കുന്നത്; അതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ആദ്യമായി രാമനു ക്ഷതമേൽക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ വില്ലു മുറിയുന്നു, കവചം വീഴുന്നു, ശരീരം അമ്പുകളാൽ തറയ്ക്കപ്പെടുന്നു. കവി ഇത് ഉദ്ദേശ്യത്തോടെതന്നെ വർണിക്കുന്നു; നായകൻ ഒരു മുറിവുമേൽക്കാതെ ജയിക്കുകയാണെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിനു രസമുണ്ടാകില്ല. എന്നാൽ ഓരോ ക്ഷതത്തിനുശേഷവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് വർധിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു — ‘പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു’ എന്ന വർണനയാൽ അതു വ്യക്തമാണ്. വൈഷ്ണവധനുസ്സിന്റെ പരാമർശവും പ്രധാനമാണ്; ആ വില്ല് അഗസ്ത്യൻ പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ രാമനു നൽകിയതാണ്, ഇപ്പോൾ അത് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ മുൻസന്ദർഭം ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കവി കഥയുടെ സംഗതി കാക്കുന്നു. ‘അന്തായ’ (അന്ത്യത്തിനായി) എന്ന പദം നിശ്ചയസൂചകമാണ് — ഇനി യുദ്ധമല്ല, അന്ത്യംതന്നെ.

അനന്തരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാമൻ സ്വർണത്തൂവലുകളും ചരിഞ്ഞ മുട്ടുകളുമുള്ള അമ്പുകളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ഖരന്റെ കൊടി മുറിച്ചു. കാണാൻ മനോഹരമായ ആ സ്വർണക്കൊടി പല കഷണങ്ങളായി മുറിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണു — ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയാൽ സൂര്യൻ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങിവരുന്നതുപോലെ. കൊടി വീഴുന്നതു സൈന്യത്തിന്റെ പരാജയത്തിന്റെ പരമ്പരാഗതചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ കവി അതുതന്നെ ആദ്യം വർണിക്കുന്നു. ക്രുദ്ധനും മർമജ്ഞനുമായ ഖരൻ നാല് അമ്പുകളാൽ രാമനെ അവയവങ്ങളിൽ തുളച്ചു, ഹൃദയത്തിലും പ്രഹരിച്ചു — തോമരങ്ങളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ. ഖരന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പാഞ്ഞ അനേകം അമ്പുകളാൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങളോടെ രാമൻ അത്യന്തം രോഷാകുലനായി. ധനുർധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ പരമവില്ലാളി മഹായുദ്ധത്തിൽ വില്ലു മുറുകെപ്പിടിച്ച്, ലക്ഷ്യം വച്ച് ആറ് അമ്പുകൾ വിട്ടു — ഒന്നുകൊണ്ടു തലയിലും രണ്ടുകൊണ്ടു കൈകളിലും അർധചന്ദ്രമുഖമുള്ള മൂന്നുകൊണ്ടു മാറിടത്തിലും പ്രഹരിച്ചു. പിന്നീട് ആ മഹാതേജസ്വി ക്രുദ്ധനായി, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, കല്ലിൽ രാകിയ പതിമൂന്നു നാരാചങ്ങൾ ആ രാക്ഷസന്റെമേൽ എയ്തു. അവയുടെ വിനിയോഗം ക്രമത്തിൽത്തന്നെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഒന്നുകൊണ്ടു രഥത്തിന്റെ നുകം, നാലുകൊണ്ടു നിറമുള്ള കുതിരകൾ, ആറാമത്തേതുകൊണ്ട് ഖരന്റെ സാരഥിയുടെ തല, മൂന്നുകൊണ്ടു മൂന്നു മുളത്തണ്ടുകൾ (ത്രിവേണു), രണ്ടുകൊണ്ട് അച്ചുതണ്ട്, പന്ത്രണ്ടാമത്തേതുകൊണ്ട് ഖരന്റെ അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല്. വജ്രതുല്യമായ അമ്പുകൊണ്ട് അതു മുറിച്ചിട്ട്, ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രതുല്യനായ രാഘവൻ പതിമൂന്നാമത്തേതുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഖരനെത്തന്നെ പിളർന്നു. വില്ലു തകർന്ന്, രഥമില്ലാതെ, കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട്, സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ട അവൻ അപ്പോൾ ഗദ കൈയിലെടുത്ത് ചാടിയിറങ്ങി ഭൂമിയിൽ നിന്നു. മഹാരഥനായ രാമന്റെ ആ കർമം കണ്ട് വിമാനങ്ങളുടെ മുകളിൽ നിന്ന ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും ഒത്തുചേർന്ന്, ഹൃഷ്ടരായി, കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു. ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; ഖരനാകട്ടെ ഇനിയും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, ഗദയെടുത്ത് ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നു — അവസാനത്തെ ദ്വന്ദ്വം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടും. ഈ അവസാനഖണ്ഡത്തിൽ അമ്പുകളുടെ എണ്ണൽ അത്യന്തം വിശിഷ്ടമാണ് — ആറ്, പിന്നെ പതിമൂന്ന്; അവയുടെ വിനിയോഗം ഓരോന്നായി നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണൽ ശോഭയ്ക്കു വേണ്ടി മാത്രമല്ല; അതിലൂടെ രാമന്റെ ലക്ഷ്യനിശ്ചയവും ഗണിതംപോലുള്ള യുദ്ധയോജനയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ പതിമൂന്ന് അമ്പുകൾ എട്ടു പാദങ്ങളുള്ള ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; മുദ്രിതപാഠത്തിലാകട്ടെ അവ മുപ്പതും മുപ്പത്തൊന്നും എന്നീ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹസന്നിവ’ (ചിരിക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന പദദ്വയം രാമന്റെ സ്വഭാവംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അദ്ദേഹം ക്രോധത്തോടെയല്ല, സ്വസ്ഥതയോടെയാണു സംഹരിക്കുന്നത്. ഒടുവിൽ ദേവന്മാരുടെയും മഹർഷിമാരുടെയും പൂജ സർഗത്തിന്റെ നൈതികവിധി വഹിക്കുന്നു; ഖരനാൽ പീഡിതരായിരുന്ന ഋഷിമാർതന്നെ ഇപ്പോൾ വിമാനങ്ങളുടെ മുകളിൽ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. എങ്കിലും ഖരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടില്ല — ഗദ കൈയിലേന്തി ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി കേൾവിക്കാരന്റെ കൗതുകം അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

