पूर्वसर्गान्ते अवशिष्टाः राक्षसाः रामस्य अभिमुखं गन्तुम् अपि असमर्थाः जाताः आसन्। अत्र दूषणः स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य प्रतिक्रियां करोति। सः महाबाहुः भीमवेगान् दुरासदान् समरेषु अनिवर्तिनः च पञ्चसहस्रान् राक्षसान् संदिदेश। ‘अनिवर्तिनः’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — ये युद्धात् पृष्ठं न दर्शयन्ति, तादृशाः एव चिताः, यतः साधारणाः सैनिकाः पूर्वम् एव भग्नाः। ते शूलैः, पट्टिशैः, खड्गैः, शिलावर्षैः, द्रुमैः, अविच्छिन्नैः शरवर्षैः च तं रामं समन्ततः ववर्षुः। तत् द्रुमाणां शिलानां च प्राणहरं महत् वर्षं धर्मात्मा राघवः तीक्ष्णसायकैः प्रतिजग्राह। ‘धर्मात्मा’ इति पदं कविः अत्र एव प्रयुङ्क्ते — संहारकाले अपि सः धर्मात्मा एव, यतः तस्य युद्धं ऋषीणां रक्षणार्थम्। तत् वर्षं प्रतिगृह्य निमीलितः वृषभः इव सः क्षणं स्थित्वा सर्वेषां राक्षसानां वधार्थं परमं क्रोधं लेभे। वृषभस्य उपमा सार्थका — वृषभः वर्षति मेघे नेत्रे निमील्य स्थिरः तिष्ठति, पश्चात् च वेगेन प्रहरति। ततः क्रोधसमाविष्टः तेजसा प्रदीप्तः इव रामः दूषणसहितं सर्वं सैन्यं सर्वतः शरैः अभ्यकिरत्। अस्मिन् खण्डे कविः युद्धस्य नूतनं पर्व आरभते। पूर्वं सामान्याः राक्षसाः प्रवृत्ताः आसन्; अधुना सेनापतिना एव चिताः विशिष्टाः योधाः प्रेष्यन्ते। तेषाम् आयुधानि अपि भिन्नानि — केवलं शराः न, अपि तु शिलाः वृक्षाः च, यत् तेषाम् आसुरं बलं सूचयति। रामस्य प्रतिक्रिया तु शान्ता एव — सः प्रथमं वर्षं सहते, ततः क्रोधं धारयति, पश्चात् च प्रहरति। एषा त्रिविधा गतिः तस्य धैर्यस्य एव परिचायिका।

ततः शत्रुदूषणः सेनापतिः दूषणः क्रुद्धः सन् अशनिकल्पैः शरैः राघवं समवारयत्। ‘शत्रुदूषणः’ इति तस्य नाम्नः एव व्याख्या — यः शत्रून् दूषयति सः दूषणः। सुसंक्रुद्धः रामः तु क्षुरेण नाम बाणेन तस्य महत् धनुः चिच्छेद, चतुर्भिः च शरैः चतुरः हयान् जघान; तीक्ष्णैः शरैः अश्वान् हत्वा अर्धचन्द्रेण च सारथेः शिरः जहार, त्रिभिः च शरैः तस्य वक्षसि विव्याध। एवं छिन्नधन्वा, विरथः, हताश्वः, हतसारथिः च सः अभवत् — रथिनः चत्वारि अङ्गानि युगपत् नष्टानि। तदा सः गिरिशृङ्गाभं रोमहर्षणं परिघं जग्राह, यः काञ्चनैः पट्टैः वेष्टितः, देवसैन्यस्य अपि मर्दनसमर्थः, आयसैः तीक्ष्णैः शङ्कुभिः कीर्णः, शत्रुवसया उक्षितः, वज्राशनिसमस्पर्शः, परेषां गोपुराणि अपि दारयितुं क्षमः च आसीत्। आयुधस्य एतावत् विस्तृतं वर्णनं कविः प्रयोजनेन एव करोति — यावत् भयंकरम् आयुधं, तावत् एव अधिका तस्य निष्फलता। तं महोरगसंकाशं परिघं गृहीत्वा क्रूरकर्मा निशाचरः दूषणः रामम् अभ्यपतत्। अभिपतमानस्य तस्य राघवः द्वाभ्यां शराभ्यां हस्ताभरणसहितौ भुजौ चिच्छेद। भ्रष्टः सः महाकायः परिघः छिन्नहस्तस्य अग्रतः शक्रध्वजः इव रणमूर्धनि पपात। विकीर्णाभ्यां कराभ्यां सह दूषणः अपि भुवि पपात, विशीर्णाभ्यां विषाणाभ्यां सह पतन् मनस्वी महागजः इव। दूषणस्य वधः अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकं विस्तरेण वर्णितः, यतः सः खरस्य अनन्तरं द्वितीयः प्रधानः योधा आसीत्। कविः प्रथमं तस्य रथस्य विनाशं दर्शयति, ततः तस्य अन्तिमम् आयुधं परिघं वर्णयति, अन्ते च तस्य भुजयोः छेदम्। परिघस्य वर्णने चत्वारि विशेषणानि प्रयुक्तानि — काञ्चनपट्टवेष्टितत्वम्, आयसशङ्कुकीर्णत्वम्, वज्रस्पर्शत्वम्, गोपुरदारणसामर्थ्यं च। एतैः सर्वैः श्रोतुः मनसि महत् भयम् उत्पाद्यते, ततः च तत् भयम् एकेन एव श्लोकेन निवार्यते, यत्र द्वाभ्यां शराभ्यां भुजौ छिन्नौ। महागजस्य उपमायां ‘मनस्वी’ इति पदं करुणरसं स्पृशति — दन्तहीनः गजः बलहीनः एव, तथा एव बाहुहीनः वीरः। ‘शक्रध्वज इवाग्रतः’ इति उपमा अपि सार्थका — इन्द्रध्वजः महोत्सवान्ते भूमौ निपात्यते; तथा एव राक्षसस्य गर्वचिह्नं तत् परिघरूपम् आयुधं तस्य एव अग्रतः पतितम्।

रणे निहतं दूषणं भूमौ पतितं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि ‘साधु साधु’ इति वदन्ति काकुत्स्थम् अपूजयन्। भूतानां सा प्रशंसा रामस्य कर्मणः धर्म्यत्वं घोषयति; एतत् वाक्यं सर्गस्य मध्ये स्थितम् अपि सम्पूर्णस्य युद्धस्य नैतिकं निर्णयं वहति। एतस्मिन् एव अन्तरे मृत्युपाशेन बद्धाः त्रयः सेनाग्रयायिनः क्रुद्धाः सन्तः संहत्य रामम् अभ्यद्रवन् — महाकपालः, स्थूलाक्षः, महाबलः प्रमाथी च। महाकपालः विपुलं शूलम् उद्यम्य, स्थूलाक्षः पट्टिशं गृहीत्वा, प्रमाथी च परश्वधम् आदाय आगतः। आपततः तान् दृष्ट्वा एव राघवः तीक्ष्णाग्रैः शितैः सायकैः तान् प्रतिजग्राह, यथा सम्प्राप्तान् अतिथीन् गृही प्रतिगृह्णाति। अतिथिसत्कारस्य एषा उपमा वाल्मीकेः विशिष्टा व्यङ्ग्यरीतिः — यः यत् आनयति, तस्य तेन एव सत्कारः। रघुनन्दनः महाकपालस्य शिरः चिच्छेद, असंख्येयैः बाणौघैः प्रमाथिनं प्रममाथ, स्थूलाक्षस्य च स्थूले अक्षिणी सायकैः पूरयामास। सः हतः सन् विटपी महाद्रुमः इव भूमौ पपात। ततः कुपितः रामः क्षणमात्रेण दूषणस्य पञ्चसहस्रान् अनुगान् अपि पञ्चसहस्रैः एव शरैः हत्वा यमसादनम् अनयत्। अत्र त्रयाणां राक्षसानां नामानि तेषाम् एव आयुधैः सह योजितानि — महाकपालः शूलेन, स्थूलाक्षः पट्टिशेन, प्रमाथी परश्वधेन। रामः च प्रत्येकं तस्य नाम्ना अनुरूपम् एव वधम् आचरति — स्थूलाक्षस्य स्थूले अक्षिणी एव सायकैः पूर्यन्ते, प्रमाथी प्रमथ्यते, महाकपालस्य च कपालम् एव छिद्यते। एतादृशी पदक्रीडा वाल्मीकेः युद्धवर्णनेषु क्वचित् क्वचित् दृश्यते, सा च कथां स्मरणीयां करोति। ‘मृत्युपाशावपाशिताः’ इति पदेन कविः पूर्वम् एव तेषां परिणामं सूचयति; युद्धस्य फलं पाठकः तेषाम् आगमनक्षणे एव जानाति। अन्ते पञ्चसहस्राणां वधः केवलेन एकेन श्लोकेन उक्तः, यतः तेषां व्यक्तित्वं नास्ति; नामवतां तु त्रयाणां वधः विस्तरेण वर्णितः। एषा असमता कविना ज्ञानेन एव कृता।

दूषणं तस्य पदानुगांश्च निहतान् श्रुत्वा क्रुद्धः खरः महाबलान् सेनाध्यक्षान् व्यादिदेश — ‘अयं दूषणः सपदानुगः संख्ये विनिहतः; अतः यूयं महत्या सेनया सार्धं गत्वा एतेन कुमानुषेण रामेण सह युद्ध्वा नानाविधाकारैः शस्त्रैः एनं हनध्वम्, हे सर्वराक्षसाः’ इति। ‘कुमानुषः’ इति खरस्य अवज्ञासूचकं पदम्; किन्तु तस्य एव सैन्यं तेन कुत्सितेन मानुषेण निःशेषं हन्यते इति विडम्बना। एवम् उक्त्वा क्रुद्धः खरः स्वयम् अपि राममेव अभिदुद्रुवे। तेन सह श्येनगामी, पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकार्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः च — एते द्वादश महावीर्याः बलाध्यक्षाः ससैनिकाः शरोत्तमान् विसृजन्तः रामम् एव अभ्यधावन्। नामानाम् एषा गणना श्रोतुः मनसि सैन्यस्य विशालतां स्थापयति; प्रत्येकं नाम च तस्य धारिणः स्वभावं सूचयति — कश्चित् श्येनवत् वेगवान्, कश्चित् रुधिरभक्षकः, कश्चित् सर्पमुखः इति। खरस्य आदेशे त्रयः अंशाः सन्ति — दूषणस्य वधस्य कथनम्, स्वसैन्यस्य प्रेरणम्, रामस्य अवज्ञा च। एषा अवज्ञा तस्य चरित्रस्य मूलदोषः; सः सैन्यस्य क्षयं पश्यन् अपि प्रतिपक्षस्य बलं स्वीकर्तुं न इच्छति। द्वादशानां बलाध्यक्षाणां नामानि पूर्वं त्रयोविंशे सर्गे अपि पठितानि; तत्र ते खरस्य सेनायाः गणने उक्ताः, अत्र तु रणे प्रेषिताः। एते सर्वे ‘ससैनिकाः’ इति उक्तम्, अतः केवलं द्वादश न, अपि तु द्वादश पृथक् पृथक् वाहिन्यः एव आगताः इति ज्ञेयम्। ‘युद्ध्वा’ इति मुद्रितं रूपं क्त्वान्तं युध्धातोः, ‘हनध्वम्’ इति च लोटि मध्यमपुरुषबहुवचनम्; उभे अपि पदे खरस्य आज्ञायाः तीव्रतां वहतः।

