खरे खरपराक्रमे आश्रमं प्रति प्रयाते सति रामः भ्रात्रा सह तान् एव औत्पातिकान् निमित्तान् ददर्श — पूर्वसर्गे यानि खरः अवगणितवान्, तानि एव अत्र रामः विवेकेन पश्यति। एषा तुलना कवेः शिल्पम् — एकम् एव निमित्तं मूढस्य हासाय, धीमतः च सज्जतायै भवति। तान् महाघोरान् प्रजानाम् अहितान् उत्पातान् दृष्ट्वा अत्यमर्षणः रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, इमान् सर्वभूतापहारिणः समुत्थितान् महोत्पातान् पश्य, ये सर्वराक्षसान् संहर्तुम् उत्थिताः। अमी खरस्वनाः परुषाः गर्दभारुणाः मेघाः व्योम्नि निवर्तमानाः रुधिरधाराः विसृजन्ति। मम सर्वे शराः सधूमाः युद्धाभिनन्दिताः च दृश्यन्ते, रुक्मपृष्ठानि चापानि च विचेष्टन्ते, हे विचक्षण। इह वनचारिणः पक्षिणः यादृशाः कूजन्ति, तेन अग्रतः नः अभयं प्राप्तम्, जीवितस्य च संशयः।’ अत्र रामः निमित्तानि द्विधा विभजति — यानि अस्माकं कृते शुभानि, यानि च राक्षसानां कृते अशुभानि। ‘मम शराः सधूमाः’ इति च विशेषतः द्रष्टव्यम् — आयुधानि स्वयम् एव युद्धम् अभिनन्दन्ति इति कल्पना वीररसस्य पोषिका। षष्ठे श्लोके मुद्रणे ‘नोऽभयं प्राप्तम्’ इति अवगृहसहितं पठ्यते, समीक्षितसंस्करणे तु ‘नो भयं प्राप्तम्’; उभयोः अर्थयोः महान् भेदः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘अस्माकम् अभयम्’ इति मुद्रितपाठम् एव अनुसरति। एवं रामस्य निमित्तपरीक्षा खरस्य अवज्ञातः सर्वथा विपरीता — ज्ञानिनः च अज्ञानिनः च भेदः अत्र स्पष्टः।

रामः स्वस्य शरीरचिह्नम् उदाहरति — ‘सुमहान् सम्प्रहारः भविष्यति, न संशयः; अयं मम बाहुः मुहुर्मुहुः स्फुरमाणः एतत् आख्याति।’ दक्षिणबाहोः स्फुरणं पुरुषस्य विजयसूचकम् इति शास्त्रे प्रसिद्धम्। ततः सः लक्ष्मणस्य मुखम् एव निमित्तत्वेन गृह्णाति — ‘हे शूर, संनिकर्षे एव अस्माकं जयः शत्रोः च पराजयः; तव वक्त्रं सुप्रभं प्रसन्नं च लक्ष्यते। ये युद्धार्थम् उद्यताः सन्ति, तेषां यदि वदनं निष्प्रभं भवति, तर्हि तेषाम् आयुषः परिक्षयः भवति, हे लक्ष्मण।’ एवं भ्रातुः मुखप्रसादः एव रामाय शुभनिमित्तम्। ‘नर्दतां रक्षसां घोरः अयं महाध्वनिः श्रूयते, क्रूरकर्मभिः राक्षसैः आहतानां भेरीणां च ध्वनिः’ इति सः सेनायाः आगमनम् अपि श्रवणेन एव जानाति। ततः सः नीतिवाक्यम् उपदिशति — ‘शुभम् इच्छता आपदं शङ्कमानेन विपश्चिता पुरुषेण अनागतविधानं कर्तव्यम्’ — आपत्तेः पूर्वम् एव तस्याः प्रतिकारः चिन्तनीयः इति। ‘अनागतविधानम्’ इति एतत् सूत्रं पञ्चतन्त्रादिषु नीतिग्रन्थेषु अपि प्रसिद्धम् — ‘अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च’ इति। रामः केवलं वीरः न, अपि तु नीतिज्ञः इति अत्र दर्श्यते; सः सीतायाः रक्षणं प्रथमं चिन्तयति, ततः युद्धम्। युद्धात् पूर्वं निमित्तपरीक्षा, मित्रस्य मुखपरीक्षा, शत्रुशब्दश्रवणम् — एतानि त्रीणि क्रमेण दर्शयन् कविः रामस्य सावधानतां प्रकटयति। भेरीणां शब्दः च सेनायाः निकटतां श्रवणेन एव सूचयति, यत् दृश्यात् पूर्वम् एव आगच्छति।

तम् एव नीतिनियमम् आत्मनि प्रयुञ्जानः रामः आदिशति — ‘तस्मात् वैदेहीं गृहीत्वा शरपाणिः धनुर्धरः सन् त्वं शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलां गुहाम् आश्रय। इदं मम वाक्यं त्वया प्रतिकूलितुं न इच्छामि; मम पादाभ्यां शापितः असि, हे वत्स, मा चिरं कुरु, गम्यताम्।’ अनन्तरं सः कारणम् अपि वदति — ‘त्वं शूरः बलवान् च असि, एतान् हन्याः इति न संशयः; किन्तु स्वयम् एव अहं सर्वान् निशाचरान् हन्तुम् इच्छामि।’ अत्र रामस्य द्वौ भावौ — सीतायाः रक्षणं, स्वस्य च एकाकिनः प्रतिज्ञापालनम्। एवम् उक्तः लक्ष्मणः शरान् चापं च आदाय सीतया सह दुर्गां गुहां समाश्रयत्। तस्मिन् गुहां प्रविष्टे सति रामः ‘हन्त, निर्युक्तम्’ इति उक्त्वा कवचम् आविशत् — ‘कार्यं सम्पन्नम्’ इति सन्तोषः अत्र ‘हन्त’ इति निपातेन सूचितः। तेन अग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः रामः तिमिरे उत्थितः महान् अग्निः इव बभूव। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘विधूमः अग्निः’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘महान् अग्निः’ इति स्पष्टम्। ‘मम पादाभ्यां शापितः’ इति अत्यन्तं मार्मिकं वचनम् — ज्येष्ठभ्राता अनुजं पादशपथेन बध्नाति, येन विवादस्य अवकाशः एव न तिष्ठति। लक्ष्मणः युद्धेच्छुः अपि अनया एव युक्त्या निवारितः। ‘हन्त निर्युक्तम्’ इति च रामस्य निःश्वासः इव — सीतायाः सुरक्षा एव तस्य प्रथमा चिन्ता आसीत्। कवचधारणं च रामायणे विरलम्, यतः रामः प्रायः कवचं न धारयति; अत्र तु चतुर्दशसहस्राणां सेनायाः सम्मुखीनत्वात् सः कवचम् आविशति। ‘तिमिरे उत्थितः अग्निः’ इति उपमा च वनस्य अन्धकारे रामस्य एकाकिनः तेजः दर्शयति।

वीर्यवान् रामः महत् चापम् उद्यम्य शरान् आदाय तत्र अवस्थितः सन् ज्यास्वनैः दिशः पूरयन् बभूव। ततः युद्धदर्शनकांक्षया महात्मानः देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः चारणैः सह समेयुः; लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः महात्मानः ऋषयः च समेत्य परस्परं पुण्यकर्माणः ऊचुः — ‘गोब्राह्मणानां लोकानां च स्वस्ति भवतु’ इति संस्थिताः। ‘यथा चक्रहस्तः युद्धे सर्वान् असुरपुंगवान् अजयत्, तथा राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु’ इति ते प्रार्थयन्ते। एवम् उक्त्वा ते पुनः परस्परम् आलोक्य प्रोचुः — ‘भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि, एकः च धर्मात्मा रामः; कथं युद्धं भविष्यति?’ अत्र देवानाम् अपि संशयः दर्शितः, येन एकाकिनः रामस्य आगामी विजयः अधिकं महत्त्वं प्राप्नोति। द्रष्टव्यं च — एषः एव मङ्गलाशंसनप्रसङ्गः पूर्वसर्गे अपि (२३.२६–२९) मुद्रितः; गीताप्रेस-पाठे सः द्विः आवर्तते, समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। अत्र देवानां वचनं द्विविधम् — प्रथमं मङ्गलाशंसनम्, ततः संशयः। ‘कथं युद्धं भविष्यति’ इति प्रश्नः पाठकस्य एव प्रश्नः, यं कविः देवमुखेन उच्चारयति; एतेन आगामिनि युद्धे औत्सुक्यं वर्धते। ‘चतुर्दश सहस्राणि … एकश्च रामः’ इति विषमता एव अस्य काण्डस्य केन्द्रम्। देवर्षीणां समागमः च रामस्य कर्मणः लोकोत्तरत्वं सूचयति — साधारणं युद्धं द्रष्टुं देवाः न आगच्छेयुः। ‘संस्थिताः’ इति पदेन तेषां स्थैर्यं दर्शितम् — ते न पलायन्ते, अपि तु युद्धं द्रष्टुं स्थिताः।

इति वदन्तः राजर्षयः सिद्धाः सगणाः द्विजर्षभाः जातकौतूहलाः विमानस्थाः देवताः च तस्थुः। संग्रामशिरसि स्थितं तेजसा आविष्टं रामं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे — रामस्य तेजः मित्राणाम् अपि व्यथाजनकम् आसीत् इति अतिशयः। अक्लिष्टकर्मणः तस्य रामस्य अप्रतिमं रूपं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्य रूपम् इव बभूव। ‘अक्लिष्टकर्मन्’ इति विशेषणं रामस्य प्रसिद्धं — यः महत् अपि कर्म अनायासेन करोति। एवं देवगन्धर्वचारणैः सम्भाष्यमाणे सति गम्भीरनिर्ह्रादं घोरचर्मायुधध्वजं यातुधानानाम् अनीकं समन्तात् प्रत्यपद्यत। ततः कविः सेनायाः शब्दान् एव वर्णयति — वीरालापान् विसृजतां परस्परम् अभिगच्छतां, चापानि विस्फारयतां, अभीक्ष्णशः जृम्भमाणानाम्, विप्रघुष्टस्वनानां दुन्दुभीन् च निघ्नताम् — एतेषां राक्षसानां शब्दः सर्वतः प्रसृतः। एवं दृश्यात् श्रव्यं प्रति संक्रमणेन कविः युद्धस्य आसन्नतां द्योतयति। ‘सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे’ इति अत्यन्तं सूक्ष्मम् — रामस्य तेजः शत्रून् एव न, अपि तु द्रष्टॄन् अपि व्यथयति, यथा प्रलयकाले सर्वं कम्पते। रुद्रोपमानं च अत्र प्रथमवारं प्रयुक्तम्, यत् सर्गान्ते पुनः विस्तरेण आवर्तते — एवं कविः उपमानम् एकवारं सूच्य ततः विस्तारयति। ‘गम्भीरनिर्ह्रादम्’ इति सेनायाः विशेषणं च ‘ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः’ इति रामस्य क्रियया सह विरोधं जनयति — एकस्य धनुर्ज्यानादः चतुर्दशसहस्राणां गर्जनायाः प्रतिद्वन्द्वी। राक्षसानां जृम्भणं दुन्दुभिघातः च युद्धपूर्वकालस्य सामान्यचेष्टाः।

