पूर्वसर्गे सज्जीभूता खरसेना अस्मिन् सर्गे प्रयाणं करोति, तत्क्षणात् एव च अशुभानि निमित्तानि आरभन्ते। प्रयातं तत् बलं घोरम् अशिवं च आसीत्; तदुपरि गर्दभारुणः तुमुलः महामेघः शोणितोदकं वर्षति स्म। रुधिरवृष्टिः प्राचीनकाव्येषु सेनाविनाशस्य प्रसिद्धं चिह्नम्। ततः खरस्य रथे युक्ताः महाजवाः तुरगाः पुष्पचिते समे राजमार्गे यदृच्छया निपेतुः — यत्र स्खलनस्य कारणं किमपि नास्ति, तत्र एव अश्वाः स्खलिताः इति अत्र विशेषः। अनन्तरं सूर्यमण्डलस्य परितः श्यामं रुधिरपर्यन्तं परिवेषणं बभूव, यत् अलातचक्रप्रतिमम् आसीत् — अलातचक्रम् इति भ्रामितस्य उल्मुकस्य वर्तुलम्। ततः सुदारुणः महाकायः गृध्रः आगत्य खररथस्य हेमदण्डं समुच्छ्रितं ध्वजं समाक्रम्य तस्थौ। ध्वजः विजयस्य चिह्नम्, तत्र एव मृत्युपक्षिणः उपवेशनम् इति विरोधेन कविः सेनायाः भावि निर्दिशति। जनस्थानस्य समीपे च खरस्वनाः मांसादाः मृगपक्षिणः समाक्रम्य विविधान् विस्वरान् नादान् चक्रुः। उत्पातानां क्रमः अत्र द्रष्टव्यः — प्रथमम् आकाशात् वृष्टिः, ततः भूमौ अश्वस्खलनम्, ततः पुनः आकाशे परिवेषः, ततः ध्वजे गृध्रः, अन्ते च भूमौ पशुपक्षिणाम् आर्तनादः। एवं कविः दृष्टिम् ऊर्ध्वम् अधः च संचारयन् सर्वं परिसरं भयेन पूरयति। ‘अशिवम्’ इति पदं सेनाविशेषणं सत् आरम्भे एव फलं सूचयति। प्राचीनेषु शास्त्रेषु एते सर्वे ‘दिव्यान्तरिक्षभौमाः’ इति त्रिविधाः उत्पाताः इति गण्यन्ते, तेषां च त्रयाणाम् अपि उदाहरणानि अत्र एकत्र दृश्यन्ते। खरस्य सेना तु एतत् सर्वं पश्यन्ती अपि न विरमति।

अभिदीप्तायां दिशि घोराः महास्वनाः शिवाः भैरवस्वनं व्याजह्रुः, यत् यातुधानानाम् अशिवं सूचयति स्म। ततः प्रभिन्नगजसंकाशाः तोयशोणितधारिणः भीमाः अम्बुवाहकाः आकाशं तदनाकाशम् अकुर्वन् — मदस्रावियुक्तगजसदृशाः मेघाः जलं रक्तं च धारयन्तः समग्रम् आकाशम् आवृण्वन्। अनन्तरं घोरम् उद्धतं रोमहर्षणं तिमिरं बभूव; दिशः विदिशः वा सुव्यक्तं न चकाशिरे। संध्याकालं विना एव क्षतजार्द्रसवर्णाभा प्रभा बभौ, घोराः मृगाः खगाः च खरम् अभिमुखं नेदुः। कङ्काः गोमायवः गृध्राः च भयशंसिनः चुक्रुशुः; युद्धे नित्यम् अशिवकराः घोरनिदर्शनाः शिवाः ज्वालोद्गारिभिः आननैः बलस्य अभिमुखं नेदुः। भास्करस्य अन्तिके परिघाभासः कबन्धः दृश्यते स्म। महाग्रहः स्वर्भानुः अपर्वणि एव सूर्यं जग्राह, मारुतः च शीघ्रं प्रवाति स्म, दिवाकरः च निष्प्रभः अभवत्। एते सर्वे उत्पाताः क्रमेण स्थलात् आकाशं प्रति वर्धमानाः वर्णिताः। ‘कबन्धः’ इति अत्र आकाशे दृश्यमानं शिरोहीनं धडाकारं चिह्नम्, यत् ज्योतिःशास्त्रे महाभयस्य सूचकम्। ‘स्वर्भानुः अपर्वणि’ इति च विशेषेण भयङ्करम् — ग्रहणं पर्वदिने एव भवति, अतः अपर्वणि ग्रहणं प्रकृतेः नियमभङ्गम् एव सूचयति। एवं कविः केवलं भयङ्कराणि दृश्यानि न वर्णयति, अपि तु ऋतनियमस्य एव विपर्यासं दर्शयति। शिवानां ज्वालोद्गारि मुखं तु काव्यकल्पनायाः शिखरम् — श्वापदानां मुखात् अग्निनिर्गमनं लोके न दृश्यते, किन्तु उत्पातकाले सर्वं सम्भवति। एते सर्वे विशेषतः यातुधानान् प्रति एव अशिवाः इति कविना पुनः पुनः उच्यते।

रात्रिं विना एव खद्योतसप्रभाः ताराः उत्पेतुः; नलिन्यः संलीनमीनविहगाः पुष्पपङ्कजाः च अभवन् — मत्स्याः पक्षिणः च निलीनाः, कमलानि च संकुचितानि। तस्मिन् एव क्षणे द्रुमाः पुष्पफलैः विना बभूवुः, वातं विना च जलधरारुणः रेणुः उद्धूतः। सारिकाः तत्र ‘चीचीकूची’ इति वाश्यन्त्यः बभूवुः — पक्षिणां विकृतः शब्दः अपि उत्पातेषु गण्यते। सनिर्घोषाः घोरदर्शनाः उल्काः च निपेतुः। सशैलवनकानना मही अपि प्रचचाल। एवं पञ्चभूतेषु सर्वेषु विपर्यासः दर्शितः — पृथिवी चलति, वायुः विना रेणुः उद्गच्छति, तेजः निष्प्रभम्, आपः रुधिरमयाः, आकाशं च तमसा आवृतम्। अन्ते उत्पाताः खरस्य शरीरम् एव आश्रयन्ते — रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः तस्य सव्यः भुजः प्राकम्पत, स्वरः च अवसज्जत; सर्वतः पश्यमानस्य तस्य दृष्टिः सास्रा सम्पद्यते स्म। बाह्यात् निमित्तात् शारीरिकं निमित्तं प्रति एषा गतिः कवेः कौशलम्। ‘विना’ इति पदं अत्र चतुःकृत्वः आवर्तते — रात्रिं विना ताराः, पुष्पफलैः विना द्रुमाः, वातं विना रेणुः, संध्याकालं विना आभा। एषा पुनरुक्तिः न दोषः, अपि तु शिल्पम् — प्रत्येकं वस्तु स्वस्य स्वाभाविकात् कारणात् विच्छिन्नं जातम् इति सूच्यते, यत् कार्यकारणभावस्य एव भङ्गः। अन्ते च खरस्य शरीरे त्रीणि चिह्नानि — भुजस्पन्दनं, स्वरभङ्गः, नेत्राश्रु च; एतानि शास्त्रे वामाङ्गस्फुरणादिरूपेण पुरुषस्य अनिष्टसूचकानि कथितानि। ‘धीमतः’ इति विशेषणम् अत्र व्यङ्ग्यगर्भम् — यः धीमान् सः निमित्तानि पश्यन् निवर्तेत, अयं तु न।

