पूर्वसर्गान्ते खरः स्वयं रथेन रामाभिमुखं प्रस्थितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे तस्य वाहिनीपतिः त्रिशिराः नाम राक्षसः तं प्रयान्तं दृष्ट्वा संनिपत्य इदम् अब्रवीत्। ‘वाहिनीपतिः’ इति पदेन तस्य पदं सूच्यते — सः खरस्य सेनायाः अन्यतमः नायकः। सः वदति — ‘मां विक्रान्तं नियोजय, त्वं च साहसात् निवर्तस्व; पश्य, अहं महाबाहुं रामं संयुगे विनिपातितं करिष्यामि। ते पुरतः सत्यं प्रतिजानामि, आयुधं च स्पृश्य शपथं करोमि, यथा सर्वेषां राक्षसानां वधार्हं रामं वधिष्यामि। अस्मिन् रणे अहं वा अस्य मृत्युः भविष्यामि, एषः वा मम; अतः त्वं रणोत्साहं निवर्त्य मुहूर्तं प्राश्निकः भव। रामे हते त्वं प्रहृष्टः सन् जनस्थानं प्रयास्यसि, मयि वा निहते रामं प्रति संयुगाय प्रयास्यसि’ इति। ‘प्राश्निकः’ इति पदं रोचकम् — यः विवादे निर्णायकः तिष्ठति सः प्राश्निकः; युद्धं च अत्र द्वयोः वीरयोः विवादः इव कल्पितम्। मृत्युलोभात् तेन प्रसादितः खरः ‘गच्छ युध्यस्व’ इति अनुज्ञां ददाति, त्रिशिराश्च राघवाभिमुखः ययौ। ‘मृत्युलोभात्’ इति पदम् अत्यन्तं मार्मिकम् — त्रिशिराः विजयं लोभते, किन्तु कविः जानाति यत् सः वस्तुतः मृत्युम् एव लोभते; एतेन एकेन पदेन तस्य भाविनी गतिः पूर्वम् एव सूचिता। अस्मिन् खण्डे कविः राक्षसपक्षस्य आन्तरं चित्रं दर्शयति। खरः स्वयं गन्तुम् इच्छति, किन्तु तस्य एव सेनापतिः तं निवारयति; एतेन ज्ञायते यत् दूषणस्य वधात् अनन्तरं राक्षसानां मनसि संशयः जातः, ते च नेतुः रक्षणम् इच्छन्ति। त्रिशिरसः वचनं तु बहिः शौर्यपूर्णम् एव; तथापि जयपराजययोः उभयोः सम्भावनास्वीकृतिः तस्य भयस्य अपि चिह्नम्।

त्रिशिराः वाजियुक्तेन भास्वता रथेन एव रणे रामम् अभ्यद्रवत्, त्रिशृङ्गः पर्वतः इव दृश्यमानः। नाम्ना अनुरूपा एषा उपमा — यस्य त्रीणि शिरांसि, सः त्रिशृङ्गगिरिः इव। महामेघः इव सः शरधारासमूहान् उत्सृजन् जलार्द्रस्य दुन्दुभेः सदृशं नादं व्यसृजत्; आर्द्रदुन्दुभेः ध्वनिः गम्भीरः किन्तु मन्दः भवति, अतः उपमया तस्य गर्जनस्य गाम्भीर्यं सह किञ्चित् मान्द्यम् अपि ध्वन्यते। आगच्छन्तं तं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः शितान् सायकान् विधुन्वन् धनुषा प्रतिजग्राह। तयोः अतिबलिनोः सम्प्रहारः तदा सिंहकुञ्जरयोः इव तुमुलः सम्बभूव। ततः त्रिशिरसा त्रिभिः बाणैः ललाटे ताडितः अमर्षी कुपितः रामः संरब्धः सन् इदम् अब्रवीत् — ‘अहो, विक्रमशूरस्य अस्य राक्षसस्य ईदृशं बलम्, येन अहं पुष्पैः इव शरैः ललाटे परिक्षतः! अधुना मम अपि चापगुणात् च्युतान् शरान् प्रतिगृह्णीष्व’ इति। रामस्य एतत् वचनं परिहासगर्भम् अपि, प्रतिज्ञागर्भम् अपि; ‘पुष्पैः इव’ इति उपहासेन सः प्रतिपक्षस्य प्रहारं तुच्छीकरोति, ततः च स्वस्य प्रहारं प्रतिज्ञाति। एवम् उक्त्वा सुसंरब्धः सः आशीविषोपमान् शरान् गृहीतवान्। अस्मिन् खण्डे द्वे उपमे प्रधाने — पर्वतोपमा तथा सिंहकुञ्जरोपमा। प्रथमया त्रिशिरसः स्थूलता उच्चता च दर्श्यते, द्वितीयया च युद्धस्य समता। किन्तु सिंहकुञ्जरयोः उपमायां कः सिंहः कः च कुञ्जरः इति कविः न वदति; तत् पाठकस्य बुद्धौ एव स्थापयति। रामस्य ललाटे त्रयः बाणाः लग्नाः — एतत् एव अस्मिन् सर्गे तस्य एकः एव क्षतः, सः च तं क्रोधयति। वाल्मीकेः रामः प्रायः शान्तः, किन्तु अवमाने सति सः वदति एव; तस्य वचनम् अपि तु न कठोरम्, अपि तु सोपहासम्। ‘आशीविषोपमान्’ इति शराणां विशेषणेन प्रतिवचनस्य तीव्रता सूच्यते।

