पूर्वस्मिन् सर्गे रामः कवचम् आबध्य धनुः उद्यम्य युद्धाय अवस्थितः आसीत्, वनदेवताः च तस्य क्रुद्धं रूपं दृष्ट्वा व्यथिताः आसन्। अस्मिन् सर्गे कथा साक्षात् रणाङ्गणं प्रविशति। खरः स्वैः पुरःसरैः सह आश्रमम् आगत्य अवष्टब्धधनुं क्रुद्धं रिपुघातिनं रामं ददर्श। तं दृष्ट्वा एव सः स्वं सगुणं खरनिःस्वनं चापम् उद्यम्य सूतम् अचोदयत् — ‘रामस्य अभिमुखं रथं चोदय’ इति। अत्र कविः खरस्य औद्धत्यं सूचयति; सः रामं दृष्ट्वा क्षणमात्रम् अपि न विचारयति, अपि तु तत्क्षणम् एव आक्रमणम् इच्छति। सूतः खरस्य आज्ञया तत्र एव तुरगान् प्रेरयति, यत्र महाबाहुः रामः एकः एव धनुः धुन्वन् स्थितः। ‘एकः’ इति पदं सर्गस्य सारम् एव वहति — एकस्य पुरुषस्य चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सह संग्रामः इति। खरं रणभूमौ निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वतः रजनीचराः महानादं मुञ्चन्तः तं परिवार्य स्थिताः, सचिवाः च तस्य पार्श्वे रक्षार्थम् अतिष्ठन्। तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः ताराणां मध्ये उदितः लोहिताङ्गः इव बभूव। एषा उपमा द्व्यर्था — एकतः तस्य तेजः प्रकाश्यते, अन्यतः च लोहिताङ्गस्य अङ्गारकस्य अशुभसूचकत्वेन आसन्नः तस्य विनाशः अपि ध्वन्यते।

ततः खरः शरसहस्रेण अप्रतिमौजसं रामम् अर्दयित्वा समरे महानादं ननाद; सेनापतेः सः नादः सर्वस्य सैन्यस्य युद्धसंकेतः इव अभवत्। तदनन्तरं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः तं भीमधन्वानं दुर्जयं रामं नानाविधैः शस्त्रैः समन्तात् अभ्यवर्षन्। आयसैः मुद्गरैः, शूलैः, प्रासैः, खड्गैः, परश्वधैः च रोषतत्पराः राक्षसाः समरे तं शूरं निजघ्नुः। आयुधानां सा दीर्घा गणना कविना प्रयोजनेन एव क्रियते — नानाविधानि शस्त्राणि सन्ति, किन्तु लक्ष्यं तु एकम् एव। बलाहकसंकाशाः महाकायाः महाबलाः च ते रथैः वाजिभिः च काकुत्स्थम् अभ्यधावन्। अपरे च पर्वतकूटसदृशैः गजैः युद्धे तं हन्तुम् इच्छन्तः आगच्छन्। यथा महाघनाः शैलेन्द्रं धाराभिः अभिवर्षन्ति, तथा एव रक्षसां गणाः रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्। उपमायाः अत्र द्वौ अंशौ द्रष्टव्यौ — वर्षा प्रचुरा भवतु नाम, किन्तु शैलेन्द्रः तया न चाल्यते, अचलः एव तिष्ठति। क्रूरदर्शनैः सर्वैः राक्षसैः परिवृतः रामः तिथिषु पारिषदानां गणैः वृतः महादेवः इव अदृश्यत। अनया उपमया द्वयं साध्यते — शत्रुभिः परिवृतः अपि सः देवः इव अक्षोभ्यः आसीत्, उपमानस्य शिवत्वेन च तस्य संहारकत्वम् अपि ध्वन्यते। एवं कविः प्रथमं राक्षसानां संख्याबलम्, आयुधवैविध्यम्, कोलाहलं च विस्तरेण वर्णयन् एकाकिनः रामस्य धैर्यं पाठकस्य हृदये स्थिरीकरोति, ततः च तस्य प्रतिकारं वर्णयितुम् उपक्रमते। अत्र च एकं सूक्ष्मं वैशिष्ट्यं द्रष्टव्यम् — राक्षसाः न एकेन प्रकारेण आक्रामन्ति, अपि तु पदातयः, अश्वारोहाः, रथिनः, गजारोहाः च युगपत् प्रवर्तन्ते। चतुरङ्गस्य सेनायाः एषा समग्रता एव तेषां संख्याबलं सूचयति। तथापि सर्वेषां तेषां प्रयत्नः एकं मानुषं पदातिनं प्रति एव प्रवृत्तः इति विरोधेन कविः रामस्य माहात्म्यं परोक्षतया स्तौति।

यातुधानैः मुक्तानि तानि सर्वाणि शस्त्राणि राघवः स्वैः विशिखैः प्रतिजग्राह, यथा सागरः नदीनाम् ओघान् आत्मसात् करोति। उपमा अत्र गम्भीरा — सागरः नदीः न वारयति, अपि तु गृह्णाति; तथा एव रामः शस्त्रवर्षं स्वबाणैः एव ग्रसते, न तु पलायते। तैः घोरैः प्रहरणैः भिन्नगात्रः अपि सः न व्यथते; बहुभिः प्रदीप्तैः वज्रैः आहतः महाचलः इव सः अकम्पः तिष्ठति। सर्वगात्रेषु विद्धः क्षतजादिग्धः च रामः संध्याभ्रैः आवृतः दिवाकरः इव बभूव। रक्तेन आवृतः अपि तस्य तेजः न अन्तर्धीयते, प्रत्युत संध्यायाम् इव अधिकं रक्तवर्णं शोभते इति उपमायाः आशयः। एकाकिनं तं बहुभिः सहस्रैः समावृतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च विषेदुः; तेषां विषादः अपि रामस्य माहात्म्यम् एव सूचयति, यतः अन्येषां कृते ते न शोचन्ति। ततः सुसंक्रुद्धः रामः धनुः मण्डलीकृत्य शतशः सहस्रशः च निशितान् बाणान् ससर्ज, ये रणे दुरावाराः दुर्विषहाः कालपाशोपमाः च आसन्। कङ्कपत्रान् काञ्चनभूषणान् च तान् सः लीलया एव मुमोच। लीलया मुक्ताः ते शराः शत्रुसैन्येषु प्रविश्य कालकृताः पाशाः इव रक्षसां प्राणान् आददुः। राक्षसदेहान् भित्त्वा रुधिराप्लुताः ते शराः अन्तरिक्षं गताः सन्तः दीप्ताग्निसमतेजसः इव रेजुः। रामस्य चापमण्डलात् असंख्येयाः अतीवोग्राः रक्षःप्राणापहारिणः सायकाः विनिष्पेतुः। ‘लीलया’ इति पदं कविः जानन् एव प्रयुङ्क्ते — यत् राक्षसानां कृते प्रलयः, तत् रामस्य कृते क्रीडामात्रम् एव इति एतेन एकेन पदेन उभयोः बलयोः अन्तरं स्पष्टं भवति। अस्मिन् खण्डे कविः क्रमशः त्रीणि सोपानानि दर्शयति — प्रथमं रामस्य सहनम्, ततः तस्य शोभा, अन्ते च तस्य प्रत्याक्रमणम्। एतेन युद्धवर्णनं न केवलं शस्त्रप्रयोगस्य गणना भवति, अपि तु वीरस्य चरित्रस्य क्रमिकं प्रकाशनम् अपि। देवानां विषादः, ऋषीणां च चिन्ता रामस्य धर्मपक्षत्वं सूचयति; ते तस्य पराजयं न आशङ्कन्ते, किन्तु तस्य कष्टं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। विशिखानां वर्णने कविः तेषां त्रीणि रूपाणि दर्शयति — कङ्कपत्राणि, काञ्चनभूषितानि, कालपाशोपमानि च। प्रथमं तेषां लाघवं, द्वितीयं शोभा, तृतीयं च मारकत्वम् इति त्रिभिः विशेषणैः एकः एव पदार्थः त्रिधा दृश्यते।

तैः शरैः रामः धनूंषि, ध्वजाग्राणि, चर्माणि, कवचानि च छिनत्ति; सहस्ताभरणान् बाहून्, करिकरोपमान् ऊरून् च समरे शतशः सहस्रशः चिच्छेद। ‘करिकरोपमान्’ इति विशेषणेन राक्षसानां शरीरस्थूलता सूच्यते, तया च तान् छिन्दतां बाणानां तीक्ष्णता। प्रत्यञ्चायाः च्युताः रामबाणाः काञ्चनसंनाहान् रथयुक्तान् ससारथीन् हयान्, सगजारोहान् सहयान् सादिनः गजान् च चिच्छिदुः बिभिदुः च; पदातीन् च समरे हत्वा तान् यमसादनम् अनयन्। एवं चतुरङ्गबलस्य सर्वेषाम् अङ्गानां नाशः एकेन एव वीरेण क्रियते इति कविः सूचयति। ततः नालीकैः नाराचैः तीक्ष्णाग्रैः विकर्णिभिः च छिद्यमानाः निशाचराः भीमम् आर्तस्वरं चक्रुः। विविधैः मर्मभेदिभिः बाणैः अर्दितं तत् सैन्यम् अग्निना दह्यमानं शुष्कं वनम् इव सुखं न लेभे; शुष्कवनस्य उपमया तेषां शीघ्रः निःशेषः च नाशः द्योत्यते। केचित् भीमबलाः शूराः परमक्रुद्धाः सन्तः रामाय प्रासान् शूलान् परश्वधान् च चिक्षिपुः; किन्तु वीर्यवान् महाबाहुः तेषां शस्त्राणि स्वबाणैः निवार्य समरे तेषां प्राणान् जहार, शिरोधराः च चिच्छेद। छिन्नशिरसः छिन्नचर्मशरासनाः च ते सुपर्णस्य पक्षवातेन विक्षिप्ताः पादपाः इव भूमौ पेतुः। गरुडपक्षवातस्य उपमया तेषां पतनस्य आकस्मिकत्वं शीघ्रता च द्योत्यते, न तु केवलं बहुत्वम्। ये तत्र अवशिष्टाः, ते विषण्णाः शराहताः च सन्तः शरणार्थं खरम् एव अभ्यधावन् — स्वामिनः आश्रयः एव तेषाम् एका अवशिष्टा आशा आसीत्। अत्र वर्ण्यमानाः शरप्रयोगाः क्रमेण वर्धन्ते — प्रथमं शस्त्राणि छिद्यन्ते, ततः शरीरावयवाः, ततः वाहनानि, अन्ते च सर्वाणि सेनाङ्गानि। एषा क्रमवृद्धिः पाठकस्य मनसि संहारस्य व्यापकतां स्थापयति। ‘आर्तस्वरम्’ इति पदेन कविः युद्धस्य श्रव्यम् अपि पक्षं स्पृशति; इतः पूर्वं ते एव राक्षसाः सिंहनादं मुञ्चन्तः आगताः आसन्, अधुना तु तेषां स्वरः आर्तः जातः इति स्थितेः पूर्णः विपर्यासः सूच्यते। ‘शरणार्थम्’ इति पदं करुणम् अपि अस्ति — ये स्वयं सर्वेषां त्रासकाः आसन्, ते अधुना शरणम् अन्विष्यन्ति। किन्तु तेषां शरणं खरः अपि तादृशः एव मर्त्यः, इति अग्रिमेषु सर्गेषु स्फुटीभविष्यति। एवं कविः राक्षसानां पराजयं न केवलं बाह्यं, अपि तु आन्तरम् अपि दर्शयति।