ततः तेजस्वी रामः पावकसंकाशैः हेमवज्रविभूषितैः सायकैः तस्य सैन्यस्य शेषं जघान। रुक्मपुङ्खाः ते विशिखाः सधूमाः पावकाः इव आसन्, वज्राः इव च महाद्रुमान् तानि रक्षांसि निजघ्नुः। रामः एकेन कर्णिना शतेन रक्षसां शतं, सहस्रेण च सहस्रं रणमूर्धनि जघान। संख्यायाः एषा समता कविना बुद्ध्या एव दर्शिता — एकः बाणः एकं राक्षसम्, न अधिकः न न्यूनः; एतावत् अमोघं तस्य लक्ष्यम्। तैः शरैः भिन्नवर्माभरणाः छिन्नभिन्नशरासनाः च ते शोणितेन आदिग्धाः रजनीचराः धरण्यां निपेतुः। मुक्तकेशैः शोणितोक्षितैः पतितैः तैः कृत्स्ना वसुधा कुशैः आस्तीर्णा महावेदिः इव विस्तीर्णा बभूव। यज्ञवेद्याः एषा उपमा विशेषतः स्मरणीया — खरस्य सैन्यं यत् ऋषीणां यज्ञान् नाशयितुम् आगतम्, तत् एव अधुना वेदिः इव शेते; एवं कविः कर्मणः फलं प्रतीकेन एव दर्शयति। तत्क्षणे तत् महाघोरं वनं निहतराक्षसं मांसशोणितकर्दमं नरकसदृशं च बभूव। भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दशसहस्राणि एकेन एव रामेण, तेन च मानुषेण पदातिना हतानि। तस्य समग्रस्य सैन्यस्य शेषः महारथः खरः, राक्षसः त्रिशिराः च — रामः च रिपुसूदनः तयोः पुरतः स्थितः। शेषाः सर्वे महावीर्याः घोराः दुर्विषहाः च राक्षसाः लक्ष्मणस्य अग्रजेन एव रणमूर्धनि हताः। अन्ते तत् भीमबलं महाहवे बलीयसा रामेण हतं समीक्ष्य खरः महता रथेन तं रामम् उद्यताशनिः इन्द्रः इव समाससाद। सर्गस्य अन्तिमः खण्डः त्रीणि कार्याणि साधयति — शेषसैन्यस्य संहारः, संख्यायाः निर्देशः, अग्रिमस्य द्वन्द्वयुद्धस्य सूचना च। ‘एकेन रामेण मानुषेण पदातिना’ इति अर्धश्लोकः सम्पूर्णस्य प्रकरणस्य सारः — एकः, मानुषः, पदातिः इति त्रिभिः पदैः कविः विषमतां पुनः पुनः स्मारयति; तस्य विरुद्धं चतुर्दशसहस्राणि रथिनः गजारोहाः अश्वारोहाः च आसन्। तथापि विजयः धर्मपक्षस्य एव अभवत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च वेगः शान्तः भूत्वा गम्भीरः जातः, यथा प्रबन्धस्य एकः अङ्कः समाप्यते अन्यः च आरभ्यते। ‘विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना’ इति वुल्गेटस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘आस्तीर्णा’ इति। अर्थः उभयत्र समानः — समग्रा भूमिः आच्छादिता इति।

గత సర్గ చివర మిగిలిన రాక్షసులు రాముని ఎదుటకు వెళ్ళడానికి కూడా అసమర్థులయ్యారు. ఇక్కడ దూషణుడు తన సైన్యం చంపబడుతుండటం చూసి ప్రతిక్రియ చేస్తాడు. ఆ మహాబాహువు భయంకరమైన వేగం గల, ఎదిరించడానికి కష్టమైన, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని ఐదు వేల మంది రాక్షసులను ఆదేశించాడు. ‘అనివర్తినః’ (వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం ముఖ్యమైనది — యుద్ధంలో వెన్ను చూపనివారే ఎంపిక చేయబడ్డారు, ఎందుకంటే సాధారణ సైనికులు ఇంతకుముందే చెదిరిపోయారు. వారు శూలాలతో, పట్టిసాలతో, ఖడ్గాలతో, శిలావర్షాలతో, చెట్లతో, ఎడతెగని శరవర్షాలతో ఆ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ కురిపించారు. చెట్లూ శిలలూ కలిసిన ప్రాణాలు తీసే ఆ గొప్ప వర్షాన్ని ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు పదునైన బాణాలతో స్వీకరించాడు. ‘ధర్మాత్మా’ అనే పదాన్ని కవి ఇక్కడే ప్రయోగిస్తాడు — సంహారసమయంలో కూడా అతడు ధర్మాత్ముడే, ఎందుకంటే అతని యుద్ధం ఋషుల రక్షణ కోసం. ఆ వర్షాన్ని స్వీకరించి, కళ్ళు మూసుకున్న వృషభంలా క్షణకాలం నిలిచి, అతడు రాక్షసులందరి వధ కోసం పరమ క్రోధాన్ని పొందాడు. వృషభపు ఉపమ సార్థకం — మేఘం కురుస్తున్నప్పుడు వృషభం కళ్ళు మూసుకొని స్థిరంగా నిలుస్తుంది, తరువాత వేగంగా దాడి చేస్తుంది. తరువాత క్రోధంతో ఆవేశించి తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్లున్న రాముడు దూషణునితో సహా సమస్త సైన్యాన్ని అన్నివైపుల నుండీ బాణాలతో కప్పివేశాడు. ఈ భాగంలో కవి యుద్ధపు కొత్త పర్వాన్ని ఆరంభిస్తాడు. ఇంతకుముందు సాధారణ రాక్షసులు పోరాడారు; ఇప్పుడు సేనాపతి స్వయంగా ఎంపిక చేసిన విశిష్ట యోధులు పంపబడుతున్నారు. వారి ఆయుధాలు కూడా వేరు — కేవలం బాణాలు కాదు, శిలలూ వృక్షాలూ కూడా, అది వారి ఆసుర బలాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని ప్రతిక్రియ మాత్రం శాంతమైనదే — అతడు మొదట వర్షాన్ని సహిస్తాడు, తరువాత క్రోధాన్ని ధరిస్తాడు, ఆ తరువాత దాడి చేస్తాడు. ఈ మూడు విధాల గమనం అతని ధైర్యాన్నే పరిచయం చేస్తుంది.

తరువాత శత్రువులను దూషించే సేనాపతి దూషణుడు కోపించి పిడుగుల వంటి బాణాలతో రాఘవుని అడ్డుకున్నాడు. ‘శత్రుదూషణః’ అనేది అతని పేరుకే వ్యాఖ్య — శత్రువులను దూషించేవాడు దూషణుడు. మిక్కిలి కోపించిన రాముడు మాత్రం క్షురం అనే బాణంతో అతని గొప్ప ధనుస్సును ఖండించాడు, నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను చంపాడు; పదునైన బాణాలతో గుర్రాలను చంపి అర్ధచంద్ర బాణంతో సారథి తలను హరించాడు, మూడు బాణాలతో అతని వక్షస్సును గుచ్చాడు. ఇలా అతడు ధనుస్సు తెగినవాడూ, రథం లేనివాడూ, గుర్రాలు చచ్చినవాడూ, సారథి చచ్చినవాడూ అయ్యాడు — రథికుని నాలుగు అంగాలూ ఒకేసారి నశించాయి. అప్పుడు అతడు పర్వతశిఖరం వంటి, రోమాంచం కలిగించే పరిఘను పట్టుకున్నాడు, అది బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడి, దేవసైన్యాన్ని కూడా మర్దించగలిగి, పదునైన ఇనుప మేకులతో నిండి, శత్రువుల కొవ్వుతో తడిసి, వజ్రమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గలిగి, శత్రువుల గోపురాలను కూడా బద్దలు కొట్టగలిగేది. ఆయుధాన్ని ఇంత విస్తారంగా వర్ణించడం కవి ప్రయోజనంతోనే చేస్తాడు — ఆయుధం ఎంత భయంకరమైనదో దాని నిష్ఫలత అంత ఎక్కువ. మహాసర్పం వంటి ఆ పరిఘను పట్టుకొని క్రూరకర్ముడైన నిశాచరుడు దూషణుడు రాముని మీదికి దూకాడు. మీదికి దూకుతున్న అతని ఆభరణాలతో కూడిన రెండు భుజాలనూ రాఘవుడు రెండు బాణాలతో ఖండించాడు. జారిపడిన ఆ పెద్ద పరిఘ చేతులు తెగిన అతని ఎదుట రణరంగంలో ఇంద్రధ్వజంలా పడింది. చెల్లాచెదురైన చేతులతో పాటు దూషణుడు కూడా నేల మీద పడ్డాడు, విరిగిన దంతాలతో పడిపోయే అభిమానవంతమైన మహాగజంలా. ఈ సర్గలో దూషణుని వధ అన్నింటికంటే విస్తారంగా వర్ణించబడింది, ఎందుకంటే ఖరుని తరువాత అతడు రెండవ ప్రధాన యోధుడు. కవి మొదట అతని రథవినాశనాన్ని చూపిస్తాడు, తరువాత అతని చివరి ఆయుధమైన పరిఘను వర్ణిస్తాడు, చివరకు అతని భుజాల ఛేదనం. పరిఘ వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు ప్రయోగించబడ్డాయి — బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడి ఉండటం, ఇనుప మేకులతో నిండి ఉండటం, వజ్రం వంటి స్పర్శ, గోపురాలను బద్దలు కొట్టే సామర్థ్యం. వీటన్నింటితో వినేవాని మనసులో గొప్ప భయం పుట్టించబడుతుంది, తరువాత ఆ భయం ఒక్క శ్లోకంతోనే నివారించబడుతుంది, అందులో రెండు బాణాలతో రెండు భుజాలు ఖండించబడ్డాయి. మహాగజపు ఉపమలో ‘మనస్వీ’ (అభిమానవంతమైన) అనే పదం కరుణరసాన్ని స్పృశిస్తుంది — దంతాలు లేని ఏనుగు బలం లేనిదే, అలాగే భుజాలు లేని వీరుడు. ‘శక్రధ్వజ ఇవాగ్రతః’ (ఎదుట ఇంద్రధ్వజంలా) అనే ఉపమ కూడా సార్థకం — ఇంద్రధ్వజం మహోత్సవం చివర నేల మీద పడవేయబడుతుంది; అలాగే రాక్షసుని గర్వచిహ్నమైన ఆ పరిఘ రూపమైన ఆయుధం అతని ఎదుటనే పడిపోయింది.