तेषां सुतुमुलः शब्दः तत् वनं पूरयामास। तेन शब्देन वित्रस्ताः वनचारिणः श्वापदाः यत्र निःशब्दं तत्र दुद्रुवुः, पृष्ठतः च न अवालोकयन् — हिंस्राः अपि जन्तवः भीताः पलायन्ते इति सेनायाः भीषणता सूचिता। तत् महावेगं धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् अनीकं रामं समनुवर्तत। रणपण्डितः रामः अपि सर्वतः चक्षुः चारयन् युद्धाय अभिमुखः सन् तत् खरसैन्यं ददर्श। ततः सः भीमं धनुः वितत्य तूण्याः सायकान् उद्धृत्य सर्वरक्षसां वधार्थं तीव्रं क्रोधम् आहारयत्; क्रुद्धः सः ज्वलन् युगान्ताग्निः इव दुष्प्रेक्ष्यः अभवत्। तं तेजसा आविष्टं दृष्ट्वा वनदेवताः प्राव्यथन्। अन्ते कविः उपमाम् एव पुनरावर्तयति — तस्य रुष्टस्य रामस्य रूपं तदा दक्षस्य क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः रूपम् इव अदृश्यत। दक्षयज्ञध्वंसकथा अत्र स्मारिता, येन रामस्य क्रोधः केवलं मानुषः न, अपि तु दिव्यः इति ध्वन्यते; अनेन एव सर्गः समाप्यते। श्वापदानां पलायनं पूर्वसर्गे उत्पातवर्णने कथितानां निमित्तानाम् एव अनुवृत्तिः। ‘सागरोपमम् अनीकम्’ इति उपमया सेनायाः गाम्भीर्यं विस्तारः च सूचितौ; तस्य सम्मुखे एकाकी रामः ‘युगान्ताग्निः’ इव — जलस्य अग्नेः च विरोधः अत्र ध्वन्यते। अन्ते ‘दक्षस्य क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः’ इति उपमानं गृहीतम्, यतः तत्र अपि एकः एव देवः समग्रं यज्ञं देवसमूहं च अभिभूतवान्; तथा अत्र अपि एकः रामः समग्रां सेनाम् अभिभविष्यति इति सूचितम्। एवं सर्गः युद्धस्य आरम्भबिन्दौ एव विरमति, अग्रिमे च सर्गे साक्षात् संग्रामः आरभ्यते।

కఠిన పరాక్రమం గల ఖరుడు ఆశ్రమం వైపు బయలుదేరగా రాముడు సోదరునితో కలిసి అవే ఉత్పాత నిమిత్తాలను చూశాడు — గత సర్గలో ఖరుడు ఏవి లెక్కచేయలేదో, వాటినే ఇక్కడ రాముడు వివేకంతో చూస్తాడు. ఈ పోలిక కవి శిల్పం — ఒకే నిమిత్తం మూఢునికి నవ్వుకూ, ధీమంతునికి సన్నద్ధతకూ కారణమవుతుంది. ప్రజలకు అహితమైన ఆ మహాఘోర ఉత్పాతాలను చూసి మిక్కిలి అసహనుడైన రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, సర్వభూతాలనూ హరించే, రాక్షసులందరినీ సంహరించడానికి లేచిన ఈ మహోత్పాతాలను చూడు. కఠినస్వరాలతో గర్జించే, పరుషమైన, గాడిద రంగులో ఎర్రబారిన ఈ మేఘాలు ఆకాశంలో తిరుగుతూ రక్తధారలను కురిపిస్తున్నాయి. నా బాణాలన్నీ పొగతో కూడి యుద్ధాన్ని అభినందిస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి, బంగారు వీపు గల ధనుస్సులు కదులుతున్నాయి, వివేకీ. ఇక్కడ వనచర పక్షులు కూస్తున్న తీరును బట్టి ముందు మనకు అభయం లభించింది, వారి ప్రాణాలకు మాత్రం సంశయం.’ ఇక్కడ రాముడు నిమిత్తాలను రెండుగా విభజిస్తాడు — మనకు శుభమైనవి, రాక్షసులకు అశుభమైనవి. ‘నా బాణాలు పొగతో కూడి ఉన్నాయి’ అనేదాన్ని విశేషంగా గమనించాలి — ఆయుధాలు తమంతట తామే యుద్ధాన్ని అభినందిస్తాయనే కల్పన వీరరసాన్ని పోషిస్తుంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రిత ప్రతిలో ‘నోఽభయం ప్రాప్తమ్’ (మనకు అభయం లభించింది) అని అవగ్రహంతో చదవబడుతుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘నో భయం ప్రాప్తమ్’ (మనకు భయం కలిగింది); రెండు అర్థాల మధ్య గొప్ప భేదం ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మనకు అభయం’ అని ముద్రిత పాఠాన్నే అనుసరిస్తుంది. ఇలా రాముని నిమిత్తపరీక్ష ఖరుని అవజ్ఞకు పూర్తిగా విరుద్ధం — జ్ఞానికీ అజ్ఞానికీ ఉన్న భేదం ఇక్కడ స్పష్టం.

రాముడు తన శరీర చిహ్నాన్ని ఉదాహరిస్తాడు — ‘అతి పెద్ద యుద్ధం జరుగుతుంది, సంశయం లేదు; మళ్ళీ మళ్ళీ అదురుతున్న నా ఈ భుజం ఇది చెబుతోంది.’ కుడి భుజం అదరడం పురుషునికి విజయసూచకమని శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధం. తరువాత అతడు లక్ష్మణుని ముఖాన్నే నిమిత్తంగా గ్రహిస్తాడు — ‘శూరుడా, సమీపంలోనే మనకు జయం, శత్రువుకు పరాజయం; నీ ముఖం మంచి కాంతితో ప్రసన్నంగా కనిపిస్తోంది. యుద్ధానికి సిద్ధమైనవారి ముఖం కాంతిహీనమైతే వారి ఆయువు క్షీణిస్తుంది, లక్ష్మణా.’ ఇలా సోదరుని ముఖప్రసన్నతే రామునికి శుభనిమిత్తం. ‘గర్జిస్తున్న రాక్షసుల ఈ ఘోరమైన మహాధ్వని వినిపిస్తోంది, క్రూరకర్ములైన రాక్షసులు మోగిస్తున్న భేరీల ధ్వని కూడా’ అని అతడు సేన రాకను వినికిడితోనే తెలుసుకుంటాడు. తరువాత అతడు నీతివాక్యాన్ని ఉపదేశిస్తాడు — ‘శుభాన్ని కోరే, ఆపదను శంకించే వివేకి అయిన పురుషుడు ఆపద రాకముందే ఉపాయం చేయాలి’ — ఆపద రాకముందే దాని ప్రతీకారం ఆలోచించాలి అని. ‘అనాగతవిధానమ్’ (రాకముందే ఉపాయం) అనే ఈ సూత్రం పంచతంత్రం మొదలైన నీతిగ్రంథాలలో కూడా ప్రసిద్ధం — ‘అనాగతవిధాతా చ ప్రత్యుత్పన్నమతిశ్చ’ (రాకముందే ఉపాయం చేసేవాడు, సమయస్ఫూర్తి గలవాడు) అని. రాముడు కేవలం వీరుడు కాదు, నీతిజ్ఞుడు అని ఇక్కడ చూపబడుతుంది; అతడు మొదట సీత రక్షణను ఆలోచిస్తాడు, తరువాత యుద్ధం. యుద్ధానికి ముందు నిమిత్తపరీక్ష, మిత్రుని ముఖపరీక్ష, శత్రుశబ్దశ్రవణం — ఈ మూడింటినీ క్రమంగా చూపిస్తూ కవి రాముని జాగరూకతను వెల్లడిస్తాడు. భేరీల శబ్దం కూడా సేన సమీపంలో ఉందని వినికిడితోనే సూచిస్తుంది, అది దృశ్యం కంటే ముందే వస్తుంది.

అదే నీతినియమాన్ని తనకు అన్వయించుకుంటూ రాముడు ఆదేశిస్తాడు — ‘కాబట్టి వైదేహిని తీసుకొని, చేతిలో బాణాలతో, ధనుస్సు ధరించి నువ్వు పర్వతంలో చెట్లతో నిండిన దుర్గమమైన గుహను ఆశ్రయించు. నా ఈ మాటకు నువ్వు ఎదురు చెప్పడం నాకు ఇష్టం లేదు; నా పాదాల మీద ఒట్టు, నాయనా, ఆలస్యం చేయకు, వెళ్ళు.’ తరువాత అతడు కారణం కూడా చెబుతాడు — ‘నువ్వు శూరుడవు, బలవంతుడవు, వీరిని చంపగలవు అనడంలో సంశయం లేదు; కానీ నేనే స్వయంగా నిశాచరులందరినీ చంపాలనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ రామునిలో రెండు భావాలు — సీత రక్షణ, ఒంటరిగా తన ప్రతిజ్ఞను పాలించడం. ఇలా చెప్పబడిన లక్ష్మణుడు బాణాలనూ ధనుస్సునూ తీసుకొని సీతతో కలిసి దుర్గమమైన గుహను ఆశ్రయించాడు. అతడు గుహలోకి ప్రవేశించగానే రాముడు ‘హంత, నిర్యుక్తమ్’ (హమ్మయ్య, పని చక్కబడింది) అని కవచం ధరించాడు — ‘పని పూర్తయింది’ అనే సంతోషం ఇక్కడ ‘హంత’ అనే నిపాతంతో సూచించబడింది. అగ్ని వంటి ఆ కవచంతో అలంకరించబడిన రాముడు చీకటిలో లేచిన గొప్ప అగ్నిలా ఉన్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘విధూమః అగ్నిః’ (పొగ లేని అగ్ని) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘మహాన్ అగ్నిః’ (గొప్ప అగ్ని) అని స్పష్టంగా ఉంది. ‘నా పాదాల మీద ఒట్టు’ అనేది అత్యంత మర్మస్పర్శియైన మాట — అన్నగారు తమ్ముణ్ణి పాదాల ఒట్టుతో బంధిస్తాడు, దానితో వివాదానికి అవకాశమే ఉండదు. యుద్ధం చేయాలని కోరుకుంటున్నా లక్ష్మణుడు ఈ యుక్తితోనే నివారించబడ్డాడు. ‘హంత నిర్యుక్తమ్’ అనేది రాముని నిట్టూర్పు వంటిది — సీత సురక్షితంగా ఉండటమే అతని మొదటి చింత. కవచధారణ రామాయణంలో అరుదు, ఎందుకంటే రాముడు సాధారణంగా కవచం ధరించడు; ఇక్కడ మాత్రం పద్నాలుగు వేల సేనను ఎదుర్కొంటున్నందువల్ల అతడు కవచం ధరిస్తాడు. ‘చీకటిలో లేచిన అగ్ని’ అనే ఉపమ వనాంధకారంలో ఒంటరి రాముని తేజస్సును చూపిస్తుంది.