तदा दूषणः धनुः आदाय तान् सर्वान् समाश्वास्य सुसंक्रुद्धः सन् अन्तकः इव क्रुद्धं रामम् अभ्यधावत्। सेनापतेः आगमनेन भग्नम् अपि सैन्यं पुनः संगठितं भवति इति लोकस्वभावः अत्र दर्शितः। दूषणस्य आश्रयेण निर्भयाः ते सर्वे निवृत्य सालतालशिलायुधाः सन्तः पुनः रामम् एव अभ्यधावन्। शूलमुद्गरहस्ताः पाशहस्ताः च महाबलाः ते संयुगे शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि, द्रुमवर्षाणि शिलावर्षाणि च मुञ्चन्तः आगच्छन्। तत् रामस्य तेषां च युद्धम् अद्भुतं तुमुलं रोमहर्षणं महाघोरं च बभूव। समन्तात् अभिक्रुद्धाः ते पुनः पुनः राघवम् आर्दयन्। सर्वाः दिशः प्रदिशः च राक्षसैः समावृताः, आत्मानं च शरवर्षाभिः आवृतं दृष्ट्वा महाबलः रामः भैरवं नादं कृत्वा परमभास्वरम् अस्त्रं गृहीत्वा राक्षसेषु गान्धर्वं समयोजयत्। दिव्यास्त्रस्य प्रयोगः अत्र प्रथमवारं क्रियते, यतः सामान्यैः बाणैः एतावतः सैन्यस्य निवारणं न सम्भवति। ततः तस्य चापमण्डलात् शरसहस्राणि निर्ययुः; समागतैः तैः बाणैः च दश अपि दिशः आपूर्यन्त। शरार्दिताः राक्षसाः तं शरान् आददानं विमुञ्चन्तं वा न पश्यन्ति स्म; केवलं धनुः विकर्षमाणम् एव ते अपश्यन् — एतावती आसीत् तस्य हस्तलाघवस्य शीघ्रता। एतेन एकेन श्लोकेन कविः रामस्य अतिमानुषं कौशलं दर्शयति, यत् शत्रूणां दृष्टिः अपि तत् अनुसर्तुं न शक्नोति। अन्ते शरान्धकारेण सदिवाकरम् आकाशम् आवृतम्; रामः च अविरतं शरान् प्रक्षिपन् इव एकस्मिन् एव स्थाने अचलः अवस्थितः बभूव। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य द्वितीयः पर्यायः आरभ्यते। पूर्वं राक्षसाः स्वबलेन युद्ध्वा भग्नाः; अधुना ते नेतुः आश्रयेण पुनः साहसं लभन्ते। किन्तु तेषाम् आयुधानि अपि परिवर्तन्ते — शस्त्राणां स्थाने सालाः, तालाः, शिलाः च गृह्यन्ते, येन तेषां शस्त्रक्षयः अपि ध्वन्यते। रामः तु तेषां प्रयत्नं दृष्ट्वा दिव्यास्त्रम् एव प्रयुङ्क्ते, यतः प्रतिपक्षस्य संख्या मानुषोपायैः अशक्या जाता। अस्त्रप्रयोगात् पूर्वं कृतः भैरवः नादः अपि सार्थकः — सः तस्य निश्चयस्य घोषणा एव। ‘एकस्मिन् एव स्थाने अवस्थितः’ इति वर्णनं रामस्य युद्धशैलीं प्रकटयति — सः न इतस्ततः धावति, न च रथम् आरोहति; पदातिः एव स्थिरः तिष्ठन् सर्वाः दिशः शरैः पूरयति। एषा स्थिरता एव तस्य आत्मविश्वासस्य बाह्यं चिह्नम्, अग्रे च देवैः अपि प्रशंसिष्यते।

एकस्मिन् एव काले भृशं हतैः, एकस्मिन् एव काले पतद्भिः पतितैः च राक्षसैः वसुधा विकीर्णा अभवत्। ‘युगपत्’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या कविः संहारस्य एककालिकतां स्फुटयति। निहताः पतिताः क्षीणाः छिन्नाः भिन्नाः विदारिताः च ते राक्षसाः तत्र तत्र सहस्रशः दृश्यन्ते स्म। सोष्णीषैः उत्तमाङ्गैः, साङ्गदैः बाहुभिः, छिन्नैः ऊरुभिः बाहुभिः च, नानारूपैः विभूषणैः, हयैः, द्विपमुख्यैः, अनेकशः भिन्नैः रथैः, चामरैः, व्यजनैः, छत्रैः, नानाविधैः ध्वजैः च सा भूमिः आस्तीर्णा आसीत्। रामेण बाणाभिहतैः विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः, खण्डीकृतैः खड्गैः, विकीर्णैः प्रासैः परश्वधैः, चूर्णिताभिः शिलाभिः, अनेकशः विच्छिन्नैः चित्रैः शरैः च विस्तीर्णा सा समरभूमिः अतीव भयंकरा बभूव। एषा दीर्घा तृतीयाविभक्त्यन्तानां माला कविना बुद्ध्या एव रचिता — पृथक् पृथक् वाक्यानि न सन्ति, अपि तु एकः एव अविच्छिन्नः दृश्यपटः, यस्मिन् दृष्टिः क्वचित् अपि विश्रामं न लभते। तान् सर्वान् निहतान् दृष्ट्वा ये अवशिष्टाः राक्षसाः, ते परमातुराः सन्तः परपुरंजयस्य रामस्य अभिमुखं तत्र चलितुम् अपि न अशक्नुवन्। एवम् अयं सर्गः एकस्य पुरुषस्य विजयेन, सहस्राणां च त्रासेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दूषणस्य स्वयम् आगमनं तस्य च वधः वर्णयिष्यते। अस्य सर्गस्य अन्तिमः खण्डः युद्धस्य न, अपि तु युद्धानन्तरस्य दृश्यस्य वर्णनम्। कविः अत्र एकम् अपि क्रियापदं बहुशः न प्रयुङ्क्ते; केवलं तृतीयान्तपदानां दीर्घया मालया सः पाठकस्य नेत्रयोः पुरतः समग्रं रणक्षेत्रं स्थापयति। उष्णीषसहितानि शिरांसि, अङ्गदसहिताः बाहवः, आभरणानि, वाहनानि, छत्रध्वजादीनि च — सर्वं तत्र विकीर्णम्। एवं वीररसस्य अन्ते बीभत्सरसस्य स्पर्शः क्रियते, यः वाल्मीकेः युद्धवर्णनेषु प्रायः दृश्यते।

గత సర్గలో రాముడు కవచం కట్టుకొని, ధనుస్సు ఎత్తి యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు, వనదేవతలు అతని కోపరూపం చూసి వ్యథ చెందాయి. ఈ సర్గలో కథ ప్రత్యక్షంగా రణరంగంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఖరుడు తన ముందునడిచేవారితో కలిసి ఆశ్రమానికి వచ్చి, ధనుస్సు పట్టుకొని కోపంతో ఉన్న శత్రుఘాతి అయిన రాముని చూశాడు. చూడగానే అతడు నారి ఎక్కించిన, కఠినంగా ధ్వనించే తన ధనుస్సును ఎత్తి సారథిని ‘రథాన్ని రాముని ఎదుటకు నడిపించు’ అని ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ కవి ఖరుని ఔద్ధత్యాన్ని సూచిస్తాడు; రాముని చూసి అతడు క్షణమైనా ఆలోచించడు, వెంటనే దాడి చేయాలనుకుంటాడు. ఖరుని ఆజ్ఞతో సారథి మహాబాహువైన రాముడు ఒంటరిగా ధనుస్సును ఊపుతూ నిలిచిన చోటికే గుర్రాలను నడిపిస్తాడు. ‘ఏకః’ (ఒంటరిగా) అనే పదం సర్గ సారాన్నే మోస్తుంది — ఒక్క పురుషునికి పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులతో సంగ్రామం. ఖరుడు రణభూమిలోకి దూకడం చూసి అన్నివైపుల నుండీ రజనీచరులు పెద్దగా అరుస్తూ అతనిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు, మంత్రులు అతని రక్షణ కోసం పక్కనే నిలిచారు. ఆ యాతుధానుల మధ్య రథంలో ఉన్న ఖరుడు నక్షత్రాల మధ్య ఉదయించిన అంగారకునిలా ఉన్నాడు. ఈ ఉపమకు రెండు అర్థాలు — ఒకవైపు అతని తేజస్సు ప్రకాశిస్తుంది, మరొకవైపు అంగారకుడు అశుభసూచకుడు కావడం వల్ల అతని వినాశనం సమీపించిందని కూడా ధ్వనిస్తుంది.

తరువాత ఖరుడు సాటిలేని ఓజస్సు గల రాముణ్ణి వేయి బాణాలతో బాధించి యుద్ధంలో పెద్దగా గర్జించాడు; సేనాపతి ఆ గర్జన సమస్త సైన్యానికీ యుద్ధసంకేతంలా అయింది. ఆ తరువాత కోపించిన నిశాచరులందరూ భయంకరమైన ధనుస్సు గల, జయించడానికి కష్టమైన ఆ రాముని మీద అన్నివైపుల నుండీ రకరకాల శస్త్రాలను కురిపించారు. ఇనుప ముద్గరాలతో, శూలాలతో, ప్రాసాలతో, ఖడ్గాలతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో రోషపూరితులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో ఆ శూరుణ్ణి కొట్టారు. ఆయుధాల ఆ దీర్ఘగణనను కవి ప్రయోజనంతోనే చేస్తాడు — శస్త్రాలు రకరకాలు, కానీ లక్ష్యం ఒక్కటే. మేఘాల వంటి, పెద్ద శరీరాలు గల, మహాబలులైన వారు రథాలతో గుర్రాలతో కాకుత్స్థుని మీదికి దూకారు. మరికొందరు పర్వతశిఖరాల వంటి ఏనుగుల మీద యుద్ధంలో అతనిని చంపాలని వచ్చారు. మహామేఘాలు పర్వతరాజు మీద ధారలుగా కురిసినట్లు రాక్షసగణాలు రాముని మీద శరవర్షాలను విడిచాయి. ఇక్కడ ఉపమలోని రెండు అంశాలను గమనించాలి — వర్షం ఎంత ఎక్కువైనా పర్వతరాజు దానితో కదలడు, అచలంగానే నిలుస్తాడు. క్రూరంగా కనిపించే రాక్షసులందరితో చుట్టుముట్టబడిన రాముడు పర్వదినాలలో ప్రమథగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన మహాదేవునిలా కనిపించాడు. ఈ ఉపమతో రెండు సాధించబడతాయి — శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడినా అతడు దేవునిలా అక్షోభ్యంగా ఉన్నాడు, ఉపమానం శివుడు కావడం వల్ల అతని సంహారకత్వం కూడా ధ్వనిస్తుంది. ఇలా కవి మొదట రాక్షసుల సంఖ్యాబలాన్నీ ఆయుధవైవిధ్యాన్నీ కోలాహలాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తూ ఒంటరి రాముని ధైర్యాన్ని పాఠకుని హృదయంలో స్థిరపరుస్తాడు, తరువాత అతని ప్రతీకారాన్ని వర్ణించడం మొదలుపెడతాడు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మ వైశిష్ట్యం గమనించాలి — రాక్షసులు ఒకే విధంగా దాడి చేయరు, పదాతులూ అశ్వికులూ రథికులూ గజారోహులూ ఒకేసారి ప్రవర్తిస్తారు. చతురంగసేన యొక్క ఈ సమగ్రతే వారి సంఖ్యాబలాన్ని సూచిస్తుంది. అయినా వారందరి ప్రయత్నం ఒక్క మానవ పదాతి వైపే సాగుతోందనే విరోధంతో కవి పరోక్షంగా రాముని మాహాత్మ్యాన్ని స్తుతిస్తాడు.

యాతుధానులు విడిచిన ఆ శస్త్రాలన్నింటినీ రాఘవుడు తన బాణాలతో, సముద్రం నదీప్రవాహాలను తనలో కలుపుకున్నట్లు, స్వీకరించాడు. ఇక్కడ ఉపమ గంభీరమైనది — సముద్రం నదులను అడ్డుకోదు, స్వీకరిస్తుంది; అలాగే రాముడు శస్త్రవర్షాన్ని తన బాణాలతోనే మింగివేస్తాడు, పారిపోడు. ఆ ఘోరమైన ఆయుధాలతో శరీరం గాయపడినా అతడు వ్యథ చెందడు; మండుతున్న అనేక వజ్రాలతో కొట్టబడిన మహాపర్వతంలా అతడు కదలకుండా నిలుస్తాడు. అన్ని అవయవాలలో గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసిన రాముడు సంధ్యామేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యునిలా ఉన్నాడు. రక్తంతో కప్పబడినా అతని తేజస్సు మరుగుపడదు, పైగా సంధ్యలోలా మరింత ఎర్రగా శోభిస్తుంది అనేది ఉపమ ఆశయం. వేలాది మందితో చుట్టుముట్టబడిన ఒంటరి అతనిని చూసి దేవగంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ విషాదం చెందారు; వారి విషాదం కూడా రాముని మాహాత్మ్యాన్నే సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇతరుల కోసం వారు శోకించరు. తరువాత మిక్కిలి కోపించిన రాముడు ధనుస్సును మండలాకారంగా వంచి వందలాది వేలాది పదునైన బాణాలను విడిచాడు, అవి రణంలో అడ్డుకోవడానికి కష్టమైనవి, సహించడానికి కష్టమైనవి, కాలపాశం వంటివి. కంకపక్షి ఈకలు గల, బంగారు అలంకరణ గల వాటిని అతడు ఆటలాగే విడిచాడు. ఆటగా విడిచిన ఆ బాణాలు శత్రుసైన్యాలలోకి ప్రవేశించి కాలుడు చేసిన పాశాల్లా రాక్షసుల ప్రాణాలను గ్రహించాయి. రాక్షసుల దేహాలను చీల్చి రక్తంతో తడిసిన ఆ బాణాలు ఆకాశానికి వెళ్ళి మండుతున్న అగ్నితో సమానమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించాయి. రాముని ధనుర్మండలం నుండి లెక్కలేనన్ని, అతి ఉగ్రమైన, రాక్షసుల ప్రాణాలను హరించే బాణాలు వెలువడ్డాయి. ‘లీలయా’ (ఆటగా) అనే పదాన్ని కవి తెలిసే ప్రయోగిస్తాడు — రాక్షసులకు ప్రళయమైనది రామునికి కేవలం క్రీడ మాత్రమే అని ఈ ఒక్క పదంతో రెండు బలాల మధ్య అంతరం స్పష్టమవుతుంది. ఈ భాగంలో కవి క్రమంగా మూడు మెట్లను చూపిస్తాడు — మొదట రాముని సహనం, తరువాత అతని శోభ, చివరకు అతని ప్రత్యాక్రమణం. దీనితో యుద్ధవర్ణన కేవలం శస్త్రప్రయోగాల గణనగా కాక, వీరుని చరిత్ర క్రమంగా ప్రకాశించడంగా కూడా అవుతుంది. దేవతల విషాదమూ ఋషుల చింతా రాముడు ధర్మపక్షంలో ఉన్నాడని సూచిస్తాయి; వారు అతని పరాజయాన్ని శంకించరు, కానీ అతని కష్టాన్ని చూడలేరు. బాణాల వర్ణనలో కవి వాటి మూడు రూపాలను చూపిస్తాడు — కంకపక్షి ఈకలు గలవి, బంగారు అలంకరణ గలవి, కాలపాశం వంటివి. మొదటిది వాటి తేలికదనం, రెండవది శోభ, మూడవది మారకత్వం — ఇలా మూడు విశేషణాలతో ఒకే వస్తువు మూడు విధాలుగా కనిపిస్తుంది.