क्रुद्धः रामः त्रिशिरसः वक्षसि चतुर्दश बाणान् निजघान। ततः संनतपर्वभिः चतुर्भिः शरैः तेजस्वी तस्य चतुरः वाजिनः न्यपातयत्, अष्टभिः च सायकैः सूतं रथोपस्थे एव न्यपातयत्। एकेन बाणेन रामः तस्य समुच्छ्रितं ध्वजं चिच्छेद। ततः हतरथात् तस्मात् उत्पतन्तं निशाचरं सः बाणैः हृदये विद्ध्वा चिच्छेद, सः च जडः अभवत्। तदनन्तरम् अप्रमेयात्मा सामर्षः रामः वेगवद्भिः त्रिभिः शरैः तस्य रक्षसः त्रीणि शिरांसि अपातयत्। रामबाणैः अभिपीडितः धूमशोणितोद्गारी सः समरस्थः निशाचरः पूर्वं पतितैः शिरोभिः सह भूमौ न्यपतत्। ‘धूमशोणितोद्गारी’ इति पदं भयङ्करं दृश्यं जनयति — कण्ठात् सधूमं रुधिरम् उद्गिरन् सः पतति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘बाष्पसहितं रुधिरम् उद्गिरन्’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। हतशेषाः खरसंश्रयाः राक्षसाः भग्नाः सन्तः व्याघ्रत्रस्ताः मृगाः इव द्रवन्ति स्म, न च क्वचित् तिष्ठन्ति स्म। तान् द्रवतः दृष्ट्वा रुषितः त्वरमाणः खरः तान् निवर्त्य राहुः चन्द्रमसम् इव रामम् एव अभिदुद्राव — एतेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे तयोः द्वन्द्वयुद्धं वर्ण्यते। अत्र वधस्य क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमं वक्षसि चतुर्दश बाणाः, ततः चत्वारः अश्वाः, ततः अष्टभिः सारथिः, ततः एकेन ध्वजः, ततः हृदये बाणाः, अन्ते च त्रिभिः शरैः त्रीणि शिरांसि। संख्यानां गणना वाल्मीकेः युद्धवर्णनस्य वैशिष्ट्यम्; तया पाठकस्य मनसि क्रियायाः स्पष्टं चित्रं स्थाप्यते। विंशतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः (षट्पादः) — ‘द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति’, ‘तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा’, ‘राममेवाभिदुद्राव’ इति; एषा त्रिपदी रचना सर्गान्ते वेगं वर्धयति। राहुचन्द्रमसोः उपमा अपि सूचिका — राहुः चन्द्रम् आक्रामति नाम, किन्तु तं ग्रसितुं न शक्नोति; ग्रहणम् अन्ते मुच्यते एव।

గత సర్గ చివర ఖరుడు స్వయంగా రథంతో రాముని ఎదుటకు బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అతని వాహినీపతి అయిన త్రిశిరుడు అనే రాక్షసుడు అతడు వెళ్తుండటం చూసి దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు. ‘వాహినీపతిః’ (సేనాపతి) అనే పదంతో అతని పదవి సూచించబడుతుంది — అతడు ఖరుని సేనలో ఒక నాయకుడు. అతడు అంటాడు — ‘పరాక్రమవంతుడనైన నన్ను నియోగించు, నువ్వు ఈ సాహసం నుండి వెనుదిరుగు; చూడు, మహాబాహువైన రాముణ్ణి యుద్ధంలో నేను పడగొడతాను. నీ ఎదుట సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, ఆయుధాన్ని తాకి ఒట్టు పెడుతున్నాను, రాక్షసులందరి చేతా వధించదగిన రాముణ్ణి నేను వధిస్తాను. ఈ రణంలో నేను ఇతనికి మృత్యువునవుతాను, లేదా ఇతడు నాకు; కాబట్టి నువ్వు యుద్ధోత్సాహాన్ని ఆపుకొని కొద్దిసేపు ప్రాశ్నికుడివిగా (తీర్పరిగా) ఉండు. రాముడు చంపబడితే నువ్వు సంతోషంగా జనస్థానానికి వెళ్తావు, లేదా నేను చంపబడితే రామునితో యుద్ధానికి వెళ్తావు.’ ‘ప్రాశ్నికః’ అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — వివాదంలో తీర్పు చెప్పేవాడు ప్రాశ్నికుడు; ఇక్కడ యుద్ధం ఇద్దరు వీరుల మధ్య వివాదంలా కల్పించబడింది. మృత్యువుపై లోభంతో అతడు ప్రసన్నం చేసుకున్న ఖరుడు ‘వెళ్ళు, యుద్ధం చేయి’ అని అనుమతి ఇస్తాడు, త్రిశిరుడు రాఘవుని ఎదుటకు వెళ్ళాడు. ‘మృత్యులోభాత్’ (మృత్యువుపై లోభంతో) అనే పదం అత్యంత మర్మస్పర్శి — త్రిశిరుడు విజయాన్ని కోరుకుంటాడు, కానీ వాస్తవానికి అతడు మృత్యువునే కోరుకుంటున్నాడని కవికి తెలుసు; ఈ ఒక్క పదంతో అతని భవిష్యత్ గతి ముందే సూచించబడింది. ఈ భాగంలో కవి రాక్షసపక్షపు అంతరంగ చిత్రాన్ని చూపిస్తాడు. ఖరుడు స్వయంగా వెళ్ళాలనుకుంటాడు, కానీ అతని సేనాపతే అతనిని ఆపుతాడు; దీనితో దూషణుని వధ తరువాత రాక్షసుల మనసులో సంశయం పుట్టిందని, వారు నాయకుని రక్షణను కోరుకుంటున్నారని తెలుస్తుంది. త్రిశిరుని మాట బయటికి శౌర్యపూర్ణమైనదే; అయినా జయపరాజయాలు రెండింటి సంభావ్యతనూ ఒప్పుకోవడం అతని భయానికి కూడా చిహ్నం.