వీర్యవంతుడైన రాముడు గొప్ప ధనుస్సును ఎత్తి బాణాలు తీసుకొని అక్కడ నిలబడి, నారి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధం చూడాలనే కోరికతో మహాత్ములైన దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ చారణులతో కలిసి వచ్చి చేరారు; లోకంలో బ్రహ్మర్షిశ్రేష్ఠులైన మహాత్ములైన ఋషులు కూడా వచ్చి చేరి, పుణ్యకర్ములై పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ లోకాలకూ స్వస్తి కలుగుగాక’ అని నిలిచి ఉన్నారు. ‘చక్రహస్తుడు యుద్ధంలో అసురశ్రేష్ఠులందరినీ జయించినట్లు రాఘవుడు యుద్ధంలో పౌలస్త్యులైన రజనీచరులను జయించుగాక’ అని వారు ప్రార్థిస్తారు. ఇలా చెప్పి వారు మళ్ళీ ఒకరినొకరు చూసుకొని అన్నారు — ‘భయంకరకర్ములైన రాక్షసులు పద్నాలుగు వేల మంది, ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఒక్కడు; యుద్ధం ఎలా జరుగుతుందో?’ ఇక్కడ దేవతలకు కూడా సంశయం ఉన్నట్లు చూపబడింది, దానితో ఒంటరి రాముని రాబోయే విజయం మరింత ప్రాముఖ్యం పొందుతుంది. గమనించాలి — ఇదే మంగళాశంసన ప్రసంగం గత సర్గలో కూడా (23.26–29) ముద్రించబడింది; గీతాప్రెస్ పాఠంలో అది రెండుసార్లు వస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. ఇక్కడ దేవతల మాట రెండు విధాలు — మొదట మంగళాశంసనం, తరువాత సంశయం. ‘యుద్ధం ఎలా జరుగుతుందో’ అనే ప్రశ్న పాఠకుని ప్రశ్నే, దానిని కవి దేవతల నోట పలికిస్తాడు; దీనితో రాబోయే యుద్ధంపై ఆసక్తి పెరుగుతుంది. ‘పద్నాలుగు వేలు … రాముడు ఒక్కడు’ అనే విషమతే ఈ కాండకు కేంద్రం. దేవర్షుల సమాగమం రాముని కార్యపు లోకోత్తరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — సాధారణ యుద్ధాన్ని చూడటానికి దేవతలు రారు. ‘సంస్థితాః’ (నిలిచి ఉన్నారు) అనే పదంతో వారి స్థైర్యం చూపబడింది — వారు పారిపోరు, యుద్ధం చూడటానికి నిలిచి ఉన్నారు.

ఇలా మాట్లాడుకుంటూ రాజర్షులూ, సిద్ధులూ, గణాలతో కూడిన ద్విజశ్రేష్ఠులూ, కుతూహలం కలిగి విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధరంగంలో అగ్రభాగాన నిలిచి తేజస్సుతో ఆవేశించిన రాముని చూసి సర్వభూతాలూ భయంతో వ్యథ చెందాయి — రాముని తేజస్సు మిత్రులకు కూడా వ్యథ కలిగించిందనే అతిశయం. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు చేసే ఆ రాముని సాటిలేని రూపం కోపించిన మహాత్ముడైన రుద్రుని రూపంలా ఉంది. ‘అక్లిష్టకర్మా’ (శ్రమ లేకుండా కార్యాలు చేసేవాడు) అనే విశేషణం రామునికి ప్రసిద్ధమైనది — గొప్ప కార్యాన్ని కూడా అనాయాసంగా చేసేవాడు. ఇలా దేవ గంధర్వ చారణులు మాట్లాడుకుంటుండగా, గంభీరమైన ఘోషతో, ఘోరమైన డాళ్ళూ ఆయుధాలూ ధ్వజాలూ గల యాతుధానుల సైన్యం అన్నివైపుల నుండీ వచ్చి చేరింది. తరువాత కవి సేన శబ్దాలనే వర్ణిస్తాడు — వీరాలాపాలు చేస్తూ, ఒకరినొకరు సమీపిస్తూ, ధనుస్సులను టంకారం చేస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవలిస్తూ, పెద్దగా అరుస్తూ, దుందుభులు మోగిస్తూ ఉన్న ఈ రాక్షసుల శబ్దం అంతటా వ్యాపించింది. ఇలా దృశ్యం నుండి శ్రవ్యం వైపు మారడంతో కవి యుద్ధం సమీపించిందని ద్యోతకం చేస్తాడు. ‘సర్వభూతాలూ భయంతో వ్యథ చెందాయి’ అనేది అత్యంత సూక్ష్మమైనది — రాముని తేజస్సు శత్రువులను మాత్రమే కాక చూసేవారిని కూడా వ్యథకు గురిచేస్తుంది, ప్రళయకాలంలో అంతా కంపించినట్లు. రుద్రోపమానం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడింది, అది సర్గ చివర మళ్ళీ విస్తారంగా వస్తుంది — ఇలా కవి ఉపమానాన్ని ఒకసారి సూచించి తరువాత విస్తరిస్తాడు. సేనకు ఉన్న ‘గంభీరనిర్హ్రాదమ్’ (గంభీరమైన ఘోష గల) అనే విశేషణం ‘నారి ధ్వనులతో దిక్కులను నింపుతూ’ అనే రాముని క్రియతో విరోధాన్ని పుట్టిస్తుంది — ఒక్కని ధనుర్జ్యానాదం పద్నాలుగు వేల మంది గర్జనకు ప్రతిద్వంద్వి. రాక్షసుల ఆవలింతలూ దుందుభినాదాలూ యుద్ధపూర్వకాలపు సాధారణ చేష్టలు.

వారి మిక్కిలి కోలాహలమైన శబ్దం ఆ వనాన్ని నింపివేసింది. ఆ శబ్దానికి భయపడిన వనచర క్రూరమృగాలు ఎక్కడ నిశ్శబ్దంగా ఉందో అక్కడికి పరుగెత్తాయి, వెనుదిరిగి చూడలేదు — హింస్రజంతువులు కూడా భయపడి పారిపోతున్నాయి అనడంతో సేన భీషణత సూచించబడింది. మహావేగం గల, రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన, గంభీరమైన, సముద్రం వంటి ఆ సైన్యం రాముని వైపు సాగింది. యుద్ధపండితుడైన రాముడు కూడా అన్నివైపులా కన్నులు తిప్పుతూ యుద్ధానికి అభిముఖుడై ఆ ఖరసైన్యాన్ని చూశాడు. తరువాత అతడు భయంకరమైన ధనుస్సును లాగి, అమ్ములపొది నుండి బాణాలను తీసి, రాక్షసులందరి వధ కోసం తీవ్రమైన కోపాన్ని తెచ్చుకున్నాడు; కోపించిన అతడు జ్వలిస్తున్న ప్రళయాగ్నిలా చూడటానికి కష్టమయ్యాడు. తేజస్సుతో ఆవేశించిన అతనిని చూసి వనదేవతలు వ్యథ చెందాయి. చివరగా కవి ఉపమనే మళ్ళీ వాడతాడు — కోపించిన ఆ రాముని రూపం అప్పుడు దక్షుని యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి సిద్ధమైన పినాకధారి (శివుని) రూపంలా కనిపించింది. ఇక్కడ దక్షయజ్ఞధ్వంస కథ గుర్తుచేయబడింది, దానితో రాముని క్రోధం కేవలం మానవీయం కాదు, దివ్యమైనదని ధ్వనిస్తుంది; దీనితోనే సర్గ ముగుస్తుంది. క్రూరమృగాల పలాయనం గత సర్గలో ఉత్పాతవర్ణనలో చెప్పిన నిమిత్తాలకే కొనసాగింపు. ‘సముద్రం వంటి సైన్యం’ అనే ఉపమతో సేన గాంభీర్యమూ విస్తారమూ సూచించబడ్డాయి; దాని ఎదుట ఒంటరి రాముడు ‘ప్రళయాగ్ని’ వంటివాడు — నీటికీ అగ్నికీ విరోధం ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది. చివర ‘దక్షుని యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి సిద్ధమైన పినాకధారి’ అనే ఉపమానం గ్రహించబడింది, ఎందుకంటే అక్కడ కూడా ఒక్క దేవుడే సమస్త యజ్ఞాన్నీ దేవసమూహాన్నీ జయించాడు; అలాగే ఇక్కడ కూడా ఒక్క రాముడు సమస్త సేనను జయిస్తాడని సూచించబడింది. ఇలా సర్గ యుద్ధపు ఆరంభబిందువులోనే ఆగుతుంది, తరువాతి సర్గలో ప్రత్యక్ష సంగ్రామం మొదలవుతుంది.