రణంలో చంపబడి నేల మీద పడిన దూషణుని చూసి సర్వభూతాలూ ‘సాధు, సాధు’ అంటూ కాకుత్స్థుని పూజించాయి. భూతాల ఆ ప్రశంస రాముని కార్యపు ధర్మబద్ధతను ప్రకటిస్తుంది; ఈ వాక్యం సర్గ మధ్యలో ఉన్నా సమస్త యుద్ధపు నైతిక తీర్పును మోస్తుంది. ఇంతలోనే మృత్యుపాశంతో బంధించబడిన ముగ్గురు సేనాగ్రణులు కోపించి కలిసికట్టుగా రాముని మీదికి దూకారు — మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, మహాబలుడైన ప్రమాథుడు. మహాకపాలుడు విశాలమైన శూలాన్ని ఎత్తి, స్థూలాక్షుడు పట్టిసాన్ని పట్టుకొని, ప్రమాథుడు గండ్రగొడ్డలిని తీసుకొని వచ్చారు. మీదికి వస్తున్న వారిని చూడగానే రాఘవుడు పదునైన మొనలు గల, సానపెట్టిన బాణాలతో, గృహస్థుడు వచ్చిన అతిథులను స్వీకరించినట్లు, వారిని స్వీకరించాడు. అతిథిసత్కారపు ఈ ఉపమ వాల్మీకి విశిష్టమైన వ్యంగ్యరీతి — ఎవరు ఏది తెస్తారో, దానితోనే వారికి సత్కారం. రఘునందనుడు మహాకపాలుని తలను ఖండించాడు, లెక్కలేనన్ని బాణసమూహాలతో ప్రమాథుని మథించాడు, స్థూలాక్షుని పెద్ద కళ్ళను బాణాలతో నింపాడు. చంపబడిన అతడు కొమ్మలు గల మహావృక్షంలా నేల మీద పడ్డాడు. తరువాత కోపించిన రాముడు క్షణమాత్రంలో దూషణుని ఐదు వేల మంది అనుచరులను కూడా ఐదు వేల బాణాలతోనే చంపి యమసదనానికి పంపాడు. ఇక్కడ ముగ్గురు రాక్షసుల పేర్లు వారి ఆయుధాలతోనే కూర్చబడ్డాయి — మహాకపాలుడు శూలంతో, స్థూలాక్షుడు పట్టిసంతో, ప్రమాథుడు గండ్రగొడ్డలితో. రాముడు కూడా ప్రతి ఒక్కరికీ వారి పేరుకు తగినట్లే వధను ఆచరిస్తాడు — స్థూలాక్షుని పెద్ద కళ్ళే బాణాలతో నిండుతాయి, ప్రమాథుడు మథించబడతాడు, మహాకపాలుని కపాలమే (తలే) ఖండించబడుతుంది. ఇలాంటి పదక్రీడ వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనలలో అక్కడక్కడ కనిపిస్తుంది, అది కథను గుర్తుండేలా చేస్తుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితాః’ (మృత్యుపాశంతో బంధించబడినవారు) అనే పదంతో కవి ముందే వారి పరిణామాన్ని సూచిస్తాడు; యుద్ధఫలం వారు వచ్చిన క్షణంలోనే పాఠకునికి తెలుసు. చివరగా ఐదు వేల మంది వధ కేవలం ఒక్క శ్లోకంలో చెప్పబడింది, ఎందుకంటే వారికి వ్యక్తిత్వం లేదు; పేర్లు గల ముగ్గురి వధ మాత్రం విస్తారంగా వర్ణించబడింది. ఈ అసమానతను కవి తెలిసే చేశాడు.

దూషణుడూ అతని అనుచరులూ చంపబడ్డారని విని కోపించిన ఖరుడు మహాబలులైన సేనాధ్యక్షులను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘ఈ దూషణుడు అనుచరులతో సహా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు; కాబట్టి మీరు పెద్ద సేనతో వెళ్ళి ఈ నీచమానవుడైన రామునితో యుద్ధం చేసి రకరకాల ఆకారాల శస్త్రాలతో ఇతనిని చంపండి, రాక్షసులారా అందరూ.’ ‘కుమానుషః’ (నీచమానవుడు) అనేది ఖరుని అవజ్ఞను సూచించే పదం; కానీ అతని సైన్యమే ఆ నీచమానవుని చేత పూర్తిగా చంపబడుతుంది అనేది విడంబన. ఇలా చెప్పి కోపించిన ఖరుడు స్వయంగా కూడా రాముని మీదికే దూకాడు. అతనితో పాటు శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవుడు, యజ్ఞశత్రువు, విహంగముడు, దుర్జయుడు, కరవీరాక్షుడు, పరుషుడు, కాలకార్ముకుడు, హేమమాలి, మహామాలి, సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనుడు — ఈ పన్నెండు మంది మహావీర్యులైన సేనాధ్యక్షులు సైనికులతో కలిసి ఉత్తమ బాణాలను విడుస్తూ రాముని మీదికే దూకారు. పేర్ల ఈ గణన వినేవాని మనసులో సైన్యపు విశాలతను నిలుపుతుంది; ప్రతి పేరూ దానిని ధరించినవాని స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకడు డేగలా వేగవంతుడు, ఒకడు రక్తభక్షకుడు, ఒకడు పాము ముఖం గలవాడు. ఖరుని ఆదేశంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి — దూషణుని వధను చెప్పడం, తన సైన్యాన్ని ప్రేరేపించడం, రాముని అవజ్ఞ చేయడం. ఈ అవజ్ఞ అతని చరిత్రకు మూలదోషం; సైన్యక్షయాన్ని చూస్తున్నా అతడు ప్రతిపక్షపు బలాన్ని ఒప్పుకోవడానికి ఇష్టపడడు. పన్నెండు మంది సేనాధ్యక్షుల పేర్లు ఇంతకుముందు ఇరవై మూడవ సర్గలో కూడా చదవబడ్డాయి; అక్కడ వారు ఖరుని సేనను లెక్కించేటప్పుడు చెప్పబడ్డారు, ఇక్కడ మాత్రం రణానికి పంపబడ్డారు. వీరందరూ ‘ససైనికాః’ (సైనికులతో కూడినవారు) అని చెప్పబడింది, కాబట్టి కేవలం పన్నెండు మంది కాదు, పన్నెండు వేర్వేరు వాహినులే వచ్చాయని గ్రహించాలి. ‘యుద్ధ్వా’ (యుద్ధం చేసి) అనే ముద్రిత రూపం యుధ్ ధాతువు యొక్క క్త్వాంత రూపం, ‘హనధ్వమ్’ (చంపండి) లోట్ లకారంలో మధ్యమపురుష బహువచనం; ఈ రెండు పదాలూ ఖరుని ఆజ్ఞ తీవ్రతను మోస్తాయి.

తరువాత తేజస్వి అయిన రాముడు అగ్ని వంటి, బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన బాణాలతో అతని సైన్యంలో మిగిలినదానిని చంపాడు. బంగారు పింఛాలు గల ఆ బాణాలు పొగతో కూడిన అగ్నుల్లా ఉన్నాయి, వజ్రాలు మహావృక్షాలను కూల్చినట్లు ఆ రాక్షసులను కూల్చాయి. రాముడు రణరంగంలో వంద కర్ణి బాణాలతో వంద మంది రాక్షసులనూ, వేయి బాణాలతో వేయి మందినీ చంపాడు. సంఖ్య యొక్క ఈ సమానతను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే చూపించాడు — ఒక బాణం ఒక రాక్షసుడు, ఎక్కువ కాదు తక్కువ కాదు; అతని గురి అంత అమోఘం. ఆ బాణాలతో కవచాలూ ఆభరణాలూ చీలిపోయి, ధనుస్సులు ఛిన్నాభిన్నమై, రక్తంతో తడిసిన ఆ రజనీచరులు నేల మీద పడ్డారు. జుట్టు విరబోసుకొని, రక్తంతో తడిసి పడిపోయిన వారితో సమస్త భూమి దర్భలు పరచిన మహావేదికలా విస్తరించింది. యజ్ఞవేదికకు సంబంధించిన ఈ ఉపమ విశేషంగా గుర్తుంచుకోదగినది — ఋషుల యజ్ఞాలను నాశనం చేయడానికి వచ్చిన ఖరుని సైన్యమే ఇప్పుడు వేదికలా పడి ఉంది; ఇలా కవి కర్మఫలాన్ని ప్రతీకతోనే చూపిస్తాడు. ఆ క్షణంలో ఆ మహాఘోరమైన వనం చచ్చిన రాక్షసులతో, మాంసం రక్తం కలిసిన బురదతో నరకం లాగా అయింది. భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు ఒక్క రాముని చేత, అదీ మానవుడైన పదాతి చేత చంపబడ్డారు. ఆ సమస్త సైన్యంలో మిగిలినవారు మహారథుడైన ఖరుడూ రాక్షసుడైన త్రిశిరుడూ — శత్రుసూదనుడైన రాముడు వారి ఎదుట నిలిచి ఉన్నాడు. మిగిలిన మహావీర్యులూ ఘోరులూ సహించడానికి కష్టమైనవారూ అయిన రాక్షసులందరూ లక్ష్మణుని అన్నగారి చేతనే రణరంగంలో చంపబడ్డారు. చివరకు ఆ భయంకరబలం మహాయుద్ధంలో బలవంతుడైన రాముని చేత చంపబడటం చూసి ఖరుడు గొప్ప రథంతో, వజ్రాన్ని ఎత్తిన ఇంద్రునిలా, ఆ రాముని సమీపించాడు. సర్గ చివరి భాగం మూడు కార్యాలు సాధిస్తుంది — మిగిలిన సైన్యపు సంహారం, సంఖ్య నిర్దేశం, తరువాతి ద్వంద్వయుద్ధపు సూచన. ‘ఒక్క రాముని చేత, మానవుడైన పదాతి చేత’ అనే అర్ధశ్లోకం సమస్త ప్రకరణానికీ సారం — ఒక్కడు, మానవుడు, పదాతి అనే మూడు పదాలతో కవి విషమతను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు; దానికి విరుద్ధంగా పద్నాలుగు వేల మంది రథికులూ గజారోహులూ అశ్వారోహులూ ఉన్నారు. అయినా విజయం ధర్మపక్షానిదే అయింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో వేగం శాంతించి గంభీరమైంది, ప్రబంధంలో ఒక అంకం ముగిసి మరొకటి మొదలైనట్లు. ‘విస్తీర్ణా వసుధా కృత్స్నా’ (సమస్త భూమి విస్తరించింది) అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘ఆస్తీర్ణా’ (పరచబడింది) అని ఉంది. అర్థం రెండిటిలోనూ సమానమే — సమస్త భూమి కప్పబడింది అని.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் எஞ்சிய ராக்ஷசர்கள் ராமனை நோக்கிச் செல்லவும் இயலாதவர்களாகிவிட்டனர். இங்கே தூஷணன் தன் படை கொல்லப்படுவதைக் கண்டு எதிர்வினை புரிகிறான். நீண்ட கைகளுடைய அவன், பயங்கர வேகமுடைய, அணுகுதற்கரிய, போரில் பின்வாங்காத ஐயாயிரம் ராக்ஷசர்களுக்கு ஆணையிட்டான். ‘அனிவர்த்தின:’ (பின்வாங்காதவர்கள்) என்ற அடைமொழி முக்கியமானது — போரிலிருந்து புறங்காட்டாதவர்களே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டனர், ஏனெனில் சாதாரண வீரர்கள் முன்பே சிதைந்துவிட்டனர். அவர்கள் சூலங்களாலும், பட்டிசங்களாலும், வாள்களாலும், கல் மழையாலும், மரங்களாலும், இடைவிடாத அம்பு மழையாலும் அந்த ராமனை எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பொழிந்தனர். மரங்களும் கற்களும் கொண்ட உயிர்பறிக்கும் அந்தப் பெருமழையைத் தர்மாத்மாவான ராகவன் கூரிய அம்புகளால் எதிர்கொண்டான். ‘தர்மாத்மா’ என்ற சொல்லைக் கவி இங்கேயே பயன்படுத்துகிறார் — அழிக்கும் நேரத்திலும் அவன் தர்மாத்மாவே, ஏனெனில் அவனுடைய போர் ரிஷிகளைக் காப்பதற்காக. அந்த மழையை ஏற்றுக்கொண்டு, கண்மூடி நிற்கும் காளைபோல் அவன் சற்று நேரம் நின்று, பிறகு ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் வதைப்பதற்காகக் கடுங்கோபம் கொண்டான். காளையின் உவமை பொருத்தமானது — மேகம் பொழியும்போது காளை கண்களை மூடிக்கொண்டு அசையாமல் நிற்கும், பிறகு வேகமாகத் தாக்கும். பிறகு கோபத்தால் நிறைந்து தேஜஸால் கொழுந்துவிட்டெரிவதுபோல் இருந்த ராமன், தூஷணனுடன் சேர்த்து முழுப் படையையும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் அம்புகளால் மூடினான். இந்தப் பகுதியில் கவி போரின் புதிய கட்டத்தைத் தொடங்குகிறார். முன்பு சாதாரண ராக்ஷசர்கள் போரிட்டனர்; இப்போது படைத்தலைவனாலேயே தேர்ந்தெடுக்கப்பட்ட சிறப்பு வீரர்கள் அனுப்பப்படுகிறார்கள். அவர்களுடைய ஆயுதங்களும் வேறுபட்டவை — அம்புகள் மட்டுமல்ல, கற்களும் மரங்களும்; இது அவர்களுடைய அசுர வலிமையைக் குறிப்பிடுகிறது. ராமனின் எதிர்வினையோ அமைதியானதே — அவன் முதலில் மழையைப் பொறுக்கிறான், பிறகு கோபம் கொள்கிறான், அதன்பின் தாக்குகிறான். இந்த மூவகை நகர்வே அவனுடைய உறுதியின் அடையாளம்.