ललाटे च तस्य रुजा जाता, तथापि सः मोहात् न न्यवर्तत — ‘मोहात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् एषा शूरता न, अपि तु अज्ञानम् एव। उत्थितान् रोमहर्षणान् तान् महोत्पातान् समीक्ष्य खरः प्रहसन् सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘इमान् सर्वान् उत्थितान् घोरदर्शनान् महोत्पातान् अहं वीर्यात् न चिन्तयामि, यथा बलवान् दुर्बलान् न चिन्तयति। तीक्ष्णैः शरैः अहं ताराः अपि नभस्तलात् पातयेयम्; संक्रुद्धः अहं मृत्युम् अपि मरणधर्मेण योजयामि।’ मृत्योः अपि मारणम् इति अत्यन्तोक्तिः राक्षसस्य दर्पस्य पराकाष्ठा। ततः सः प्रतिजानीते — ‘बलोत्सिक्तं तं राघवं भ्रातरं लक्ष्मणं च तीक्ष्णैः सायकैः अहत्वा निवर्तितुं न उत्सहे।’ हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘निवर्तितुं न इच्छति’ इति एव व्याचष्टे। खरस्य एषा उक्तिः पूर्वं शूर्पणखायाः तिरस्कारेण जनितस्य क्रोधस्य एव परिणामः। खरस्य एषा उक्तिः त्रिभिः सोपानैः वर्धते — प्रथमं सः उत्पातान् अवगणयति, ततः ताराणां पातनं प्रतिजानीते, अन्ते च मृत्योः अपि मारणम्। एतत् ‘अतिशयोक्ति’ इति अलङ्कारः, किन्तु अत्र सः अलङ्कारः एव राक्षसस्य विनाशस्य सूचकः, यतः यः मृत्युम् अपि जेतुं वदति सः मृत्योः समीपे एव वर्तते। ‘प्रहसन्’ इति पदं च विशेषेण मार्मिकम् — भयस्य स्थाने हासः, विवेकस्य स्थाने दर्पः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘खरः उच्चैः उच्चैः हसितुम् आरेभे’ इति एव व्याचष्टे। वाल्मीकिः शत्रुम् अपि न क्षुद्रं दर्शयति, अपि तु महादर्पिणं दर्शयन् रामस्य विजयं महत्तरं करोति।

सः पुनः वदति — ‘यन्निमित्तं रामस्य लक्ष्मणस्य च विपर्ययः, सा मम भगिनी तयोः रुधिरं पीत्वा सकामा भवतु। संयुगेषु मे क्वचित् अपि पराजयः प्राप्तपूर्वः नास्ति; एतत् युष्माकं प्रत्यक्षम्, न अहम् अनृतं कथयामि। क्रुद्धः अहं मत्तैरावतगामिनं वज्रहस्तं देवराजम् अपि रणे हन्यां, किं पुनः तौ मानवौ।’ तस्य एतत् गर्जितं श्रुत्वा मृत्युपाशावपाशिता सा राक्षसानां महाचमूः अतुलं प्रहर्षं लेभे — ‘मृत्युपाशेन बद्धा सती हृष्यति’ इति विरोधेन कविः तेषां मूढतां सूचयति। तदा युद्धदर्शनकांक्षिणः महात्मानः ऋषयः देवगन्धर्वाः सिद्धाः चारणैः सह समेयुः; समेत्य च ते पुण्यकर्माणः परस्परम् ऊचुः — ‘गोब्राह्मणेभ्यः लोकेषु सम्मतेभ्यः च स्वस्ति भवतु। यथा चक्रहस्तः विष्णुः सर्वान् असुरसत्तमान् अजयत्, तथा राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु।’ एतत् अन्यत् च बहुशः ब्रुवाणाः परमर्षयः, जातकौतूहलाः विमानस्थाः देवताः च तत्र गतायुषां तेषां राक्षसानां वाहिनीं ददृशुः। ‘गतायुषाम्’ इति एकेन पदेन कविः युद्धस्य फलं पूर्वम् एव घोषयति। अत्र कविः दृष्टिं राक्षसपक्षात् देवपक्षं प्रति परिवर्तयति। युद्धस्य आरम्भात् पूर्वम् एव ऋषिदेवानां मङ्गलाशंसनम् इति रामायणस्य प्रसिद्धा रीतिः — एतेन पाठकः कस्य पक्षे धर्मः इति निःसंशयं जानाति। ‘गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्ति’ इति वाक्यं च राक्षसवधस्य प्रयोजनम् एव सूचयति — यज्ञरक्षणं धर्मरक्षणं च। विष्णोः असुरविजयेन रामस्य उपमानं च अत्र प्रथमम् एव स्पष्टं सूचयति यत् रामः विष्णोः अवतारः। ‘मृत्युपाशावपाशिता’ इति विशेषणं सेनायाः हर्षेण सह युक्तं सत् करुणं व्यङ्ग्यं जनयति — ये हृष्यन्ति ते स्वस्य मरणम् एव अभिनन्दन्ति।

रथेन खरः वेगात् सैन्यस्य अग्रात् विनिःसृतः। ततः द्वादश महावीर्याः राक्षसाः तम् अभितः प्रतस्थुः — श्येनगामी, पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकार्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः च। महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिराः — एते चत्वारः सेनाग्रे स्थिताः दूषणं पृष्ठतः अन्वयुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः — भीमवेगा समराभिकांक्षिणी सुदारुणा सा राक्षसवीरसेना तौ राजपुत्रौ सहसा अभ्युपेता, ग्रहाणां माला चन्द्रसूर्यौ इव। उपमा अत्र सूक्ष्मा — ग्रहमाला चन्द्रसूर्यौ आवृणोति, किन्तु न ग्रसते; तथा एषा सेना रामलक्ष्मणौ परिवेष्टयति, न तु अभिभवितुं शक्नोति। एवं उत्पातैः आरब्धः अयं सर्गः सेनायाः आश्रमसमीपागमनेन समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः तान् एव उत्पातान् पश्यति। द्वादशानां वीराणां चतुर्णां च सेनाग्र्याणां नामग्रहणम् अत्र केवलं सूचीमात्रं न; एतेषां बहवः अग्रिमेषु सर्गेषु रामेण हन्यन्ते, अतः कविः पूर्वम् एव तेषां परिचयं ददाति। महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथः च षड्विंशे सर्गे हन्यन्ते, त्रिशिराः तु सप्तविंशे सर्गे रामेण युध्यते। एवं नामानि कथायाः आगामिखण्डस्य सूत्रधाराणि भवन्ति। दूषणः सेनापतिः सन् पृष्ठतः स्थितः, खरः च अग्रे — एषा व्यूहरचना अपि सूचिता। अन्तिमश्लोकस्य ‘माला ग्रहाणाम्’ इति उपमा च ज्योतिषकल्पनया पूर्वोक्तान् ग्रहोत्पातान् एव स्मारयति।

గత సర్గలో సిద్ధమైన ఖరసేన ఈ సర్గలో ప్రయాణం చేస్తుంది, ఆ క్షణం నుండే అశుభ నిమిత్తాలు మొదలవుతాయి. బయలుదేరిన ఆ బలం ఘోరమైనది, అమంగళమైనది; దాని మీద గాడిద రంగులో ఎర్రబారిన భయంకరమైన మహామేఘం రక్తపు నీటిని కురిపించింది. రక్తవర్షం ప్రాచీన కావ్యాలలో సేనావినాశనానికి ప్రసిద్ధ చిహ్నం. తరువాత ఖరుని రథానికి కట్టిన మహావేగం గల గుర్రాలు పువ్వులు పరచిన సమతలమైన రాజమార్గంలో యాదృచ్ఛికంగా కూలిపడ్డాయి — తడబడటానికి ఏ కారణమూ లేని చోటే గుర్రాలు తడబడ్డాయనేది ఇక్కడ విశేషం. తరువాత సూర్యమండలం చుట్టూ నల్లని, అంచుల్లో ఎర్రని పరివేషం ఏర్పడింది, అది అలాతచక్రం లాంటిది — అలాతచక్రం అంటే గిరగిరా తిప్పిన కొరివి వల్ల ఏర్పడే వలయం. తరువాత మిక్కిలి దారుణమైన, పెద్ద శరీరం గల గద్ద వచ్చి ఖరుని రథం మీద బంగారు దండంతో ఎత్తుగా నిలిచిన ధ్వజాన్ని ఆక్రమించి కూర్చుంది. ధ్వజం విజయచిహ్నం, అక్కడే మృత్యుపక్షి కూర్చోవడం అనే విరోధంతో కవి సేన భవిష్యత్తును నిర్దేశిస్తాడు. జనస్థానం సమీపంలో కఠినస్వరాలు గల మాంసాహార మృగాలూ పక్షులూ చుట్టుముట్టి రకరకాల వికృతనాదాలు చేశాయి. ఇక్కడ ఉత్పాతాల క్రమం గమనించాలి — మొదట ఆకాశం నుండి వర్షం, తరువాత నేల మీద గుర్రాలు తడబడటం, తరువాత మళ్ళీ ఆకాశంలో పరివేషం, తరువాత ధ్వజం మీద గద్ద, చివరకు నేల మీద పశుపక్షుల ఆర్తనాదం. ఇలా కవి చూపును పైకీ కిందకూ తిప్పుతూ పరిసరమంతటినీ భయంతో నింపుతాడు. ‘అశివమ్’ (అమంగళమైనది) అనే పదం సేనకు విశేషణంగా ఉండి ఆరంభంలోనే ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రాచీన శాస్త్రాలలో ఇవన్నీ ‘దివ్య, అంతరిక్ష, భౌమ’ అనే మూడు విధాల ఉత్పాతాలుగా లెక్కించబడతాయి, ఈ మూడింటికీ ఉదాహరణలు ఇక్కడ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. ఖరుని సేన మాత్రం ఇదంతా చూస్తూ కూడా ఆగదు.