త్రిశిరుడు గుర్రాలు కట్టిన ప్రకాశమానమైన రథంతోనే రణంలో రాముని మీదికి దూకాడు, మూడు శిఖరాల పర్వతంలా కనిపిస్తూ. పేరుకు తగిన ఉపమ ఇది — మూడు తలలు గలవాడు మూడు శిఖరాల పర్వతం వంటివాడు. మహామేఘంలా అతడు బాణధారల సమూహాలను విడుస్తూ నీటితో తడిసిన దుందుభి వంటి నాదం చేశాడు; తడిసిన దుందుభి ధ్వని గంభీరంగా ఉంటుంది కానీ మందంగా ఉంటుంది, కాబట్టి ఉపమతో అతని గర్జనలోని గాంభీర్యంతో పాటు కొంత మాంద్యం కూడా ధ్వనిస్తుంది. వస్తున్న ఆ రాక్షసుని చూసి రాఘవుడు పదునైన బాణాలను కదిలిస్తూ ధనుస్సుతో అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు. అతిబలులైన ఆ ఇద్దరి పోరాటం అప్పుడు సింహానికీ ఏనుగుకూ మధ్య జరిగినట్లు కోలాహలంగా జరిగింది. తరువాత త్రిశిరుని మూడు బాణాలతో నుదుటి మీద కొట్టబడిన, అసహనం గల రాముడు కోపంతో ఆవేశపడి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆహా, పరాక్రమశూరుడైన ఈ రాక్షసునికి ఇంతటి బలం, పువ్వుల వంటి బాణాలతో నా నుదుటి మీద గాయపరిచాడు! ఇప్పుడు నా ధనుర్జ్య నుండి విడిన బాణాలను కూడా స్వీకరించు.’ రాముని ఈ మాట పరిహాసగర్భితమూ ప్రతిజ్ఞాగర్భితమూ కూడా; ‘పువ్వుల వంటి’ అనే ఎగతాళితో అతడు ప్రతిపక్షపు దెబ్బను తుచ్ఛం చేస్తాడు, తరువాత తన దెబ్బను ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇలా చెప్పి మిక్కిలి ఆవేశంతో అతడు విషసర్పాల వంటి బాణాలను తీసుకున్నాడు. ఈ భాగంలో రెండు ఉపమలు ప్రధానం — పర్వతోపమ, సింహకుంజరోపమ. మొదటిదానితో త్రిశిరుని స్థూలతా ఎత్తూ చూపబడతాయి, రెండవదానితో యుద్ధపు సమానత. కానీ సింహకుంజరోపమలో ఎవరు సింహం, ఎవరు ఏనుగు అని కవి చెప్పడు; దానిని పాఠకుని బుద్ధికే వదిలేస్తాడు. రాముని నుదుటికి మూడు బాణాలు తగిలాయి — ఈ సర్గలో అతనికి తగిలిన ఒకే ఒక్క గాయం ఇదే, అది అతనికి కోపం తెప్పిస్తుంది. వాల్మీకి రాముడు సాధారణంగా శాంతుడు, కానీ అవమానం జరిగినప్పుడు మాట్లాడతాడు; అతని మాట కూడా కఠినం కాదు, ఎగతాళితో కూడినది. బాణాలకు ‘ఆశీవిషోపమాన్’ (విషసర్పాల వంటి) అనే విశేషణంతో ప్రతిస్పందన తీవ్రత సూచించబడుతుంది.

కోపించిన రాముడు త్రిశిరుని వక్షస్సులో పద్నాలుగు బాణాలను నాటాడు. తరువాత వంగిన కణుపులు గల నాలుగు బాణాలతో తేజస్వి అతని నాలుగు గుర్రాలనూ పడగొట్టాడు, ఎనిమిది బాణాలతో సారథిని రథం మీదనే పడగొట్టాడు. ఒక్క బాణంతో రాముడు అతని ఎత్తైన ధ్వజాన్ని ఖండించాడు. తరువాత చచ్చిన ఆ రథం నుండి పైకి ఎగురుతున్న నిశాచరుని బాణాలతో హృదయంలో గుచ్చి ఛేదించాడు, అతడు జడుడయ్యాడు. ఆ తరువాత అప్రమేయాత్ముడైన రాముడు అసహనంతో వేగవంతమైన మూడు బాణాలతో ఆ రాక్షసుని మూడు తలలనూ పడగొట్టాడు. రామబాణాలతో మిక్కిలి బాధించబడి, పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ, యుద్ధంలో నిలిచిన ఆ నిశాచరుడు ముందే పడిన తలలతో పాటు నేల మీద పడ్డాడు. ‘ధూమశోణితోద్గారీ’ (పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కేవాడు) అనే పదం భయంకరమైన దృశ్యాన్ని పుట్టిస్తుంది — కంఠం నుండి పొగతో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ అతడు పడిపోతాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆవిరితో కూడిన రక్తాన్ని కక్కుతూ’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. చావగా మిగిలిన, ఖరుని ఆశ్రయించిన రాక్షసులు చెదిరిపోయి, పులికి భయపడిన లేళ్ళలా పరుగెత్తారు, ఎక్కడా నిలవలేదు. వారు పరుగెత్తడం చూసి కోపించి తొందరపడుతున్న ఖరుడు వారిని వెనక్కి మళ్ళించి, రాహువు చంద్రుని మీదికి దూకినట్లు రాముని మీదికే దూకాడు — దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో వారిద్దరి ద్వంద్వయుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. ఇక్కడ వధక్రమం సునిశ్చితం — మొదట వక్షస్సులో పద్నాలుగు బాణాలు, తరువాత నాలుగు గుర్రాలు, తరువాత ఎనిమిది బాణాలతో సారథి, తరువాత ఒక్క బాణంతో ధ్వజం, తరువాత హృదయంలో బాణాలు, చివరకు మూడు బాణాలతో మూడు తలలు. సంఖ్యల గణన వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనకు వైశిష్ట్యం; దానితో పాఠకుని మనసులో క్రియ యొక్క స్పష్టమైన చిత్రం నిలుపబడుతుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో (ఆరు పాదాలతో) కూడినది — ‘ద్రవంతి స్మ న తిష్ఠంతి’, ‘తాన్ఖరో ద్రవతో దృష్ట్వా’, ‘రామమేవాభిదుద్రావ’ అని; ఈ త్రిపదీ రచన సర్గ చివర వేగాన్ని పెంచుతుంది. రాహుచంద్రుల ఉపమ కూడా సూచకమైనది — రాహువు చంద్రుని మీద దాడి చేస్తాడు సరే, కానీ అతనిని మింగలేడు; గ్రహణం చివరకు విడిపోతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் கரன் தானே தேரில் ராமனை