பிறகு பகைவரைக் கெடுக்கும் படைத்தலைவனான தூஷணன் கோபமுற்று, இடி போன்ற அம்புகளால் ராகவனைத் தடுத்தான். ‘சத்ருதூஷண:’ (பகைவரைக் கெடுப்பவன்) என்பதே அவன் பெயரின் விளக்கம் — பகைவரைக் கெடுப்பவனே தூஷணன். கடுங்கோபமுற்ற ராமனோ க்ஷுரம் என்ற அம்பால் அவனுடைய பெரிய வில்லை அறுத்தான்; நான்கு அம்புகளால் நான்கு குதிரைகளையும் கொன்றான்; கூரிய அம்புகளால் குதிரைகளைக் கொன்று, அர்த்தசந்திர அம்பால் தேரோட்டியின் தலையைக் கொய்தான்; மூன்று அம்புகளால் அவன் மார்பில் துளைத்தான். இவ்வாறு அவன் வில் அறுபட்டவனாக, தேரற்றவனாக, குதிரைகள் கொல்லப்பட்டவனாக, தேரோட்டி கொல்லப்பட்டவனாக ஆனான் — தேர் வீரனின் நான்கு உறுப்புகளும் ஒரே நேரத்தில் அழிந்தன. அப்போது அவன் மலைச்சிகரம் போன்ற, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் இரும்புத் தடியை ஏந்தினான்; அது பொற்பட்டைகளால் சுற்றப்பட்டது, தேவர் படையையும் நசுக்கவல்லது, இரும்பாலான கூரிய முளைகள் பதிக்கப்பட்டது, பகைவரின் கொழுப்பால் நனைக்கப்பட்டது, வஜ்ரத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான தாக்குதலுடையது, பகைவரின் கோபுர வாயில்களையும் பிளக்கவல்லது. ஆயுதத்தின் இத்தனை விரிவான வர்ணனையைக் கவி நோக்கத்துடனேயே செய்கிறார் — ஆயுதம் எவ்வளவு பயங்கரமோ அவ்வளவு அதிகம் அதன் பயனின்மை. பெரும்பாம்பு போன்ற அந்த இரும்புத் தடியை ஏந்திக்கொண்டு, கொடுஞ்செயல் புரியும் இரவுலாவியான தூஷணன் ராமன்மேல் பாய்ந்தான். பாய்ந்து வரும் அவனுடைய, அணிகலன்கள் பூண்ட இரண்டு கைகளையும் ராகவன் இரண்டு அம்புகளால் அறுத்தான். கை நழுவிய அந்தப் பெருத்த இரும்புத் தடி, கைகள் அறுபட்டவனுக்கு முன்னால், இந்திரக் கொடிபோல் போர்முனையில் விழுந்தது. சிதறிய கைகளுடன் தூஷணனும் தரையில் விழுந்தான் — உடைந்த தந்தங்களுடன் விழும் பெருமிதமுடைய பெரிய யானைபோல. இந்தச் சர்க்கத்தில் தூஷணனின் வதமே மிக விரிவாக விவரிக்கப்பட்டுள்ளது, ஏனெனில் அவன் கரனுக்கு அடுத்த இரண்டாவது முதன்மை வீரன். கவி முதலில் அவனுடைய தேரின் அழிவைக் காட்டுகிறார், பிறகு அவனுடைய கடைசி ஆயுதமான இரும்புத் தடியை விவரிக்கிறார், இறுதியில் அவனுடைய கைகள் அறுபடுவதை. இரும்புத் தடியின் வர்ணனையில் நான்கு அடைமொழிகள் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளன — பொற்பட்டைகளால் சுற்றப்பட்டது, இரும்பு முளைகள் பதிக்கப்பட்டது, வஜ்ரம் போன்ற தாக்குதலுடையது, கோபுர வாயில்களைப் பிளக்கவல்லது. இவை அனைத்தாலும் கேட்பவரின் மனத்தில் பேரச்சம் உண்டாக்கப்படுகிறது; பிறகு அந்த அச்சம் ஒரே சுலோகத்தால் நீக்கப்படுகிறது — அதில் இரண்டு அம்புகளால் இரண்டு கைகளும் அறுக்கப்படுகின்றன. பெரிய யானையின் உவமையில் ‘மனஸ்வீ’ (பெருமிதமுடைய) என்ற சொல் கருணைச் சுவையைத் தொடுகிறது — தந்தமற்ற யானை வலிமையற்றதே, அதுபோல் கைகளற்ற வீரனும். ‘முன்னால் விழும் இந்திரக் கொடி’ என்ற உவமையும் பொருத்தமானது — இந்திரக் கொடி பெருவிழாவின் முடிவில் தரையில் வீழ்த்தப்படுகிறது; அதுபோல் ராக்ஷசனின் செருக்கின் அடையாளமான அந்த இரும்புத் தடி ஆயுதம் அவனுக்கு முன்னாலேயே விழுந்தது.

போரில் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் விழுந்த தூஷணனைக் கண்டு உயிர்கள் அனைத்தும் ‘நன்று, நன்று’ என்று சொல்லிக் காகுத்தனைப் போற்றின. உயிர்களின் அந்தப் புகழ்ச்சி ராமனின் செயல் தர்மத்துக்கு உட்பட்டது என்பதை அறிவிக்கிறது; இந்த வாக்கியம் சர்க்கத்தின் நடுவில் இருந்தாலும், முழுப் போரின் அறநெறித் தீர்ப்பையும் சுமக்கிறது. இதற்கிடையில் மரணப் பாசத்தால் கட்டுண்ட மூன்று முன்னணித் தலைவர்கள் கோபத்துடன் ஒன்றுசேர்ந்து ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர் — மகாகபாலன், ஸ்தூலாக்ஷன், பெருவலிமை உடைய பிரமாதி. மகாகபாலன் பெரிய சூலத்தை உயர்த்தியும், ஸ்தூலாக்ஷன் பட்டிசத்தைப் பற்றியும், பிரமாதி கோடரியை எடுத்துக்கொண்டும் வந்தனர். பாய்ந்து வரும் அவர்களைக் கண்டவுடனேயே ராகவன், வந்த விருந்தினர்களை இல்லறத்தான் வரவேற்பதுபோல், கூர்முனையுடைய தீட்டப்பட்ட அம்புகளால் அவர்களை எதிர்கொண்டான். விருந்தோம்பலின் இந்த உவமை வால்மீகியின் தனித்த குறிப்புநடை — எவன் எதைக் கொண்டுவருகிறானோ, அவனுக்கு அதனாலேயே உபசாரம். ரகுநந்தனன் மகாகபாலனின் தலையை அறுத்தான்; எண்ணற்ற அம்புத் தொகுதிகளால் பிரமாதியைக் கடைந்து நசுக்கினான்; ஸ்தூலாக்ஷனின் பெரிய கண்களை அம்புகளால் நிரப்பினான். அவன் கொல்லப்பட்டு, கிளைகள் நிறைந்த பெரிய மரம்போல் தரையில் விழுந்தான். பிறகு கோபமுற்ற ராமன் ஒரு கணத்திலேயே தூஷணனைப் பின்தொடர்ந்த ஐயாயிரம் பேரையும் ஐயாயிரம் அம்புகளாலேயே கொன்று யமனுலகுக்கு அனுப்பினான். இங்கே மூன்று ராக்ஷசர்களின் பெயர்களும் அவர்களுடைய ஆயுதங்களோடு இணைக்கப்பட்டுள்ளன — மகாகபாலன் சூலத்தோடு, ஸ்தூலாக்ஷன் பட்டிசத்தோடு, பிரமாதி கோடரியோடு. ராமனும் ஒவ்வொருவரையும் அவரவர் பெயருக்கு ஏற்றபடியே வதைக்கிறான் — ‘பெருங்கண்ணன்’ ஸ்தூலாக்ஷனின் பெரிய கண்களே அம்புகளால் நிரப்பப்படுகின்றன, ‘கடைபவன்’ பிரமாதி கடையப்படுகிறான், ‘பெருமண்டையன்’ மகாகபாலனின் மண்டையே அறுக்கப்படுகிறது. இத்தகைய சொல்விளையாட்டு வால்மீகியின் போர் வர்ணனைகளில் ஆங்காங்கே காணப்படுகிறது; அது கதையை நினைவில் நிற்கச் செய்கிறது. ‘ம்ருத்யுபாசாவபாசிதா:’ (மரணப் பாசத்தால் கட்டுண்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் கவி முன்பே அவர்களுடைய முடிவைக் குறிப்பிடுகிறார்; போரின் விளைவை அவர்கள் வரும் கணத்திலேயே வாசகர் அறிகிறார். இறுதியில் ஐயாயிரம் பேரின் வதம் ஒரே சுலோகத்தால் சொல்லப்படுகிறது, ஏனெனில் அவர்களுக்குத் தனி அடையாளம் இல்லை; பெயருடைய மூவரின் வதமோ விரிவாக விவரிக்கப்படுகிறது. இந்த ஏற்றத்தாழ்வு கவியால் அறிந்தே செய்யப்பட்டது.