మండుతున్నట్లున్న దిక్కులో ఘోరమైన, పెద్ద అరుపులు గల నక్కలు భయంకరంగా ఊళ పెట్టాయి, అది యాతుధానులకు (రాక్షసులకు) అమంగళాన్ని సూచించింది. తరువాత మదించిన ఏనుగుల వంటి, నీటినీ రక్తాన్నీ ధరించిన భయంకరమైన మేఘాలు ఆకాశాన్ని ఆకాశం కానిదిగా చేశాయి — మదజలం కారే ఏనుగుల వంటి మేఘాలు నీటినీ రక్తాన్నీ మోస్తూ ఆకాశమంతా కప్పివేశాయి. తరువాత ఘోరమైన, ఉద్ధతమైన, రోమాంచం కలిగించే చీకటి కమ్ముకుంది; దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ స్పష్టంగా కనిపించలేదు. సంధ్యాకాలం కాకుండానే గాయం నుండి కారిన తడి రక్తం రంగు వంటి కాంతి ప్రకాశించింది, ఘోరమైన మృగాలూ పక్షులూ ఖరుని ఎదురుగా అరిచాయి. కంకపక్షులూ నక్కలూ గద్దలూ భయాన్ని సూచిస్తూ అరిచాయి; యుద్ధంలో ఎప్పుడూ అమంగళం కలిగించే, ఘోరమైన సూచనలైన నక్కలు మంటలు కక్కే ముఖాలతో సేనకు ఎదురుగా అరిచాయి. సూర్యుని దగ్గర పరిఘ వంటి కబంధం కనిపించింది. మహాగ్రహమైన స్వర్భానుడు (రాహువు) పర్వం కాని రోజునే సూర్యుణ్ణి పట్టుకున్నాడు, గాలి వేగంగా వీచింది, దివాకరుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు. ఈ ఉత్పాతాలన్నీ క్రమంగా నేల నుండి ఆకాశం వైపు పెరుగుతూ వర్ణించబడ్డాయి. ‘కబంధః’ అంటే ఇక్కడ ఆకాశంలో కనిపించే తల లేని మొండెం ఆకారపు చిహ్నం, అది జ్యోతిశ్శాస్త్రంలో మహాభయానికి సూచకం. ‘స్వర్భానుః అపర్వణి’ (పర్వం కాని రోజున రాహువు) అనేది ప్రత్యేకంగా భయంకరం — గ్రహణం పర్వదినాన మాత్రమే జరుగుతుంది, కాబట్టి పర్వం కాని రోజున గ్రహణం ప్రకృతి నియమభంగాన్నే సూచిస్తుంది. ఇలా కవి కేవలం భయంకర దృశ్యాలను వర్ణించడు, ఋతనియమపు విపర్యాసాన్నే చూపిస్తాడు. నక్కల మంటలు కక్కే ముఖం కావ్యకల్పనకు శిఖరం — క్రూరమృగాల నోటి నుండి అగ్ని రావడం లోకంలో కనిపించదు, కానీ ఉత్పాతకాలంలో అన్నీ సంభవమే. ఇవన్నీ విశేషంగా యాతుధానులకే అమంగళమని కవి మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాడు.

రాత్రి కాకుండానే మిణుగురుల కాంతి గల నక్షత్రాలు పొడిచాయి; తామరకొలనులలో చేపలూ పక్షులూ దాక్కున్నాయి, పద్మాలు ముడుచుకున్నాయి. అదే క్షణంలో చెట్లు పువ్వులూ పండ్లూ లేకుండా అయ్యాయి, గాలి లేకుండానే మేఘంలా ఎర్రని ధూళి లేచింది. గోరువంకలు అక్కడ ‘చీచీకూచీ’ అని అరుస్తూ ఉన్నాయి — పక్షుల వికృత శబ్దం కూడా ఉత్పాతాలలో లెక్కించబడుతుంది. ఘోషతో కూడిన, చూడటానికి ఘోరమైన ఉల్కలు పడ్డాయి. పర్వతాలతో, వనాలతో, కాననాలతో కూడిన భూమి కూడా కంపించింది. ఇలా పంచభూతాలన్నింటిలో విపర్యాసం చూపబడింది — భూమి కదులుతుంది, గాలి లేకుండానే ధూళి లేస్తుంది, తేజస్సు కాంతిహీనమైంది, జలాలు రక్తమయమయ్యాయి, ఆకాశం చీకటితో కప్పబడింది. చివరకు ఉత్పాతాలు ఖరుని శరీరాన్నే ఆశ్రయిస్తాయి — రథంలో ఉండి గర్జిస్తున్న ధీమంతుడైన అతని ఎడమ భుజం అదిరింది, స్వరం తడబడింది; అన్నివైపులా చూస్తున్న అతని కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. బాహ్య నిమిత్తం నుండి శారీరక నిమిత్తం వైపు ఈ గమనం కవి కౌశలం. ‘వినా’ (లేకుండా) అనే పదం ఇక్కడ నాలుగుసార్లు వస్తుంది — రాత్రి లేకుండా నక్షత్రాలు, పువ్వులూ పండ్లూ లేకుండా చెట్లు, గాలి లేకుండా ధూళి, సంధ్యాకాలం లేకుండా కాంతి. ఈ పునరుక్తి దోషం కాదు, శిల్పం — ప్రతి వస్తువూ తన స్వాభావిక కారణం నుండి విడిపోయిందని సూచించబడుతుంది, అది కార్యకారణభావపు భంగమే. చివరకు ఖరుని శరీరంలో మూడు చిహ్నాలు — భుజం అదరడం, స్వరభంగం, కన్నీళ్ళు; ఇవి శాస్త్రంలో ఎడమ అంగాలు అదరడం మొదలైన రూపంలో పురుషునికి అనిష్టసూచకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. ‘ధీమతః’ (ధీమంతుడైన) అనే విశేషణం ఇక్కడ వ్యంగ్యగర్భితం — ధీమంతుడైనవాడు నిమిత్తాలను చూసి వెనుదిరుగుతాడు, ఇతడు మాత్రం కాదు.

అతని నుదుటిలో నొప్పి కూడా కలిగింది, అయినా అతడు మోహంతో వెనుదిరగలేదు — ‘మోహాత్’ (మోహంతో) అనే పదంతో ఇది శూరత్వం కాదు, అజ్ఞానమే అని కవి స్పష్టంగా చెబుతాడు. రోమాంచం కలిగిస్తూ లేచిన ఆ మహోత్పాతాలను పరిశీలించి ఖరుడు నవ్వుతూ రాక్షసులందరితో అన్నాడు — ‘లేచిన, చూడటానికి ఘోరమైన ఈ మహోత్పాతాలన్నింటినీ, బలవంతుడు దుర్బలులను లెక్కచేయనట్లు, నా పరాక్రమం వల్ల నేను లెక్కచేయను. పదునైన బాణాలతో నక్షత్రాలను కూడా ఆకాశం నుండి కూల్చగలను; కోపిస్తే మృత్యువుకు కూడా మరణధర్మాన్ని కలిగించగలను.’ మృత్యువును కూడా చంపగలననే అత్యుక్తి రాక్షసుని దర్పానికి పరాకాష్ఠ. తరువాత అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు — ‘బలగర్వంతో ఉన్న ఆ రాఘవుణ్ణీ అతని సోదరుడు లక్ష్మణుణ్ణీ పదునైన బాణాలతో చంపకుండా వెనుదిరగడానికి నేను ఇష్టపడను.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ ‘తిరిగి వెళ్ళడానికి ఇష్టపడడం లేదు’ అనే వివరిస్తుంది. ఖరుని ఈ మాట ఇంతకుముందు శూర్పణఖ తిరస్కారం వల్ల పుట్టిన కోపపు పరిణామమే. ఖరుని ఈ మాట మూడు మెట్లలో పెరుగుతుంది — మొదట ఉత్పాతాలను లెక్కచేయడు, తరువాత నక్షత్రాలను కూల్చుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు, చివరకు మృత్యువును కూడా చంపుతానంటాడు. ఇది ‘అతిశయోక్తి’ అనే అలంకారం, కానీ ఇక్కడ ఆ అలంకారమే రాక్షసుని వినాశనానికి సూచకం, ఎందుకంటే మృత్యువును కూడా జయిస్తానని చెప్పేవాడు మృత్యువుకు దగ్గరలోనే ఉంటాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదం విశేషంగా మర్మస్పర్శి — భయం స్థానంలో నవ్వు, వివేకం స్థానంలో దర్పం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఖరుడు బిగ్గరగా నవ్వసాగాడు’ అనే వివరిస్తుంది. వాల్మీకి శత్రువును కూడా క్షుద్రునిగా చూపించడు, మహాదర్పిగా చూపిస్తూ రాముని విజయాన్ని మరింత గొప్పదిగా చేస్తాడు.