நோக்கிப் புறப்பட்டிருந்தான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனுடைய படைத்தலைவனான திரிசிரஸ் என்ற ராக்ஷசன், அவன் புறப்படுவதைக் கண்டு அருகே வந்து இவ்வாறு சொன்னான். ‘வாஹினீபதி:’ (படைத்தலைவன்) என்ற சொல்லால் அவன் பதவி குறிப்பிடப்படுகிறது — அவன் கரனின் படையின் தலைவர்களில் ஒருவன். அவன் சொல்கிறான்: ‘வீரனான என்னை நியமி; நீ இந்தத் துணிச்சலிலிருந்து விலகி நில்; பார், நீண்ட கைகளுடைய ராமனைப் போரில் வீழ்த்திக் காட்டுகிறேன். உன் முன்னால் உண்மையாகச் சபதம் செய்கிறேன், ஆயுதத்தைத் தொட்டு ஆணையிடுகிறேன் — ராக்ஷசர்கள் அனைவராலும் கொல்லப்படத் தக்க ராமனை நான் கொல்வேன். இந்தப் போரில் நான் இவனுக்கு மரணமாவேன், அல்லது இவன் எனக்கு; ஆகவே நீ போர் ஆர்வத்தை அடக்கிக்கொண்டு சற்று நேரம் நடுவனாக இரு. ராமன் கொல்லப்பட்டால் நீ மகிழ்ச்சியுடன் ஜனஸ்தானத்துக்குச் செல்வாய்; நான் கொல்லப்பட்டால் ராமனுடன் போரிடச் செல்வாய்.’ ‘ப்ராச்னிக:’ என்ற சொல் சுவையானது — வழக்கில் தீர்ப்பளிப்பவனாக நிற்பவனே ப்ராச்னிகன் (நடுவன்); இங்கே போர் இரு வீரர்களுக்கு இடையிலான வழக்குபோலக் கற்பனை செய்யப்படுகிறது. மரணத்தின் மீதான ஆசையால் அவனால் மகிழ்விக்கப்பட்ட கரன் ‘போ, போரிடு’ என்று அனுமதியளிக்கிறான்; திரிசிரஸும் ராகவனை நோக்கிச் சென்றான். ‘ம்ருத்யுலோபாத்’ (மரணத்தின் மீதான ஆசையால்) என்ற சொல் மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவது — திரிசிரஸ் வெற்றியை விரும்புகிறான், ஆனால் உண்மையில் அவன் மரணத்தையே விரும்புகிறான் என்பதைக் கவி அறிகிறார்; இந்த ஒரே சொல்லால் அவனுடைய வரப்போகும் கதி முன்பே குறிப்பிடப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் கவி ராக்ஷசர் தரப்பின் உட்சித்திரத்தைக் காட்டுகிறார். கரன் தானே செல்ல விரும்புகிறான், ஆனால் அவனுடைய சொந்தப் படைத்தலைவனே அவனைத் தடுக்கிறான்; இதனால் தூஷணனின் வதத்துக்குப் பின் ராக்ஷசர்களின் மனத்தில் ஐயம் உண்டாகிவிட்டது, அவர்கள் தலைவனைக் காக்க விரும்புகிறார்கள் என்பது தெரிகிறது. திரிசிரஸின் சொல் வெளியே வீரம் நிறைந்ததுதான்; ஆயினும் வெற்றி தோல்வி இரண்டுக்குமான வாய்ப்பை ஒப்புக்கொள்வது அவனுடைய அச்சத்தின் அடையாளமும் ஆகும்.

திரிசிரஸ் குதிரைகள் பூட்டிய ஒளிவீசும் தேரில் போரில் ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான்; மூன்று சிகரங்களுடைய மலைபோல் தோன்றினான். இந்த உவமை பெயருக்கு ஏற்றது — மூன்று தலைகளுடையவன் மூன்று சிகர மலைபோல். பெருமேகம்போல் அம்புத் தாரைத் தொகுதிகளைப் பொழிந்தபடி, நீரில் நனைந்த முரசுபோல் முழங்கினான்; நனைந்த முரசின் ஒலி ஆழமானது ஆனால் மந்தமானது; ஆகவே உவமையால் அவனுடைய முழக்கத்தின் ஆழத்தோடு சற்று மந்தமும் தொனிக்கிறது. வரும் அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு ராகவன் கூரிய அம்புகளை அசைத்தபடி வில்லால் அவனை எதிர்கொண்டான். மிகுந்த வலிமையுடைய அந்த இருவரின் மோதல் அப்போது சிங்கத்துக்கும் யானைக்கும் இடையிலானதுபோல் பேரிரைச்சலுடன் நிகழ்ந்தது. பிறகு திரிசிரஸால் மூன்று அம்புகளால் நெற்றியில் தாக்கப்பட்ட, பொறுமையற்ற, கோபமுற்ற ராமன் ஆவேசத்துடன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘ஆஹா, வீரத்தில் சூரனான இந்த ராக்ஷசனுக்கு இத்தகைய வலிமை! இவனால் மலர்களால் போன்ற அம்புகளால் என் நெற்றியில் காயப்பட்டேன்! இப்போது என் வில்நாணிலிருந்து விடுபடும் அம்புகளையும் ஏற்றுக்கொள்.’ ராமனின் இந்தச் சொல் கேலியும் பொதிந்தது, சபதமும் பொதிந்தது; ‘மலர்களால் போன்ற’ என்ற கேலியால் அவன் எதிரியின் தாக்குதலை அற்பமாக்குகிறான், பிறகு தன் தாக்குதலைச் சபதம் செய்கிறான். இவ்வாறு சொல்லி மிகுந்த ஆவேசத்துடன் அவன் விஷப்பாம்பு போன்ற அம்புகளை எடுத்தான். இந்தப் பகுதியில் இரண்டு உவமைகள் முதன்மையானவை — மலை உவமையும், சிங்கம் யானை உவமையும். முதலாவதால் திரிசிரஸின் பருமனும் உயரமும் காட்டப்படுகின்றன; இரண்டாவதால் போரின் சமநிலை. ஆனால் சிங்கம் யானை உவமையில் யார் சிங்கம், யார் யானை என்று கவி சொல்லவில்லை; அதை வாசகரின் அறிவுக்கே விட்டுவிடுகிறார். ராமனின் நெற்றியில் மூன்று அம்புகள் பட்டன — இந்தச் சர்க்கத்தில் அவனுக்கு ஏற்பட்ட ஒரே காயம் இதுவே; அது அவனைக் கோபமூட்டுகிறது. வால்மீகியின் ராமன் பெரும்பாலும் அமைதியானவன்; ஆனால் அவமதிக்கப்படும்போது அவன் பேசவே செய்கிறான்; அவனுடைய சொல்லும் கடுமையானதல்ல, கேலி கலந்தது. ‘ஆசீவிஷோபமான்’ (விஷப்பாம்பு போன்ற) என்ற அம்புகளின் அடைமொழியால் அவனுடைய பதிலடியின் கடுமை குறிப்பிடப்படுகிறது.