தூஷணனும் அவனைப் பின்தொடர்ந்தவர்களும் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, கோபமுற்ற கரன் பெருவலிமை உடைய படைத்தலைவர்களுக்கு ஆணையிட்டான்: ‘இந்தத் தூஷணன் தன் பின்தொடர்பவர்களுடன் போரில் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே நீங்கள் பெரும்படையுடன் சென்று, இந்த இழிந்த மனிதனான ராமனுடன் போரிட்டு, பலவகை வடிவுடைய ஆயுதங்களால் இவனைக் கொல்லுங்கள், ராக்ஷசர்களே, அனைவரும்.’ ‘குமானுஷ:’ (இழிந்த மனிதன்) என்பது கரனின் அலட்சியத்தைக் குறிக்கும் சொல்; ஆனால் அவனுடைய படையே அந்த இழிவாகக் கருதப்பட்ட மனிதனால் முற்றிலும் அழிக்கப்படுகிறது என்பது நகைமுரண். இவ்வாறு சொல்லி, கோபமுற்ற கரன் தானும் ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான். அவனுடன் சியேனகாமி, பிருதுக்ரீவன், யஜ்ஞசத்ரு, விஹங்கமன், துர்ஜயன், கரவீராக்ஷன், பருஷன், காலகார்முகன், ஹேமமாலி, மகாமாலி, சர்ப்பாஸ்யன், ருதிராசனன் — பெருவீரம் உடைய இந்தப் பன்னிரண்டு படைத்தலைவர்களும் தங்கள் வீரர்களுடன் சிறந்த அம்புகளை எய்தபடி ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். பெயர்களின் இந்தப் பட்டியல் கேட்பவரின் மனத்தில் படையின் பரப்பை நிலைநிறுத்துகிறது; ஒவ்வொரு பெயரும் அதைத் தாங்குபவனின் இயல்பைக் குறிப்பிடுகிறது — ஒருவன் பருந்துபோல் வேகமுடையவன், ஒருவன் இரத்தம் உண்பவன், ஒருவன் பாம்பு முகமுடையவன். கரனின் ஆணையில் மூன்று பகுதிகள் உள்ளன — தூஷணனின் வதத்தைச் சொல்லுதல், தன் படையைத் தூண்டுதல், ராமனை அலட்சியம் செய்தல். இந்த அலட்சியமே அவன் பாத்திரத்தின் அடிப்படைக் குறை; படை அழிவதைக் கண்டும் அவன் எதிர்த்தரப்பின் வலிமையை ஒப்புக்கொள்ள விரும்பவில்லை. பன்னிரண்டு படைத்தலைவர்களின் பெயர்கள் முன்பே இருபத்து மூன்றாம் சர்க்கத்திலும் படிக்கப்பட்டன; அங்கே அவர்கள் கரனின் படைக் கணக்கில் சொல்லப்பட்டனர், இங்கோ போருக்கு அனுப்பப்படுகிறார்கள். இவர்கள் அனைவரும் ‘தங்கள் வீரர்களுடன்’ என்று சொல்லப்படுவதால், பன்னிரண்டு பேர் மட்டுமல்ல, பன்னிரண்டு தனித்தனிப் படைப்பிரிவுகளே வந்தன என்று அறிய வேண்டும். ‘யுத்த்வா’ (போரிட்டு) என்ற அச்சு வடிவம் ‘யுத்’ என்ற தாதுவின் க்த்வா ஈற்று வினையெச்சம்; ‘ஹனத்வம்’ (கொல்லுங்கள்) என்பது ஏவல் வினையின் (லோட்) முன்னிலைப் பன்மை; இரண்டு சொற்களுமே கரனின் ஆணையின் கடுமையைச் சுமக்கின்றன.

பிறகு தேஜஸ் மிக்க ராமன், நெருப்புக்கு நிகரான, பொன்னாலும் வைரத்தாலும் அணிசெய்யப்பட்ட அம்புகளால் அவனுடைய படையின் எஞ்சியோரைக் கொன்றான். பொன் இறகுடைய அந்த அம்புகள் புகையுடன் கூடிய நெருப்புகள்போல் இருந்தன; வஜ்ரங்கள் பெரிய மரங்களை வீழ்த்துவதுபோல் அவை அந்த ராக்ஷசர்களைக் கொன்றன. ராமன் கர்ணி என்ற நூறு அம்புகளால் நூறு ராக்ஷசர்களையும், ஆயிரம் அம்புகளால் ஆயிரம் பேரையும் போர்முனையில் கொன்றான். எண்ணிக்கையின் இந்தச் சமநிலையைக் கவி அறிந்தே காட்டுகிறார் — ஒரு அம்புக்கு ஒரு ராக்ஷசன், கூடவும் இல்லை, குறையவும் இல்லை; அத்தனை தவறாதது அவனுடைய குறி. அந்த அம்புகளால் கவசங்களும் அணிகலன்களும் பிளக்கப்பட்டு, விற்கள் அறுபட்டுச் சிதைந்து, இரத்தம் பூசப்பட்ட அந்த இரவுலாவிகள் தரையில் விழுந்தனர். அவிழ்ந்த கூந்தலுடனும் இரத்தத்தில் நனைந்தும் விழுந்து கிடந்த அவர்களால், பூமி முழுவதும் தர்ப்பை பரப்பப்பட்ட பெரிய வேள்விமேடைபோல் பரந்து கிடந்தது. வேள்விமேடையின் இந்த உவமை குறிப்பாக நினைவில் கொள்ளத்தக்கது — ரிஷிகளின் வேள்விகளை அழிக்க வந்த கரனின் படையே இப்போது வேள்விமேடைபோல் கிடக்கிறது; இவ்வாறு கவி செயலின் விளைவை அடையாளத்தாலேயே காட்டுகிறார். அந்தக் கணத்தில் கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களுடைய அந்தக் கொடிய வனம் சதையும் இரத்தமும் கலந்த சேறுடையதாய் நரகம்போல் ஆயிற்று. பயங்கரச் செயல் புரியும் ராக்ஷசர்கள் பதினான்காயிரம் பேர், ஒரே ராமனால், அதுவும் கால்நடையாக நின்ற ஒரு மனிதனால் கொல்லப்பட்டனர். அந்த முழுப் படையிலும் எஞ்சியவர்கள் பெருந்தேர் வீரனான கரனும் ராக்ஷசனான திரிசிரஸும் மட்டுமே — பகைவரை அழிக்கும் ராமன் அவர்கள் இருவருக்கும் முன்னால் நின்றான். பெருவீரம் உடைய, கொடிய, தாங்குவதற்கரிய மற்ற ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் லக்ஷ்மணனின் தமையனாலேயே போர்முனையில் கொல்லப்பட்டனர். இறுதியில் அந்தப் பயங்கரப் படை பெரும்போரில் வலிமைமிக்க ராமனால் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, கரன் தன் பெரிய தேரில், வஜ்ரத்தை உயர்த்திய இந்திரனைப்போல் அந்த ராமனை நெருங்கினான். சர்க்கத்தின் இறுதிப் பகுதி மூன்று காரியங்களை நிறைவேற்றுகிறது — எஞ்சிய படையின் அழிவு, எண்ணிக்கையைக் குறிப்பிடுதல், அடுத்து வரும் தனிப்போருக்கான அறிவிப்பு. ‘ஒரே ராமனால், மனிதனால், கால்நடையாக நின்றவனால்’ என்ற அரை சுலோகம் முழுப் பகுதியின் சாரம் — ஒருவன், மனிதன், காலாள் என்ற மூன்று சொற்களால் கவி ஏற்றத்தாழ்வை மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறார்; அவனுக்கு எதிரே தேர் வீரர்களும் யானை வீரர்களும் குதிரை வீரர்களுமாகப் பதினான்காயிரம் பேர் இருந்தனர். ஆயினும் வெற்றி தர்மத்தின் பக்கமே ஆயிற்று. இறுதி சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டுள்ளது; அதனால் வேகம் தணிந்து கம்பீரமாகிறது — நாடகத்தின் ஓர் அங்கம் முடிந்து மற்றொன்று தொடங்குவதுபோல. ‘விஸ்தீர்ணா வசுதா க்ருத்ஸ்னா’ (பூமி முழுவதும் பரந்து கிடந்தது) என்பது வல்கேட் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ஆஸ்தீர்ணா’ (பரப்பப்பட்டது). பொருள் இரண்டிலும் ஒன்றே — நிலம் முழுவதும் மூடப்பட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗಲೂ ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ದೂಷಣನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಹತವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಭಯಂಕರ ವೇಗದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ ಐದು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ‘ಅನಿವರ್ತಿನಃ’ (ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದ ಅಂತಹವರನ್ನೇ ಆರಿಸಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಸೈನಿಕರು ಮೊದಲೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಅವರು ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಕಲ್ಲುಮಳೆಯಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಎಡೆಬಿಡದ ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಮಳೆಗರೆದರು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳ ಪ್ರಾಣಹರವಾದ ಆ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರುಗೊಂಡನು. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಂಹಾರಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅವನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಯುದ್ಧ ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ. ಆ ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿದ ಎತ್ತಿನಂತೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಂತು, ಅವನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ಪರಮ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಮೋಡ ಮಳೆಗರೆಯುವಾಗ ಎತ್ತು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ವೇಗದಿಂದ ಹಾಯುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ರಾಮನು ದೂಷಣಸಹಿತವಾದ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಪರ್ವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಳಿದಿದ್ದರು; ಈಗ ಸೇನಾಪತಿಯೇ ಆರಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಬೇರೆ — ಕೇವಲ ಬಾಣಗಳಲ್ಲ, ಬಂಡೆಗಳೂ ಮರಗಳೂ, ಇದು ಅವರ ಆಸುರೀ ಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾದರೋ ಶಾಂತವಾದುದೇ — ಅವನು ಮೊದಲು ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗತಿ ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಿಚಾಯಕವೇ.

ಅನಂತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುವ ಸೇನಾಪತಿ ದೂಷಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತಡೆದನು. ‘ಶತ್ರುದೂಷಣಃ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಹೆಸರಿನದೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ — ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದೂಷಿಸುವವನು ದೂಷಣ. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನಾದರೋ ಕ್ಷುರ ಎಂಬ ಬಾಣದಿಂದ ಅವನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು; ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಬಾಣದಿಂದ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು, ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಬಿಲ್ಲು ತುಂಡಾದವನೂ ರಥವಿಲ್ಲದವನೂ ಕುದುರೆಗಳು ಹತರಾದವನೂ ಸಾರಥಿ ಹತನಾದವನೂ ಆದನು — ರಥಿಕನ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದವು. ಆಗ ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಹ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ಅದು ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ದೇವಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಮರ್ದಿಸಬಲ್ಲದಾಗಿತ್ತು, ಹರಿತವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತೋಯ್ದಿತ್ತು, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮನಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಶತ್ರುಗಳ ಗೋಪುರಗಳನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲದಾಗಿತ್ತು. ಆಯುಧದ ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಆಯುಧ ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು ಅದರ ನಿಷ್ಫಲತೆ. ಮಹಾಸರ್ಪದಂತಹ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ನಿಶಾಚರ ದೂಷಣನು ರಾಮನತ್ತ ಎರಗಿದನು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಆಭರಣಸಹಿತವಾದ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳನ್ನು ರಾಘವನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕೈಜಾರಿದ ಆ ಮಹಾಕಾಯದ ಪರಿಘವು ಕೈಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನ ಮುಂದೆ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಚೆಲ್ಲಾಡಿದ ಕೈಗಳೊಡನೆ ದೂಷಣನೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು — ದಂತಗಳು ಮುರಿದು ಬೀಳುವ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ. ದೂಷಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಖರನ ನಂತರದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರಥದ ವಿನಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಆಯುಧವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ತೋಳುಗಳ ಛೇದನವನ್ನು. ಪರಿಘದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಚಿನ್ನದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊಳೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು. ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಆ ಭಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೋಳುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮಹಾಗಜದ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ವೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ದಂತಗಳಿಲ್ಲದ ಆನೆ ಬಲಹೀನವೇ, ಹಾಗೆಯೇ ತೋಳುಗಳಿಲ್ಲದ ವೀರನೂ. ‘ಶಕ್ರಧ್ವಜ ಇವಾಗ್ರತಃ’ (ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇಂದ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಮಹೋತ್ಸವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಆ ಪರಿಘರೂಪದ ಆಯುಧ ಅವನ ಮುಂದೆಯೇ ಬಿದ್ದಿತು.

ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ದೂಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೇ ಭಲೇ) ಎನ್ನುತ್ತ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದವು. ಜೀವಿಗಳ ಆ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಕರ್ಮದ ಧರ್ಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ನಡುವೆ ಇದ್ದರೂ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ನೈತಿಕ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ನಡುವೆ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂವರು ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು — ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲನಾದ ಪ್ರಮಾಥಿ. ಮಹಾಕಪಾಲನು ದೊಡ್ಡ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನು ಪಟ್ಟಿಶವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪ್ರಮಾಥಿಯು ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದರು. ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ಮಸೆದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡನು — ಗೃಹಸ್ಥನು ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಂತೆ. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಈ ಉಪಮೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ವ್ಯಂಗ್ಯರೀತಿ — ಯಾರು ಏನನ್ನು ತರುತ್ತಾರೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಸತ್ಕಾರ. ರಘುನಂದನನು ಮಹಾಕಪಾಲನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅಸಂಖ್ಯ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಪ್ರಮಾಥಿಯನ್ನು ಮಥಿಸಿದನು, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನ ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದನು. ಹತನಾದ ಅವನು ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಕ್ಷದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಕುಪಿತನಾದ ರಾಮನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನ ಐದು ಸಾವಿರ ಅನುಚರರನ್ನೂ ಐದು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಕೊಂದು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳು ಅವರ ಆಯುಧಗಳೊಡನೆಯೇ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಮಹಾಕಪಾಲ ಶೂಲದೊಡನೆ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ ಪಟ್ಟಿಶದೊಡನೆ, ಪ್ರಮಾಥಿ ಕೊಡಲಿಯೊಡನೆ. ರಾಮನೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ವಧೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷನ (ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣಿನವನ) ದಪ್ಪ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಪ್ರಮಾಥಿ (ಮಥಿಸುವವನು) ಮಥಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಮಹಾಕಪಾಲನ (ದೊಡ್ಡ ತಲೆಬುರುಡೆಯವನ) ಕಪಾಲವೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪದಕ್ರೀಡೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾಃ’ (ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಓದುಗನು ಅವರು ಬರುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ; ಹೆಸರುಳ್ಳ ಮೂವರ ವಧೆಯನ್ನಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಸಮತೆಯನ್ನು ಕವಿ ತಿಳಿದೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ದೂಷಣನೂ ಅವನ ಅನುಚರರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಮಹಾಬಲರಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ಈ ದೂಷಣನು ಅನುಚರರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನೀವು ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೋಗಿ, ಈ ಕುಮಾನುಷನಾದ (ಕೀಳು ಮನುಷ್ಯನಾದ) ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ನಾನಾ ಆಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿರಿ.’ ‘ಕುಮಾನುಷಃ’ (ಕೀಳು ಮನುಷ್ಯ) ಎಂಬುದು ಖರನ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ; ಆದರೆ ಅವನದೇ ಸೈನ್ಯ ಆ ಕೀಳೆನಿಸಿಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಿಃಶೇಷವಾಗಿ ಹತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವಿಡಂಬನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಸ್ವತಃ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನೊಡನೆ ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ, ಪೃಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸರ್ಪಾಸ್ಯ, ರುಧಿರಾಶನ — ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಬಲಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಸರೂ ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿದವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಗಿಡುಗದಂತೆ ವೇಗಶಾಲಿ, ಒಬ್ಬನು ರಕ್ತಭಕ್ಷಕ, ಒಬ್ಬನು ಹಾವಿನ ಮುಖದವನು ಎಂದು. ಖರನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ದೂಷಣನ ವಧೆಯ ಕಥನ, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಚೋದನೆ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಅವಜ್ಞೆ. ಈ ಅವಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೂಲದೋಷ; ಸೈನ್ಯದ ಕ್ಷಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಬಲವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಬಲಾಧ್ಯಕ್ಷರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಓದಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಖರನ ಸೈನ್ಯದ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅವರು ರಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ‘ಸಸೈನಿಕಾಃ’ (ಸೈನಿಕರೊಡನೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಹನ್ನೆರಡು ಮಂದಿಯಲ್ಲ, ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೇನಾವಾಹಿನಿಗಳೇ ಬಂದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಯುದ್ಧ್ವಾ’ (ಹೋರಾಡಿ) ಎಂಬ ಮುದ್ರಿತ ರೂಪ ಯುಧ್ ಧಾತುವಿನ ಕ್ತ್ವಾಂತ (ಪೂರ್ವಕಾಲಿಕ) ರೂಪ, ‘ಹನಧ್ವಮ್’ (ಕೊಲ್ಲಿರಿ) ಎಂಬುದು ಲೋಟ್ (ಆಜ್ಞಾರ್ಥ) ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನ; ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಖರನ ಆಜ್ಞೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ.

ಅನಂತರ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಉಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಆ ಬಾಣಗಳು ಹೊಗೆಯಾಡುವ ಬೆಂಕಿಗಳಂತಿದ್ದವು, ಸಿಡಿಲುಗಳು ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದವು. ರಾಮನು ನೂರು ಕರ್ಣಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೂರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಸಂಖ್ಯೆಯ ಈ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಒಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ; ಅವನ ಗುರಿ ಅಷ್ಟು ಅಮೋಘ. ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಚ-ಆಭರಣಗಳು ಒಡೆದು, ಬಿಲ್ಲುಗಳು ತುಂಡುತುಂಡಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ನಿಶಾಚರರು ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು. ಕೂದಲು ಕೆದರಿದ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ, ಬಿದ್ದ ಅವರಿಂದ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯು ದರ್ಭೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶಾಲವಾದ ಮಹಾವೇದಿಯಂತಾಯಿತು. ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಈ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದ ಖರನ ಸೈನ್ಯವೇ ಈಗ ವೇದಿಯಂತೆ ಮಲಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರತೀಕದಿಂದಲೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಘೋರ ಕಾಡು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ನರಕಸದೃಶವಾಯಿತು. ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ, ಅದೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತರಾದರು. ಆ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರು ಮಹಾರಥಿಯಾದ ಖರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿಶಿರ — ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ರಾಮನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ, ಘೋರರಾದ, ಸಹಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಿಂದಲೇ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯವು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಖರನು ಮಹಾರಥದಲ್ಲಿ, ವಜ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿದ ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಆ ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ಉಳಿದ ಸೈನ್ಯದ ಸಂಹಾರ, ಸಂಖ್ಯೆಯ ನಿರ್ದೇಶನ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಸೂಚನೆ. ‘ಏಕೇನ ರಾಮೇಣ ಮಾನುಷೇಣ ಪದಾತಿನಾ’ (ಒಬ್ಬನೇ, ಮನುಷ್ಯನಾದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಮನಿಂದ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣದ ಸಾರ — ಒಬ್ಬ, ಮನುಷ್ಯ, ಕಾಲಾಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು ಇದ್ದರು. ಆದರೂ ವಿಜಯ ಧರ್ಮಪಕ್ಷಕ್ಕೇ ಆಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ವೇಗ ಶಾಂತವಾಗಿ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರಬಂಧದ ಒಂದು ಅಂಕ ಮುಗಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಆರಂಭವಾಗುವಂತೆ. ‘ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ವಸುಧಾ ಕೃತ್ಸ್ನಾ’ (ವಿಶಾಲವಾದ ಇಡೀ ಭೂಮಿ) ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಆಸ್ತೀರ್ಣಾ’ (ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂದಿದೆ. ಅರ್ಥ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ — ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂದು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ രാമന്റെ നേർക്കു നീങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവരായിരുന്നു. ഇവിടെ ദൂഷണൻ തന്റെ സൈന്യം കൊല്ലപ്പെടുന്നതു കണ്ട് പ്രതികരിക്കുന്നു. ആ മഹാബാഹു ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരും സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുമായ അയ്യായിരം രാക്ഷസന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. ‘അനിവർത്തിനഃ’ (പിന്തിരിയാത്തവർ) എന്ന വിശേഷണം പ്രധാനമാണ് — യുദ്ധത്തിൽ പുറംതിരിയാത്തവരെ മാത്രമാണ് തിരഞ്ഞെടുത്തത്, കാരണം സാധാരണ സൈനികർ മുമ്പുതന്നെ തകർന്നിരുന്നു. അവർ ശൂലങ്ങളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും വാളുകളാലും ശിലാവർഷങ്ങളാലും മരങ്ങളാലും ഇടവിടാത്ത ശരവർഷങ്ങളാലും ആ രാമനുമേൽ നാലുപാടുനിന്നും വർഷിച്ചു. മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും പ്രാണഹരമായ ആ മഹാവർഷത്തെ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ഏറ്റുവാങ്ങി. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന പദം കവി ഇവിടെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — സംഹാരവേളയിലും അദ്ദേഹം ധർമാത്മാവുതന്നെ, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുദ്ധം ഋഷിമാരുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ആ വർഷം ഏറ്റുവാങ്ങി, കണ്ണടച്ചു നിൽക്കുന്ന കാളയെപ്പോലെ ഒരു ക്ഷണം നിന്ന്, അദ്ദേഹം എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വധിക്കാൻ പരമമായ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു. കാളയുടെ ഉപമ അർഥവത്താണ് — മേഘം പെയ്യുമ്പോൾ കാള കണ്ണടച്ചു സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നു, പിന്നെ വേഗത്തിൽ പ്രഹരിക്കുന്നു. പിന്നെ ക്രോധാവിഷ്ടനായി തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ ദൂഷണനോടുകൂടിയ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും നാലുപാടും അമ്പുകളാൽ മൂടി. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ പർവം ആരംഭിക്കുന്നു. മുമ്പ് സാധാരണ രാക്ഷസന്മാരാണ് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയത്; ഇപ്പോൾ സേനാപതിതന്നെ തിരഞ്ഞെടുത്ത വിശിഷ്ടയോദ്ധാക്കളെ അയയ്ക്കുന്നു. അവരുടെ ആയുധങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ് — അമ്പുകൾ മാത്രമല്ല, പാറകളും മരങ്ങളും; അത് അവരുടെ ആസുരബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ പ്രതികരണമാകട്ടെ ശാന്തംതന്നെ — അദ്ദേഹം ആദ്യം വർഷം സഹിക്കുന്നു, പിന്നെ ക്രോധം കൈക്കൊള്ളുന്നു, പിന്നീടു പ്രഹരിക്കുന്നു. ഈ മൂന്നുവിധമായ ഗതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെതന്നെ പരിചായകമാണ്.