ఆ బాణాలతో రాముడు ధనుస్సులనూ, ధ్వజాగ్రాలనూ, డాళ్ళనూ, కవచాలనూ ఛేదిస్తాడు; ఆభరణాలతో కూడిన చేతులనూ, ఏనుగు తొండాల వంటి తొడలనూ యుద్ధంలో వందలాది వేలాదిగా ఖండించాడు. ‘కరికరోపమాన్’ (ఏనుగు తొండాల వంటి) అనే విశేషణంతో రాక్షసుల శరీర స్థూలత సూచించబడుతుంది, దానితో వాటిని ఖండించే బాణాల తీక్ష్ణత కూడా. నారి నుండి విడిన రామబాణాలు బంగారు కవచాలు గల, రథాలకు కట్టిన, సారథులతో కూడిన గుర్రాలనూ, మావటివాళ్ళతో కూడిన ఏనుగులనూ, గుర్రాలతో కూడిన అశ్వికులనూ ఖండించాయి, చీల్చాయి; పదాతులను యుద్ధంలో చంపి యమసదనానికి పంపాయి. ఇలా చతురంగబలంలోని అన్ని అంగాల నాశనం ఒక్క వీరుని చేతనే జరుగుతోందని కవి సూచిస్తాడు. తరువాత నాలీకాలతో, నారాచాలతో, పదునైన మొనలు గల వికర్ణులతో ఖండించబడుతున్న నిశాచరులు భయంకరంగా ఆర్తనాదం చేశారు. మర్మాలను భేదించే రకరకాల బాణాలతో బాధించబడిన ఆ సైన్యం అగ్నితో కాలుతున్న ఎండిన వనంలా సుఖం పొందలేదు; ఎండిన వనపు ఉపమతో వారి వేగవంతమైన, సంపూర్ణమైన నాశనం ద్యోతకమవుతుంది. భయంకరమైన బలం గల కొందరు శూరులు మిక్కిలి కోపించి రాముని మీదికి ప్రాసాలనూ శూలాలనూ గండ్రగొడ్డళ్ళనూ విసిరారు; కానీ వీర్యవంతుడైన మహాబాహువు వారి శస్త్రాలను తన బాణాలతో నివారించి యుద్ధంలో వారి ప్రాణాలు హరించాడు, తలలను ఖండించాడు. తలలు తెగి, డాళ్ళూ ధనుస్సులూ ఖండించబడిన వారు గరుడుని రెక్కల గాలికి కూలిన చెట్లలా నేల మీద పడ్డారు. గరుడుని రెక్కల గాలి ఉపమతో వారి పతనపు ఆకస్మికతా వేగమూ ద్యోతకమవుతాయి, కేవలం సంఖ్య మాత్రమే కాదు. అక్కడ మిగిలినవారు విషాదంతో, బాణాల దెబ్బలు తిని, శరణు కోసం ఖరుని దగ్గరకే పరుగెత్తారు — స్వామి ఆశ్రయమే వారికి మిగిలిన ఏకైక ఆశ. ఇక్కడ వర్ణించిన శరప్రయోగాలు క్రమంగా పెరుగుతాయి — మొదట శస్త్రాలు ఖండించబడతాయి, తరువాత శరీరావయవాలు, తరువాత వాహనాలు, చివరకు సేనాంగాలన్నీ. ఈ క్రమవృద్ధి పాఠకుని మనసులో సంహారపు వ్యాప్తిని నిలుపుతుంది. ‘ఆర్తస్వరమ్’ (ఆర్తనాదం) అనే పదంతో కవి యుద్ధపు శ్రవ్యపక్షాన్ని కూడా స్పృశిస్తాడు; ఇంతకుముందు అవే రాక్షసులు సింహనాదాలు చేస్తూ వచ్చారు, ఇప్పుడు వారి స్వరం ఆర్తమైంది అనడంతో స్థితి పూర్తిగా తారుమారైందని సూచించబడుతుంది. ‘శరణార్థమ్’ (శరణు కోసం) అనే పదం కరుణాత్మకం కూడా — అందరినీ భయపెట్టినవారే ఇప్పుడు శరణు వెదుకుతున్నారు. కానీ వారి శరణ్యుడైన ఖరుడు కూడా అలాంటి మర్త్యుడే అని తరువాతి సర్గలలో స్పష్టమవుతుంది. ఇలా కవి రాక్షసుల పరాజయాన్ని బాహ్యంగానే కాక ఆంతరంగికంగా కూడా చూపిస్తాడు.

అప్పుడు దూషణుడు ధనుస్సు తీసుకొని వారందరినీ ఊరడించి, మిక్కిలి కోపంతో యమునిలా కోపించిన రాముని మీదికి దూకాడు. సేనాపతి రావడంతో చెదిరిన సైన్యం కూడా మళ్ళీ కూడుకుంటుందనే లోకస్వభావం ఇక్కడ చూపబడింది. దూషణుని ఆశ్రయంతో నిర్భయులైన వారందరూ వెనుదిరిగి, సాల తాల వృక్షాలనూ శిలలనూ ఆయుధాలుగా పట్టి మళ్ళీ రాముని మీదికే దూకారు. శూలాలూ ముద్గరాలూ పాశాలూ చేతబట్టిన ఆ మహాబలులు యుద్ధంలో శరవర్షాలనూ శస్త్రవర్షాలనూ చెట్లవర్షాలనూ శిలావర్షాలనూ కురిపిస్తూ వచ్చారు. రామునికీ వారికీ ఆ యుద్ధం అద్భుతంగా, కోలాహలంగా, రోమాంచకరంగా, మహాఘోరంగా జరిగింది. అన్నివైపుల నుండీ మిక్కిలి కోపించిన వారు మళ్ళీ మళ్ళీ రాఘవుని బాధించారు. దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ రాక్షసులతో నిండిపోయి, తాను శరవర్షాలతో కప్పబడిపోవడం చూసి మహాబలుడైన రాముడు భైరవనాదం చేసి, పరమ ప్రకాశమానమైన అస్త్రాన్ని తీసుకొని రాక్షసుల మీద గాంధర్వాస్త్రాన్ని సంధించాడు. దివ్యాస్త్ర ప్రయోగం ఇక్కడ మొదటిసారి జరుగుతుంది, ఎందుకంటే సాధారణ బాణాలతో ఇంత సైన్యాన్ని నివారించడం సాధ్యం కాదు. తరువాత అతని ధనుర్మండలం నుండి వేలాది బాణాలు వెలువడ్డాయి; కలిసి వస్తున్న ఆ బాణాలతో పది దిక్కులూ నిండిపోయాయి. బాణాలతో బాధించబడిన రాక్షసులు అతడు బాణాలు తీసుకోవడం గానీ విడవడం గానీ చూడలేకపోయారు; ధనుస్సును లాగుతుండటాన్ని మాత్రమే చూశారు — అతని హస్తలాఘవపు వేగం అంతటిది. ఈ ఒక్క శ్లోకంతో కవి రాముని అతిమానుష కౌశలాన్ని చూపిస్తాడు, శత్రువుల చూపు కూడా దానిని అనుసరించలేదు. చివరకు బాణాల చీకటితో సూర్యునితో సహా ఆకాశం కప్పబడిపోయింది; రాముడు ఎడతెగకుండా బాణాలు విసురుతున్నట్లుగా ఒకే చోట కదలకుండా నిలిచాడు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు రెండవ దశ ఆరంభమవుతుంది. ఇంతకుముందు రాక్షసులు తమ బలంతో పోరాడి చెదిరిపోయారు; ఇప్పుడు నాయకుని ఆశ్రయంతో మళ్ళీ సాహసం పొందుతారు. కానీ వారి ఆయుధాలు కూడా మారుతాయి — శస్త్రాలకు బదులు సాల తాల వృక్షాలూ శిలలూ గ్రహించబడతాయి, దానితో వారి శస్త్రాలు క్షీణించాయని కూడా ధ్వనిస్తుంది. రాముడు మాత్రం వారి ప్రయత్నాన్ని చూసి దివ్యాస్త్రాన్నే ప్రయోగిస్తాడు, ఎందుకంటే ప్రతిపక్షపు సంఖ్య మానవ ఉపాయాలకు అశక్యమైపోయింది. అస్త్రప్రయోగానికి ముందు చేసిన భైరవనాదం కూడా సార్థకం — అది అతని నిశ్చయపు ప్రకటనే. ‘ఒకే చోట నిలిచాడు’ అనే వర్ణన రాముని యుద్ధశైలిని వెల్లడిస్తుంది — అతడు అటూ ఇటూ పరుగెత్తడు, రథం ఎక్కడు; పదాతిగానే స్థిరంగా నిలిచి అన్ని దిక్కులనూ బాణాలతో నింపుతాడు. ఈ స్థిరతే అతని ఆత్మవిశ్వాసానికి బాహ్యచిహ్నం, ముందు దేవతలు కూడా దీనిని ప్రశంసిస్తారు.

ఒకే కాలంలో తీవ్రంగా చంపబడిన, ఒకే కాలంలో పడుతున్న, పడిపోయిన రాక్షసులతో భూమి నిండిపోయింది. ‘యుగపత్’ (ఒకేసారి) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవృత్తి చేయడంతో కవి సంహారపు ఏకకాలికతను స్పష్టం చేస్తాడు. చంపబడిన, పడిపోయిన, క్షీణించిన, ఖండించబడిన, భేదించబడిన, చీల్చబడిన ఆ రాక్షసులు అక్కడక్కడ వేలాదిగా కనిపించారు. తలపాగాలతో కూడిన తలలతో, భుజకీర్తులతో కూడిన చేతులతో, తెగిన తొడలతో చేతులతో, రకరకాల ఆభరణాలతో, గుర్రాలతో, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులతో, అనేక విధాల విరిగిన రథాలతో, చామరాలతో, వింజామరలతో, ఛత్రాలతో, రకరకాల ధ్వజాలతో ఆ భూమి పరచుకొని ఉంది. రాముని బాణాలతో కొట్టబడి తెగిన శూలాలతో పట్టిసాలతో, ముక్కలైన ఖడ్గాలతో, చెల్లాచెదురైన ప్రాసాలతో గండ్రగొడ్డళ్ళతో, పొడి అయిన శిలలతో, అనేక విధాల ఖండించబడిన చిత్రమైన బాణాలతో నిండిన ఆ రణభూమి అతి భయంకరంగా ఉంది. తృతీయా విభక్తితో ముగిసే పదాల ఈ దీర్ఘమైన మాలను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే రచించాడు — వేర్వేరు వాక్యాలు లేవు, ఒకే అవిచ్ఛిన్నమైన దృశ్యపటం ఉంది, అందులో చూపుకు ఎక్కడా విశ్రాంతి దొరకదు. వారందరూ చంపబడటం చూసి మిగిలిన రాక్షసులు మిక్కిలి ఆతురులై, శత్రుపురాలను జయించే రాముని ఎదుటకు అక్కడ కదలలేకపోయారు కూడా. ఇలా ఈ సర్గ ఒక్క పురుషుని విజయంతో, వేలాది మంది భయంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో దూషణుడు స్వయంగా రావడమూ అతని వధా వర్ణించబడతాయి. ఈ సర్గ చివరి భాగం యుద్ధపు వర్ణన కాదు, యుద్ధానంతర దృశ్యపు వర్ణన. కవి ఇక్కడ ఒక్క క్రియాపదాన్ని కూడా ఎక్కువగా ప్రయోగించడు; కేవలం తృతీయాంత పదాల దీర్ఘమాలతో అతడు పాఠకుని కళ్ళ ఎదుట సమస్త రణక్షేత్రాన్నీ నిలుపుతాడు. తలపాగాలతో కూడిన తలలు, భుజకీర్తులతో కూడిన చేతులు, ఆభరణాలు, వాహనాలు, ఛత్రధ్వజాలు మొదలైనవి — అన్నీ అక్కడ చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి. ఇలా వీరరసం చివర బీభత్సరసపు స్పర్శ చేయబడుతుంది, అది వాల్మీకి యుద్ధవర్ణనలలో తరచుగా కనిపిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் கவசம் பூண்டு, வில்லை உயர்த்திப் போருக்குத் தயாராக நின்றான்; அவனுடைய கோப உருவைக் கண்டு வனதேவதைகள் நடுங்கின. இந்தச் சர்க்கத்தில் கதை நேரடியாகப் போர்க்களத்துக்குள் நுழைகிறது. கரன் தன் முன்னணி வீரர்களுடன் ஆசிரமத்துக்கு வந்து, வில்லைப் பற்றி நின்ற, கோபமுற்ற, பகைவரைக் கொல்லும் ராமனைக் கண்டான். அவனைக் கண்டவுடனேயே கரன் நாணேற்றப்பட்ட, கடுமையாக ஒலிக்கும் தன் வில்லை உயர்த்தித் தேரோட்டியைத் தூண்டினான்: ‘ராமனை நோக்கித் தேரைச் செலுத்து.’ இங்கே கவி கரனின் அடங்காமையைக் குறிப்பிடுகிறார்; ராமனைக் கண்டு அவன் ஒரு கணமும் சிந்திக்கவில்லை, உடனே தாக்கவே விரும்புகிறான். தேரோட்டி கரனின் ஆணைப்படி, நீண்ட கைகளுடைய ராமன் தனியாக வில்லை அசைத்தபடி நின்ற இடத்துக்கே குதிரைகளைச் செலுத்துகிறான். ‘தனியாக’ என்ற சொல் சர்க்கத்தின் சாரத்தையே சுமக்கிறது — ஒரே மனிதன் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களுடன் செய்யும் போர். கரன் போர்க்களத்தில் பாய்ந்து வந்ததைக் கண்டு, எங்கும் இரவுலாவிகள் பெருமுழக்கமிட்டபடி அவனைச் சூழ்ந்து நின்றனர்; அமைச்சர்களும் அவனைக் காப்பதற்காக அவன் பக்கத்தில் நின்றனர். அந்த அரக்கர்களின் நடுவே தேரில் இருந்த கரன், நட்சத்திரங்களின் நடுவே உதித்த செவ்வாய் (லோஹிதாங்கன்) போல் விளங்கினான். இந்த உவமை இருபொருள் உடையது — ஒருபுறம் அவனுடைய ஒளி வெளிப்படுகிறது; மறுபுறம் செவ்வாய்க் கோள் அமங்கலத்தைக் குறிப்பதால், அவனுடைய அண்மித்த அழிவும் தொனிக்கிறது.