At the end of the last sarga Khara had turned back his fleeing rākṣasas and rushed at Rāma himself. Now the poet first lays bare the fear inside him. When Khara saw Dūṣaṇa slain in battle along with Triśiras, and saw what Rāma could do, even he was afraid. That rākṣasa army had seemed irresistible, immensely strong, yet Rāma alone had destroyed it, and Dūṣaṇa and Triśiras with it; looking on at a host most of which lay dead, Khara came at Rāma in dejection, as Namuci once came at Indra. The comparison points the way: Namuci too charged at Indra and was killed in the end, so the simile itself foretells Khara's fate. And the word "dejected" matters. Khara fights not in anger but with his heart gone out of him, and that is the first sign of defeat. Drawing his powerful bow, he hurled at Rāma iron shafts that feed on blood, like angry venomous serpents. Twanging his bowstring again and again and displaying the weapon-craft he had been taught, he ranged the field in his chariot, tracing his paths with arrows; the poet makes clear that he fought not only by strength but by trained skill. The great chariot-warrior filled every quarter and every point between with his arrows, and seeing this Rāma too took up his own great bow. The passage traces Khara's state of mind finely. Earlier he had gone forward in sheer arrogance; now there was fear, then dejection, then anger once more, and these shifts reveal his inner turmoil. Still he did not turn back, for such was the rākṣasa nature. Even his weapons had changed: now he used iron shafts said to feed on blood, because they pierce the body and seem to drink it. The twanging string, the display of weapons, the paths traced across the field all show Khara as a trained and formidable warrior, and that makes Rāma's victory the greater.