അനന്തരം ശത്രുക്കളെ ദുഷിപ്പിക്കുന്ന സേനാപതി ദൂഷണൻ ക്രുദ്ധനായി ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള അമ്പുകളാൽ രാഘവനെ തടഞ്ഞു. ‘ശത്രുദൂഷണഃ’ എന്നത് അവന്റെ പേരിന്റെതന്നെ വ്യാഖ്യാനമാണ് — ശത്രുക്കളെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ ദൂഷണൻ. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാമനാകട്ടെ ക്ഷുരം എന്ന അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ വലിയ വില്ലു മുറിച്ചു; നാല് അമ്പുകളാൽ നാലു കുതിരകളെ കൊന്നു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കുതിരകളെ കൊന്നിട്ട് ഒരു അർധചന്ദ്രബാണംകൊണ്ട് സാരഥിയുടെ തല കൊയ്തു; മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ മാറിടം തുളച്ചു. ഇങ്ങനെ അവൻ വില്ലു മുറിഞ്ഞവനും രഥമില്ലാത്തവനും കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടവനും സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടവനുമായി — ഒരു രഥിയുടെ നാല് അംഗങ്ങളും ഒരേസമയം നശിച്ചു. അപ്പോൾ അവൻ പർവതശിഖരംപോലെ തോന്നുന്ന, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു പരിഘമെടുത്തു; അതു സ്വർണപ്പട്ടകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ദേവസൈന്യത്തെപ്പോലും മർദിക്കാൻ കഴിവുള്ളതും ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ആണികൾ നിറഞ്ഞതും ശത്രുക്കളുടെ മേദസ്സിൽ നനഞ്ഞതും വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ളതും ശത്രുക്കളുടെ ഗോപുരങ്ങളെപ്പോലും തകർക്കാൻ കഴിവുള്ളതുമായിരുന്നു. ആയുധത്തിന്റെ ഇത്ര വിസ്തൃതമായ വർണന കവി ഉദ്ദേശ്യത്തോടെതന്നെ ചെയ്യുന്നു — ആയുധം എത്ര ഭയങ്കരമോ, അത്രതന്നെ അധികമാണ് അതിന്റെ നിഷ്ഫലത. മഹാസർപ്പംപോലുള്ള ആ പരിഘമെടുത്ത്, ക്രൂരകർമിയായ നിശാചരൻ ദൂഷണൻ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവന്റെ, കൈയാഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ രണ്ടു കൈകളും രാഘവൻ രണ്ട് അമ്പുകളാൽ മുറിച്ചു. കൈകൾ മുറിഞ്ഞ അവന്റെ മുന്നിൽ, കൈവിട്ടുപോയ ആ ബൃഹത്തായ പരിഘം യുദ്ധമുഖത്ത് ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ വീണു. ചിതറിയ കൈകളോടൊപ്പം ദൂഷണനും നിലത്തു വീണു — കൊമ്പുകൾ തകർന്ന് വീഴുന്ന മനസ്വിയായ മഹാഗജത്തെപ്പോലെ. ഈ സർഗത്തിൽ ദൂഷണന്റെ വധമാണ് ഏറ്റവും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്, കാരണം ഖരനു ശേഷമുള്ള രണ്ടാമത്തെ പ്രധാന യോദ്ധാവ് അവനായിരുന്നു. കവി ആദ്യം അവന്റെ രഥത്തിന്റെ വിനാശം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ അവന്റെ അവസാനത്തെ ആയുധമായ പരിഘം വർണിക്കുന്നു, ഒടുവിൽ അവന്റെ കൈകളുടെ ഛേദനം. പരിഘത്തിന്റെ വർണനയിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — സ്വർണപ്പട്ടകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്, ഇരുമ്പാണികൾ നിറഞ്ഞത്, വജ്രസ്പർശമുള്ളത്, ഗോപുരങ്ങൾ തകർക്കാൻ കഴിവുള്ളത്. ഇവയെല്ലാംകൊണ്ടു കേൾവിക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ ഭയം ഉളവാക്കുന്നു; പിന്നെ ആ ഭയം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകംകൊണ്ടു നീക്കപ്പെടുന്നു — രണ്ട് അമ്പുകളാൽ കൈകൾ മുറിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാഗജത്തിന്റെ ഉപമയിലെ ‘മനസ്വീ’ എന്ന പദം കരുണരസത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു — കൊമ്പില്ലാത്ത ആന ബലമില്ലാത്തതുതന്നെ; കൈകളില്ലാത്ത വീരനും അങ്ങനെതന്നെ. ‘ശക്രധ്വജ ഇവാഗ്രതഃ’ (മുന്നിൽ ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ) എന്ന ഉപമയും അർഥവത്താണ് — മഹോത്സവത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രധ്വജം നിലത്തു വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ രാക്ഷസന്റെ ഗർവചിഹ്നമായ ആ പരിഘമെന്ന ആയുധം അവന്റെതന്നെ മുന്നിൽ വീണു.

യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന ദൂഷണനെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു പറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനെ പൂജിച്ചു. ജീവികളുടെ ആ പ്രശംസ രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ധർമ്യത പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഈ വാക്യം സർഗത്തിന്റെ മധ്യത്തിലാണെങ്കിലും മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും നൈതികമായ വിധി വഹിക്കുന്നു. ഇതിനിടയിൽത്തന്നെ മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട മൂന്നു സേനാമുഖ്യർ ക്രുദ്ധരായി ഒന്നിച്ച് രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു — മഹാകപാലൻ, സ്ഥൂലാക്ഷൻ, മഹാബലനായ പ്രമാഥി. മഹാകപാലൻ വിപുലമായ ശൂലമുയർത്തിയും, സ്ഥൂലാക്ഷൻ പട്ടിശമെടുത്തും, പ്രമാഥി മഴുവേന്തിയും വന്നു. പാഞ്ഞുവരുന്ന അവരെ കണ്ടമാത്രയിൽ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള മുനകളുള്ള, രാകിയ അമ്പുകളാൽ അവരെ ഏറ്റുവാങ്ങി — വന്നെത്തിയ അതിഥികളെ ഗൃഹസ്ഥൻ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ. അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ ഈ ഉപമ വാല്മീകിയുടെ വിശിഷ്ടമായ വ്യംഗ്യരീതിയാണ് — ഓരോരുത്തരും കൊണ്ടുവരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ അവർക്കു സത്കാരം. രഘുനന്ദനൻ മഹാകപാലന്റെ തല മുറിച്ചു; എണ്ണമറ്റ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ പ്രമാഥിയെ മഥിച്ചു; സ്ഥൂലാക്ഷന്റെ സ്ഥൂലമായ (തടിച്ച) കണ്ണുകൾ അമ്പുകളാൽ നിറച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട അവൻ ശാഖകളോടുകൂടിയ മഹാവൃക്ഷംപോലെ നിലത്തു വീണു. പിന്നെ കുപിതനായ രാമൻ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ട് ദൂഷണന്റെ അയ്യായിരം അനുയായികളെയും അയ്യായിരം അമ്പുകളാൽത്തന്നെ കൊന്ന് യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു. ഇവിടെ മൂന്നു രാക്ഷസന്മാരുടെ പേരുകൾ അവരുടെ ആയുധങ്ങളോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു — മഹാകപാലൻ ശൂലത്തോടും സ്ഥൂലാക്ഷൻ പട്ടിശത്തോടും പ്രമാഥി മഴുവിനോടും. രാമനും ഓരോരുത്തരുടെയും പേരിന് അനുരൂപമായിത്തന്നെ വധം നടത്തുന്നു — സ്ഥൂലാക്ഷന്റെ (തടിച്ച കണ്ണുള്ളവന്റെ) തടിച്ച കണ്ണുകൾതന്നെ അമ്പുകളാൽ നിറയ്ക്കപ്പെടുന്നു, പ്രമാഥി (മഥിക്കുന്നവൻ) മഥിക്കപ്പെടുന്നു, മഹാകപാലന്റെ (വലിയ തലയോടുള്ളവന്റെ) കപാലംതന്നെ മുറിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത്തരം പദക്രീഡ വാല്മീകിയുടെ യുദ്ധവർണനകളിൽ അങ്ങിങ്ങു കാണാം; അതു കഥയെ ഓർമയിൽ നിൽക്കുന്നതാക്കുന്നു. ‘മൃത്യുപാശാവപാശിതാഃ’ (മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അവരുടെ പരിണാമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവർ വരുന്ന നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു. ഒടുവിൽ അയ്യായിരംപേരുടെ വധം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ മാത്രം പറയപ്പെടുന്നു, കാരണം അവർക്കു വ്യക്തിത്വമില്ല; പേരുള്ള മൂന്നുപേരുടെ വധമാകട്ടെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അസമത്വം കവി അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ ചെയ്തതാണ്.

ദൂഷണനും അവന്റെ അനുയായികളും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കേട്ട് ക്രുദ്ധനായ ഖരൻ മഹാബലരായ സേനാധ്യക്ഷന്മാരെ നിയോഗിച്ചു: ‘ഈ ദൂഷണൻ അനുയായികളോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാരേ, നിങ്ങളെല്ലാവരും വലിയ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പോയി, ഈ നികൃഷ്ടമനുഷ്യനായ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്ത്, പലവിധം ആകൃതിയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളാൽ ഇവനെ കൊല്ലുവിൻ.’ ‘കുമാനുഷഃ’ (നികൃഷ്ടമനുഷ്യൻ) എന്നത് ഖരന്റെ അവജ്ഞ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദമാണ്; എന്നാൽ അവന്റെതന്നെ സൈന്യം ആ നിന്ദ്യനായ മനുഷ്യനാൽ നിശ്ശേഷം കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് വിരോധാഭാസം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ക്രുദ്ധനായ ഖരൻ സ്വയവും രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അവനോടൊപ്പം ശ്യേനഗാമി, പൃഥുഗ്രീവൻ, യജ്ഞശത്രു, വിഹംഗമൻ, ദുർജയൻ, കരവീരാക്ഷൻ, പരുഷൻ, കാലകാർമുകൻ, ഹേമമാലി, മഹാമാലി, സർപ്പാസ്യൻ, രുധിരാശനൻ — ഈ പന്ത്രണ്ടു മഹാവീര്യരായ ബലാധ്യക്ഷന്മാർ സൈനികരോടൊപ്പം ഉത്തമമായ അമ്പുകൾ വിട്ടുകൊണ്ട് രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. പേരുകളുടെ ഈ എണ്ണൽ കേൾവിക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഓരോ പേരും അതു വഹിക്കുന്നവന്റെ സ്വഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാൾ പരുന്തിനെപ്പോലെ വേഗമുള്ളവൻ, ഒരാൾ ചോര തിന്നുന്നവൻ, ഒരാൾ സർപ്പമുഖൻ എന്നിങ്ങനെ. ഖരന്റെ ആജ്ഞയിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — ദൂഷണവധത്തിന്റെ കഥനം, സ്വന്തം സൈന്യത്തെ പ്രേരിപ്പിക്കൽ, രാമനോടുള്ള അവജ്ഞ. ഈ അവജ്ഞയാണ് അവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ മൂലദോഷം; സൈന്യത്തിന്റെ ക്ഷയം കണ്ടിട്ടും എതിർപക്ഷത്തിന്റെ ബലം സമ്മതിക്കാൻ അവൻ ഒരുക്കമല്ല. പന്ത്രണ്ടു ബലാധ്യക്ഷന്മാരുടെ പേരുകൾ മുമ്പ് ഇരുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അവിടെ ഖരന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ എണ്ണലിലാണ് അവ പറയപ്പെട്ടത്, ഇവിടെയാകട്ടെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഇവരെല്ലാം ‘സസൈനികാഃ’ (സൈനികരോടുകൂടിയവർ) എന്നു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പന്ത്രണ്ടുപേർ മാത്രമല്ല, പന്ത്രണ്ടു വെവ്വേറെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾതന്നെ വന്നു എന്നു മനസ്സിലാക്കണം. ‘യുദ്ധ്വാ’ (യുദ്ധം ചെയ്ത്) എന്ന മുദ്രിതരൂപം യുധ് ധാതുവിൽനിന്നുള്ള ക്ത്വാന്തരൂപമാണ്; ‘ഹനധ്വം’ (കൊല്ലുവിൻ) ലോട്ട് ലകാരത്തിലെ മധ്യമപുരുഷബഹുവചനവും; ഈ രണ്ടു പദങ്ങളും ഖരന്റെ ആജ്ഞയുടെ തീവ്രത വഹിക്കുന്നു.