கடுமையான வீரமுடைய கரன் ஆசிரமத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டபோது, ராமன் தன் சகோதரனுடன் அதே தீச்சகுனங்களைக் கண்டான் — முந்தைய சர்க்கத்தில் கரன் அலட்சியம் செய்தவற்றையே இங்கு ராமன் விவேகத்துடன் காண்கிறான். இந்த ஒப்பீடு கவியின் கலைநுட்பம் — ஒரே சகுனம் மூடனுக்குச் சிரிப்புக்கும், அறிவாளிக்கு ஆயத்தத்துக்கும் காரணமாகிறது. உயிர்களுக்குத் தீங்கான, மிகக் கொடிய அந்தத் தீச்சகுனங்களைக் கண்டு, மிகுந்த சினமுற்ற ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, எல்லா உயிர்களையும் அழிக்கக்கூடிய, எழுந்துள்ள இந்தப் பெரும் தீச்சகுனங்களைப் பார்; இவை ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் அழிப்பதற்காக எழுந்துள்ளன. கடுங்குரலுடைய, கரடுமுரடான, கழுதை நிறமும் செந்நிறமும் கலந்த இந்த மேகங்கள் வானில் சுழன்றபடி இரத்தத் தாரைகளைப் பொழிகின்றன. என் அம்புகள் அனைத்தும் புகை கக்குவனவாகவும் போரை வரவேற்பனவாகவும் தோன்றுகின்றன; பொன் முதுகுடைய விற்களும் அசைகின்றன, விவேகியே. இங்கே காட்டில் திரியும் பறவைகள் கூவும் விதத்தால், நமக்கு முன்னால் அச்சமின்மை வந்துள்ளது; உயிருக்கோ ஐயம் உள்ளது.’ இங்கே ராமன் சகுனங்களை இரண்டாகப் பிரிக்கிறான் — நமக்கு மங்கலமானவை, ராக்ஷசர்களுக்கு அமங்கலமானவை. ‘என் அம்புகள் புகை கக்குகின்றன’ என்பதைக் குறிப்பாகக் கவனிக்க வேண்டும் — ஆயுதங்களே தாமாகப் போரை வரவேற்கின்றன என்ற கற்பனை வீரச்சுவையை வளர்க்கிறது. ஆறாம் சுலோகத்தில் அச்சில் ‘நோ(அ)பயம் ப்ராப்தம்’ (நமக்கு அச்சமின்மை வந்துள்ளது) என்று அவக்ரஹக் குறியுடன் படிக்கப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘நோ பயம் ப்ராப்தம்’ (நமக்கு அச்சம் வந்துள்ளது); இரண்டு பொருள்களுக்கும் பெரும் வேறுபாடு உண்டு. இந்தி உரையும் ‘நமக்கு அச்சமின்மை’ என்று அச்சுப் பாடத்தையே பின்பற்றுகிறது. இவ்வாறு ராமன் சகுனங்களை ஆராய்வது கரனின் அலட்சியத்துக்கு முற்றிலும் நேர்மாறானது — அறிவுடையவனுக்கும் அறிவற்றவனுக்கும் உள்ள வேறுபாடு இங்குத் தெளிவாகிறது.

ராமன் தன் உடல் அடையாளத்தை எடுத்துக்காட்டுகிறான்: ‘மிகப் பெரிய மோதல் நிகழப்போகிறது, ஐயமில்லை; மீண்டும் மீண்டும் துடிக்கும் என் இந்தக் கை அதை அறிவிக்கிறது.’ வலது கை துடிப்பது ஆணுக்கு வெற்றியைக் குறிக்கும் என்பது சாஸ்திரத்தில் புகழ்பெற்றது. பிறகு அவன் லக்ஷ்மணனின் முகத்தையே சகுனமாக எடுத்துக்கொள்கிறான்: ‘வீரனே, மிக அருகிலேயே நமக்கு வெற்றியும் பகைவனுக்குத் தோல்வியும் உள்ளன; உன் முகம் ஒளியுடனும் தெளிவுடனும் காணப்படுகிறது. லக்ஷ்மணா, போருக்கு எழுந்தவர்களின் முகம் ஒளியிழந்திருந்தால், அவர்களுடைய ஆயுள் தீர்ந்துவிடும்.’ இவ்வாறு சகோதரனின் முகத் தெளிவே ராமனுக்கு மங்கலச் சகுனம். ‘முழங்கும் ராக்ஷசர்களின் இந்தக் கொடிய பேரொலி கேட்கிறது; கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களால் அடிக்கப்படும் பேரிகைகளின் ஒலியும் கேட்கிறது’ என்று படையின் வருகையையும் அவன் கேட்பதாலேயே அறிகிறான். பிறகு அவன் ஒரு நீதிமொழியை உபதேசிக்கிறான்: ‘நலத்தை விரும்பும், ஆபத்தை ஐயுறும் அறிவுள்ள மனிதன் வருமுன் காக்க வேண்டும்’ — ஆபத்து வருவதற்கு முன்பே அதற்கான தீர்வை எண்ண வேண்டும். ‘அனாகதவிதானம்’ (வருமுன் காத்தல்) என்ற இந்தச் சூத்திரம் பஞ்சதந்திரம் முதலிய நீதிநூல்களிலும் புகழ்பெற்றது — ‘வருமுன் காப்பவனும், சமயோசித அறிவுடையவனும்’ என்று. ராமன் வெறும் வீரன் மட்டுமல்ல, நீதி அறிந்தவனும் என்பது இங்குக் காட்டப்படுகிறது; அவன் முதலில் சீதையின் பாதுகாப்பை எண்ணுகிறான், பிறகே போரை. போருக்கு முன் சகுனங்களை ஆராய்தல், நண்பனின் முகத்தை ஆராய்தல், பகைவரின் ஒலியைக் கேட்டல் — இந்த மூன்றையும் வரிசையாகக் காட்டி கவி ராமனின் விழிப்புணர்வை வெளிப்படுத்துகிறார். பேரிகைகளின் ஒலியும் படையின் அண்மையைக் கேட்பதாலேயே குறிப்பிடுகிறது; அது காட்சிக்கு முன்பே வந்துவிடுகிறது.

அதே நீதி நியதியைத் தன்னிடம் பொருத்திக்கொண்டு ராமன் ஆணையிடுகிறான்: ‘ஆகவே வைதேகியை அழைத்துக்கொண்டு, கையில் அம்பும் வில்லும் ஏந்தியவனாய், மரங்கள் அடர்ந்த, அணுகுதற்கரிய மலைக்குகையை அடை. என் இந்தச் சொல்லுக்கு நீ மறுப்புச் சொல்வதை நான் விரும்பவில்லை; என் பாதங்களின்மேல் உனக்கு ஆணை; குழந்தாய், தாமதிக்காதே, போ.’ அதன்பின் அவன் காரணத்தையும் சொல்கிறான்: ‘நீ வீரன், வலிமையுடையவன்; இவர்களைக் கொல்வாய் என்பதில் ஐயமில்லை; ஆனால் இரவுலாவிகள் அனைவரையும் நானே கொல்ல விரும்புகிறேன்.’ இங்கே ராமனுக்கு இரண்டு எண்ணங்கள் — சீதையைக் காத்தல், தனியாகவே தன் சபதத்தை நிறைவேற்றுதல். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட லக்ஷ்மணன் அம்புகளையும் வில்லையும் எடுத்துக்கொண்டு சீதையுடன் அணுகுதற்கரிய குகையை அடைந்தான். அவன் குகைக்குள் நுழைந்ததும் ராமன் ‘நல்லது, பொருத்தமாக நடந்தது’ என்று சொல்லிக் கவசம் அணிந்தான் — ‘காரியம் நிறைவேறியது’ என்ற நிறைவு இங்கு ‘ஹந்த’ என்ற இடைச்சொல்லால் குறிப்பிடப்படுகிறது. நெருப்புப் போன்ற அந்தக் கவசத்தால் அணிசெய்யப்பட்ட ராமன், இருளில் எழுந்த பெருநெருப்புபோல் விளங்கினான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘புகையற்ற நெருப்பு’ என்று பாடம்; அச்சிலோ ‘பெருநெருப்பு’ என்று தெளிவாக உள்ளது. ‘என் பாதங்களின்மேல் உனக்கு ஆணை’ என்பது மிகவும் நெஞ்சைத் தொடும் சொல் — மூத்த சகோதரன் தம்பியைத் தன் பாதங்களின் மீதான ஆணையால் கட்டுகிறான்; அதனால் வாதத்துக்கு இடமே இல்லை. போரிட விரும்பிய லக்ஷ்மணனும் இந்த உபாயத்தாலேயே தடுக்கப்படுகிறான். ‘ஹந்த நிர்யுக்தம்’ (நல்லது, பொருத்தமாக நடந்தது) என்பது ராமனின் நிம்மதிப் பெருமூச்சுபோல் உள்ளது — சீதையின் பாதுகாப்பே அவனுடைய முதல் கவலையாக இருந்தது. ராமாயணத்தில் கவசம் அணிவது அரிது, ஏனெனில் ராமன் பெரும்பாலும் கவசம் அணிவதில்லை; இங்கோ பதினான்காயிரம் பேர் கொண்ட படையை எதிர்கொள்வதால் அவன் கவசம் அணிகிறான். ‘இருளில் எழுந்த நெருப்பு’ என்ற உவமை காட்டின் இருளில் தனியனான ராமனின் தேஜஸைக் காட்டுகிறது.