பிறகு கரன் ஒப்பற்ற வலிமையுடைய ராமனை ஆயிரம் அம்புகளால் தாக்கி, போர்க்களத்தில் பெருமுழக்கமிட்டான்; படைத்தலைவனின் அந்த முழக்கம் முழுப் படைக்கும் போர் தொடங்குவதற்கான அடையாளம்போல் ஆயிற்று. அதன்பின் கோபமுற்ற இரவுலாவிகள் அனைவரும், பயங்கர வில்லுடைய, வெல்லுதற்கரிய அந்த ராமன்மீது பலவகை ஆயுதங்களை எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பொழிந்தனர். இரும்புச் சம்மட்டிகளாலும், சூலங்களாலும், ஈட்டிகளாலும், வாள்களாலும், கோடரிகளாலும் சினம் மிகுந்த ராக்ஷசர்கள் போரில் அந்த வீரனைத் தாக்கினர். ஆயுதங்களின் அந்த நீண்ட பட்டியலைக் கவி நோக்கத்துடனேயே தருகிறார் — ஆயுதங்கள் பலவகை, ஆனால் இலக்கோ ஒன்றே. மேகம் போன்ற, பெருத்த உடலும் பெருவலிமையும் உடைய அவர்கள் தேர்களிலும் குதிரைகளிலும் காகுத்தனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். மற்றவர்கள் மலைச்சிகரம் போன்ற யானைகளில் போரில் அவனைக் கொல்ல விரும்பி வந்தனர். பெருமேகங்கள் மலையரசனின்மேல் தாரைகளைப் பொழிவதுபோல், ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் ராமன்மேல் அம்பு மழை பொழிந்தன. இங்கே உவமையின் இரண்டு பகுதிகளைக் கவனிக்க வேண்டும் — மழை மிகுதியாக இருக்கலாம், ஆனால் மலையரசன் அதனால் அசைவதில்லை, அசையாமலேயே நிற்கிறான். காண்பதற்கே கொடிய அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவராலும் சூழப்பட்ட ராமன், புனித திதி நாட்களில் தன் பரிவாரக் கணங்களால் சூழப்பட்ட மகாதேவனைப்போல் தோன்றினான். இந்த உவமையால் இரண்டு நோக்கங்கள் நிறைவேறுகின்றன — பகைவரால் சூழப்பட்டிருந்தும் அவன் தேவனைப்போல் கலங்காதவனாக இருந்தான்; உவமானம் சிவன் என்பதால் அவனுடைய அழிக்கும் ஆற்றலும் தொனிக்கிறது. இவ்வாறு கவி முதலில் ராக்ஷசர்களின் எண்ணிக்கை பலத்தையும், ஆயுத வகைகளையும், ஆரவாரத்தையும் விரிவாக விவரித்து, தனியனான ராமனின் உறுதியை வாசகரின் நெஞ்சில் நிலைநிறுத்துகிறார்; அதன்பின் அவனுடைய எதிர்த்தாக்குதலை விவரிக்கத் தொடங்குகிறார். இங்கே ஒரு நுட்பமான சிறப்பையும் கவனிக்க வேண்டும் — ராக்ஷசர்கள் ஒரே வகையில் தாக்கவில்லை; காலாட்கள், குதிரை வீரர்கள், தேர் வீரர்கள், யானை வீரர்கள் ஒரே நேரத்தில் செயல்படுகிறார்கள். நால்வகைப் படையின் இந்த முழுமையே அவர்களுடைய எண்ணிக்கை பலத்தைக் குறிப்பிடுகிறது. ஆயினும் அவர்கள் அனைவருடைய முயற்சியும் கால்நடையாக நிற்கும் ஒரே மனிதனை நோக்கியே செலுத்தப்படுகிறது என்ற முரணால் கவி ராமனின் பெருமையை மறைமுகமாகப் புகழ்கிறார்.

அரக்கர்கள் எறிந்த அந்த ஆயுதங்கள் அனைத்தையும் ராகவன், கடல் நதிகளின் வெள்ளங்களைத் தன்னுள் ஏற்றுக்கொள்வதுபோல், தன் அம்புகளால் எதிர்கொண்டான். இங்கே உவமை ஆழமானது — கடல் நதிகளைத் தடுப்பதில்லை, ஏற்றுக்கொள்கிறது; அதுபோல ராமன் ஆயுத மழையைத் தன் அம்புகளாலேயே விழுங்குகிறான், ஓடுவதில்லை. அந்தக் கொடிய ஆயுதங்களால் உடல் பிளக்கப்பட்டும் அவன் வருந்தவில்லை; ஒளிவீசும் பல வஜ்ரங்களால் தாக்கப்பட்ட பெருமலைபோல் அசையாமல் நிற்கிறான். உடல் முழுவதும் துளைக்கப்பட்டு இரத்தம் பூசப்பட்ட ராமன், மாலைநேர மேகங்களால் சூழப்பட்ட சூரியனைப்போல் விளங்கினான். இரத்தத்தால் மூடப்பட்டிருந்தும் அவனுடைய தேஜஸ் மறையவில்லை; மாறாக, மாலைப்பொழுதில்போல் மேலும் சிவந்த நிறத்துடன் பொலிகிறது என்பதே உவமையின் கருத்து. பல்லாயிரம் பேரால் சூழப்பட்ட தனியனான அவனைக் கண்டு தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் வருந்தினர்; அவர்களுடைய வருத்தமும் ராமனின் பெருமையையே குறிப்பிடுகிறது, ஏனெனில் மற்றவர்களுக்காக அவர்கள் வருந்துவதில்லை. பிறகு கடுங்கோபமுற்ற ராமன் வில்லை வட்டமாக வளைத்து, நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் கூரிய அம்புகளை எய்தான்; அவை போரில் தடுப்பதற்கரியவை, தாங்குவதற்கரியவை, காலனின் பாசக்கயிறு போன்றவை. கங்கப் பறவையின் இறகுடைய, பொன்னணி பூண்ட அவற்றை அவன் விளையாட்டாகவே எய்தான். விளையாட்டாக எய்யப்பட்ட அந்த அம்புகள் பகைப்படைக்குள் புகுந்து, காலனால் விடப்பட்ட பாசக்கயிறுகள்போல் ராக்ஷசர்களின் உயிரைப் பறித்தன. ராக்ஷசர்களின் உடல்களைப் பிளந்து இரத்தத்தில் தோய்ந்து வானில் சென்ற அந்த அம்புகள் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புக்கு நிகரான ஒளியுடன் விளங்கின. ராமனின் வில்வட்டத்திலிருந்து எண்ணற்ற, மிகக் கொடிய, ராக்ஷசர்களின் உயிரைப் பறிக்கும் அம்புகள் வெளிப்பட்டன. ‘லீலயா’ (விளையாட்டாக) என்ற சொல்லைக் கவி அறிந்தே பயன்படுத்துகிறார் — ராக்ஷசர்களுக்கு ஊழியாக இருப்பது ராமனுக்கு வெறும் விளையாட்டே என்று இந்த ஒரே சொல்லால் இரு தரப்பு வலிமைகளுக்கும் இடையிலான வேறுபாடு தெளிவாகிறது. இந்தப் பகுதியில் கவி வரிசையாக மூன்று படிகளைக் காட்டுகிறார் — முதலில் ராமனின் பொறுமை, பிறகு அவனுடைய பொலிவு, இறுதியில் அவனுடைய எதிர்த்தாக்குதல். இதனால் போர் வர்ணனை வெறும் ஆயுதப் பிரயோகங்களின் எண்ணிக்கையாக இல்லாமல், வீரனின் பண்பின் படிப்படியான வெளிப்பாடாகவும் ஆகிறது. தேவர்களின் வருத்தமும் ரிஷிகளின் கவலையும் ராமன் தர்மத்தின் பக்கம் நிற்பதைக் குறிப்பிடுகின்றன; அவர்கள் அவனுடைய தோல்வியை ஐயுறவில்லை, ஆனால் அவனுடைய துன்பத்தைக் காணப் பொறுக்கவில்லை. அம்புகளின் வர்ணனையில் கவி அவற்றின் மூன்று வடிவங்களைக் காட்டுகிறார் — கங்க இறகுடையவை, பொன்னணி பூண்டவை, காலனின் பாசம் போன்றவை. முதலாவது அவற்றின் லேசான தன்மை, இரண்டாவது அழகு, மூன்றாவது கொல்லும் தன்மை — இவ்வாறு மூன்று அடைமொழிகளால் ஒரே பொருள் மூன்று விதமாகக் காணப்படுகிறது.

அந்த அம்புகளால் ராமன் விற்களையும், கொடிநுனிகளையும், கேடயங்களையும், கவசங்களையும் அறுக்கிறான்; அணிகலன்களுடன் கூடிய கைகளையும், யானையின் துதிக்கை போன்ற தொடைகளையும் போரில் நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் வெட்டினான். ‘யானைத் துதிக்கை போன்ற’ என்ற அடைமொழியால் ராக்ஷசர்களின் உடற்பருமன் குறிப்பிடப்படுகிறது; அதனால் அவற்றை அறுக்கும் அம்புகளின் கூர்மையும். நாணிலிருந்து விடுபட்ட ராமனின் அம்புகள் பொற்சேணம் பூண்டு தேர்களில் பூட்டப்பட்ட குதிரைகளைத் தேரோட்டிகளுடனும், யானைகளை யானைப்பாகர்களுடனும், குதிரைகளைக் குதிரை வீரர்களுடனும் அறுத்தன, பிளந்தன; போரில் காலாட்களையும் கொன்று யமனுலகுக்கு அனுப்பின. இவ்வாறு நால்வகைப் படையின் எல்லா உறுப்புகளின் அழிவும் ஒரே வீரனால் செய்யப்படுகிறது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார். பிறகு நாளீகங்கள், நாராசங்கள், கூர்முனையுடைய விகர்ணிகள் ஆகிய அம்புகளால் அறுக்கப்பட்ட இரவுலாவிகள் பயங்கரமான அவலக்குரல் எழுப்பினர். உயிர்நிலையைப் பிளக்கும் பலவகை அம்புகளால் வாட்டப்பட்ட அந்தப் படை, நெருப்பால் எரிக்கப்படும் உலர்ந்த காடுபோல் சற்றும் நிம்மதி பெறவில்லை; உலர்ந்த காட்டின் உவமையால் அவர்களுடைய விரைவான, முழுமையான அழிவு குறிப்பிடப்படுகிறது. பயங்கர வலிமையுடைய சில வீரர்கள் கடுங்கோபத்துடன் ராமன்மீது ஈட்டிகளையும் சூலங்களையும் கோடரிகளையும் எறிந்தனர்; ஆனால் வீரனான, நீண்ட கைகளுடைய அவன் அவர்களுடைய ஆயுதங்களைத் தன் அம்புகளால் தடுத்து, போரில் அவர்களுடைய உயிரைப் பறித்தான், கழுத்துகளையும் அறுத்தான். தலை அறுபட்டு, கேடயங்களும் விற்களும் அறுபட்ட அவர்கள், கருடனின் சிறகுக் காற்றால் சிதறடிக்கப்பட்ட மரங்கள்போல் தரையில் விழுந்தனர். கருடனின் சிறகுக் காற்று என்ற உவமையால் அவர்களுடைய வீழ்ச்சியின் திடீர்த்தன்மையும் விரைவும் குறிப்பிடப்படுகின்றன, வெறும் எண்ணிக்கை மட்டுமல்ல. அங்கே எஞ்சியவர்கள் சோர்ந்து, அம்புகளால் தாக்கப்பட்டு, சரண் புகுவதற்காகக் கரனிடமே ஓடினர் — தலைவனிடம் புகலிடம் தேடுவதே அவர்களுக்கு எஞ்சியிருந்த ஒரே நம்பிக்கை. இங்கு விவரிக்கப்படும் அம்புப் பிரயோகங்கள் படிப்படியாக வளர்கின்றன — முதலில் ஆயுதங்கள் அறுக்கப்படுகின்றன, பிறகு உடல் உறுப்புகள், பிறகு வாகனங்கள், இறுதியில் படையின் எல்லா உறுப்புகளும். இந்தப் படிப்படியான வளர்ச்சி வாசகரின் மனத்தில் அழிவின் பரப்பை நிலைநிறுத்துகிறது. ‘ஆர்த்தஸ்வரம்’ (அவலக்குரல்) என்ற சொல்லால் கவி போரின் ஒலிப் பக்கத்தையும் தொடுகிறார்; இதற்கு முன் இதே ராக்ஷசர்கள் சிங்கமுழக்கமிட்டபடி வந்தனர், இப்போதோ அவர்களுடைய குரல் அவலமாகிவிட்டது — நிலைமை முழுதும் தலைகீழானது குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘சரண் புகுவதற்காக’ என்ற சொல் கருணையையும் தொடுகிறது — எல்லோரையும் அச்சுறுத்தியவர்களே இப்போது புகலிடம் தேடுகிறார்கள். ஆனால் அவர்களுடைய புகலிடமான கரனும் அதே போன்ற மரணத்துக்குரியவனே என்பது அடுத்த சர்க்கங்களில் தெளிவாகும். இவ்வாறு கவி ராக்ஷசர்களின் தோல்வியை வெளிப்புறமாக மட்டுமல்ல, உள்ளார்ந்ததாகவும் காட்டுகிறார்.