അനന്തരം തേജസ്വിയായ രാമൻ അഗ്നിതുല്യവും സ്വർണവും വജ്രവുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ ശേഷിപ്പിനെ കൊന്നു. സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ള ആ അമ്പുകൾ പുകയുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയായിരുന്നു; വജ്രങ്ങൾ മഹാവൃക്ഷങ്ങളെയെന്നപോലെ അവ ആ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. രാമൻ നൂറു കർണിബാണങ്ങളാൽ നൂറു രാക്ഷസന്മാരെയും ആയിരം ബാണങ്ങളാൽ ആയിരം പേരെയും യുദ്ധമുഖത്തു കൊന്നു. സംഖ്യയുടെ ഈ സമത്വം കവി ബോധപൂർവംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — ഒരു അമ്പിന് ഒരു രാക്ഷസൻ, കൂടുതലുമില്ല കുറവുമില്ല; അത്രമാത്രം അമോഘമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ആ അമ്പുകളാൽ കവചങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും പിളർന്ന്, വില്ലുകൾ മുറിഞ്ഞും തകർന്നും, ചോരയിൽ കുളിച്ച ആ നിശാചരന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു. മുടിയഴിഞ്ഞ്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, വീണുകിടക്കുന്ന അവരാൽ ഭൂമി മുഴുവൻ ദർഭ വിരിച്ച മഹാവേദിപോലെ വിസ്തൃതമായി. യജ്ഞവേദിയുടെ ഈ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഓർമിക്കേണ്ടതാണ് — ഋഷിമാരുടെ യജ്ഞങ്ങൾ നശിപ്പിക്കാൻ വന്ന ഖരന്റെ സൈന്യംതന്നെ ഇപ്പോൾ ഒരു വേദിപോലെ കിടക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ കവി കർമത്തിന്റെ ഫലം പ്രതീകത്തിലൂടെത്തന്നെ കാണിക്കുന്നു. ആ ക്ഷണത്തിൽ ആ മഹാഘോരവനം രാക്ഷസന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട്, മാംസവും ചോരയും കലർന്ന ചെളി നിറഞ്ഞ്, നരകതുല്യമായിത്തീർന്നു. ഭീമകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ഒരേയൊരു രാമനാൽ — അതും കാൽനടയായ ഒരു മനുഷ്യനാൽ — കൊല്ലപ്പെട്ടു. ആ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിൽനിന്നും ശേഷിച്ചത് മഹാരഥനായ ഖരനും രാക്ഷസനായ ത്രിശിരസ്സും മാത്രം — ശത്രുസൂദനനായ രാമൻ അവരുടെ മുന്നിൽ നിന്നു. ശേഷിച്ച മഹാവീര്യരും ഘോരരും ദുർവിഷഹരുമായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനാൽത്തന്നെ യുദ്ധമുഖത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ ആ ഭീമമായ സൈന്യം മഹായുദ്ധത്തിൽ ബലവാനായ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഖരൻ വലിയ രഥത്തിൽ, വജ്രമുയർത്തിയ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ആ രാമനെ സമീപിച്ചു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനഖണ്ഡം മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ശേഷിച്ച സൈന്യത്തിന്റെ സംഹാരം, സംഖ്യയുടെ നിർദേശം, അടുത്ത ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ സൂചന. ‘ഏകേന രാമേണ മാനുഷേണ പദാതിനാ’ (ഒരേയൊരു രാമനാൽ, മനുഷ്യനാൽ, കാൽനടക്കാരനാൽ) എന്ന അർധശ്ലോകം മുഴുവൻ പ്രകരണത്തിന്റെയും സാരമാണ് — ഒരാൾ, മനുഷ്യൻ, കാൽനടക്കാരൻ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കവി അസമത്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെതിരെ പതിനാലായിരം രഥികളും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരും കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവരും ഉണ്ടായിരുന്നു. എങ്കിലും വിജയം ധർമപക്ഷത്തിനുതന്നെയായി. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വേഗം ശാന്തമായി ഗംഭീരമാകുന്നു — ഒരു പ്രബന്ധത്തിന്റെ ഒരങ്കം അവസാനിച്ച് മറ്റൊന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതുപോലെ. ‘വിസ്തീർണാ വസുധാ കൃത്സ്നാ’ (ഭൂമി മുഴുവൻ വിസ്തൃതമായി) എന്നതു പ്രചലിതപാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ആസ്തീർണാ’ (വിരിക്കപ്പെട്ടു) എന്നാണ്. അർഥം രണ്ടിടത്തും സമാനമാണ് — ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടു.

At the end of the previous sarga the surviving rākṣasas could not even move towards Rāma. Now Dūṣaṇa, seeing his army being cut down, responded: the mighty-armed commander sent five thousand rākṣasas of fearful speed, hard to withstand, who never turned back in battle. The epithet matters — he picked men who would never show their backs, since the ordinary troops had already broken. They poured down on Rāma from every side pikes, halberds and swords, showers of stones and trees, and an unbroken rain of arrows; their weapons were no longer arrows alone but rocks and trees, a sign of their demonic strength. That great, deadly rain of trees and rocks the righteous Rāghava met with his keen arrows. The poet calls him righteous at this very point, because even in the midst of slaughter he remained so, fighting to protect the sages. Having taken that rain like a bull standing with closed eyes, he paused a moment, then summoned up a supreme anger to destroy all the rākṣasas. The image of the bull is apt: a bull stands still with its eyes shut while the cloud rains on it, and afterwards charges with force. So Rāma's response was calm: first he endured the storm, then he gathered his anger, then he struck — a threefold movement that reveals his steadiness. Possessed by wrath and blazing as if with fire, he then covered the whole army, Dūṣaṇa with it, with arrows on every side.

Then Dūṣaṇa, the commander, the tormentor of foes, grew angry and held Rāghava off with arrows like thunderbolts; his name itself means one who torments his enemies. But Rāma in great fury cut through his great bow with a razor-headed shaft, killed his four horses with four arrows, took off his charioteer's head with a crescent-headed shaft, and pierced the rākṣasa in the chest with three more. So in a moment he was left bowless, chariotless, without horses and without a driver, every part of a chariot-fighter's strength destroyed at once. Then he seized a mace like a mountain peak, a hair-raising thing, bound with plates of gold, able to crush even the army of the gods, studded with sharp iron spikes, smeared with the fat of enemies, its touch like thunder and lightning, able to break open the gates of enemy cities. The poet describes the weapon at such length for a reason: the more terrible the weapon, the more complete its failure. Grasping that mace, huge as a great serpent, the cruel night-ranger Dūṣaṇa fell upon Rāma. As he came on, Rāghava cut off both his arms, ornaments and all, with two arrows. The great mace slipped from him and fell on the battlefield before the handless warrior like Indra's banner brought down — as Indra's banner is lowered at the end of the great festival, so the emblem of the rākṣasa's pride fell before him. And Dūṣaṇa himself fell to the ground with his severed hands, like a proud great elephant fallen with its tusks broken off; the word ‘proud’ touches on pathos, for a tuskless elephant is powerless, and so is a hero without arms. Dūṣaṇa's death is told more fully than anything else in the sarga, because he was the chief warrior after Khara: first his chariot is destroyed, then his last weapon described, and at last his arms cut off, so that all the fear built up by the description of the mace is dispelled in a single verse.

Seeing Dūṣaṇa slain and fallen on the ground, all beings honoured Kākutstha, crying, ‘Well done! Well done!’ Their praise proclaims the righteousness of Rāma's deed; placed in the middle of the sarga, it carries the moral verdict on the whole battle. At that very moment three leaders of the army, enraged and already caught in the noose of death, rushed at Rāma together: Mahākapāla, Sthūlākṣa and the mighty Pramāthī. Mahākapāla raised a huge pike, Sthūlākṣa took up a halberd, and Pramāthī an axe. Seeing them coming, Rāghava received them with keen, sharp-pointed arrows as a householder receives guests who have arrived — an irony typical of Vālmīki: each was welcomed with what he himself brought. The delight of Raghu's line cut off Mahākapāla's head, crushed Pramāthī with a countless flood of arrows, and filled Sthūlākṣa's great eyes with his shafts, so that he fell slain like a great branching tree. Each death matches the warrior's name: Mahākapāla, ‘Great Skull’, lost his head; Pramāthī, ‘the Crusher’, was crushed; Sthūlākṣa, ‘Big-Eye’, had his big eyes filled with arrows — a play on names that makes the story memorable. Saying they were caught in the noose of death tells the reader the outcome the moment they appear. Then, in his anger, Rāma in a single moment killed Dūṣaṇa's five thousand followers with five thousand arrows and sent them to the house of Yama. The death of the five thousand takes a single verse, since they have no individual identity, while the three named warriors are described at length; the imbalance is deliberate.

Hearing that Dūṣaṇa and his followers had been slain, Khara angrily commanded his mighty generals: ‘Dūṣaṇa has been killed in battle with his retinue. Go with a great army and fight this wretched man Rāma; kill him with weapons of every kind, all you rākṣasas!’ Khara's word for Rāma is contemptuous, yet it is by this despised man that his whole army is being wiped out — that is the irony. His command has three parts: the news of Dūṣaṇa's death, the urging of his army, and contempt for Rāma; and that contempt is the root flaw of his character, for even as he watches his army dwindle he will not admit the strength of his opponent. Having said this, Khara himself rushed in fury at Rāma, and with him twelve commanders of great valour — Śyenagāmī, Pṛthugrīva, Yajñaśatru, Vihaṃgama, Durjaya, Karavīrākṣa, Paruṣa, Kālakārmuka, Hemamālī, Mahāmālī, Sarpāsya and Rudhirāśana — charged Rāma with their troops, loosing their finest arrows. These twelve were named earlier, in sarga 23, when Khara's army set out; here they are sent into battle. The list fixes the size of the army in the listener's mind, and each name hints at its bearer's nature — one swift as a hawk, one a drinker of blood, one snake-faced. And since they came with their troops, it was not twelve men but twelve separate companies that charged.

Then the radiant Rāma struck down what remained of that army with arrows like fire, adorned with gold and diamond. Those gold-nocked shafts, like fires wreathed in smoke, struck down the rākṣasas as thunderbolts strike great trees. Rāma killed a hundred rākṣasas with a hundred barbed arrows and a thousand with a thousand, at the head of the battle — one arrow for one rākṣasa, no more and no less, so unfailing was his aim. Their armour and ornaments shattered and their bows cut and broken, the night-rangers fell to the earth smeared with blood. With them lying there, hair loosened and drenched in blood, the whole earth was spread over like a great sacrificial altar strewn with kuśa grass. That image is especially memorable: Khara's army had come to destroy the sages' sacrifices, and now it lay like the altar itself; so the poet shows the fruit of their deeds in a symbol. In that instant the terrible forest, with its slain rākṣasas and its mire of flesh and blood, looked like hell itself. Fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds were killed by Rāma alone — a man, and on foot. That line is the essence of the whole episode: one, a man, on foot, three words that recall the disparity again, against fourteen thousand in chariots, on elephants and on horseback; yet victory went to the side of dharma. Of that entire army only Khara the great chariot-fighter and the rākṣasa Triśiras were left — and before them stood Rāma, the destroyer of foes. All the rest, rākṣasas of great valour, terrible and hard to withstand, had been slain at the head of the battle by Lakṣmaṇa's elder brother. Then, seeing that fearsome host slain in the great battle by the mightier Rāma, Khara came at him in his great chariot, like Indra with his thunderbolt raised. So the last part of the sarga does three things — it destroys the rest of the army, gives the count, and announces the single combat to come — and with its long closing verse the pace slows and deepens, as one act of a drama ends and another begins.