అతడు మళ్ళీ అంటాడు — ‘ఎవరి కారణంగా రామలక్ష్మణులకు ఈ విపర్యయం కలుగుతోందో, ఆ నా సోదరి వారిద్దరి రక్తాన్ని తాగి కోరిక తీర్చుకుంటుంది గాక. యుద్ధాలలో నాకు ఎక్కడా ఇంతకుముందు ఓటమి కలగలేదు; ఇది మీకు ప్రత్యక్షమే, నేను అబద్ధం చెప్పడం లేదు. కోపిస్తే మదించిన ఐరావతం మీద తిరిగే వజ్రహస్తుడైన దేవరాజును కూడా యుద్ధంలో చంపగలను, ఇక ఆ ఇద్దరు మనుషుల సంగతి చెప్పాలా.’ అతని ఈ గర్జన విని మృత్యుపాశంతో బంధించబడిన ఆ రాక్షసుల మహాసేన సాటిలేని ఆనందం పొందింది — ‘మృత్యుపాశంతో బంధించబడి సంతోషిస్తోంది’ అనే విరోధంతో కవి వారి మూఢత్వాన్ని సూచిస్తాడు. అప్పుడు యుద్ధం చూడాలని కోరిన మహాత్ములైన ఋషులూ దేవగంధర్వులూ సిద్ధులూ చారణులతో కలిసి వచ్చి చేరారు; చేరి ఆ పుణ్యకర్ములు పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ లోకాలలో గౌరవించబడేవారికీ స్వస్తి కలుగుగాక. చక్రహస్తుడైన విష్ణువు అసురశ్రేష్ఠులందరినీ జయించినట్లు రాఘవుడు యుద్ధంలో పౌలస్త్యులైన రజనీచరులను జయించుగాక.’ ఇదీ ఇంకా ఎన్నో మాటలు అంటూ పరమర్షులూ, కుతూహలం కలిగి విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ ఆయువు తీరిన ఆ రాక్షసుల సేనను అక్కడ చూశారు. ‘గతాయుషామ్’ (ఆయువు తీరినవారి) అనే ఒక్క పదంతో కవి యుద్ధఫలాన్ని ముందే ప్రకటిస్తాడు. ఇక్కడ కవి దృష్టిని రాక్షసపక్షం నుండి దేవపక్షం వైపు మళ్ళిస్తాడు. యుద్ధం మొదలవడానికి ముందే ఋషులూ దేవతలూ మంగళాన్ని ఆశించడం రామాయణపు ప్రసిద్ధ రీతి — దీనితో ధర్మం ఎవరి పక్షాన ఉందో పాఠకునికి నిస్సంశయంగా తెలుస్తుంది. ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ స్వస్తి’ అనే వాక్యం రాక్షసవధ ప్రయోజనాన్నే సూచిస్తుంది — యజ్ఞరక్షణ, ధర్మరక్షణ. విష్ణువు అసురవిజయంతో రాముని పోల్చడం రాముడు విష్ణువు అవతారమని ఇక్కడ మొదటిసారి స్పష్టంగా సూచిస్తుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితా’ (మృత్యుపాశంతో బంధించబడినది) అనే విశేషణం సేన సంతోషంతో కలిసి కరుణాత్మకమైన వ్యంగ్యాన్ని పుట్టిస్తుంది — సంతోషించేవారు తమ మరణాన్నే అభినందిస్తున్నారు.

ఖరుడు రథంతో వేగంగా సైన్యం ముందు నుండి బయటకు వచ్చాడు. తరువాత మహావీర్యులైన పన్నెండు మంది రాక్షసులు అతని చుట్టూ బయలుదేరారు — శ్యేనగామి, పృథుగ్రీవుడు, యజ్ఞశత్రువు, విహంగముడు, దుర్జయుడు, కరవీరాక్షుడు, పరుషుడు, కాలకార్ముకుడు, హేమమాలి, మహామాలి, సర్పాస్యుడు, రుధిరాశనుడు. మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథుడు, త్రిశిరుడు — సేన ముందు నిలిచిన ఈ నలుగురు దూషణుని వెనుక అనుసరించారు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — భయంకరమైన వేగం గల, యుద్ధాన్ని కోరే, మిక్కిలి దారుణమైన ఆ రాక్షసవీరసేన గ్రహాల మాల చంద్రసూర్యులను సమీపించినట్లు ఆ ఇద్దరు రాజపుత్రులను హఠాత్తుగా సమీపించింది. ఇక్కడ ఉపమ సూక్ష్మమైనది — గ్రహమాల చంద్రసూర్యులను చుట్టుముడుతుంది, కానీ మింగదు; అలాగే ఈ సేన రామలక్ష్మణులను చుట్టుముడుతుంది, కానీ వారిని జయించలేదు. ఇలా ఉత్పాతాలతో ఆరంభమైన ఈ సర్గ సేన ఆశ్రమం సమీపానికి రావడంతో ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో రాముడు అవే ఉత్పాతాలను చూస్తాడు. పన్నెండు మంది వీరుల, నలుగురు సేనాగ్రణుల పేర్లు చెప్పడం ఇక్కడ కేవలం జాబితా కాదు; వీరిలో చాలామంది తరువాతి సర్గలలో రాముని చేత చంపబడతారు, కాబట్టి కవి ముందే వారిని పరిచయం చేస్తాడు. మహాకపాలుడు, స్థూలాక్షుడు, ప్రమాథుడు ఇరవై ఆరవ సర్గలో చంపబడతారు, త్రిశిరుడు మాత్రం ఇరవై ఏడవ సర్గలో రామునితో యుద్ధం చేస్తాడు. ఇలా పేర్లు కథ రాబోయే భాగానికి సూత్రధారులవుతాయి. సేనాపతి అయిన దూషణుడు వెనుక, ఖరుడు ముందు — ఈ వ్యూహరచన కూడా సూచించబడింది. చివరి శ్లోకంలోని ‘గ్రహాల మాల’ అనే ఉపమ జ్యోతిష కల్పనతో ముందు చెప్పిన గ్రహోత్పాతాలనే గుర్తుచేస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஆயத்தமான கரனின் படை இந்தச் சர்க்கத்தில் புறப்படுகிறது; உடனே அமங்கலச் சகுனங்களும் தொடங்குகின்றன. புறப்பட்ட அந்தப் படை கொடியதாகவும் அமங்கலமாகவும் இருந்தது; அதன்மேல் கழுதை நிறமும் செந்நிறமும் கலந்த, பேரிரைச்சலுடைய பெருமேகம் இரத்தநீரைப் பொழிந்தது. இரத்த மழை பழங்காவியங்களில் படையழிவின் புகழ்பெற்ற அடையாளம். பிறகு கரனின் தேரில் பூட்டப்பட்டிருந்த பெருவேகமுடைய குதிரைகள், மலர்கள் தூவப்பட்ட சமதளமான அரசவீதியில் காரணமின்றித் தடுமாறி விழுந்தன — தடுமாறுவதற்கு எந்தக் காரணமும் இல்லாத இடத்திலேயே குதிரைகள் தடுமாறின என்பதே இங்குச் சிறப்பு. அதன்பின் சூரிய மண்டலத்தைச் சுற்றிக் கருமையான, இரத்தச் சிவப்பு விளிம்புடைய வளையம் தோன்றியது; அது அலாதசக்கரம் போன்றிருந்தது — அலாதசக்கரம் என்பது சுழற்றப்படும் கொள்ளிக்கட்டையின் வட்டம். பிறகு மிகக் கொடிய, பெருத்த உடலுடைய கழுகு ஒன்று வந்து, கரனின் தேரில் உயர்த்தப்பட்டிருந்த பொற்கம்பக் கொடியின் மேல் அமர்ந்தது. கொடி வெற்றியின் அடையாளம்; அங்கேயே மரணப் பறவை அமர்வது என்ற முரணால் கவி படையின் எதிர்காலத்தைச் சுட்டுகிறார். ஜனஸ்தானத்தின் அருகே கடுங்குரலுடைய, சதை தின்னும் விலங்குகளும் பறவைகளும் சூழ்ந்துகொண்டு பலவகை விகாரமான ஒலிகளை எழுப்பின. சகுனங்களின் வரிசையை இங்குக் கவனிக்க வேண்டும் — முதலில் வானிலிருந்து மழை, பிறகு தரையில் குதிரைகள் தடுமாறுதல், பிறகு மீண்டும் வானில் வளையம், பிறகு கொடியில் கழுகு, இறுதியில் தரையில் விலங்குகள் பறவைகளின் அவலக் குரல். இவ்வாறு கவி பார்வையை மேலும் கீழுமாக நகர்த்திச் சுற்றுப்புறம் முழுவதையும் அச்சத்தால் நிரப்புகிறார். ‘அசிவம்’ (அமங்கலமான) என்ற சொல் படையின் அடைமொழியாக இருந்து, தொடக்கத்திலேயே விளைவைக் குறிப்பிடுகிறது. பழைய சாஸ்திரங்களில் இவை அனைத்தும் ‘தெய்வீக, வான்வெளி, மண்ணுலக’ என்று மூவகைச் சகுனங்களாக எண்ணப்படுகின்றன; அந்த மூன்றுக்குமான எடுத்துக்காட்டுகள் இங்கு ஓரிடத்தில் காணப்படுகின்றன. கரனின் படையோ இவை அனைத்தையும் கண்டும் நிற்கவில்லை.