அப்போது தூஷணன் வில்லை எடுத்து, அவர்கள் அனைவருக்கும் தைரியம் சொல்லி, கடுங்கோபத்துடன், காலனைப்போல், கோபமுற்ற ராமனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். படைத்தலைவன் வந்ததும் சிதைந்த படையும் மீண்டும் ஒன்றுதிரள்கிறது என்ற உலக இயல்பு இங்குக் காட்டப்படுகிறது. தூஷணனின் துணையால் அச்சம் நீங்கிய அவர்கள் அனைவரும் திரும்பி, ஆச்சா மரங்களையும் பனைமரங்களையும் கற்களையும் ஆயுதங்களாக ஏந்தி மீண்டும் ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். சூலங்களையும் சம்மட்டிகளையும் பாசக்கயிறுகளையும் கையில் ஏந்திய பெருவலிமை உடைய அவர்கள் போரில் அம்பு மழையையும் ஆயுத மழையையும், மர மழையையும் கல் மழையையும் பொழிந்தபடி வந்தனர். ராமனுக்கும் அவர்களுக்கும் இடையிலான அந்தப் போர் வியப்பானதாகவும், பேரிரைச்சல் மிக்கதாகவும், மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வதாகவும், மிகக் கொடியதாகவும் ஆயிற்று. எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் கடுங்கோபமுற்ற அவர்கள் மீண்டும் மீண்டும் ராகவனைத் தாக்கினர். எல்லாத் திசைகளும் இடைத்திசைகளும் ராக்ஷசர்களால் மூடப்பட்டிருப்பதையும், தானே அம்பு மழையால் மூடப்பட்டிருப்பதையும் கண்டு, பெருவலிமை உடைய ராமன் பயங்கர முழக்கமிட்டு, மிக ஒளிவீசும் அஸ்திரத்தை எடுத்து, ராக்ஷசர்கள்மீது காந்தர்வ அஸ்திரத்தைப் பிரயோகித்தான். தெய்வீக அஸ்திரப் பிரயோகம் இங்கே முதன்முறையாகச் செய்யப்படுகிறது, ஏனெனில் சாதாரண அம்புகளால் இத்தனை பெரிய படையைத் தடுக்க இயலாது. பிறகு அவனுடைய வில்வட்டத்திலிருந்து ஆயிரக்கணக்கான அம்புகள் வெளிப்பட்டன; ஒன்றுசேர்ந்த அந்த அம்புகளால் பத்துத் திசைகளும் நிறைந்தன. அம்புகளால் வாட்டப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் அவன் அம்புகளை எடுப்பதையோ எய்வதையோ காணவில்லை; வில்லை இழுப்பதை மட்டுமே கண்டனர் — அவ்வளவு விரைவானது அவனுடைய கைத்திறன். இந்த ஒரே சுலோகத்தால் கவி ராமனின் மனிதத்தன்மையைக் கடந்த திறமையைக் காட்டுகிறார்; பகைவர்களின் பார்வையும் அதைப் பின்தொடர இயலவில்லை. இறுதியில் அம்பு இருளால் சூரியனுடன் கூடிய வானமே மூடப்பட்டது; ராமனோ இடைவிடாமல் அம்புகளை எய்தபடியே ஒரே இடத்தில் அசையாமல் நின்றான். இந்தப் பகுதியில் போரின் இரண்டாவது கட்டம் தொடங்குகிறது. முன்பு ராக்ஷசர்கள் தங்கள் சொந்த வலிமையால் போரிட்டுச் சிதைந்தனர்; இப்போது தலைவனின் துணையால் மீண்டும் துணிவு பெறுகின்றனர். ஆனால் அவர்களுடைய ஆயுதங்களும் மாறுகின்றன — ஆயுதங்களின் இடத்தில் ஆச்சா மரங்கள், பனைமரங்கள், கற்கள் எடுக்கப்படுகின்றன; இதனால் அவர்களுடைய ஆயுதங்கள் தீர்ந்துவிட்டதும் தொனிக்கிறது. ராமனோ அவர்களுடைய முயற்சியைக் கண்டு தெய்வீக அஸ்திரத்தையே பிரயோகிக்கிறான், ஏனெனில் எதிர்த்தரப்பின் எண்ணிக்கை மனித வழிகளால் இயலாததாகிவிட்டது. அஸ்திரப் பிரயோகத்துக்கு முன் செய்த பயங்கர முழக்கமும் பொருள் பொதிந்தது — அது அவனுடைய உறுதியின் அறிவிப்பே. ‘ஒரே இடத்தில் நின்றான்’ என்ற வர்ணனை ராமனின் போர் நடையை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் அங்குமிங்கும் ஓடுவதில்லை, தேரிலும் ஏறுவதில்லை; காலாளாகவே உறுதியாக நின்று எல்லாத் திசைகளையும் அம்புகளால் நிரப்புகிறான். இந்த உறுதியே அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின் புற அடையாளம்; பின்னர் தேவர்களாலும் இது புகழப்படும்.