கோபமுற்ற ராமன் திரிசிரஸின் மார்பில் பதினான்கு அம்புகளை எய்தான். பிறகு தேஜஸ் மிக்க அவன் வளைந்த கணுக்களுடைய நான்கு அம்புகளால் அவனுடைய நான்கு குதிரைகளையும் வீழ்த்தினான்; எட்டு அம்புகளால் தேரோட்டியைத் தேர்த்தட்டிலேயே வீழ்த்தினான். ஒரே அம்பால் ராமன் அவனுடைய உயர்ந்த கொடியை அறுத்தான். பிறகு அழிந்த தேரிலிருந்து குதித்தெழுந்த அந்த இரவுலாவியை அம்புகளால் இதயத்தில் துளைத்து அறுத்தான்; அவன் செயலற்றவனானான். அதன்பின் அளவிடற்கரிய ஆன்மாவுடைய ராமன் சினத்துடன் வேகமான மூன்று அம்புகளால் அந்த ராக்ஷசனின் மூன்று தலைகளையும் வீழ்த்தினான். ராமனின் அம்புகளால் வாட்டப்பட்டு, புகையும் இரத்தமும் கக்கியபடி போர்க்களத்தில் நின்ற அந்த இரவுலாவி, முன்பே விழுந்த தன் தலைகளோடு தரையில் விழுந்தான். ‘தூமசோணிதோத்காரீ’ (புகையும் இரத்தமும் கக்குபவன்) என்ற சொல் பயங்கரமான காட்சியை எழுப்புகிறது — கழுத்திலிருந்து புகையுடன் இரத்தத்தைக் கக்கியபடி அவன் விழுகிறான்; இந்தி உரையும் ‘ஆவியுடன் இரத்தம் கக்கியபடி’ என்று அதே பொருளைப் பின்பற்றுகிறது. கொல்லப்பட்டது போக எஞ்சிய, கரனைச் சார்ந்திருந்த ராக்ஷசர்கள் சிதைந்து, புலியைக் கண்டு அஞ்சிய மான்கள்போல் ஓடினர்; எங்கும் நிற்கவில்லை. அவர்கள் ஓடுவதைக் கண்டு சினமுற்ற கரன் விரைந்து அவர்களைத் திருப்பி, ராகு சந்திரனை நோக்கிப் பாய்வதுபோல் ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான் — இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்கள் இருவரின் தனிப்போர் விவரிக்கப்படுகிறது. இங்கே வதத்தின் வரிசை துல்லியமானது — முதலில் மார்பில் பதினான்கு அம்புகள், பிறகு நான்கு குதிரைகள், பிறகு எட்டு அம்புகளால் தேரோட்டி, பிறகு ஒன்றால் கொடி, பிறகு இதயத்தில் அம்புகள், இறுதியில் மூன்று அம்புகளால் மூன்று தலைகள். எண்களைக் கணக்கிடுவது வால்மீகியின் போர் வர்ணனையின் சிறப்பியல்பு; அதனால் வாசகரின் மனத்தில் செயலின் தெளிவான சித்திரம் நிலைநிறுத்தப்படுகிறது. இருபதாம் சுலோகம் மூன்று அரைகளைக் கொண்டது (ஆறு பாதங்கள்) — ‘த்ரவந்தி ஸ்ம ந திஷ்டந்தி’ (ஓடினர், நிற்கவில்லை), ‘தான்கரோ த்ரவதோ த்ருஷ்ட்வா’ (ஓடும் அவர்களைக் கரன் கண்டு), ‘ராமமேவாபிதுத்ராவ’ (ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான்); இந்த மூவடி அமைப்பு சர்க்கத்தின் இறுதியில் வேகத்தைக் கூட்டுகிறது. ராகு சந்திர உவமையும் குறிப்பு உடையது — ராகு சந்திரனைத் தாக்குவதுபோல் தோன்றினாலும் அவனை விழுங்க இயலாது; கிரகணம் இறுதியில் விடுபடவே செய்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನು ಸ್ವತಃ ರಥದಲ್ಲಿ ರಾಮನತ್ತ ಹೊರಟಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇನಾನಾಯಕನಾದ ತ್ರಿಶಿರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಅವನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ವಾಹಿನೀಪತಿಃ’ (ಸೇನಾನಾಯಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಾನ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸು, ನೀನು ಈ ಸಾಹಸದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿ; ನೋಡು, ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ವಧೆಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಈ ರಣದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಇವನು ನನಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ತಡೆದು ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿರ್ಣಾಯಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲು. ರಾಮನು ಹತನಾದರೆ ನೀನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವೆ, ನಾನು ಹತನಾದರೆ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.’ ‘ಪ್ರಾಶ್ನಿಕಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ವಿವಾದದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವವನು ಪ್ರಾಶ್ನಿಕ; ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ನಡುವಿನ ವಿವಾದದಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೃತ್ಯುವಿನ ಆಸೆಯಿಂದ (ವಿಜಯದ ಆಸೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು) ಅವನಿಂದ ಒಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ‘ಹೋಗು, ಹೋರಾಡು’ ಎಂದು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ತ್ರಿಶಿರನು ರಾಘವನತ್ತ ಹೊರಟನು. ‘ಮೃತ್ಯುಲೋಭಾತ್’ (ಮೃತ್ಯುವಿನ ಆಸೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಹದು — ತ್ರಿಶಿರನು ವಿಜಯವನ್ನು ಆಸೆಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಆಸೆಪಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕವಿಗೆ ಗೊತ್ತು; ಈ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗತಿ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದ ಆಂತರಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನದೇ ಸೇನಾನಾಯಕನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದೂಷಣನ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟಿದೆ, ಅವರು ನಾಯಕನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ತ್ರಿಶಿರನ ಮಾತು ಹೊರಗೆ ಶೌರ್ಯಪೂರ್ಣವೇ; ಆದರೂ ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳೆರಡರ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವನ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು.