எரிவதுபோல் ஒளிர்ந்த திசையில் பெருங்குரலுடைய கொடிய நரிகள் பயங்கரமாக ஊளையிட்டன; அது அரக்கர்களுக்கு அமங்கலத்தைக் குறித்தது. பிறகு மதம் பொழியும் யானைகள் போன்ற, நீரையும் இரத்தத்தையும் தாங்கிய பயங்கர மேகங்கள் வானத்தை இடமில்லாததாக்கின — மதநீர் வடியும் யானைகளைப் போன்ற மேகங்கள் நீரையும் இரத்தத்தையும் தாங்கி வானம் முழுவதையும் மூடின. அதன்பின் கொடிய, அடர்ந்த, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் இருள் சூழ்ந்தது; திசைகளும் இடைத்திசைகளும் தெளிவாகத் தெரியவில்லை. மாலைப்பொழுது இல்லாமலேயே காயத்தின் ஈர இரத்த நிறமுடைய ஒளி தோன்றியது; கொடிய விலங்குகளும் பறவைகளும் கரனை நோக்கிக் கூவின. கங்கப் பறவைகளும், நரிகளும், கழுகுகளும் அச்சத்தை அறிவித்துக் கூச்சலிட்டன; போரில் எப்போதும் அமங்கலம் விளைவிக்கும், கொடிய அறிகுறிகளான நரிகள், தீ உமிழும் வாய்களுடன் படையை நோக்கி ஊளையிட்டன. சூரியனின் அருகே இரும்புத் தடி போன்ற தலையற்ற உடல் தோன்றியது. பெருங்கோளான ஸ்வர்பானு (ராகு) பருவநாள் அல்லாத நாளிலேயே சூரியனைப் பற்றினான்; காற்று வேகமாக வீசியது; சூரியன் ஒளியிழந்தான். இந்தச் சகுனங்கள் அனைத்தும் நிலத்திலிருந்து வானை நோக்கிப் படிப்படியாக வளர்வனவாக விவரிக்கப்பட்டுள்ளன. இங்கே ‘கபந்தம்’ என்பது வானில் தெரியும் தலையற்ற உடல் வடிவ அடையாளம்; அது ஜோதிட சாஸ்திரத்தில் பேரச்சத்தைக் குறிப்பது. ‘பருவநாள் அல்லாத நாளில் ராகு’ என்பது குறிப்பாக அச்சமூட்டுவது — கிரகணம் பருவநாளில் (அமாவாசை அல்லது பௌர்ணமியில்) மட்டுமே நிகழும்; ஆகவே பருவமில்லாக் காலத்துக் கிரகணம் இயற்கை நியதி மீறப்பட்டதையே குறிக்கிறது. இவ்வாறு கவி வெறும் அச்சமூட்டும் காட்சிகளை மட்டும் விவரிக்கவில்லை; பிரபஞ்ச ஒழுங்கே தலைகீழாவதைக் காட்டுகிறார். நரிகளின் தீ உமிழும் வாய் காவியக் கற்பனையின் உச்சம் — காட்டு விலங்குகளின் வாயிலிருந்து தீ வெளிப்படுவது உலகில் காணப்படுவதில்லை; ஆனால் தீச்சகுனக் காலத்தில் அனைத்தும் சாத்தியமே. இவை அனைத்தும் குறிப்பாக அரக்கர்களுக்கே அமங்கலமானவை என்று கவி மீண்டும் மீண்டும் சொல்கிறார்.

இரவு இல்லாமலேயே மின்மினிபோல் ஒளிரும் நட்சத்திரங்கள் தோன்றின; தாமரைக் குளங்களில் மீன்களும் பறவைகளும் ஒளிந்துகொண்டன, தாமரைகள் கூம்பின — மீன்களும் பறவைகளும் மறைந்தன, தாமரைகள் சுருங்கின. அதே கணத்தில் மரங்கள் பூவும் காயும் அற்றவையாயின; காற்று இல்லாமலேயே மேகம்போல் செந்நிறப் புழுதி கிளம்பியது. அங்கே மைனாக்கள் ‘சீசீகூசீ’ என்று கத்தின — பறவைகளின் விகாரமான ஒலியும் சகுனங்களில் எண்ணப்படுகிறது. இடிமுழக்கத்துடன் காண்பதற்கே அச்சமூட்டும் எரிகற்கள் விழுந்தன. மலைகளோடும் வனங்களோடும் காடுகளோடும் பூமியும் நடுங்கியது. இவ்வாறு ஐம்பூதங்கள் அனைத்திலும் தலைகீழ் மாற்றம் காட்டப்படுகிறது — பூமி நடுங்குகிறது, காற்றின்றிப் புழுதி எழுகிறது, ஒளி மங்குகிறது, நீர் இரத்தமாகிறது, வானம் இருளால் மூடப்படுகிறது. இறுதியில் சகுனங்கள் கரனின் உடலையே சார்கின்றன — தேரில் நின்று முழங்கிக்கொண்டிருந்த அறிவாளியான அவனுடைய இடது கை துடித்தது, குரல் தழுதழுத்தது; எங்கும் பார்த்துக்கொண்டிருந்த அவன் பார்வை கண்ணீரால் மங்கியது. புறச் சகுனத்திலிருந்து உடல் சகுனத்துக்கான இந்த நகர்வு கவியின் திறமை. ‘இல்லாமலேயே’ என்ற சொல் இங்கு நான்கு முறை வருகிறது — இரவு இல்லாமலேயே நட்சத்திரங்கள், பூவும் காயும் இல்லாமலேயே மரங்கள், காற்று இல்லாமலேயே புழுதி, மாலைப்பொழுது இல்லாமலேயே ஒளி. இந்த மறுகூறல் குறையல்ல, கலைநுட்பம் — ஒவ்வொரு பொருளும் தன் இயல்பான காரணத்திலிருந்து துண்டிக்கப்பட்டுவிட்டது என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; இது காரண காரியத் தொடர்பின் முறிவே. இறுதியில் கரனின் உடலில் மூன்று அடையாளங்கள் — கை துடித்தல், குரல் உடைதல், கண்ணீர்; இவை சாஸ்திரத்தில் இடது அங்கம் துடித்தல் முதலியவற்றின் வடிவில் ஆணுக்குக் கேட்டைக் குறிப்பவையாகச் சொல்லப்படுகின்றன. ‘தீமத:’ (அறிவாளியின்) என்ற அடைமொழி இங்கு நகைமுரண் பொதிந்தது — அறிவாளியானவன் சகுனங்களைக் கண்டு திரும்பியிருப்பான்; இவனோ திரும்பவில்லை.