ஒரே நேரத்தில் கடுமையாகக் கொல்லப்பட்டவர்களாலும், ஒரே நேரத்தில் விழுந்துகொண்டிருந்தவர்களாலும் விழுந்தவர்களாலும் ஆன ராக்ஷசர்களால் பூமி நிறைந்தது. ‘ஒரே நேரத்தில்’ என்ற சொல்லை மூன்று முறை மீண்டும் கூறுவதால் கவி அழிவின் ஒருசேர நிகழ்வைத் தெளிவாக்குகிறார். கொல்லப்பட்டவர்களும், விழுந்தவர்களும், சோர்ந்தவர்களும், அறுபட்டவர்களும், பிளக்கப்பட்டவர்களும், கிழிக்கப்பட்டவர்களுமான அந்த ராக்ஷசர்கள் அங்குமிங்கும் ஆயிரக்கணக்கில் காணப்பட்டனர். தலைப்பாகையுடன் கூடிய தலைகளாலும், தோள்வளைகளுடன் கூடிய கைகளாலும், அறுபட்ட தொடைகளாலும் கைகளாலும், பலவகை அணிகலன்களாலும், குதிரைகளாலும், சிறந்த யானைகளாலும், பலவாறு உடைந்த தேர்களாலும், சாமரங்களாலும், விசிறிகளாலும், குடைகளாலும், பலவகைக் கொடிகளாலும் அந்த நிலம் பரப்பப்பட்டிருந்தது. ராமனின் அம்புகளால் தாக்கப்பட்டுச் சிதறிய சூலங்களாலும் பட்டிசங்களாலும், துண்டுதுண்டான வாள்களாலும், சிதறிய ஈட்டிகளாலும் கோடரிகளாலும், பொடியான கற்களாலும், பலவாறு அறுபட்ட வண்ண அம்புகளாலும் பரவிய அந்தப் போர்க்களம் மிகப் பயங்கரமானதாக ஆயிற்று. மூன்றாம் வேற்றுமை உருபு ஏற்ற சொற்களின் இந்த நீண்ட மாலை கவியால் வேண்டுமென்றே அமைக்கப்பட்டது — தனித்தனி வாக்கியங்கள் இல்லை; இடைவிடாத ஒரே காட்சித்திரை; அதில் பார்வை எங்கும் ஓய்வு பெறுவதில்லை. அவர்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, எஞ்சியிருந்த ராக்ஷசர்கள் மிகுந்த துயரமுற்று, பகைவரின் நகரங்களை வெல்லும் ராமனை நோக்கி அங்கே நகரவும் இயலாமல் போனார்கள். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் ஒரே மனிதனின் வெற்றியோடும் ஆயிரக்கணக்கானோரின் நடுக்கத்தோடும் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் தூஷணனே வருவதும் அவனுடைய வதமும் விவரிக்கப்படும். இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதிப் பகுதி போரின் வர்ணனை அல்ல, போருக்குப் பிந்தைய காட்சியின் வர்ணனை. கவி இங்கே ஒரு வினைச்சொல்லையும் அதிகமாகப் பயன்படுத்தவில்லை; மூன்றாம் வேற்றுமைச் சொற்களின் நீண்ட மாலையால் மட்டுமே அவர் முழுப் போர்க்களத்தையும் வாசகரின் கண்முன் நிறுத்துகிறார். தலைப்பாகையுடன் தலைகள், தோள்வளைகளுடன் கைகள், அணிகலன்கள், வாகனங்கள், குடைகள், கொடிகள் முதலியன — அனைத்தும் அங்கே சிதறிக் கிடக்கின்றன. இவ்வாறு வீரச்சுவையின் இறுதியில் அருவருப்புச் சுவையின் தொடுகை நிகழ்கிறது; இது வால்மீகியின் போர் வர்ணனைகளில் பெரும்பாலும் காணப்படுவது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತಿದ್ದನು, ವನದೇವತೆಗಳು ಅವನ ಕ್ರುದ್ಧ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ತತ್ತರಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ನೇರವಾಗಿ ರಣಾಂಗಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನು ತನ್ನ ಮುಂಚೂಣಿಯವರೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಊರಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಶತ್ರುಘಾತಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ, ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಠೇಂಕರಿಸುವ ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು — ‘ರಥವನ್ನು ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಓಡಿಸು’ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಖರನ ಉದ್ಧಟತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಆಲೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಖರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸಾರಥಿಯು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಝಳಪಿಸುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಃ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಗ್ರಾಮ. ಖರನು ರಣಭೂಮಿಗೆ ಧುಮುಕಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ನಿಶಾಚರರು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಆ ಯಾತುಧಾನರ ನಡುವೆ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಖರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಉದಯಿಸಿದ ಲೋಹಿತಾಂಗನಂತೆ (ಮಂಗಳಗ್ರಹದಂತೆ) ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಒಂದೆಡೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಲೋಹಿತಾಂಗನಾದ ಅಂಗಾರಕನು ಅಶುಭಸೂಚಕನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಮೀಪದ ವಿನಾಶವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಖರನು ಅಪ್ರತಿಮ ಓಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು; ಸೇನಾನಾಯಕನ ಆ ನಾದವು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕೇತದಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಂಕರ ಬಿಲ್ಲಾಳುವೂ ಜಯಿಸಲಾಗದವನೂ ಆದ ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ ರೋಷಭರಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಶೂರನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಆಯುಧಗಳ ಆ ದೀರ್ಘ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಗುರಿ ಒಂದೇ. ಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಕಾಯರಾದ, ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರು ರಥಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೇರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸಿ ಬಂದರು. ಮಹಾಮೇಘಗಳು ಪರ್ವತರಾಜನ ಮೇಲೆ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಶರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು. ಉಪಮೆಯ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮಳೆ ಎಷ್ಟೇ ಹೇರಳವಾಗಿರಲಿ, ಪರ್ವತರಾಜನು ಅದರಿಂದ ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಚಲನಾಗಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೂರದರ್ಶನದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಿಷದ ಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾದೇವನಂತೆ ಕಂಡನು. ಈ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಎರಡು ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ದೇವನಂತೆ ಅಕ್ಷೋಭ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಉಪಮಾನವು ಶಿವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಹಾರಕತ್ವವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನೂ ಆಯುಧವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಲಾಹಲವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಕ್ಷಸರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಲಾಳುಗಳು, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳು, ರಥಿಕರು, ಗಜಾರೋಹಿಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಾರೆ. ಚತುರಂಗ ಸೈನ್ಯದ ಈ ಸಮಗ್ರತೆಯೇ ಅವರ ಸಂಖ್ಯಾಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಯಾತುಧಾನರು ಬಿಟ್ಟ ಆ ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ರಾಘವನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದುರುಗೊಂಡು ಹಿಡಿದನು — ಸಾಗರವು ನದಿಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಲೀನಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರ — ಸಾಗರವು ನದಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ನುಂಗುತ್ತಾನೆ, ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಘೋರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ದೇಹ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅವನು ಅಕಂಪಿತನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂರ್ಯನಂತಾದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸಂಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆಂಬಣ್ಣದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಆಶಯ. ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಅವನನ್ನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ಸುತ್ತುವರಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು; ಅವರ ವಿಷಾದವೂ ರಾಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇತರರಿಗಾಗಿ ಅವರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಬಗ್ಗಿಸಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಅವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಡೆಯಲಾಗದವು, ಸಹಿಸಲಾಗದವು, ಕಾಲಪಾಶದಂತಹವು. ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನು ಆಟವಾಡುವಂತೆಯೇ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಟವಾಡುವಂತೆ ಬಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಲನು ಮಾಡಿದ ಪಾಶಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆದವು. ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೇರಿ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಗೆ ಸಮನಾದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆದವು. ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯವಾದ, ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬಾಣಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. ‘ಲೀಲಯಾ’ (ಆಟವಾಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ತಿಳಿದೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಳಯವೋ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಟ; ಈ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಎರಡು ಬಲಗಳ ಅಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ಸಹನೆ, ಅನಂತರ ಅವನ ಶೋಭೆ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಗಳ ಎಣಿಕೆಯಾಗದೆ ವೀರನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರಕಾಶನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿಷಾದವೂ ಋಷಿಗಳ ಚಿಂತೆಯೂ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅವರು ಅವನ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಲಾರರು. ಬಾಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅವುಗಳ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಂಕಪಕ್ಷಿಯ ಗರಿಗಳುಳ್ಳವು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದವು, ಕಾಲಪಾಶದಂತಹವು. ಮೊದಲನೆಯದು ಅವುಗಳ ಲಘುತ್ವ, ಎರಡನೆಯದು ಶೋಭೆ, ಮೂರನೆಯದು ಮಾರಕತ್ವ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಜಾಗ್ರಗಳನ್ನೂ ಗುರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಭರಣಸಹಿತವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನೂ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಕರಿಕರೋಪಮಾನ್’ (ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ದೇಹದ ಸ್ಥೂಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಬಾಣಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯೂ. ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕವಚಗಳುಳ್ಳ, ರಥಗಳಿಗೆ ಹೂಡಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಾರಥಿಗಳೊಡನೆಯೂ, ಆನೆಗಳನ್ನು ಗಜಾರೋಹಿಗಳೊಡನೆಯೂ, ಅಶ್ವಾರೋಹಿಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಕತ್ತರಿಸಿದವು, ಸೀಳಿದವು; ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ಚತುರಂಗಬಲದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ನಾಶವನ್ನೂ ಒಬ್ಬನೇ ವೀರನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನಾಲೀಕಗಳಿಂದ, ನಾರಾಚಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ತುದಿಯ ವಿಕರ್ಣಿಗಳಿಂದ (ಬಗೆಬಗೆಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿಶಾಚರರು ಭಯಂಕರವಾದ ಆರ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ವಿವಿಧ ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಒಣಗಿದ ಕಾಡಿನಂತೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಒಣಗಿದ ಕಾಡಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಶೀಘ್ರವಾದ ಮತ್ತು ನಿಃಶೇಷವಾದ ನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಭಯಂಕರ ಬಲದ ಕೆಲವು ಶೂರರು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ರಾಮನತ್ತ ಪ್ರಾಸಗಳನ್ನೂ ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ ಎಸೆದರು; ಆದರೆ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಹಾಬಾಹುವು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿದನು, ಕೊರಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗುರಾಣಿ-ಬಿಲ್ಲುಗಳು ತುಂಡಾದ ಅವರು ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಾಳಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಬೀಳುವಿಕೆಯ ಆಕಸ್ಮಿಕತೆಯೂ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರು ವಿಷಣ್ಣರಾಗಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಶರಣಿಗಾಗಿ ಖರನತ್ತಲೇ ಓಡಿದರು — ಒಡೆಯನ ಆಶ್ರಯವೇ ಅವರಿಗೆ ಉಳಿದ ಏಕೈಕ ಆಸೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಶರಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅನಂತರ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳು, ಅನಂತರ ವಾಹನಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಸೇನಾಂಗಗಳು. ಈ ಕ್ರಮವೃದ್ಧಿ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ತಸ್ವರಮ್’ (ಆರ್ತಸ್ವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಶ್ರವ್ಯಪಕ್ಷವನ್ನೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅದೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದರು, ಈಗ ಅವರ ಸ್ವರ ಆರ್ತವಾಗಿದೆ — ಇದು ಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶರಣಾರ್ಥಮ್’ (ಶರಣಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕವೂ ಹೌದು — ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ಈಗ ಶರಣನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಶರಣನಾದ ಖರನೂ ಅಂತಹ ಮರ್ತ್ಯನೇ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆಂತರಿಕವಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ದೂಷಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೈಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ಯಮನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಸೇನಾಪತಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಮುರಿದ ಸೈನ್ಯವೂ ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೋಕಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೂಷಣನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಸಾಲ-ತಾಲ ವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಮತ್ತೆ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳನ್ನೂ ಪಾಶಗಳನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಲರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ, ಮರಗಳ ಮಳೆ, ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಬಂದರು. ರಾಮನಿಗೂ ಅವರಿಗೂ ನಡೆದ ಆ ಯುದ್ಧ ಅದ್ಭುತವೂ ತುಮುಲವೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯೂ ಮಹಾಘೋರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಘವನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನೂ ತಾನು ಶರವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಭೈರವನಾದ ಮಾಡಿ, ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಹೊರಟವು; ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತ್ತೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ತುಂಬಿಹೋದವು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಬಿಡುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಂಡರು — ಅವನ ಕೈಚಳಕದ ವೇಗ ಅಷ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಅತಿಮಾನುಷ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಆಕಾಶವೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು; ರಾಮನಾದರೋ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಚಲನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಹೋರಾಡಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದರು; ಈಗ ಅವರು ನಾಯಕನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸಾಹಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಆಯುಧಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ — ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಬದಲು ಸಾಲ-ತಾಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುಗಿದಿವೆ ಎಂಬುದೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಾನುಷ ಉಪಾಯಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದುದಾಯಿತು. ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಭೈರವನಾದವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ಘೋಷಣೆಯೇ. ‘ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ಯುದ್ಧಶೈಲಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಥವನ್ನೂ ಏರುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ಥಿರತೆಯೇ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಬಾಹ್ಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಮುಂದೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಇದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಿದ್ದಾರೆ.

ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಘೋರವಾಗಿ ಹತರಾದ, ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ‘ಯುಗಪತ್’ (ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸಂಹಾರದ ಏಕಕಾಲಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತರಾದ, ಬಿದ್ದ, ಕ್ಷೀಣರಾದ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಒಡೆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೇಟಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಗಳಿಂದ, ತೋಳ್ಬಂದಿಗಳುಳ್ಳ ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ, ನಾನಾ ರೂಪದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಡೆದ ರಥಗಳಿಂದ, ಚಾಮರಗಳಿಂದ, ಬೀಸಣಿಗೆಗಳಿಂದ, ಛತ್ರಗಳಿಂದ, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಆ ಭೂಮಿ ಹಾಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ತುಂಡಾದ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಚೂರಾದ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾದ ಪ್ರಾಸ-ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಪುಡಿಯಾದ ಬಂಡೆಗಳಿಂದ, ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಡಾದ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹರಡಿದ ಆ ಸಮರಭೂಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಪದಗಳ ಈ ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಾಕ್ಯಗಳಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ದೃಶ್ಯಪಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಪರಮ ಆತುರರಾಗಿ, ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥರಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನ ವಿಜಯದಿಂದಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿಯ ಭೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂಷಣನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದನ್ನೂ ಅವನ ವಧೆಯನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ದೃಶ್ಯದ ವರ್ಣನೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ತೃತೀಯಾಂತ ಪದಗಳ ದೀರ್ಘ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅವನು ಓದುಗನ ಕಣ್ಣೆದುರು ಇಡೀ ರಣಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೇಟಸಹಿತ ತಲೆಗಳು, ತೋಳ್ಬಂದಿಸಹಿತ ತೋಳುಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ವಾಹನಗಳು, ಛತ್ರ-ಧ್ವಜಗಳು ಮೊದಲಾದವು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಾಡಿವೆ. ಹೀಗೆ ವೀರರಸದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಭತ್ಸರಸದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കവചമണിഞ്ഞ്, വില്ലുയർത്തി യുദ്ധത്തിനു തയ്യാറായി നിൽക്കുകയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രുദ്ധരൂപം കണ്ട് വനദേവതകൾ വ്യഥിതരായിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥ നേരിട്ട് യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഖരൻ തന്റെ മുന്നണിപ്പടയോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിലെത്തി, വില്ലു മുറുകെപ്പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന, ക്രുദ്ധനും ശത്രുഘാതകനുമായ രാമനെ കണ്ടു. കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ അവൻ ഞാണേറ്റിയതും പരുഷമായി മുഴങ്ങുന്നതുമായ തന്റെ വില്ലുയർത്തി സാരഥിയോട് ‘രാമന്റെ നേർക്കു രഥം തെളിക്കൂ’ എന്നു പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ കവി ഖരന്റെ ഔദ്ധത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമനെ കണ്ട് ഒരു ക്ഷണംപോലും അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല, ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ ആക്രമണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഖരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം സാരഥി, മഹാബാഹുവായ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു വില്ലു കുലുക്കിക്കൊണ്ടു നിൽക്കുന്നിടത്തേക്കുതന്നെ കുതിരകളെ തെളിക്കുന്നു. ‘ഏകഃ’ (ഒറ്റയ്ക്ക്) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു — ഒരു പുരുഷൻ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരോടു ചെയ്യുന്ന യുദ്ധം. ഖരൻ രണഭൂമിയിൽ കുതിച്ചെത്തിയതു കണ്ട് നിശാചരന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും മഹാനാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് അവനെ ചുറ്റിനിന്നു; സചിവന്മാർ അവന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി പാർശ്വങ്ങളിൽ നിന്നു. ആ യാതുധാനന്മാരുടെ നടുവിൽ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന ഖരൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ നടുവിൽ ഉദിച്ച ചൊവ്വയെപ്പോലെ (ലോഹിതാംഗനെപ്പോലെ) ആയി. ഈ ഉപമയ്ക്കു രണ്ട് അർഥമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് അവന്റെ തേജസ്സ് പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, മറുവശത്ത് ലോഹിതാംഗനായ അംഗാരകൻ (ചൊവ്വ) അശുഭസൂചകനായതിനാൽ അവന്റെ ആസന്നമായ വിനാശവും ധ്വനിക്കുന്നു.

അനന്തരം ഖരൻ ആയിരം അമ്പുകളാൽ അപ്രതിമതേജസ്വിയായ രാമനെ പീഡിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ മഹാനാദം മുഴക്കി; സേനാപതിയുടെ ആ നാദം മുഴുവൻ സൈന്യത്തിനും യുദ്ധസൂചനപോലെയായി. തുടർന്ന് ക്രുദ്ധരായ നിശാചരന്മാരെല്ലാം ഭയങ്കരമായ വില്ലുള്ള ദുർജയനായ ആ രാമനുമേൽ പലവിധമായ ശസ്ത്രങ്ങൾ നാലുപാടുനിന്നും വർഷിച്ചു. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള മുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, വാളുകൾ, മഴുക്കൾ എന്നിവകൊണ്ട് രോഷാകുലരായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആ ശൂരനെ പ്രഹരിച്ചു. ആയുധങ്ങളുടെ ആ നീണ്ട എണ്ണൽ കവി ഉദ്ദേശ്യത്തോടെതന്നെ ചെയ്യുന്നു — ആയുധങ്ങൾ പലവിധമുണ്ട്, എന്നാൽ ലക്ഷ്യം ഒന്നുമാത്രം. മേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, മഹാകായരും മഹാബലരുമായ അവർ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മറ്റുചിലർ പർവതശിഖരങ്ങൾപോലുള്ള ആനകളിൽ യുദ്ധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വന്നു. മഹാമേഘങ്ങൾ പർവതരാജനുമേൽ ധാരകൾ വർഷിക്കുന്നതുപോലെ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ രാമനുമേൽ ശരവർഷങ്ങൾ പൊഴിച്ചു. ഇവിടെ ഉപമയുടെ രണ്ടംശങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കണം — മഴ എത്ര ധാരാളമായാലും പർവതരാജൻ അതിനാൽ ഇളകുന്നില്ല, അചലനായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ക്രൂരരൂപികളായ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാമൻ, പർവദിനങ്ങളിൽ (തിഥികളിൽ) പാർഷദഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാദേവനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ഈ ഉപമയാൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹം ദേവനെപ്പോലെ അക്ഷോഭ്യനായിരുന്നു; ഉപമാനം ശിവനായതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഹാരകത്വവും ധ്വനിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ആദ്യം രാക്ഷസന്മാരുടെ സംഖ്യാബലവും ആയുധവൈവിധ്യവും കോലാഹലവും വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ച് ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ ധൈര്യം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതികാരം വർണിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വൈശിഷ്ട്യവും ശ്രദ്ധിക്കണം — രാക്ഷസന്മാർ ഒരേ രീതിയിലല്ല ആക്രമിക്കുന്നത്; കാലാളുകളും കുതിരപ്പടയാളികളും രഥികളും ആനപ്പുറത്തുള്ളവരും ഒരേസമയം മുന്നേറുന്നു. ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ ഈ സമഗ്രതതന്നെ അവരുടെ സംഖ്യാബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും അവരുടെയെല്ലാം പ്രയത്നം കാൽനടയായി നിൽക്കുന്ന ഒരു മനുഷ്യന്റെ നേർക്കു മാത്രമാണ് എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം പരോക്ഷമായി സ്തുതിക്കുന്നു.