ತ್ರಿಶಿರನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಹೊಳೆಯುವ ರಥದಲ್ಲೇ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು, ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತ. ಈ ಉಪಮೆ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ಯಾರಿಗೆ ಮೂರು ತಲೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತದಂತೆ. ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಅವನು ಬಾಣಧಾರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ನೀರಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ದುಂದುಭಿಯಂತಹ ನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಒದ್ದೆಯಾದ ದುಂದುಭಿಯ ಧ್ವನಿ ಗಂಭೀರವಾದರೂ ಮಂದವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಗರ್ಜನೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯದೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾಂದ್ಯವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಝಳಪಿಸುತ್ತ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು. ಅತಿಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಹೋರಾಟವು ಆಗ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಹೋರಾಟದಂತೆ ತುಮುಲವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಿರನಿಂದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಗೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅಸಹನಶೀಲನಾದ ರಾಮನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಸಂರಬ್ಧನಾಗಿ ಹೀಗೆಂದನು — ‘ಆಹಾ, ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶೂರನಾದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಲ ಇಂತಹದು, ಇದರಿಂದ ನಾನು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ! ಈಗ ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ರಾಮನ ಈ ಮಾತು ಪರಿಹಾಸಗರ್ಭಿತವೂ ಹೌದು, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಗರ್ಭಿತವೂ ಹೌದು; ‘ಪುಷ್ಪೈಃ ಇವ’ (ಹೂವುಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತುಚ್ಛೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂರಬ್ಧನಾದ ಅವನು ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ — ಪರ್ವತದ ಉಪಮೆ ಮತ್ತು ಸಿಂಹ-ಆನೆಯ ಉಪಮೆ. ಮೊದಲನೆಯದರಿಂದ ತ್ರಿಶಿರನ ಸ್ಥೂಲತೆಯೂ ಎತ್ತರವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಮಬಲ. ಆದರೆ ಸಿಂಹ-ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಿಂಹ, ಯಾರು ಆನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಓದುಗನ ಬುದ್ಧಿಗೇ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಹಣೆಗೆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ತಾಗಿದವು — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾದ ಏಕೈಕ ಗಾಯ ಇದೇ, ಅದು ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಾಂತನು, ಆದರೆ ಅವಮಾನವಾದಾಗ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತಾದರೋ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಉಪಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾನ್’ (ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ) ಎಂಬ ಬಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ತ್ರಿಶಿರನ ಎದೆಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಅನಂತರ ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ತೇಜಸ್ವಿಯು ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದನು, ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ರಥದ ಪೀಠದಲ್ಲೇ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ರಾಮನು ಅವನ ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ನಾಶವಾದ ಆ ರಥದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರನನ್ನು ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅವನು ಜಡನಾದನು. ಅನಂತರ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯ, ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ವೇಗವುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿದನು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ, ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಮರನಿರತ ನಿಶಾಚರನು ಮೊದಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಲೆಗಳೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದನು. ‘ಧೂಮಶೋಣಿತೋದ್ಗಾರೀ’ (ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುವವನು) ಎಂಬ ಪದ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಕೊರಳಿನಿಂದ ಹೊಗೆಸಹಿತವಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಹಬೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ, ಖರನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಮುರಿದುಬಿದ್ದು, ಹುಲಿಯಿಂದ ಹೆದರಿದ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ ಓಡತೊಡಗಿದರು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ಖರನು ಆತುರದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನತ್ತ ಎರಗುವಂತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು — ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಧೆಯ ಕ್ರಮ ಸುನಿಶ್ಚಿತ — ಮೊದಲು ಎದೆಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು, ಅನಂತರ ಎಂಟು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾರಥಿ, ಅನಂತರ ಒಂದರಿಂದ ಧ್ವಜ, ಅನಂತರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಬಾಣಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ತಲೆಗಳು. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಎಣಿಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ; ಅದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ (ಆರು ಪಾದಗಳು) — ‘ದ್ರವಂತಿ ಸ್ಮ ನ ತಿಷ್ಠಂತಿ’, ‘ತಾನ್ಖರೋ ದ್ರವತೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’, ‘ರಾಮಮೇವಾಭಿದುದ್ರಾವ’ ಎಂದು; ಈ ಮೂರು ಭಾಗಗಳ ರಚನೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಹು-ಚಂದ್ರರ ಉಪಮೆಯೂ ಸೂಚಕ — ರಾಹುವು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಡಲಾರನು; ಗ್ರಹಣ ಕೊನೆಗೆ ಬಿಡುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഖരൻ സ്വയം രഥത്തിൽ രാമന്റെ നേർക്കു പുറപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവന്റെ സേനാനായകനായ ത്രിശിരസ്സ് എന്ന രാക്ഷസൻ അവൻ പോകുന്നതു കണ്ട് അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘വാഹിനീപതി’ (സേനാനായകൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ സ്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഖരന്റെ സൈന്യത്തിലെ നായകന്മാരിൽ ഒരാൾ. അവൻ പറയുന്നു: ‘വിക്രമശാലിയായ എന്നെ നിയോഗിക്കുക; നീ ഈ സാഹസത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുക; നോക്കൂ, മഹാബാഹുവായ രാമനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തും. നിന്റെ മുന്നിൽ ഞാൻ സത്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ആയുധം തൊട്ട് ശപഥം ചെയ്യുന്നു — എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരാലും വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനായ രാമനെ ഞാൻ വധിക്കും. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഒന്നുകിൽ ഞാൻ ഇവന്റെ മൃത്യുവാകും, അല്ലെങ്കിൽ ഇവൻ എന്റേത്; അതിനാൽ നീ യുദ്ധോത്സാഹം അടക്കി ഒരു മുഹൂർത്തം വിധികർത്താവായി നിൽക്കുക. രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ നീ ഹൃഷ്ടനായി ജനസ്ഥാനത്തേക്കു മടങ്ങും; ഞാൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രാമനോടു യുദ്ധത്തിനു പോകും.’ ‘പ്രാശ്നികഃ’ എന്ന പദം രസകരമാണ് — തർക്കത്തിൽ വിധികർത്താവായി നിൽക്കുന്നവനാണ് പ്രാശ്നികൻ; ഇവിടെ യുദ്ധം രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിലുള്ള ഒരു തർക്കംപോലെ സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മൃത്യുലോഭത്താൽ (മരണത്തോടുള്ള ആർത്തിയാൽ) അവൻ പ്രസാദിപ്പിച്ച ഖരൻ ‘പോകൂ, യുദ്ധം ചെയ്യൂ’ എന്ന് അനുമതി നൽകുന്നു; ത്രിശിരസ്സ് രാഘവന്റെ നേർക്കു പോയി. ‘മൃത്യുലോഭാത്’ എന്ന പദം അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — ത്രിശിരസ്സ് ആർത്തിയോടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു വിജയമാണ്, എന്നാൽ യഥാർഥത്തിൽ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു മരണമാണെന്നു കവിക്കറിയാം; ഈ ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന ഗതി മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി രാക്ഷസപക്ഷത്തിന്റെ ആന്തരികചിത്രം കാണിക്കുന്നു. ഖരൻ സ്വയം പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെതന്നെ സേനാപതി അവനെ തടയുന്നു; ദൂഷണവധത്തിനുശേഷം രാക്ഷസന്മാരുടെ മനസ്സിൽ സംശയം ജനിച്ചുവെന്നും അവർ നേതാവിന്റെ രക്ഷ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെന്നും ഇതിൽനിന്ന് അറിയാം. ത്രിശിരസ്സിന്റെ വാക്കാകട്ടെ പുറമേ ശൗര്യപൂർണംതന്നെ; എങ്കിലും ജയപരാജയങ്ങൾ രണ്ടിന്റെയും സാധ്യത അംഗീകരിക്കുന്നത് അവന്റെ ഭയത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്.