வீரனான ராமன் பெரிய வில்லை உயர்த்தி, அம்புகளை எடுத்துக்கொண்டு அங்கே நின்றபடி, நாண் ஒலிகளால் திசைகளை நிரப்பினான். பிறகு போரைக் காணும் ஆவலால் மகாத்மாக்களான தேவர்கள் கந்தர்வர்களுடனும், சித்தர்கள் சாரணர்களுடனும் ஒன்றுகூடினர்; உலகில் பிரம்மரிஷிகளில் சிறந்த மகாத்மாக்களான ரிஷிகளும் கூடி, புண்ணியச் செயலுடைய அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொன்னார்கள்: ‘பசுக்களுக்கும் பிராமணர்களுக்கும் உலகங்களுக்கும் நலம் உண்டாகட்டும்’ — இவ்வாறு அவர்கள் நிலைகொண்டனர். ‘சக்கரத்தைக் கையில் ஏந்தியவன் போரில் அசுரர்களில் சிறந்தவர்கள் அனைவரையும் வென்றதுபோல், ராகவன் போரில் புலஸ்திய குல இரவுலாவிகளை வெல்லட்டும்’ என்று அவர்கள் வேண்டுகிறார்கள். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அவர்கள் மீண்டும் ஒருவரையொருவர் பார்த்துச் சொன்னார்கள்: ‘பயங்கரச் செயல் புரியும் ராக்ஷசர்கள் பதினான்காயிரம்; தர்மாத்மாவான ராமனோ ஒருவன்; போர் எப்படி நடக்கும்?’ இங்கே தேவர்களுக்கும் ஐயம் இருப்பதாகக் காட்டப்படுகிறது; அதனால் தனியனான ராமனின் வரப்போகும் வெற்றி மேலும் முக்கியத்துவம் பெறுகிறது. கவனிக்க வேண்டியது — இதே மங்கல வாழ்த்து நிகழ்ச்சி முந்தைய சர்க்கத்திலும் (23.26–29) அச்சிடப்பட்டுள்ளது; கீதா பிரஸ் பாடத்தில் அது இருமுறை வருகிறது, திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ஒருமுறை மட்டுமே. இங்கே தேவர்களின் சொல் இருவகை — முதலில் மங்கல வாழ்த்து, பிறகு ஐயம். ‘போர் எப்படி நடக்கும்?’ என்ற கேள்வி வாசகரின் கேள்வியே; அதைக் கவி தேவர்களின் வாயால் சொல்கிறார்; இதனால் வரப்போகும் போரில் ஆவல் வளர்கிறது. ‘பதினான்காயிரம் … ராமனோ ஒருவன்’ என்ற ஏற்றத்தாழ்வே இந்தக் காண்டத்தின் மையம். தேவரிஷிகளின் வருகையும் ராமனின் செயல் உலகைக் கடந்தது என்பதைக் குறிப்பிடுகிறது — சாதாரணப் போரைக் காணத் தேவர்கள் வரமாட்டார்கள். ‘சம்ஸ்திதா:’ (நிலைகொண்டவர்கள்) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய உறுதி காட்டப்படுகிறது — அவர்கள் ஓடவில்லை, போரைக் காண நிலைகொண்டு நிற்கிறார்கள்.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த ராஜரிஷிகளும், சித்தர்களும் தங்கள் கணங்களுடன், சிறந்த அந்தணரிஷிகளும், ஆவலுற்று விமானங்களில் இருந்த தேவர்களும் நின்றனர். போர்முனையில் நின்ற, தேஜஸால் நிறைந்த ராமனைக் கண்டு உயிர்கள் அனைத்தும் அச்சத்தால் நடுங்கின — ராமனின் தேஜஸ் நண்பர்களுக்கும் நடுக்கம் தருவதாக இருந்தது என்பது இங்குள்ள மிகைநயம். சிரமமின்றிச் செயல் புரியும் அந்த ராமனின் ஒப்பற்ற உருவம், கோபமுற்ற மகாத்மாவான ருத்திரனின் உருவம்போல் ஆயிற்று. ‘அக்லிஷ்டகர்மா’ (சிரமமின்றிச் செயல் புரிபவன்) என்ற அடைமொழி ராமனுக்குப் புகழ்பெற்றது — பெரிய செயலையும் எளிதாகச் செய்பவன். தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சாரணர்களும் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கையில், ஆழ்ந்த முழக்கமுடைய, கொடிய கேடயங்களும் ஆயுதங்களும் கொடிகளும் கொண்ட அரக்கர்களின் படை எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் வந்து சேர்ந்தது. பிறகு கவி படையின் ஒலிகளையே விவரிக்கிறார் — வீர முழக்கங்களை எழுப்பியவர்கள், ஒருவரையொருவர் நோக்கி முன்னேறியவர்கள், விற்களின் நாணை ஒலிக்கச் செய்தவர்கள், மீண்டும் மீண்டும் கொட்டாவி விட்டவர்கள், பெருங்கூச்சலிட்டவர்கள், முரசுகளை அறைந்தவர்கள் — இந்த ராக்ஷசர்களின் ஒலி எங்கும் பரவியது. இவ்வாறு காட்சியிலிருந்து ஒலிக்கு நகர்வதால் கவி போரின் அண்மையைக் குறிப்பிடுகிறார். ‘உயிர்கள் அனைத்தும் அச்சத்தால் நடுங்கின’ என்பது மிக நுட்பமானது — ராமனின் தேஜஸ் பகைவர்களை மட்டுமல்ல, பார்ப்பவர்களையும் நடுங்கச் செய்கிறது, ஊழிக்காலத்தில் அனைத்தும் நடுங்குவதுபோல. ருத்திர உவமை இங்கே முதன்முறையாகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது; அது சர்க்கத்தின் இறுதியில் மீண்டும் விரிவாக வருகிறது — இவ்வாறு கவி உவமையை ஒருமுறை குறிப்பிட்டுப் பின்னர் விரிவாக்குகிறார். படையின் ‘ஆழ்ந்த முழக்கமுடைய’ என்ற அடைமொழி, ‘நாண் ஒலிகளால் திசைகளை நிரப்பினான்’ என்ற ராமனின் செயலோடு முரணை எழுப்புகிறது — ஒருவனுடைய நாண் ஒலி பதினான்காயிரம் பேரின் முழக்கத்துக்கு எதிர்நிற்கிறது. ராக்ஷசர்களின் கொட்டாவியும் முரசறைதலும் போருக்கு முந்தைய நேரத்தின் வழக்கமான செயல்கள்.

அவர்களுடைய பேரிரைச்சல் அந்த வனத்தை நிரப்பியது. அந்த ஒலியால் நடுங்கிய காட்டு விலங்குகள் ஒலியில்லாத இடத்தை நோக்கி ஓடின; திரும்பிப் பார்க்கவுமில்லை — கொடிய விலங்குகளும் அஞ்சி ஓடுகின்றன என்பதால் படையின் பயங்கரம் குறிப்பிடப்படுகிறது. பெருவேகமுடைய, பலவகை ஆயுதங்களைத் தாங்கிய, கடல்போல் ஆழமான அந்தப் படை ராமனை நெருங்கியது. போர்க்கலையில் தேர்ந்த ராமனும் எங்கும் கண்ணோட்டியபடி போருக்கு எதிர்முகமாக நின்று கரனின் அந்தப் படையைக் கண்டான். பிறகு அவன் பயங்கரமான வில்லை நாணேற்றி, அம்பறாத்தூணியிலிருந்து அம்புகளை உருவி, ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் வதைப்பதற்காகக் கடுங்கோபத்தை வரவழைத்துக்கொண்டான்; கோபமுற்ற அவன் கொழுந்துவிட்டெரியும் ஊழித்தீபோல் பார்ப்பதற்கரியவனானான். தேஜஸால் நிறைந்த அவனைக் கண்டு வனதேவதைகள் நடுங்கின. இறுதியில் கவி உவமையையே மீண்டும் கொண்டுவருகிறார் — கோபமுற்ற அந்த ராமனின் உருவம் அப்போது, தக்ஷனின் வேள்வியை அழிக்க எழுந்த பினாகம் ஏந்திய சிவனின் உருவம்போல் தோன்றியது. தக்ஷயாக அழிப்புக் கதை இங்கு நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் ராமனின் கோபம் வெறும் மனிதக் கோபம் அல்ல, தெய்வீகமானது என்பது தொனிக்கிறது; இதனுடன் சர்க்கம் முடிகிறது. விலங்குகள் ஓடுவது முந்தைய சர்க்கத்தில் சகுன வர்ணனையில் சொல்லப்பட்ட அடையாளங்களின் தொடர்ச்சியே. ‘கடல்போன்ற படை’ என்ற உவமையால் படையின் ஆழமும் பரப்பும் குறிப்பிடப்படுகின்றன; அதன் எதிரே தனியனான ராமன் ‘ஊழித்தீ’ போன்றவன் — நீருக்கும் நெருப்புக்கும் இடையிலான முரண் இங்கு தொனிக்கிறது. இறுதியில் ‘தக்ஷனின் வேள்வியை அழிக்க எழுந்த பினாகம் ஏந்தியவன்’ என்ற உவமானம் எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டது, ஏனெனில் அங்கும் ஒரே தேவன் முழு வேள்வியையும் தேவர் கூட்டத்தையும் வென்றான்; அதுபோல இங்கும் ஒரே ராமன் முழுப் படையையும் வெல்வான் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் போரின் தொடக்கப் புள்ளியிலேயே நிற்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் நேரடிப் போர் தொடங்குகிறது.