യാതുധാനന്മാർ പ്രയോഗിച്ച ആ ശസ്ത്രങ്ങളെയെല്ലാം രാഘവൻ തന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഏറ്റുവാങ്ങി — സാഗരം നദികളുടെ പ്രവാഹങ്ങളെ ആത്മസാത്കരിക്കുന്നതുപോലെ. ഉപമ ഇവിടെ ഗംഭീരമാണ് — സാഗരം നദികളെ തടയുന്നില്ല, സ്വീകരിക്കുകയാണ്; അതുപോലെ രാമൻ ശസ്ത്രവർഷത്തെ തന്റെ അമ്പുകളാൽത്തന്നെ വിഴുങ്ങുന്നു, ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ആ ഘോരായുധങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം വ്യഥിതനാകുന്നില്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അനേകം വജ്രങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട മഹാപർവതംപോലെ അദ്ദേഹം അകമ്പനായി നിൽക്കുന്നു. എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മുറിവേറ്റ്, ചോരയിൽ കുളിച്ച രാമൻ സന്ധ്യാമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട സൂര്യനെപ്പോലെയായി. ചോരയാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് മറയുന്നില്ല; മറിച്ച് സന്ധ്യയിലെന്നപോലെ കൂടുതൽ ചുവന്ന് ശോഭിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഉപമയുടെ ആശയം. ആയിരക്കണക്കിനു ശത്രുക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട് ഒറ്റയ്ക്കുനിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും വിഷാദിച്ചു; അവരുടെ വിഷാദവും രാമന്റെ മാഹാത്മ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി അവർ ദുഃഖിക്കാറില്ല. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാമൻ വില്ലു മണ്ഡലാകാരമായി വളച്ച്, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ വിട്ടു; അവ യുദ്ധത്തിൽ തടുക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവയും സഹിക്കാനാവാത്തവയും കാലപാശതുല്യവുമായിരുന്നു. കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുള്ളതും സ്വർണാലംകൃതവുമായ അവയെ അദ്ദേഹം ലീലയായിത്തന്നെ വിട്ടു. ലീലയായി വിട്ട ആ അമ്പുകൾ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് കാലൻ ഒരുക്കിയ പാശങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാരുടെ പ്രാണൻ കവർന്നു. രാക്ഷസദേഹങ്ങൾ പിളർന്ന്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, ആകാശത്തേക്കുയർന്ന ആ അമ്പുകൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു തുല്യമായ തേജസ്സോടെ ശോഭിച്ചു. രാമന്റെ ചാപമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് എണ്ണമറ്റ, അത്യുഗ്രമായ, രാക്ഷസപ്രാണഹാരികളായ അമ്പുകൾ പാഞ്ഞു. ‘ലീലയാ’ (ലീലയായി) എന്ന പദം കവി അറിഞ്ഞുതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർക്കു പ്രളയമായത് രാമനു വെറുമൊരു ക്രീഡ മാത്രം എന്ന് ഈ ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ബലങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അന്തരം വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി ക്രമത്തിൽ മൂന്നു പടികൾ കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം രാമന്റെ സഹനം, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോഭ, ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രത്യാക്രമണം. ഇതിലൂടെ യുദ്ധവർണന ശസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങളുടെ എണ്ണൽ മാത്രമല്ലാതാകുന്നു, വീരന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ക്രമികമായ പ്രകാശനവുമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ വിഷാദവും ഋഷിമാരുടെ ചിന്തയും രാമൻ ധർമപക്ഷത്താണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാജയം അവർ ആശങ്കിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഷ്ടം കണ്ടുനിൽക്കാൻ അവർക്കാവുന്നില്ല. അമ്പുകളുടെ വർണനയിൽ കവി അവയുടെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — കങ്കപ്പക്ഷിത്തൂവലുള്ളവ, സ്വർണാലംകൃതം, കാലപാശതുല്യം. ആദ്യത്തേത് അവയുടെ ലാഘവം, രണ്ടാമത്തേതു ശോഭ, മൂന്നാമത്തേതു മാരകത്വം — ഇങ്ങനെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ ഒരേ വസ്തു മൂന്നുവിധം കാണപ്പെടുന്നു.

ആ അമ്പുകളാൽ രാമൻ വില്ലുകളും കൊടിത്തുമ്പുകളും പരിചകളും കവചങ്ങളും മുറിക്കുന്നു; ആഭരണങ്ങളോടുകൂടിയ കൈകളും ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള തുടകളും യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും അദ്ദേഹം മുറിച്ചു. ‘കരികരോപമാൻ’ (ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള) എന്ന വിശേഷണത്താൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശരീരസ്ഥൂലതയും, അതിനാൽ അവയെ മുറിക്കുന്ന അമ്പുകളുടെ മൂർച്ചയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഞാണിൽനിന്നു പാഞ്ഞ രാമബാണങ്ങൾ സ്വർണക്കോപ്പുകളണിഞ്ഞ, രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ കുതിരകളെ സാരഥികളോടൊപ്പവും, ആനക്കാരോടൊപ്പം ആനകളെയും, കുതിരകളോടൊപ്പം കുതിരക്കാരെയും മുറിക്കുകയും പിളർക്കുകയും ചെയ്തു; കാലാളുകളെയും യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന് യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചു. ഇങ്ങനെ ചതുരംഗസൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുടെയും നാശം ഒരൊറ്റ വീരനാൽ നടത്തപ്പെടുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ നാളീകങ്ങളാലും നാരാചങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ള വികർണികളാലും മുറിക്കപ്പെട്ട നിശാചരന്മാർ ഭയങ്കരമായ ആർത്തസ്വരം പുറപ്പെടുവിച്ചു. മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന പലവിധമായ അമ്പുകളാൽ പീഡിതമായ ആ സൈന്യം തീയിൽ എരിയുന്ന ഉണങ്ങിയ കാടുപോലെ സുഖം നേടിയില്ല; ഉണങ്ങിയ കാടിന്റെ ഉപമയാൽ അവരുടെ വേഗമേറിയതും ശേഷിപ്പില്ലാത്തതുമായ നാശം ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഭീമബലരായ ചില ശൂരന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി രാമന്റെ നേർക്കു പ്രാസങ്ങളും ശൂലങ്ങളും മഴുക്കളും എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ വീര്യവാനായ ആ മഹാബാഹു അവരുടെ ശസ്ത്രങ്ങളെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ തടഞ്ഞ് യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ പ്രാണൻ കവർന്നു, കഴുത്തുകൾ മുറിച്ചു. തലയറ്റ്, പരിചകളും വില്ലുകളും മുറിഞ്ഞ അവർ ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിൽ പറന്നുവീണ മരങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. ഗരുഡന്റെ ചിറകടിക്കാറ്റിന്റെ ഉപമയാൽ അവരുടെ വീഴ്ചയുടെ ആകസ്മികതയും വേഗവുമാണ് ദ്യോതിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്, ബഹുത്വം മാത്രമല്ല. അവിടെ ശേഷിച്ചവർ വിഷണ്ണരായി, അമ്പേറ്റ്, ശരണത്തിനായി ഖരന്റെ അടുത്തേക്കുതന്നെ ഓടി — സ്വാമിയുടെ ആശ്രയം മാത്രമായിരുന്നു അവർക്കു ശേഷിച്ച ഏക ആശ. ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്ന ശരപ്രയോഗങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം ശസ്ത്രങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെടുന്നു, പിന്നെ ശരീരാവയവങ്ങൾ, പിന്നെ വാഹനങ്ങൾ, ഒടുവിൽ സൈന്യത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും. ഈ ക്രമവൃദ്ധി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സംഹാരത്തിന്റെ വ്യാപ്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ആർത്തസ്വരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ശ്രാവ്യപക്ഷവും സ്പർശിക്കുന്നു; ഇതിനുമുമ്പ് ഇതേ രാക്ഷസന്മാർ സിംഹനാദം മുഴക്കിയാണു വന്നത്, ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവരുടെ സ്വരം ആർത്തമായിരിക്കുന്നു — അവസ്ഥയുടെ പൂർണമായ വിപര്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ശരണാർഥം’ (ശരണത്തിനായി) എന്ന പദം കരുണവുമാണ് — എല്ലാവരെയും ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നവർ ഇപ്പോൾ ശരണം തേടുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ശരണമായ ഖരനും അതുപോലെതന്നെ മർത്യനാണെന്ന് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വ്യക്തമാകും. ഇങ്ങനെ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാജയം ബാഹ്യമായി മാത്രമല്ല, ആന്തരികമായും കാണിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ ദൂഷണൻ വില്ലെടുത്ത് അവരെയെല്ലാം ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സേനാപതിയുടെ വരവോടെ തകർന്ന സൈന്യവും വീണ്ടും സംഘടിക്കുന്നു എന്ന ലോകസ്വഭാവം ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ദൂഷണന്റെ ആശ്രയത്താൽ നിർഭയരായ അവരെല്ലാം തിരിഞ്ഞ്, സാലവൃക്ഷങ്ങളും പനകളും പാറകളും ആയുധമാക്കി വീണ്ടും രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. ശൂലങ്ങളും മുദ്ഗരങ്ങളും പാശങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ മഹാബലരായ അവർ യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷങ്ങളും ശസ്ത്രവർഷങ്ങളും വൃക്ഷവർഷങ്ങളും ശിലാവർഷങ്ങളും പൊഴിച്ചുകൊണ്ടു വന്നു. രാമനും അവരും തമ്മിലുള്ള ആ യുദ്ധം അദ്ഭുതവും തുമുലവും രോമാഞ്ചജനകവും മഹാഘോരവുമായി. നാലുപാടുനിന്നും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും രാഘവനെ പീഡിപ്പിച്ചു. എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും രാക്ഷസന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ടതും തന്നെത്തന്നെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതും കണ്ട് മഹാബലനായ രാമൻ ഭൈരവനാദം മുഴക്കി, അതീവ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു അസ്ത്രമെടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ ഗാന്ധർവാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രയോഗം ഇവിടെ ആദ്യമായാണ്, കാരണം സാധാരണ അമ്പുകളാൽ ഇത്ര വലിയ സൈന്യത്തെ തടുക്കാൻ സാധ്യമല്ല. അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചാപമണ്ഡലത്തിൽനിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകൾ പുറപ്പെട്ടു; ഒന്നിച്ചുവന്ന ആ അമ്പുകളാൽ പത്തു ദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു. അമ്പേറ്റു പീഡിതരായ രാക്ഷസന്മാർ അദ്ദേഹം അമ്പെടുക്കുന്നതോ വിടുന്നതോ കണ്ടില്ല; വില്ലു വലിക്കുന്നതു മാത്രമേ അവർ കണ്ടുള്ളൂ — അത്രമാത്രം വേഗമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈവേഗത്തിന്. ഈ ഒറ്റ ശ്ലോകത്തിലൂടെ കവി രാമന്റെ അതിമാനുഷമായ കൗശലം കാണിക്കുന്നു; ശത്രുക്കളുടെ ദൃഷ്ടിക്കുപോലും അതിനെ പിന്തുടരാനാവുന്നില്ല. ഒടുവിൽ അമ്പുകളുടെ ഇരുട്ടിനാൽ സൂര്യനോടുകൂടി ആകാശം മൂടപ്പെട്ടു; രാമനാകട്ടെ ഇടവിടാതെ അമ്പുകൾ എയ്തുകൊണ്ട് ഒരേ സ്ഥാനത്ത് അചലനായി നിലകൊണ്ടു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടാം ഘട്ടം ആരംഭിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാക്ഷസന്മാർ സ്വന്തം ബലത്താൽ യുദ്ധംചെയ്തു തകർന്നു; ഇപ്പോൾ അവർ നേതാവിന്റെ ആശ്രയത്താൽ വീണ്ടും ധൈര്യം നേടുന്നു. എന്നാൽ അവരുടെ ആയുധങ്ങളും മാറുന്നു — ശസ്ത്രങ്ങൾക്കു പകരം സാലവൃക്ഷങ്ങളും പനകളും പാറകളും എടുക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ ശസ്ത്രക്ഷയവും ധ്വനിക്കുന്നു. രാമനാകട്ടെ അവരുടെ പ്രയത്നം കണ്ട് ദിവ്യാസ്ത്രംതന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു, കാരണം എതിർപക്ഷത്തിന്റെ സംഖ്യ മാനുഷോപായങ്ങൾക്ക് അസാധ്യമായിത്തീർന്നിരുന്നു. അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിനുമുമ്പു മുഴക്കിയ ഭൈരവനാദവും അർഥവത്താണ് — അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനംതന്നെ. ‘ഒരേ സ്ഥാനത്തു നിലകൊണ്ടു’ എന്ന വർണന രാമന്റെ യുദ്ധശൈലി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — അദ്ദേഹം അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നില്ല, രഥത്തിൽ കയറുന്നുമില്ല; കാൽനടയായിത്തന്നെ സ്ഥിരമായി നിന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളും അമ്പുകളാൽ നിറയ്ക്കുന്നു. ഈ സ്ഥിരതതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ബാഹ്യചിഹ്നം; മുന്നോട്ട് ദേവന്മാർപോലും അതിനെ പ്രശംസിക്കും.