കുതിരകളെ പൂട്ടിയ ശോഭയുള്ള രഥത്തിൽത്തന്നെ ത്രിശിരസ്സ് യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു — മൂന്നു ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പേരിന് അനുരൂപമാണ് ഈ ഉപമ — മൂന്നു തലകളുള്ളവൻ മൂന്നു ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവതംപോലെ. മഹാമേഘംപോലെ ശരധാരകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ നനഞ്ഞ പെരുമ്പറയുടേതുപോലുള്ള നാദം പുറപ്പെടുവിച്ചു; നനഞ്ഞ പെരുമ്പറയുടെ ശബ്ദം ഗംഭീരമെങ്കിലും മന്ദമാണ്; അതിനാൽ ഉപമയിലൂടെ അവന്റെ ഗർജനത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യത്തോടൊപ്പം അല്പം മാന്ദ്യവും ധ്വനിക്കുന്നു. വരുന്ന ആ രാക്ഷസനെ നോക്കി രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കുലുക്കിക്കൊണ്ട് വില്ലുമായി അവനെ നേരിട്ടു. അതിബലരായ ആ ഇരുവരുടെയും ഏറ്റുമുട്ടൽ അപ്പോൾ സിംഹവും ആനയും തമ്മിലെന്നപോലെ തുമുലമായി. പിന്നെ ത്രിശിരസ്സിന്റെ മൂന്ന് അമ്പുകൾ നെറ്റിയിൽ ഏറ്റ്, അമർഷിയായ രാമൻ കുപിതനും ക്ഷുബ്ധനുമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹോ, വിക്രമശൂരനായ ഈ രാക്ഷസന്റെ ബലം ഇത്രയുമാണ് — പൂക്കളെക്കൊണ്ടെന്നപോലെ അമ്പുകളാൽ എന്റെ നെറ്റിയിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു! ഇനി എന്റെ ഞാണിൽനിന്നു പായുന്ന അമ്പുകളും ഏറ്റുവാങ്ങുക.’ രാമന്റെ ഈ വാക്ക് പരിഹാസഗർഭവും പ്രതിജ്ഞാഗർഭവുമാണ്; ‘പൂക്കളെക്കൊണ്ടെന്നപോലെ’ എന്ന പരിഹാസത്താൽ അദ്ദേഹം എതിരാളിയുടെ പ്രഹരത്തെ നിസ്സാരമാക്കുന്നു, പിന്നെ സ്വന്തം പ്രഹരം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്ഷുബ്ധനായ അദ്ദേഹം വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള അമ്പുകളെടുത്തു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ രണ്ട് ഉപമകൾ പ്രധാനമാണ് — പർവതോപമയും സിംഹകുഞ്ജരോപമയും. ആദ്യത്തേതിലൂടെ ത്രിശിരസ്സിന്റെ സ്ഥൂലതയും ഉയരവും, രണ്ടാമത്തേതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യതയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സിംഹകുഞ്ജരോപമയിൽ ആരാണു സിംഹം, ആരാണ് ആന എന്നു കവി പറയുന്നില്ല; അതു വായനക്കാരന്റെ ബുദ്ധിക്കു വിടുന്നു. രാമന്റെ നെറ്റിയിൽ മൂന്ന് അമ്പുകൾ ഏറ്റു — ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടാകുന്ന ഏക മുറിവ് ഇതാണ്; അത് അദ്ദേഹത്തെ ക്രുദ്ധനാക്കുന്നു. വാല്മീകിയുടെ രാമൻ മിക്കപ്പോഴും ശാന്തനാണ്, എന്നാൽ അവമാനമുണ്ടാകുമ്പോൾ അദ്ദേഹം സംസാരിക്കുകതന്നെ ചെയ്യും; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കും കഠിനമല്ല, പരിഹാസം കലർന്നതാണ്. ‘ആശീവിഷോപമാൻ’ (വിഷസർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള) എന്ന അമ്പുകളുടെ വിശേഷണത്താൽ മറുപടിയുടെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്രുദ്ധനായ രാമൻ ത്രിശിരസ്സിന്റെ മാറിടത്തിൽ പതിനാല് അമ്പുകൾ എയ്തു. പിന്നെ ചരിഞ്ഞ മുട്ടുകളുള്ള നാല് അമ്പുകളാൽ ആ തേജസ്വി അവന്റെ നാലു കുതിരകളെ വീഴ്ത്തി; എട്ട് അമ്പുകളാൽ സാരഥിയെ രഥത്തട്ടിൽത്തന്നെ വീഴ്ത്തി. ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് രാമൻ അവന്റെ ഉയർന്ന കൊടി മുറിച്ചു. പിന്നെ തകർന്ന ആ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയെഴുന്നേൽക്കുന്ന നിശാചരനെ അദ്ദേഹം അമ്പുകളാൽ ഹൃദയത്തിൽ തുളച്ചു പിളർന്നു; അവൻ ജഡനായി. അനന്തരം അപ്രമേയാത്മാവായ രാമൻ അമർഷത്തോടെ വേഗമുള്ള മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ ആ രാക്ഷസന്റെ മൂന്നു തലകളും വീഴ്ത്തി. രാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി, പുകയും ചോരയും തുപ്പിക്കൊണ്ട്, യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിന്ന ആ നിശാചരൻ നേരത്തെ വീണ തലകളോടൊപ്പം നിലത്തു വീണു. ‘ധൂമശോണിതോദ്ഗാരീ’ (പുകയും ചോരയും തുപ്പുന്നവൻ) എന്ന പദം ഭയങ്കരമായ ഒരു ദൃശ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നു — കഴുത്തിൽനിന്നു പുകയോടുകൂടിയ ചോര തുപ്പിക്കൊണ്ട് അവൻ വീഴുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ആവിയോടുകൂടി ചോര തുപ്പിക്കൊണ്ട്’ എന്ന അതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ടവരിൽ ശേഷിച്ച, ഖരനെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന രാക്ഷസന്മാർ തകർന്ന്, പുലിയെക്കണ്ടു പേടിച്ച മാനുകളെപ്പോലെ ഓടി; എവിടെയും നിന്നില്ല. അവർ ഓടുന്നതു കണ്ട് രോഷാകുലനായ ഖരൻ തിടുക്കത്തിൽ അവരെ തിരിച്ചുനിർത്തി, രാഹു ചന്ദ്രന്റെ നേർക്കെന്നപോലെ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു — ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഇരുവരുടെയും ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ വധത്തിന്റെ ക്രമം സുനിശ്ചിതമാണ് — ആദ്യം മാറിടത്തിൽ പതിനാല് അമ്പുകൾ, പിന്നെ നാലു കുതിരകൾ, പിന്നെ എട്ട് അമ്പുകളാൽ സാരഥി, പിന്നെ ഒന്നുകൊണ്ടു കൊടി, പിന്നെ ഹൃദയത്തിൽ അമ്പുകൾ, ഒടുവിൽ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ മൂന്നു തലകൾ. സംഖ്യകളുടെ എണ്ണൽ വാല്മീകിയുടെ യുദ്ധവർണനയുടെ വൈശിഷ്ട്യമാണ്; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ക്രിയയുടെ വ്യക്തമായ ചിത്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ് (ആറു പാദങ്ങൾ) — ‘ദ്രവന്തി സ്മ ന തിഷ്ഠന്തി’ (ഓടി, നിന്നില്ല), ‘താൻഖരോ ദ്രവതോ ദൃഷ്ട്വാ’ (ഓടുന്ന അവരെ ഖരൻ കണ്ട്), ‘രാമമേവാഭിദുദ്രാവ’ (രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു); ഈ ത്രിപദിരചന സർഗാന്തത്തിൽ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാഹുവിന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും ഉപമയും സൂചകമാണ് — രാഹു ചന്ദ്രനെ ആക്രമിക്കുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ അവനെ വിഴുങ്ങാൻ കഴിയുന്നില്ല; ഗ്രഹണം ഒടുവിൽ വിടുകതന്നെ ചെയ്യും.