ಕರ್ಕಶ ಪರಾಕ್ರಮದ ಖರನು ಆಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಟಾಗ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಅದೇ ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಯಾವುದನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದನೋ ಅವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿವೇಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೋಲಿಕೆ ಕವಿಯ ಶಿಲ್ಪ — ಒಂದೇ ನಿಮಿತ್ತ ಮೂಢನಿಗೆ ನಗುವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಿಗೆ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ಆ ಮಹಾಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಅಸಹನೆಗೊಂಡ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲೆಂದೇ ಎದ್ದಿರುವ ಈ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನೋಡು. ಕರ್ಕಶವಾಗಿ ಗುಡುಗುವ, ಒರಟಾದ, ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಪಾದ ಈ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತ ರಕ್ತಧಾರೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಿಚಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೂ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಚಿನ್ನದ ಬೆನ್ನಿನ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಚಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ರೀತಿಯಿಂದ, ಮುಂದೆ ನಮಗೆ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಶಯವೂ ಇದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಮಗೆ ಶುಭವಾದವು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅಶುಭವಾದವು. ‘ಮಮ ಶರಾಃ ಸಧೂಮಾಃ’ (ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿವೆ) ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆಯುಧಗಳೇ ತಾವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ವೀರರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನೋಽಭಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ನಮಗೆ ಅಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ) ಎಂದು ಅವಗ್ರಹಸಹಿತವಾಗಿ ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ನೋ ಭಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್’ (ನಮಗೆ ಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ); ಎರಡರ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ನಮಗೆ ಅಭಯ’ ಎಂದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ನಿಮಿತ್ತಪರೀಕ್ಷೆ ಖರನ ಅವಜ್ಞೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಜ್ಞಾನಿಗೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗೂ ಇರುವ ಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ರಾಮನು ತನ್ನ ದೇಹದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹೋರಾಟ ನಡೆಯಲಿದೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅದುರುತ್ತಿರುವ ಈ ನನ್ನ ತೋಳು ಇದನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿದೆ.’ ಬಲತೋಳಿನ ಅದುರುವಿಕೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ವಿಜಯಸೂಚಕ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಖವನ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶೂರನೇ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನಮಗೆ ಜಯವೂ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಪರಾಜಯವೂ ಇದೆ; ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಕಾಂತಿಯುತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದವರ ಮುಖ ಕಾಂತಿಹೀನವಾದರೆ ಅವರ ಆಯುಷ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ತಮ್ಮನ ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭನಿಮಿತ್ತ. ‘ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಘೋರವಾದ ಮಹಾಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಬಾರಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೇರಿಗಳ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ಅವನು ಸೈನ್ಯದ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೀತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಆಪತ್ತನ್ನು ಶಂಕಿಸುವ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಪುರುಷನು ಮುಂಜಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು’ — ಆಪತ್ತು ಬರುವ ಮೊದಲೇ ಅದರ ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಅನಾಗತವಿಧಾನ’ (ಬರಲಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಎಂಬ ಈ ಸೂತ್ರ ಪಂಚತಂತ್ರ ಮೊದಲಾದ ನೀತಿಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ಅನಾಗತವಿಧಾತಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿಶ್ಚ’ (ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಸಮಯಸ್ಫೂರ್ತಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂದು. ರಾಮನು ಕೇವಲ ವೀರನಲ್ಲ, ನೀತಿಜ್ಞನೂ ಹೌದು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವನ್ನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಿಮಿತ್ತಪರೀಕ್ಷೆ, ಸಂಗಡಿಗನ ಮುಖಪರೀಕ್ಷೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಶಬ್ದಶ್ರವಣ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತ ಕವಿ ರಾಮನ ಎಚ್ಚರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೇರಿಗಳ ಶಬ್ದವು ಸೈನ್ಯದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ದೃಶ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅದೇ ನೀತಿನಿಯಮವನ್ನು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ನೀನು ಪರ್ವತದ ದುರ್ಗಮವಾದ, ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು. ನನ್ನ ಈ ಮಾತಿಗೆ ನೀನು ಎದುರಾಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ, ಮಗೂ, ತಡಮಾಡಬೇಡ, ಹೋಗು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಶೂರನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ, ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎರಡು ಭಾವಗಳಿವೆ — ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಅವನು ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ರಾಮನು ‘ಹಂತ, ನಿರ್ಯುಕ್ತಮ್’ (ಆಹಾ, ಸರಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟನು — ‘ಕಾರ್ಯ ನೆರವೇರಿತು’ ಎಂಬ ಸಂತೋಷ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಂತ’ ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಕವಚದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಮನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಮಹಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೂಮಃ ಅಗ್ನಿಃ’ (ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಮಹಾನ್ ಅಗ್ನಿಃ’ (ಮಹಾಗ್ನಿ) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಮಮ ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಶಾಪಿತಃ’ (ನನ್ನ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಮನಮುಟ್ಟುವ ಮಾತು — ಅಣ್ಣನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಪಾದದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ವಾದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತಡೆಯಲಾಯಿತು. ‘ಹಂತ ನಿರ್ಯುಕ್ತಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನಂತಿದೆ — ಸೀತೆಯ ಸುರಕ್ಷತೆಯೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಚಿಂತೆಯಾಗಿತ್ತು. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕವಚಧಾರಣೆ ವಿರಳ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕವಚವನ್ನು ತೊಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಬೆಂಕಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕಾಡಿನ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ‘ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ನೆಲೆನಿಂತರು. ‘ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನು (ವಿಷ್ಣು) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರನ್ನು ಜಯಿಸಿದಂತೆ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಜಯಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಪರಸ್ಪರ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದರು — ‘ಭಯಂಕರ ಕರ್ಮಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ; ಯುದ್ಧ ಹೇಗಾಗುವುದೋ?’ ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಇದೇ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ (23.26–29) ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆ, ಅನಂತರ ಸಂಶಯ. ‘ಯುದ್ಧ ಹೇಗಾಗುವುದೋ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಓದುಗನದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅದನ್ನು ಕವಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ … ಮತ್ತು ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಈ ವಿಷಮತೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡಭಾಗದ ಕೇಂದ್ರ. ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮವು ರಾಮನ ಕರ್ಮದ ಲೋಕೋತ್ತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಧಾರಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ದೇವತೆಗಳು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ’ (ನೆಲೆನಿಂತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ, ಗಣಗಳೊಡನೆ ಸಿದ್ಧರೂ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಕುತೂಹಲಗೊಂಡು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಂತರು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವು — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಿತ್ರರಿಗೂ ವ್ಯಥೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಅತಿಶಯ. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ಆ ರಾಮನ ಅಪ್ರತಿಮ ರೂಪವು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನ ರೂಪದಂತಾಯಿತು. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನ್’ (ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಮಾಡುವವನು. ಹೀಗೆ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಗಂಭೀರವಾದ ಮೊಳಗಿನ, ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿ-ಆಯುಧ-ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳ ಯಾತುಧಾನರ ಸೈನ್ಯವು ಸುತ್ತಲಿಂದಲೂ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರೋಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವ, ಪರಸ್ಪರ ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ, ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿರುವ, ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸರ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿತು. ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಶ್ರವ್ಯದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಭಯಾತ್ ವಿವ್ಯಥಿರೇ’ (ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವು) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನೋಡುವವರನ್ನೂ ತತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನಡುಗುವಂತೆ. ರುದ್ರನೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಸೂಚಿಸಿ ಅನಂತರ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾದ ‘ಗಂಭೀರನಿರ್ಹ್ರಾದಮ್’ (ಗಂಭೀರವಾದ ಮೊಳಗುಳ್ಳದ್ದು) ರಾಮನ ‘ಜ್ಯಾಸ್ವನೈಃ ಪೂರಯನ್ ದಿಶಃ’ (ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಂಬುತ್ತ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನ ಹೆದೆಯ ನಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ. ರಾಕ್ಷಸರ ಆಕಳಿಕೆ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿಘಾತ ಯುದ್ಧಪೂರ್ವಕಾಲದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು.

ಅವರ ಅತಿ ತುಮುಲವಾದ ಶಬ್ದವು ಆ ಕಾಡನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಕಾಡಿನ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳು ಎಲ್ಲಿ ನಿಃಶಬ್ದವಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿದವು, ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಲೂ ಇಲ್ಲ — ಹಿಂಸ್ರಜಂತುಗಳೂ ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಭೀಷಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾವೇಗದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಗಂಭೀರವಾದ, ಸಾಗರದಂತಹ ಆ ಸೈನ್ಯವು ರಾಮನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಯುದ್ಧಪಂಡಿತನಾದ ರಾಮನೂ ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣಾಡಿಸುತ್ತ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಆ ಖರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಬತ್ತಳಿಕೆಯಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿರಿದು, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು; ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ನೋಡಲಾಗದವನಾದನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವನದೇವತೆಗಳು ತತ್ತರಿಸಿದವು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಯನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ತರುತ್ತಾನೆ — ಆಗ ರೋಷಗೊಂಡ ಆ ರಾಮನ ರೂಪವು ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಪಿನಾಕಿಯ (ಶಿವನ) ರೂಪದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಯಜ್ಞಧ್ವಂಸದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೋಪ ಕೇವಲ ಮಾನುಷವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳ ಓಟವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉತ್ಪಾತವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ನಿಮಿತ್ತಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆಯೇ. ‘ಸಾಗರೋಪಮಮ್ ಅನೀಕಮ್’ (ಸಾಗರದಂತಹ ಸೈನ್ಯ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರೆದುರು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನು ‘ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿ’ಯಂತೆ — ನೀರು ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಯ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಪಿನಾಕಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ದೇವನು ಇಡೀ ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ದೇವಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದುವಿನಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಂಗ್ರಾಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ഖരമായ (കഠിനമായ) പരാക്രമമുള്ള ഖരൻ ആശ്രമത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം അതേ ഉത്പാതനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരൻ അവഗണിച്ചവതന്നെ ഇവിടെ രാമൻ വിവേകത്തോടെ കാണുന്നു. ഈ താരതമ്യം കവിയുടെ ശില്പമാണ് — ഒരേ നിമിത്തംതന്നെ മൂഢന് ചിരിക്കും ബുദ്ധിമാന് ഒരുക്കത്തിനും കാരണമാകുന്നു. പ്രജകൾക്ക് അഹിതമായ ആ മഹാഘോരോത്പാതങ്ങൾ കണ്ട് അത്യന്തം അമർഷമുള്ള രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, സകലജീവികളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന, ഉയർന്നുവന്ന ഈ മഹോത്പാതങ്ങൾ നോക്കൂ; എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സംഹരിക്കാനാണ് ഇവ ഉയർന്നുവന്നിരിക്കുന്നത്. പരുഷശബ്ദമുള്ള, കഴുതയുടെ നിറമുള്ള ആ മേഘങ്ങൾ ആകാശത്തു ചുറ്റിത്തിരിഞ്ഞ് ചോരയുടെ ധാരകൾ പൊഴിക്കുന്നു. എന്റെ അമ്പുകളെല്ലാം പുകയുന്നവയും യുദ്ധത്തെ അഭിനന്ദിക്കുന്നവയുമായി കാണപ്പെടുന്നു; സ്വർണപ്പുറമുള്ള വില്ലുകൾ ഇളകുന്നു, വിചക്ഷണാ. ഇവിടെ വനചാരികളായ പക്ഷികൾ കൂകുന്ന രീതി കാണുമ്പോൾ, മുന്നിൽ നമുക്ക് അഭയം (ഭയമില്ലായ്മ) വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; ജീവനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയവും.’ ഇവിടെ രാമൻ നിമിത്തങ്ങളെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു — നമുക്കു ശുഭമായവയും രാക്ഷസന്മാർക്ക് അശുഭമായവയും. ‘എന്റെ അമ്പുകൾ പുകയുന്നു’ എന്നതു വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആയുധങ്ങൾ സ്വയംതന്നെ യുദ്ധത്തെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു എന്ന കല്പന വീരരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ മുദ്രിതപാഠത്തിൽ അവഗ്രഹചിഹ്നത്തോടെ ‘നോ അഭയം പ്രാപ്തം’ (നമുക്ക് അഭയം വന്നെത്തി) എന്നു വായിക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘നോ ഭയം പ്രാപ്തം’ (നമുക്കു ഭയം വന്നെത്തി) എന്നാണ്; രണ്ട് അർഥങ്ങൾക്കും തമ്മിൽ വലിയ ഭേദമുണ്ട്. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഞങ്ങൾക്ക് അഭയം’ എന്ന മുദ്രിതപാഠംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ നിമിത്തപരിശോധന ഖരന്റെ അവഗണനയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ് — ജ്ഞാനിയും അജ്ഞാനിയും തമ്മിലുള്ള ഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.