With arrows hard to bear, like fires throwing off sparks, Khara left no gap in the sky, as a rain-cloud leaves none with its showers. With the sharp arrows loosed by Khara and by Rāma, the whole sky became no sky at all, thick with arrows on every side; the poet likes such a paradox, the sky itself turned into something that was no longer sky. Veiled in the net of arrows, the sun gave no light, while the two fought on in their fury to kill each other. Then Khara struck Rāma with arrows of every kind, hollow shafts, iron shafts, sharp-pointed and barbed, as men strike a great elephant with goads, an image that shows how massive and how enduring his opponent was. All beings saw that rākṣasa standing firm on his chariot, bow in hand, like Death with his noose. But Khara thought that Rāma was worn out, Rāma who had slain that whole army and stood firm in his manhood, a being of great might. It was a grave misjudgement, and it settles the outcome, for whoever underrates his opponent is already beaten. Though Khara moved with a lion's stride and was valiant as a lion, Rāma was no more shaken at the sight of him than a lion is shaken by a small deer. In this passage the scene of battle widens step by step: first the two men's showers of arrows, then the sky covered over, then the sun itself hidden, so that the duel of two men seems to fill the whole world. The words "in their fury to kill each other" show an equal hatred on both sides; here no one runs. Khara is seen in two ways: to all creatures he looked like Death with his noose, while to himself he seemed the victor, and this double view gives the scene a dramatic edge. His delusion is also pitiable. He thought Rāma exhausted, when Rāma, after slaying fourteen thousand, stood there unwearied.

Then Khara drove at Rāma in his great chariot bright as the sun, like a moth flying into a flame; as before, the image tells us that one who throws himself into the fire has no one but himself to blame. Showing the quickness of his hand, Khara cut through the great hero's bow at the grip, with the arrow still on it. This was Khara's one success, and the poet does not hide it: Vālmīki never hesitates to grant an enemy his skill. In a rage he took seven more arrows, bright as Indra's thunderbolt, and drove them into Rāma's vital parts. Then he tormented Rāma, whose strength had no equal, with a thousand arrows and roared aloud across the field. Struck by those well-jointed arrows, Rāma's armour, bright as the sun, fell to the ground. Pierced with arrows in every limb, filled with anger, Rāghava shone on the battlefield like a blazing fire without smoke: losing his armour did not dim the hero's splendour but made it shine the more. Then Rāma, destroyer of his foes, gave a deep resounding roar and strung another great bow to put an end to his enemy. It was the mighty bow of Viṣṇu that the great seer Agastya had given him, and raising that finest of bows he charged at Khara. The divine bow received earlier is used here for the first time, and its appearance marks the decisive moment of the fight. For the first time, too, Rāma is hurt: his bow is cut, his armour falls, his body is stuck with arrows. The poet describes this on purpose, for if the hero won unscathed the battle would lose its savour. Yet after every wound his brilliance only grows, as the image of the smokeless fire makes plain. By recalling Agastya's gift the poet also keeps the story joined to what came before, and the words "to put an end to his enemy" leave no doubt: from here on there would be no more fighting, only the end.

Then Rāma in high fury cut down Khara's banner with gold-nocked arrows with well-set joints. The beautiful golden banner, shattered into many pieces, fell to the earth like the sun coming down at the gods' command. The fall of the banner is the traditional sign of an army's defeat, and so the poet describes it first. Khara in his anger pierced Rāma's limbs with four arrows and, knowing where the vital spots lay, struck him in the heart, as men strike an elephant with javelins. Wounded by the many arrows from Khara's bow, his body wet with blood, Rāma grew fiercely angry. That best of bowmen, the supreme archer, gripped his bow in the great battle and loosed six well-aimed arrows: one struck Khara on the head, two on the arms, and three crescent-headed shafts hit him full in the chest. After that the blazing hero in his wrath shot thirteen iron arrows, bright as the sun and whetted on stone, and the poet tells us what each one did. With one he cut the chariot's yoke, with four the four dappled horses, with the sixth the head of Khara's charioteer; with three he cut the chariot's triple shaft, with two its axle, and with the twelfth Khara's bow with the arrow on it. Having cut it with a shaft like a thunderbolt, Rāghava, Indra's equal, as though laughing, pierced Khara himself with the thirteenth. His bow shattered, his chariot gone, his horses and charioteer dead, Khara leapt down with a mace in his hand and stood on the ground. Seeing that deed of Rāma the great warrior, the gods and the great seers, gathered in their sky-borne chariots, joined their palms in delight and honoured him. So the sarga ends, but Khara is still alive, standing on the ground with his mace, and the last combat is left for the next sarga. The counting of arrows is especially striking here, six and then thirteen, with the work of each spelled out. It is not mere ornament: it shows how sure Rāma's aim was and how exact, almost arithmetical, his plan of battle. The words "as though laughing" reveal his nature: he destroys not in rage but in perfect composure. The honour paid by gods and seers at the end gives the sarga its moral verdict; the very seers Khara had tormented now stand in their sky-chariots with joined palms. Yet Khara is not dead, and so the poet draws the listener on to the next sarga.