ഒരേസമയം കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടവരും, ഒരേസമയം വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരും വീണുകിടക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. ‘യുഗപത്’ (ഒരേസമയം) എന്ന ആശയം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് കവി സംഹാരത്തിന്റെ ഏകകാലികത വ്യക്തമാക്കുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ടവരും വീണവരും ക്ഷീണിച്ചവരും മുറിക്കപ്പെട്ടവരും പിളർക്കപ്പെട്ടവരും കീറപ്പെട്ടവരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാർ അവിടവിടെ ആയിരക്കണക്കിനു കാണപ്പെട്ടു. തലപ്പാവോടുകൂടിയ ശിരസ്സുകൾ, തോൾവളകളോടുകൂടിയ കൈകൾ, മുറിഞ്ഞ തുടകളും കൈകളും, പലവിധമായ ആഭരണങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ശ്രേഷ്ഠമായ ആനകൾ, അനേകം തകർന്ന രഥങ്ങൾ, ചാമരങ്ങൾ, വിശറികൾ, കുടകൾ, പലവിധമായ കൊടികൾ — ഇവയാൽ ആ ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു. രാമന്റെ അമ്പേറ്റു മുറിഞ്ഞ ശൂലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും, കഷണങ്ങളാക്കപ്പെട്ട വാളുകൾ, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പ്രാസങ്ങളും മഴുക്കളും, പൊടിഞ്ഞ പാറകൾ, പലതായി മുറിഞ്ഞ വിചിത്രമായ അമ്പുകൾ — ഇവയാൽ നിറഞ്ഞ ആ യുദ്ധഭൂമി അതീവ ഭയങ്കരമായിത്തീർന്നു. തൃതീയാവിഭക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്ന പദങ്ങളുടെ ഈ നീണ്ട മാല കവി ബോധപൂർവംതന്നെ രചിച്ചതാണ് — വേറിട്ട വാക്യങ്ങളില്ല, ഒരൊറ്റ അവിച്ഛിന്നമായ ദൃശ്യപടംമാത്രം; അതിൽ ദൃഷ്ടിക്ക് ഒരിടത്തും വിശ്രമം ലഭിക്കുന്നില്ല. അവരെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം ആതുരരായി, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമന്റെ നേർക്ക് അവിടെ നീങ്ങാൻപോലും കഴിയാത്തവരായി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഒരു പുരുഷന്റെ വിജയത്തോടും ആയിരങ്ങളുടെ ഭീതിയോടുംകൂടി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദൂഷണന്റെ നേരിട്ടുള്ള വരവും അവന്റെ വധവും വർണിക്കപ്പെടും. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനഖണ്ഡം യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയല്ല, യുദ്ധാനന്തരദൃശ്യത്തിന്റെ വർണനയാണ്. കവി ഇവിടെ ഒരു ക്രിയാപദംപോലും അധികമായി പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; തൃതീയാന്തപദങ്ങളുടെ നീണ്ട മാലകൊണ്ടുമാത്രം അദ്ദേഹം വായനക്കാരന്റെ കണ്ണുകൾക്കു മുന്നിൽ മുഴുവൻ യുദ്ധക്കളവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തലപ്പാവോടുകൂടിയ ശിരസ്സുകൾ, തോൾവളകളോടുകൂടിയ കൈകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, കുടകൾ, കൊടികൾ മുതലായവ — എല്ലാം അവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വീരരസത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ബീഭത്സരസത്തിന്റെ സ്പർശം ഉണ്ടാകുന്നു; വാല്മീകിയുടെ യുദ്ധവർണനകളിൽ ഇതു മിക്കപ്പോഴും കാണാം.

In the previous sarga Rāma had put on his armour and raised his bow for battle, and the forest deities had trembled at the sight of his wrath. Now the story enters the battlefield itself. Khara came up to the hermitage with his vanguard and saw Rāma, the destroyer of enemies, standing angry with his bow braced. At the sight of him he raised his own strung bow, which twanged harshly, and ordered his charioteer: ‘Drive at Rāma!’ The poet hints at Khara's recklessness: seeing Rāma, he did not pause for a moment but wanted to attack at once. At his command the charioteer urged the horses to the very spot where mighty-armed Rāma stood alone, shaking his bow. The word ‘alone’ carries the whole meaning of the sarga — one man in battle against fourteen thousand rākṣasas. Seeing Khara rush onto the field, the night-rangers on every side raised a great roar and closed around him, his ministers standing at his side to guard him. In the midst of those rākṣasas Khara in his chariot shone like the red planet Mars risen among the stars — an image with two meanings, showing his splendour and, since the red planet is an evil omen, also hinting at his coming ruin.

Then Khara struck Rāma of matchless strength with a thousand arrows and roared aloud on the field, and the commander's roar was like a signal to the whole army. At once all the night-rangers in fury rained weapons of every kind on the unconquerable Rāma of the terrible bow; with iron mallets, pikes, barbed lances, swords and axes the raging rākṣasas struck at the hero. The poet lists the weapons with a purpose: the weapons were many, but the target was one. Huge-bodied, immensely strong and dark as thunderclouds, they charged Kākutstha with chariots and horses, and others came on elephants like mountain peaks, eager to kill him. As great clouds pour down torrents on the king of mountains, so the rākṣasa hosts poured showers of arrows on Rāma — and the image implies that however heavy the rain, the great mountain is not moved. Surrounded by all those grim-faced rākṣasas, Rāma looked like Mahādeva surrounded by the hosts of his attendants on the holy days; the comparison shows him unshaken as a god amid his foes, and, since the god is Śiva, hints at his power to destroy. Note too that the rākṣasas attacked not in one way but on foot, on horseback, in chariots and on elephants all at once — the whole fourfold army, which shows their strength in numbers — and yet all of it was aimed at one man on foot. By that contrast the poet praises Rāma's greatness indirectly, first fixing in the reader's heart the steadiness of the lone hero before describing his counterstroke.

All the weapons the rākṣasas loosed, Rāghava caught with his own arrows, as the ocean takes in the floods of the rivers — a deep image, for the ocean does not stop the rivers but swallows them, and so Rāma swallowed their rain of weapons with his arrows instead of retreating. Though his limbs were torn by their terrible weapons, he did not flinch, standing unshaken like a great mountain struck by many blazing thunderbolts. Pierced in every limb and smeared with blood, he looked like the sun veiled in the clouds of evening: even covered in blood his radiance was not hidden, but glowed the redder, as at sunset. Seeing him alone, surrounded by so many thousands, the gods, gandharvas, siddhas and great seers grew downcast — their dismay itself a sign of his greatness, for they did not grieve so for others; they did not fear his defeat but could not bear to see him suffer. Then Rāma in high fury bent his bow into a circle and loosed sharp arrows by the hundred and the thousand, hard to ward off, hard to bear, like the noose of Death. He let fly, as though in play, shafts feathered with heron plumes and adorned with gold — light, beautiful and deadly all at once. Released as if in play, the arrows entered the enemy's ranks and took the rākṣasas' lives like nooses fashioned by Time. Piercing the rākṣasas' bodies, the blood-soaked arrows rose into the sky and shone like blazing fire, and countless fearsome arrows flew from the circle of his bow, carrying off the lives of the rākṣasas. The poet uses ‘as though in play’ deliberately: what was doomsday for the rākṣasas was sport for Rāma, and that one phrase shows the gulf between their strengths. In this passage the poet shows three stages in turn — Rāma's endurance, then his splendour, and finally his counterattack — so that the battle is not a mere tally of weapons but the gradual unfolding of a hero's character.

With those arrows Rāma cut through bows, the tops of banners, shields and coats of mail, and in the battle he cut off, by the hundred and the thousand, arms still wearing bracelets and thighs like elephants' trunks — an image of the rākṣasas' bulk, and so of the keenness of the arrows that cut them. Loosed from the string, Rāma's arrows cut and shattered horses in golden harness yoked to chariots, together with their drivers, elephants with their riders, and horsemen with their mounts, and killing the foot-soldiers they sent them to the house of Yama; so every limb of the fourfold army was destroyed by one hero. Torn by arrows of every kind — tubular shafts, iron shafts, sharp-pointed and barbed — the night-rangers set up a dreadful cry of pain. Tormented by arrows that pierced their vitals, that army found no ease, like a dry forest burning, an image of swift and total destruction. Some rākṣasa heroes of fearful strength, in extreme rage, hurled lances, pikes and axes at Rāma, but the valiant, mighty-armed hero warded off their weapons with his arrows, took their lives and cut through their necks. With heads struck off and shields and bows cut through, they fell to the ground like trees flung down by the wind of Garuḍa's wings — an image of the suddenness of their fall, not merely of their number. Those who were left, dejected and wounded, ran to Khara himself for shelter; their master's protection was the only hope they had left. The destruction grows step by step: first weapons are cut, then limbs, then mounts, and at last every part of the army. The rākṣasas who had come roaring like lions now cried out in pain — a complete reversal. And there is pathos in their seeking shelter: those who had terrified everyone now looked for refuge, though their refuge, Khara, was as mortal as they, as the following sargas will show. So the poet shows their defeat not only outwardly but within.

Then Dūṣaṇa took up his bow, rallied them all, and in great fury rushed at the angry Rāma like Death enraged; an army that has broken rallies again when its commander comes, as is the way of things. Made fearless by Dūṣaṇa's protection, they all turned back and charged Rāma once more, armed now with sāl trees, palms and rocks — a change of weapons that hints their arms were running out. Those mighty warriors with pikes, mallets and nooses in their hands poured out showers of arrows and weapons, of trees and of stones. The battle between Rāma and the rākṣasas became wondrous, tumultuous, hair-raising and utterly terrible, and in their rage they attacked Rāghava again and again from every side. Seeing every quarter and direction filled with rākṣasas and himself covered with their showers of arrows, the mighty Rāma gave a fearful shout — the declaration of his resolve — and, taking up a weapon of surpassing brilliance, loosed the Gāndharva missile upon the rākṣasas. Here a divine weapon is used for the first time, because ordinary arrows could not hold back so vast a host. Thousands of arrows then poured from the circle of his bow and filled all ten directions. Wounded by his shafts, the rākṣasas could not see him take up his arrows or loose them; they saw only the bow being drawn — so swift were his hands. With that one verse the poet shows a skill beyond the human, which even the enemy's eyes could not follow. A darkness of arrows covered the sky and the sun, and Rāma stood motionless in one place, as though pouring out arrows without pause. So begins the second phase of the battle: before, the rākṣasas had fought on their own strength and broken; now they took heart from their leader. And Rāma's standing in one place reveals his way of fighting — he does not run here and there, nor mount a chariot, but stands firm on foot and fills every quarter with arrows; that steadiness is the outward sign of his confidence, and the gods will praise it.

The earth was strewn with rākṣasas struck down, falling and fallen all at the same moment; the repeated ‘at the same moment’ makes plain that the slaughter was simultaneous. Slain, fallen, spent, cut, cleft and torn apart, the rākṣasas lay in thousands here and there. The ground was covered with heads still in their turbans, with arms still wearing armlets, with severed thighs and arms, with ornaments of every kind, with horses and great elephants, with chariots shattered again and again, with yak-tail whisks, fans, parasols and banners of many kinds, with pikes and halberds broken by Rāma's arrows, swords hacked to pieces, lances and axes scattered about, crushed rocks and brightly worked arrows broken again and again, until that wide battlefield became a place of terror. The poet builds this as one long, unbroken sentence, not separate statements but a single canvas on which the eye finds no resting place, setting the whole battlefield before the reader without a pause. So at the end of the heroic mood comes a touch of the gruesome, as often in Vālmīki's battle scenes. Seeing all of them slain, the rākṣasas who remained were utterly stricken and could not even move towards Rāma, conqueror of his enemies' cities. So the sarga ends with the victory of one man and the terror of thousands; in the next, Dūṣaṇa himself comes forward and is slain.