அவனுடைய நெற்றியிலும் வலி உண்டானது; ஆயினும் மயக்கத்தால் அவன் திரும்பவில்லை — ‘மோஹாத்’ (மயக்கத்தால்) என்ற சொல்லால், இது வீரமல்ல, அறியாமையே என்று கவி தெளிவாகச் சொல்கிறார். எழுந்த, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தப் பெரும் தீச்சகுனங்களைக் கண்டு கரன் சிரித்தபடி ராக்ஷசர்கள் அனைவரிடமும் சொன்னான்: ‘எழுந்துள்ள, காண்பதற்கே அச்சமூட்டும் இந்தப் பெரும் தீச்சகுனங்கள் அனைத்தையும், வலிமையுடையவன் பலவீனர்களைப் பொருட்படுத்தாததுபோல், என் வீரத்தால் நான் பொருட்படுத்தவில்லை. கூரிய அம்புகளால் நான் நட்சத்திரங்களையும் வானிலிருந்து வீழ்த்துவேன்; கடுங்கோபமுற்றால் மரணத்தையும் மரணத்துக்கு உள்ளாக்குவேன்.’ மரணத்தையே கொல்லுதல் என்ற மிகைக்கூற்று ராக்ஷசனின் செருக்கின் உச்சம். பிறகு அவன் சபதம் செய்கிறான்: ‘வலிமையால் செருக்குற்ற அந்த ராகவனையும் அவன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனையும் கூரிய அம்புகளால் கொல்லாமல் திரும்ப நான் துணியேன்.’ இந்தி உரையும் இங்கே ‘திரும்ப விரும்பவில்லை’ என்றே விளக்குகிறது. கரனின் இந்தக் கூற்று, முன்பு சூர்ப்பணகையின் இகழ்ச்சியால் தோன்றிய கோபத்தின் விளைவே. கரனின் இந்தக் கூற்று மூன்று படிகளில் வளர்கிறது — முதலில் சகுனங்களை அலட்சியம் செய்கிறான், பிறகு நட்சத்திரங்களை வீழ்த்துவதாகச் சபதம் செய்கிறான், இறுதியில் மரணத்தையே கொல்வதாக. இது ‘அதிசயோக்தி’ (உயர்வுநவிற்சி) என்ற அணி; ஆனால் இங்கு அந்த அணியே ராக்ஷசனின் அழிவுக்கு அறிகுறியாகிறது, ஏனெனில் மரணத்தையே வெல்வதாகப் பேசுபவன் மரணத்தின் அருகிலேயே இருக்கிறான். ‘ப்ரஹஸன்’ (சிரித்தபடி) என்ற சொல் குறிப்பாக நெஞ்சைத் தொடுவது — அச்சத்தின் இடத்தில் சிரிப்பு, விவேகத்தின் இடத்தில் செருக்கு. இந்தி உரையும் ‘கரன் உரக்க உரக்கச் சிரிக்கத் தொடங்கினான்’ என்றே விளக்குகிறது. வால்மீகி பகைவனையும் அற்பனாகக் காட்டுவதில்லை; பெருஞ்செருக்குடையவனாகக் காட்டி ராமனின் வெற்றியை மேலும் பெரிதாக்குகிறார்.

அவன் மீண்டும் சொல்கிறான்: ‘ராமனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் நேரப்போகும் அழிவுக்குக் காரணமான என் தங்கை, அவர்களுடைய இரத்தத்தைக் குடித்து விருப்பம் நிறைவேறியவளாகட்டும். போர்களில் எங்கும் எனக்கு இதுவரை தோல்வி நேர்ந்ததில்லை; இது உங்களுக்குக் கண்கூடு; நான் பொய் சொல்லவில்லை. கோபமுற்றால் மதங்கொண்ட ஐராவதத்தில் செல்லும், கையில் வஜ்ரம் ஏந்திய தேவராஜனையும் போரில் கொல்வேன்; அந்த இரண்டு மனிதர்களைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ அவனுடைய இந்த முழக்கத்தைக் கேட்டு, மரணப் பாசத்தால் கட்டுண்ட அந்த ராக்ஷசர்களின் பெரும்படை ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியடைந்தது — ‘மரணப் பாசத்தால் கட்டுண்டும் மகிழ்கிறது’ என்ற முரணால் கவி அவர்களுடைய மடமையைக் குறிப்பிடுகிறார். அப்போது போரைக் காண விரும்பிய மகாத்மாக்களான ரிஷிகளும், தேவர்களும், கந்தர்வர்களும், சித்தர்களும் சாரணர்களுடன் ஒன்றுகூடினர்; கூடியதும் புண்ணியச் செயலுடைய அவர்கள் ஒருவருக்கொருவர் சொன்னார்கள்: ‘பசுக்களுக்கும் பிராமணர்களுக்கும், உலகில் போற்றப்படுபவர்களுக்கும் நலம் உண்டாகட்டும். சக்கரத்தைக் கையில் ஏந்திய விஷ்ணு அசுரர்களில் சிறந்தவர்கள் அனைவரையும் வென்றதுபோல், ராகவன் போரில் புலஸ்திய குல இரவுலாவிகளை வெல்லட்டும்.’ இதையும் இன்னும் பலவற்றையும் சொல்லிக்கொண்டிருந்த பரமரிஷிகளும், ஆவலுற்று விமானங்களில் இருந்த தேவர்களும், ஆயுள் தீர்ந்துவிட்ட அந்த ராக்ஷசர்களின் படையை அங்கே கண்டனர். ‘கதாயுஷாம்’ (ஆயுள் தீர்ந்தவர்களின்) என்ற ஒரே சொல்லால் கவி போரின் விளைவை முன்பே அறிவிக்கிறார். இங்கே கவி பார்வையை ராக்ஷசர் தரப்பிலிருந்து தேவர் தரப்புக்கு மாற்றுகிறார். போர் தொடங்குவதற்கு முன்பே ரிஷிகளும் தேவர்களும் மங்கலம் வாழ்த்துதல் ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற முறை — இதனால் தர்மம் யார் பக்கம் என்பதை வாசகர் ஐயமின்றி அறிகிறார். ‘பசுக்களுக்கும் பிராமணர்களுக்கும் நலம்’ என்ற வாக்கியமும் ராக்ஷச வதத்தின் நோக்கத்தையே குறிப்பிடுகிறது — யாகத்தைக் காத்தலும் தர்மத்தைக் காத்தலும். அசுரர்களை வென்ற விஷ்ணுவோடு ராமனை ஒப்பிடுவது, ராமன் விஷ்ணுவின் அவதாரம் என்பதை இங்கே முதன்முறையாகவே தெளிவாகக் குறிப்பிடுகிறது. ‘ம்ருத்யுபாசாவபாசிதா’ (மரணப் பாசத்தால் கட்டுண்ட) என்ற அடைமொழி படையின் மகிழ்ச்சியோடு இணைந்து கருணை கலந்த குறிப்புப்பொருளை எழுப்புகிறது — மகிழ்பவர்கள் தங்கள் மரணத்தையே வரவேற்கிறார்கள்.