രാമൻ തന്റെ ശരീരചിഹ്നം ഉദാഹരിക്കുന്നു: ‘അതിമഹത്തായ ഒരു ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടാകും, സംശയമില്ല; വീണ്ടും വീണ്ടും തുടിക്കുന്ന എന്റെ ഈ കൈ അതു വിളിച്ചുപറയുന്നു.’ വലത്തെ കൈയുടെ തുടിപ്പ് പുരുഷനു വിജയസൂചകമാണെന്നു ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ മുഖംതന്നെ നിമിത്തമായി സ്വീകരിക്കുന്നു: ‘ശൂരാ, നമ്മുടെ ജയവും ശത്രുവിന്റെ പരാജയവും തൊട്ടടുത്താണ്; നിന്റെ മുഖം നല്ല പ്രഭയോടെ പ്രസന്നമായി കാണപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നവരുടെ മുഖം നിഷ്പ്രഭമാകുന്നുവെങ്കിൽ അവരുടെ ആയുസ്സിനു ക്ഷയം സംഭവിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ സഹോദരന്റെ മുഖപ്രസാദംതന്നെ രാമനു ശുഭനിമിത്തമാകുന്നു. ‘അലറുന്ന രാക്ഷസന്മാരുടെ ഈ ഘോരമായ മഹാധ്വനി കേൾക്കുന്നു; ക്രൂരകർമികളായ രാക്ഷസന്മാർ അടിക്കുന്ന പെരുമ്പറകളുടെ ശബ്ദവും’ എന്നു പറഞ്ഞ് സൈന്യത്തിന്റെ വരവ് അദ്ദേഹം കേൾവിയിലൂടെത്തന്നെ അറിയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു നീതിവാക്യം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘ശുഭം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ആപത്തു ശങ്കിക്കുന്ന വിദ്വാനായ പുരുഷൻ വരുംമുമ്പേ കരുതൽ ചെയ്യണം’ — ആപത്തു വരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അതിന്റെ പ്രതിവിധി ചിന്തിക്കണം. ‘അനാഗതവിധാനം’ (വരുംമുമ്പേയുള്ള കരുതൽ) എന്ന ഈ സൂത്രം പഞ്ചതന്ത്രം മുതലായ നീതിഗ്രന്ഥങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ് — ‘അനാഗതവിധാതാവും പ്രത്യുത്പന്നമതിയും’ എന്ന്. രാമൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, നീതിജ്ഞനുമാണെന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ആദ്യം സീതയുടെ രക്ഷ ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ യുദ്ധം. യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് നിമിത്തപരിശോധന, മിത്രത്തിന്റെ മുഖപരിശോധന, ശത്രുശബ്ദശ്രവണം — ഈ മൂന്നും ക്രമത്തിൽ കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി രാമന്റെ ജാഗ്രത പ്രകടമാക്കുന്നു. പെരുമ്പറകളുടെ ശബ്ദം സൈന്യത്തിന്റെ സാമീപ്യം കേൾവിയിലൂടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു കാഴ്ചയ്ക്കു മുമ്പുതന്നെ എത്തുന്നു.

അതേ നീതിനിയമം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘അതിനാൽ വൈദേഹിയെയും കൂട്ടി, അമ്പുകൾ കൈയിലേന്തി, വില്ലു ധരിച്ച്, മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ചെന്നെത്താൻ പ്രയാസമുള്ള പർവതഗുഹയെ നീ ആശ്രയിക്കുക. എന്റെ ഈ വാക്കിനെ നീ എതിർക്കുന്നത് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്റെ പാദങ്ങളെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു; ഉണ്ണീ, താമസിക്കരുത്, പോകൂ.’ അനന്തരം അദ്ദേഹം കാരണവും പറയുന്നു: ‘നീ ശൂരനും ബലവാനുമാണ്, ഇവരെ കൊല്ലും എന്നതിൽ സംശയമില്ല; എന്നാൽ ഈ നിശാചരന്മാരെയെല്ലാം ഞാൻതന്നെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ — സീതയുടെ രക്ഷയും, ഒറ്റയ്ക്കു പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കലും. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ലക്ഷ്മണൻ അമ്പുകളും വില്ലുമെടുത്ത് സീതയോടൊപ്പം ദുർഗമമായ ഗുഹയെ ആശ്രയിച്ചു. അദ്ദേഹം ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാമൻ ‘ഹന്ത, നന്നായി ചെയ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവചമണിഞ്ഞു — ‘കാര്യം സാധിച്ചു’ എന്ന സന്തോഷം ഇവിടെ ‘ഹന്ത’ എന്ന നിപാതത്താൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ കവചമണിഞ്ഞ രാമൻ ഇരുട്ടിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മഹാഗ്നിയെപ്പോലെയായി. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘വിധൂമോ അഗ്നിഃ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നി) എന്നാണു പാഠം; മുദ്രിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘മഹാൻ അഗ്നിഃ’ (മഹാഗ്നി) എന്നു വ്യക്തമാണ്. ‘എന്റെ പാദങ്ങളെക്കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നെ ആണയിടുന്നു’ എന്നത് അത്യന്തം മർമസ്പർശിയായ വാക്കാണ് — ജ്യേഷ്ഠൻ അനുജനെ പാദശപഥംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു; അതോടെ തർക്കത്തിന് ഇടമില്ലാതാകുന്നു. യുദ്ധം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഈ യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ തടയപ്പെടുന്നു. ‘ഹന്ത നിര്യുക്തം’ എന്നത് രാമന്റെ ഒരു ആശ്വാസനിശ്വാസംപോലെയാണ് — സീതയുടെ സുരക്ഷയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യചിന്ത. രാമായണത്തിൽ കവചധാരണം വിരളമാണ്, കാരണം രാമൻ മിക്കപ്പോഴും കവചം ധരിക്കാറില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ പതിനാലായിരം പേരുടെ സൈന്യത്തെ നേരിടേണ്ടതിനാൽ അദ്ദേഹം കവചമണിയുന്നു. ‘ഇരുട്ടിൽ ഉയർന്ന അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ വനത്തിന്റെ അന്ധകാരത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ തേജസ്സ് കാണിക്കുന്നു.

വീര്യവാനായ രാമൻ മഹത്തായ വില്ലുയർത്തി, അമ്പുകളെടുത്ത് അവിടെ നിലയുറപ്പിച്ച്, ഞാണൊലികളാൽ ദിക്കുകളെ നിറച്ചു. അപ്പോൾ യുദ്ധം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർ ഗന്ധർവന്മാരോടും സിദ്ധന്മാരോടും ചാരണന്മാരോടുംകൂടി ഒത്തുചേർന്നു; ലോകത്തിലെ ബ്രഹ്മർഷിശ്രേഷ്ഠന്മാരും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ഒന്നിച്ചുകൂടി, പുണ്യകർമാക്കളായ അവർ നിലയുറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും ലോകങ്ങൾക്കും സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ’ എന്നു പരസ്പരം പറഞ്ഞു. ‘ചക്രം കൈയിലേന്തിയവൻ (വിഷ്ണു) യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ അസുരപ്രമുഖന്മാരെയും ജയിച്ചതുപോലെ രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ പൗലസ്ത്യരായ നിശാചരന്മാരെ ജയിക്കട്ടെ’ എന്ന് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അവർ വീണ്ടും പരസ്പരം നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘ഭീമകർമികളായ രാക്ഷസന്മാർ പതിനാലായിരം; ധർമാത്മാവായ രാമൻ ഒരാൾ; യുദ്ധം എങ്ങനെയായിരിക്കും?’ ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ സംശയവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക — ഇതേ മംഗളാശംസാപ്രസംഗം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലും (23.26–29) അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ അതു രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഒരിക്കൽ മാത്രം. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം മംഗളാശംസ, പിന്നെ സംശയം. ‘യുദ്ധം എങ്ങനെയായിരിക്കും’ എന്ന ചോദ്യം വായനക്കാരന്റെതന്നെ ചോദ്യമാണ്; അതു കവി ദേവന്മാരുടെ വായിലൂടെ ഉച്ചരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഔത്സുക്യം വർധിക്കുന്നു. ‘പതിനാലായിരം… രാമൻ ഒരാൾ’ എന്ന അസമത്വംതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ദേവർഷിമാരുടെ സമാഗമം രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ലോകോത്തരത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാധാരണ യുദ്ധം കാണാൻ ദേവന്മാർ വരികയില്ലല്ലോ. ‘സംസ്ഥിതാഃ’ (നിലയുറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ സ്ഥൈര്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, യുദ്ധം കാണാൻ നിലകൊള്ളുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജർഷിമാരും ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ സിദ്ധന്മാരും ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരും കൗതുകം ജനിച്ച് വിമാനങ്ങളിൽ നിന്ന ദേവതകളും നിലകൊണ്ടു. യുദ്ധമുഖത്തു നിൽക്കുന്ന, തേജസ്സു നിറഞ്ഞ രാമനെ കണ്ട് എല്ലാ ജീവികളും ഭയത്താൽ വ്യഥിതരായി — രാമന്റെ തേജസ്സ് മിത്രങ്ങൾക്കുപോലും വ്യഥ ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു എന്ന അതിശയം. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന ആ രാമന്റെ അപ്രതിമമായ രൂപം ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ രുദ്രന്റെ രൂപംപോലെയായി. ‘അക്ലിഷ്ടകർമാവ്’ എന്നതു രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വിശേഷണമാണ് — മഹത്തായ കർമംപോലും അനായാസമായി ചെയ്യുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഗംഭീരമായ മുഴക്കമുള്ളതും ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും ഉള്ളതുമായ യാതുധാനസൈന്യം നാലുപാടുനിന്നും വന്നെത്തി. പിന്നെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദങ്ങൾതന്നെ വർണിക്കുന്നു — വീരവാക്കുകൾ ഉച്ചരിക്കുന്നവരും പരസ്പരം അടുക്കുന്നവരും വില്ലുകൾ വലിച്ചുനീട്ടുന്നവരും ഇടയ്ക്കിടെ കോട്ടുവായിടുന്നവരും ഉറക്കെ ആർക്കുന്നവരും പെരുമ്പറകൾ അടിക്കുന്നവരുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശബ്ദം എല്ലായിടത്തും പരന്നു. ഇങ്ങനെ ദൃശ്യത്തിൽനിന്നു ശ്രാവ്യത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണത്തിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ആസന്നത ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ജീവികളും ഭയത്താൽ വ്യഥിതരായി’ എന്നത് അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ് — രാമന്റെ തേജസ്സ് ശത്രുക്കളെ മാത്രമല്ല, കാണികളെയും വ്യഥിപ്പിക്കുന്നു, പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ. രുദ്രോപമ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; സർഗാന്തത്തിൽ അതു വിസ്തരിച്ചു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി ഉപമാനം ഒരിക്കൽ സൂചിപ്പിച്ചിട്ട് പിന്നെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ ‘ഗംഭീരനിർഹ്രാദം’ (ഗംഭീരമായ മുഴക്കം) എന്ന വിശേഷണം, ‘ഞാണൊലികളാൽ ദിക്കുകളെ നിറച്ചു’ എന്ന രാമന്റെ ക്രിയയോടു വിരോധം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഒരാളുടെ ഞാണൊലി പതിനാലായിരംപേരുടെ ഗർജനത്തിനു പ്രതിദ്വന്ദ്വിയാകുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ കോട്ടുവായിടലും പെരുമ്പറയടിയും യുദ്ധത്തിനു തൊട്ടുമുമ്പുള്ള സാധാരണചേഷ്ടകളാണ്.