At the close of the previous sarga Khara himself had set out in his chariot to face Rāma. As he was going, the commander of his forces, a rākṣasa named Triśiras, came up to him and spoke. The title "commander of the forces" tells us his rank: he was one of the leaders of Khara's army. "Send me," he said, "for I have the valour for it, and hold yourself back from this rash venture. Watch me bring the great-armed Rāma down in battle. I promise you truly, and I lay my hand on my weapon as I swear it, that I will kill Rāma, whom every rākṣasa has reason to want dead. In this fight either I shall be his death or he shall be mine, so curb your eagerness for battle and be the judge of it for a while. If Rāma is killed you can go back to Janasthāna rejoicing; if I am killed, then you can go out and fight him yourself." The word he uses for "judge" is the one for an umpire who settles a dispute, as though the battle were a contest between two champions with Khara looking on. Won over by these words, Khara said, "Go and fight," and Triśiras set out towards Rāghava. The poet says Khara agreed "out of a greed for death", and the phrase is pointed: Triśiras hungered for victory, but what he was truly reaching for was his own death, and with that one expression his fate is foretold. The passage also lets us see inside the rākṣasa camp. Khara wanted to go himself, yet his own general held him back, which shows that after Dūṣaṇa's death doubt had crept into the rākṣasas' minds and they wanted their leader kept safe. Triśiras's speech sounds bold, but in granting that he might lose as well as win he betrays his own fear.

Triśiras charged at Rāma on a shining chariot drawn by horses, looking like a mountain with three peaks, an image that suits his name, for he was the three-headed one. Like a great cloud he loosed torrents of arrows, and gave a roar like a rain-soaked drum; such a drum sounds deep but dull, so the simile conveys both the depth of his roar and a certain heaviness in it. Seeing the rākṣasa coming, Rāghava met him with his bow, shaking out his sharpened arrows, and the clash between the two, both immensely strong, became as tumultuous as a fight between a lion and an elephant. Then Triśiras struck Rāma on the forehead with three arrows, and Rāma, who could not bear an insult, grew angry and said in fury, "Ah, so this is the strength of this rākṣasa who boasts of his valour, whose arrows grazed my forehead like flowers! Now take mine in return, arrows sped from the string of my bow." His words were at once a jest and a vow: by calling the enemy's arrows flowers he made light of the blow, and then promised a blow of his own. With that, in great fury, he took up arrows like venomous serpents. Two similes govern the scene. The mountain shows Triśiras's bulk and height, the lion and elephant show that the fight was evenly matched, though the poet does not say which of them is the lion and which the elephant, leaving that for the reader to decide. The three arrows in his forehead are the only wound Rāma takes in this sarga, and they stir his anger. Vālmīki's Rāma is usually calm, but when insulted he does speak out, and even then his words are not harsh but mocking. Calling his arrows venomous serpents tells us how fierce his answer would be.

In his anger Rāma drove fourteen arrows into Triśiras's chest. Then, with four arrows with well-set joints, the brilliant prince brought down his four horses, and with eight he struck the charioteer dead on his seat. With a single arrow he cut down the tall banner on the chariot. As the night-rover leapt up from his ruined chariot, Rāma pierced him through the heart and he stood stunned. Then Rāma, whose being is beyond measure, full of indignation, struck off the rākṣasa's three heads with three swift arrows. Tormented by Rāma's arrows, belching smoke and blood, the rākṣasa who had stood on the field fell to the ground beside the heads that had fallen before him; the phrase paints a terrible sight, blood gushing from his throat with a smoky vapour. The rākṣasas left alive, Khara's followers, broke and ran like deer terrified by a tiger and would not stand anywhere. Seeing them flee, Khara in a rage turned them back in haste and rushed at Rāma himself, as Rāhu rushes at the moon. So the sarga ends, and the next describes the single combat between the two. The order of the killing is carefully set out: fourteen arrows in the chest, then the four horses, then eight arrows for the charioteer, one for the banner, arrows to the heart, and at the last three arrows for the three heads. Counting the arrows in this way is a mark of Vālmīki's battle scenes, and it fixes a clear picture of the action in the reader's mind. The last verse runs to three lines instead of two, the flight of the rākṣasas, Khara seeing them run, and Khara charging Rāma, and the extra line quickens the pace as the sarga closes. The simile of Rāhu and the moon is telling too: Rāhu may seize the moon, but he cannot swallow it, and every eclipse ends with the moon set free.