അവരുടെ അതിതുമുലമായ ശബ്ദം ആ വനം നിറച്ചു. ആ ശബ്ദംകേട്ട് പേടിച്ച വനചാരികളായ ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ നിശ്ശബ്ദമായ ഇടങ്ങളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി, പിന്തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല — ഹിംസ്രജന്തുക്കൾപോലും ഭയന്നോടുന്നു എന്നതിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാവേഗമുള്ളതും പലവിധം ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചതും ഗംഭീരവും സാഗരതുല്യവുമായ ആ സൈന്യം രാമന്റെ നേർക്കു നീങ്ങി. യുദ്ധപണ്ഡിതനായ രാമനും എല്ലായിടത്തും കണ്ണോടിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന് അഭിമുഖനായി ആ ഖരസൈന്യത്തെ കണ്ടു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഭയങ്കരമായ വില്ലു വലിച്ചുനീട്ടി, ആവനാഴിയിൽനിന്ന് അമ്പുകളെടുത്ത്, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വധിക്കാനായി തീവ്രമായ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു; ക്രുദ്ധനായ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്ന യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവനായി. തേജസ്സു നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് വനദേവതകൾ വ്യഥിതരായി. ഒടുവിൽ കവി ഉപമതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു — രുഷ്ടനായ ആ രാമന്റെ രൂപം അപ്പോൾ ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങിയ പിനാകധാരിയുടെ (ശിവന്റെ) രൂപംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ദക്ഷയജ്ഞധ്വംസകഥ ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ ക്രോധം മാനുഷികം മാത്രമല്ല, ദിവ്യവുമാണ് എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളുടെ പലായനം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഉത്പാതവർണനയിൽ പറഞ്ഞ നിമിത്തങ്ങളുടെതന്നെ തുടർച്ചയാണ്. ‘സാഗരോപമമായ സൈന്യം’ എന്ന ഉപമയാൽ സൈന്യത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വിസ്താരവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ മുന്നിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമൻ ‘യുഗാന്താഗ്നി’ പോലെ — ജലവും അഗ്നിയും തമ്മിലുള്ള വിരോധം ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ദക്ഷന്റെ യജ്ഞം നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങിയ പിനാകധാരി’ എന്ന ഉപമാനം സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം അവിടെയും ഒരൊറ്റ ദേവൻതന്നെ യജ്ഞത്തെ മുഴുവനും ദേവസമൂഹത്തെയും അഭിഭവിച്ചു; അതുപോലെ ഇവിടെയും ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമൻ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ അഭിഭവിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദുവിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

As Khara of the fierce might set out for the hermitage, Rāma and his brother saw those very portents. What Khara had brushed aside in the previous sarga Rāma now read with discernment — a contrast of the poet's making: the same omen moves a fool to laughter and a wise man to preparation. Seeing those most dreadful portents, hostile to all creatures, Rāma, in great indignation, said to Lakṣmaṇa: ‘Look, mighty-armed one, at these great portents that have arisen to carry off all beings — they have risen to destroy all the rākṣasas. There in the sky clouds rough and grey as donkeys wheel about with harsh voices, letting fall streams of blood. All my arrows are smoking, as if rejoicing in the coming fight, and my gold-backed bows are quivering, keen-witted brother. From the way the forest birds are calling here, safety lies ahead for us — and peril of life as well.’ Rāma divides the omens in two: those that are good for his side and those that are evil for the rākṣasas. The image of his arrows smoking is worth noting — the weapons themselves welcoming battle, a fancy that feeds the heroic mood. So Rāma's reading of the omens is the very opposite of Khara's disdain, and the difference between the wise and the ignorant is plain.

Rāma cited a sign in his own body: ‘There will be a very great clash, no doubt of it; this arm of mine tells me so, throbbing again and again’ — the throbbing of a man's right arm is well known to foretell victory. Then he took his brother's face as an omen: ‘Victory for us and defeat for the enemy are close at hand, brave one, for your face is bright and serene. When men ready for battle find their faces growing dull, Lakṣmaṇa, their life is at its end.’ So his brother's cheerful face was itself a good omen to Rāma. ‘Here is the terrible loud clamour of the roaring rākṣasas, and the noise of the war drums beaten by those of cruel deeds,’ he said, knowing by sound alone that the army was coming, for the drums reach the ear before the host reaches the eye. Then he spoke a maxim of good policy: ‘A wise man who wishes for good and suspects a calamity coming should provide against it before it arrives.’ This rule of providing in advance is well known in the books of statecraft too. Here Rāma is shown to be not only a hero but a man of prudent judgement, who thought first of Sītā's safety and then of the fight. By showing in turn his reading of the omens, his study of his brother's face and his listening for the enemy, the poet reveals how watchful he was.

Applying that very rule to himself, Rāma gave his order: ‘So take Vaidehī, and with arrows and bow in hand go to the mountain cave, hard to reach and thick with trees. I do not want you to oppose what I say; I bind you by my own feet — go, my boy, and do not delay. You are brave and strong and could certainly kill these creatures, but I wish to kill all these night-rangers myself.’ Two feelings move Rāma here: the protection of Sītā, and the fulfilling of his vow single-handed. ‘I bind you by my own feet’ is deeply moving: the elder brother binds the younger with an oath on his feet, so that no room is left for argument, and so Lakṣmaṇa, though eager for battle, was held back. Thus addressed, Lakṣmaṇa took his arrows and bow and sheltered with Sītā in the inaccessible cave. When he had gone in with Sītā, Rāma said, ‘Good — that is settled,’ and put on his armour; the word is almost a sigh of relief, for Sītā's safety had been his first concern. Arming himself is rare for Rāma in the Rāmāyaṇa, as he seldom wears armour, but here, facing an army of fourteen thousand, he put it on. Adorned with that mail shining like fire, Rāma looked like a great fire risen in the darkness — an image of his lone radiance in the gloom of the forest.

The valiant Rāma raised his great bow, took his arrows, and stood his ground, filling the quarters with the twang of his bowstring. Then, wishing to see the battle, the great-souled gods with the gandharvas, the siddhas and the cāraṇas gathered there, and the great sages, the foremost brahman-seers in the world, came together, and those doers of holy deeds, standing firm, said to one another: ‘May it be well with the cows and the brāhmaṇas and with the worlds. As he of the discus in hand conquered all the foremost asuras in battle, so may Rāghava conquer the Paulastya night-rangers.’ Having said this, they looked at one another and spoke again: ‘Fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds, and one Rāma, righteous of soul — how will this battle go?’ Here even the gods are shown in doubt, which gives Rāma's coming victory all the more weight. The gods' words are of two kinds, first a blessing and then a doubt, and their question ‘How will this battle go?’ is the reader's own, spoken by the poet through their mouths to heighten the suspense. The disparity of fourteen thousand against one is the very heart of this kāṇḍa. The gathering of gods and seers shows that Rāma's deed is beyond the ordinary, for the gods would not come to watch a common battle; and ‘standing firm’ shows that they did not flee but stayed to watch.

So speaking, the royal seers, the siddhas, the foremost brāhmaṇas with their companies, and the gods in their aerial cars stood watching, full of curiosity. Seeing Rāma at the head of the battle, filled with his own splendour, all beings trembled with fear — his radiance was so great that it unsettled even his friends, as everything trembles at the dissolution of the world. The matchless form of Rāma, whose deeds are done without effort, became like the form of the great-souled Rudra in his wrath; this comparison with Rudra is used here for the first time and returns more fully at the end of the sarga, for the poet first hints at an image and then develops it. While gods, gandharvas and cāraṇas were speaking in this way, the army of the rākṣasas, deeply roaring, with its grim shields, weapons and banners, closed in on every side. Then the poet describes the army by its sounds: the rākṣasas shouted heroes' challenges, surged towards one another, twanged their bows, stretched themselves again and again, yelled aloud and beat their drums — the usual actions of the time before battle. By moving from what is seen to what is heard, the poet conveys that the battle is imminent. And the army's deep roar sets up a contrast with Rāma's filling the quarters with the twang of his bowstring: one man's bowstring is the rival of the roar of fourteen thousand.

The tumultuous noise they made filled the whole forest. Terrified by it, the beasts of prey that roamed the woods fled to wherever there was silence and did not look back — even savage creatures fled in fear, which tells how terrible the army was, and continues the portents of the previous sarga. That swift host, bearing weapons of every kind, deep and vast as the ocean, closed in on Rāma. Rāma too, skilled in war, cast his eyes all around and, turning to face the fight, saw Khara's army. Then he stretched his terrible bow, drew arrows from his quiver, and summoned up a fierce anger for the slaying of all the rākṣasas; in his fury he became hard to look at, blazing like the fire at the end of an age. The army is likened to the ocean for its depth and breadth, and Rāma, alone before it, to the fire at the end of an age, so that the opposition of water and fire is suggested. Seeing him possessed by that splendour, the forest deities were filled with dread, and the form of Rāma in his wrath appeared like the form of the Trident-bearer when he rose to destroy Dakṣa's sacrifice. The story of the ruin of Dakṣa's sacrifice is recalled here to suggest that Rāma's anger was not merely human but divine; and the image is chosen because there too a single god overwhelmed a whole sacrifice and the assembled gods, as here one Rāma will overwhelm a whole army. So the sarga stops at the very brink of battle, and in the next the fight itself begins.