தேரில் கரன் வேகமாகப் படையின் முன்னணியிலிருந்து வெளிப்பட்டான். பிறகு பெருவீரம் உடைய பன்னிரண்டு ராக்ஷசர்கள் அவனைச் சூழ்ந்து புறப்பட்டனர் — சியேனகாமி, பிருதுக்ரீவன், யஜ்ஞசத்ரு, விஹங்கமன், துர்ஜயன், கரவீராக்ஷன், பருஷன், காலகார்முகன், ஹேமமாலி, மகாமாலி, சர்ப்பாஸ்யன், ருதிராசனன். மகாகபாலன், ஸ்தூலாக்ஷன், பிரமாதி, திரிசிரஸ் — படையின் முன்னணியில் இருந்த இந்த நால்வரும் தூஷணனைப் பின்தொடர்ந்தனர். இறுதி சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டது — பயங்கர வேகமுடைய, போரை விரும்பிய, மிகக் கொடிய அந்த ராக்ஷச வீரர்களின் படை, கோள்களின் வரிசை சந்திர சூரியர்களை அணுகுவதுபோல், அந்த இரண்டு ராஜகுமாரர்களையும் திடீரென அணுகியது. இங்கே உவமை நுட்பமானது — கோள்களின் வரிசை சந்திர சூரியர்களைச் சூழ்கிறது, ஆனால் விழுங்குவதில்லை; அதுபோல இந்தப் படை ராமலக்ஷ்மணர்களைச் சூழ்கிறது, ஆனால் வெல்ல இயலாது. இவ்வாறு தீச்சகுனங்களுடன் தொடங்கிய இந்தச் சர்க்கம், படை ஆசிரமத்தின் அருகே வருவதுடன் முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் அதே சகுனங்களைக் காண்கிறான். பன்னிரண்டு வீரர்களின் பெயர்களும் நான்கு முன்னணித் தலைவர்களின் பெயர்களும் இங்கு வெறும் பட்டியல் அல்ல; இவர்களில் பலர் அடுத்த சர்க்கங்களில் ராமனால் கொல்லப்படுகிறார்கள்; ஆகவே கவி முன்பே அவர்களை அறிமுகப்படுத்துகிறார். மகாகபாலன், ஸ்தூலாக்ஷன், பிரமாதி ஆகியோர் இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தில் கொல்லப்படுகிறார்கள்; திரிசிரஸோ இருபத்தேழாம் சர்க்கத்தில் ராமனுடன் போரிடுகிறான். இவ்வாறு பெயர்கள் கதையின் வரப்போகும் பகுதியை இணைக்கும் இழைகளாகின்றன. படைத்தலைவனான தூஷணன் பின்னால் நிற்கிறான், கரன் முன்னால் — இந்த அணிவகுப்பு அமைப்பும் குறிப்பிடப்படுகிறது. இறுதி சுலோகத்தின் ‘கோள்களின் வரிசை’ என்ற உவமை, ஜோதிடக் கற்பனையால் முன்பு சொல்லப்பட்ட கோள் சகுனங்களையே நினைவூட்டுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜಾದ ಖರನ ಸೈನ್ಯವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೊರಟ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಘೋರವೂ ಅಮಂಗಳಕರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅದರ ಮೇಲೆ ಕತ್ತೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕೆಂಪಾದ, ಭೀಕರವಾಗಿ ಗುಡುಗುವ ಮಹಾಮೇಘವು ರಕ್ತದ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿತು. ರಕ್ತದ ಮಳೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯವಿನಾಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆ. ಅನಂತರ ಖರನ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳು ಹೂವುಗಳು ಹರಡಿದ್ದ ಸಮತಟ್ಟಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಕಾರಣವಾಗಿ ಮುಗ್ಗರಿಸಿ ಬಿದ್ದವು — ಎಡವಲು ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲದಲ್ಲೇ ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ. ಅನಂತರ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ಸುತ್ತ ಕಪ್ಪಾದ, ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಾದ ಪರಿವೇಷ (ಪ್ರಭಾವಲಯ) ಉಂಟಾಯಿತು, ಅದು ಅಲಾತಚಕ್ರದಂತಿತ್ತು — ಅಲಾತಚಕ್ರವೆಂದರೆ ಸುತ್ತಿಸಿದ ಕೊಳ್ಳಿಯಿಂದಾಗುವ ವೃತ್ತ. ಅನಂತರ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಮಹಾಕಾಯದ ಹದ್ದೊಂದು ಬಂದು ಖರನ ರಥದ ಚಿನ್ನದ ದಂಡವುಳ್ಳ ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿತು. ಧ್ವಜವು ವಿಜಯದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಕ್ಷಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕರ್ಕಶ ದನಿಯ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ವಿವಿಧ ವಿಕಾರ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಆಕಾಶದಿಂದ ಮಳೆ, ಅನಂತರ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುದುರೆಗಳ ಎಡವುವಿಕೆ, ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಿವೇಷ, ಅನಂತರ ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಆರ್ತನಾದ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮೇಲೆಯೂ ಕೆಳಗೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಇಡೀ ಪರಿಸರವನ್ನು ಭಯದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಸೈನ್ಯದ ವಿಶೇಷಣವಾದ ‘ಅಶಿವಮ್’ (ಅಮಂಗಳಕರ) ಎಂಬ ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದಿವ್ಯ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೌಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉತ್ಪಾತಗಳೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂರಕ್ಕೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಖರನ ಸೈನ್ಯವಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಘೋರವಾದ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ ನರಿಗಳು ಭೈರವಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಊಳಿಟ್ಟವು; ಅದು ಯಾತುಧಾನರಿಗೆ (ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ) ಅಮಂಗಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಮದಸ್ರವಿಸುವ ಆನೆಗಳಂತಿದ್ದ, ನೀರನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಹೊತ್ತ ಭಯಂಕರ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದವು — ಮದಸ್ರವಿಸುವ ಆನೆಗಳಂತಿರುವ ಮೋಡಗಳು ನೀರನ್ನೂ ರಕ್ತವನ್ನೂ ಹೊತ್ತು ಇಡೀ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದವು. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ, ದಟ್ಟವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿಯಿತು; ದಿಕ್ಕುಗಳಾಗಲಿ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಾಗಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹಸಿರಕ್ತದ ಬಣ್ಣದ ಪ್ರಭೆ ಹರಡಿತು, ಘೋರವಾದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಖರನ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು. ಭಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಕಂಕಪಕ್ಷಿಗಳೂ ನರಿಗಳೂ ಹದ್ದುಗಳೂ ಕಿರುಚಿದವು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ, ಘೋರದರ್ಶನದ ನರಿಗಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುವ ಮುಖಗಳಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಎದುರು ಊಳಿಟ್ಟವು. ಸೂರ್ಯನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಪರಿಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಕಬಂಧವೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಮಹಾಗ್ರಹವಾದ ಸ್ವರ್ಭಾನುವು (ರಾಹುವು) ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹಿಡಿದನು, ಗಾಳಿ ರಭಸದಿಂದ ಬೀಸಿತು, ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು. ಈ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆಲದಿಂದ ಆಕಾಶದತ್ತ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಬಂಧ’ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡದ ಆಕಾರದ ಚಿಹ್ನೆ, ಅದು ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯದ ಸೂಚಕ. ‘ಸ್ವರ್ಭಾನುಃ ಅಪರ್ವಣಿ’ (ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನ ರಾಹು) ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಯಂಕರ — ಗ್ರಹಣವು ಪರ್ವದಿನದಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವವಲ್ಲದ ದಿನ ಗ್ರಹಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಭಂಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೇವಲ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಋತದ (ವಿಶ್ವನಿಯಮದ) ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನರಿಗಳ ಜ್ವಾಲೆಯುಗುಳುವ ಮುಖವಾದರೋ ಕಾವ್ಯಕಲ್ಪನೆಯ ಶಿಖರ — ಕಾಡುಮೃಗಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹೊರಬರುವುದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉತ್ಪಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾತುಧಾನರಿಗೇ ಅಮಂಗಳಕರ ಎಂದು ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ರಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮಿಂಚುಹುಳುಗಳಂತಹ ಕಾಂತಿಯ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮೂಡಿದವು; ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡವು, ಕಮಲದ ಹೂವುಗಳು ಮುದುಡಿದವು. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದವಾದವು, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮೋಡದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ ಧೂಳು ಮೇಲೆದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಶಾರಿಕೆಗಳು (ಮೈನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು) ‘ಚೀಚೀಕೂಚೀ’ ಎಂದು ಕೂಗತೊಡಗಿದವು — ಪಕ್ಷಿಗಳ ವಿಕಾರವಾದ ಶಬ್ದವೂ ಉತ್ಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಉಲ್ಕೆಗಳೂ ಬಿದ್ದವು. ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯೂ ನಡುಗಿತು. ಹೀಗೆ ಪಂಚಭೂತಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ವಿಪರ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭೂಮಿ ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧೂಳು ಏಳುತ್ತದೆ, ತೇಜಸ್ಸು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ, ನೀರು ರಕ್ತಮಯವಾಗಿದೆ, ಆಕಾಶ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಖರನ ದೇಹವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ — ರಥದಲ್ಲಿದ್ದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಅವನ ಎಡತೋಳು ಅದುರಿತು, ಸ್ವರ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿತು; ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಬಾಹ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ದೇಹದ ನಿಮಿತ್ತಗಳತ್ತ ಸಾಗುವ ಈ ಗತಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ‘ವಿನಾ’ (ಇಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ರಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮರಗಳು, ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ಧೂಳು, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಂಪುಪ್ರಭೆ. ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷವಲ್ಲ, ಶಿಲ್ಪ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವದ ಭಂಗವೇ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಖರನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ತೋಳಿನ ಅದುರುವಿಕೆ, ಸ್ವರಭಂಗ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೀರು; ಇವುಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಡ ಅಂಗದ ಅದುರುವಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಧೀಮತಃ’ (ಬುದ್ಧಿವಂತನ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯಗರ್ಭಿತ — ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದವನು ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದನು, ಇವನಾದರೋ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅವನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನೋವೂ ಉಂಟಾಯಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ಮೋಹದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಇದು ಶೂರತೆಯಲ್ಲ, ಅಜ್ಞಾನವೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಎದ್ದಿದ್ದ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಆ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಖರನು ನಗುತ್ತ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬಲಶಾಲಿಯು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಂತೆ, ನನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಎದ್ದಿರುವ ಘೋರದರ್ಶನದ ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಾನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆಡವಬಲ್ಲೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಮರಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸನ ದರ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಬಲದಿಂದ ಮದಿಸಿದ ಆ ರಾಘವನನ್ನೂ ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂದಿರುಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನ ಈ ನುಡಿ ಹಿಂದೆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಪದ ಪರಿಣಾಮವೇ. ಖರನ ಈ ನುಡಿ ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಕೆಡವುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಗೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವ ಮಾತು. ಇದು ‘ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಅಲಂಕಾರವೇ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶದ ಸೂಚಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳುವವನು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನಮುಟ್ಟುವಂತಹದು — ಭಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಗು, ವಿವೇಕದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಪ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಖರನು ಜೋರಾಗಿ ನಗತೊಡಗಿದನು’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಕ್ಷುದ್ರನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಹಾದರ್ಪಿಯನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತ ರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಒದಗಿದೆಯೋ ಆ ನನ್ನ ತಂಗಿ ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿದು ಸಫಲಮನೋರಥಳಾಗಲಿ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪರಾಜಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ನಿಮಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಾನು ಮದಿಸಿದ ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ವಜ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ದೇವರಾಜನನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ, ಇನ್ನು ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಾನವರ ಮಾತೇನು?’ ಅವನ ಈ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಅತುಲವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿತು — ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗಿಯೂ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ಮೂಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಬಯಸುವ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವರೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಚಾರಣರೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು; ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೇಳಿದರು — ‘ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರೆಂದು ಮಾನ್ಯರಾದವರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ. ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ವಿಷ್ಣುವು ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಸುರರನ್ನು ಜಯಿಸಿದಂತೆ ರಾಘವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪೌಲಸ್ತ್ಯರಾದ ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಜಯಿಸಲಿ.’ ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಕುತೂಹಲಗೊಂಡು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು. ‘ಗತಾಯುಷಾಮ್’ (ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿದವರ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಫಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದಿಂದ ದೇವಪಕ್ಷದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಋಷಿ-ದೇವತೆಗಳ ಮಂಗಳಾಶಂಸನೆ ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ — ಇದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಯಾರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಸ್ತಿ’ (ಗೋ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಸುರವಿಜಯದೊಡನೆ ರಾಮನನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದು ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾವಪಾಶಿತಾ’ (ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತವಾದುದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಸೈನ್ಯದ ಹರ್ಷದೊಡನೆ ಸೇರಿ ಕರುಣವಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಹರ್ಷಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ಮರಣವನ್ನೇ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಖರನು ವೇಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ಹನ್ನೆರಡು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಹೊರಟರು — ಶ್ಯೇನಗಾಮಿ, ಪೃಥುಗ್ರೀವ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ವಿಹಂಗಮ, ದುರ್ಜಯ, ಕರವೀರಾಕ್ಷ, ಪರುಷ, ಕಾಲಕಾರ್ಮುಕ, ಹೇಮಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ಸರ್ಪಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ರುಧಿರಾಶನ. ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ, ಪ್ರಮಾಥ, ತ್ರಿಶಿರ — ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ನಾಲ್ವರು ದೂಷಣನನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯಂಕರ ವೇಗದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ಸೈನ್ಯವು, ಗ್ರಹಗಳ ಮಾಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ, ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಗ್ರಹಮಾಲೆ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನುಂಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸೈನ್ಯ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸೋಲಿಸಲಾರದು. ಹೀಗೆ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸರ್ಗವು ಸೈನ್ಯವು ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುವುದರೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅದೇ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡು ವೀರರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯ ನಾಲ್ವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಮೊದಲೇ ಅವರ ಪರಿಚಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಕಪಾಲ, ಸ್ಥೂಲಾಕ್ಷ, ಪ್ರಮಾಥರು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ತ್ರಿಶಿರನಾದರೋ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೆಸರುಗಳು ಕಥೆಯ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದ ಸೂತ್ರಧಾರಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ದೂಷಣನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದಾನೆ, ಖರನು ಮುಂದೆ — ಈ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಮಾಲಾ ಗ್ರಹಾಣಾಮ್’ (ಗ್ರಹಗಳ ಮಾಲೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಗ್ರಹೋತ್ಪಾತಗಳನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സജ്ജമായ ഖരസൈന്യം ഈ സർഗത്തിൽ പുറപ്പെടുന്നു; ആ ക്ഷണംമുതൽതന്നെ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു. പുറപ്പെട്ട ആ സൈന്യം ഘോരവും അമംഗളവുമായിരുന്നു; അതിനുമേൽ കഴുതയുടെ നിറമുള്ള, ഇരമ്പുന്ന ഒരു മഹാമേഘം ചോരവെള്ളം പെയ്യിച്ചു. ചോരമഴ പ്രാചീനകാവ്യങ്ങളിൽ സൈന്യനാശത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ അടയാളമാണ്. പിന്നെ ഖരന്റെ രഥത്തിൽ പൂട്ടിയ മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകൾ, പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ സമനിരപ്പായ രാജവീഥിയിൽ, കാരണമൊന്നുമില്ലാതെ വീണു — ഇടറിവീഴാൻ ഒരു കാരണവുമില്ലാത്തിടത്തുതന്നെ കുതിരകൾ ഇടറി എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ വിശേഷം. അനന്തരം സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു ചുറ്റും ചോരനിറമുള്ള അരികോടുകൂടിയ കറുത്ത ഒരു പരിവേഷം ഉണ്ടായി; അത് അലാതചക്രംപോലെയായിരുന്നു — ചുഴറ്റുന്ന തീക്കൊള്ളിയുടെ വൃത്തമാണ് അലാതചക്രം. പിന്നെ അതിഭീകരനായ ഒരു വലിയ കഴുകൻ വന്ന്, ഖരന്റെ രഥത്തിലെ സ്വർണദണ്ഡുള്ള ഉയർന്ന കൊടിമരത്തിൽ കയറിയിരുന്നു. കൊടി വിജയത്തിന്റെ അടയാളമാണ്; അതിൽത്തന്നെ മൃത്യുപക്ഷി ഇരിക്കുന്നു എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഭാവി നിർദേശിക്കുന്നു. ജനസ്ഥാനത്തിനടുത്ത് പരുഷശബ്ദമുള്ള മാംസഭോജികളായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഒത്തുകൂടി പലവിധം വികൃതനാദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ഉത്പാതങ്ങളുടെ ക്രമം ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ആകാശത്തുനിന്നു മഴ, പിന്നെ ഭൂമിയിൽ കുതിരകളുടെ ഇടർച്ച, പിന്നെ വീണ്ടും ആകാശത്തു പരിവേഷം, പിന്നെ കൊടിയിൽ കഴുകൻ, ഒടുവിൽ ഭൂമിയിൽ മൃഗപക്ഷികളുടെ ആർത്തനാദം. ഇങ്ങനെ ദൃഷ്ടിയെ മുകളിലേക്കും താഴേക്കും സഞ്ചരിപ്പിച്ച് കവി ചുറ്റുപാടു മുഴുവൻ ഭയംകൊണ്ടു നിറയ്ക്കുന്നു. ‘അശിവം’ (അമംഗളം) എന്ന പദം സൈന്യത്തിന്റെ വിശേഷണമായിരിക്കെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രാചീനശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇവയെല്ലാം ‘ദിവ്യം, ആന്തരിക്ഷം, ഭൗമം’ എന്നു മൂന്നുവിധം ഉത്പാതങ്ങളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; ആ മൂന്നിന്റെയും ഉദാഹരണങ്ങൾ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു കാണാം. ഖരന്റെ സൈന്യമാകട്ടെ ഇതെല്ലാം കണ്ടിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല.

ജ്വലിക്കുന്ന ദിക്കിൽ ഘോരരും വലിയ ശബ്ദമുള്ളവരുമായ കുറുക്കന്മാർ ഭൈരവസ്വരത്തിൽ ഓരിയിട്ടു; അതു യാതുധാനന്മാർക്ക് അമംഗളം സൂചിപ്പിച്ചു. പിന്നെ മദംപൊട്ടിയ ആനകളെപ്പോലെയുള്ള, ജലവും ചോരയും വഹിക്കുന്ന ഭീമമായ മേഘങ്ങൾ ആകാശത്തെ ആകാശമില്ലാത്തതാക്കി — മദജലമൊലിക്കുന്ന ആനകളെപ്പോലുള്ള മേഘങ്ങൾ വെള്ളവും ചോരയും വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശം മുഴുവൻ മൂടി. അനന്തരം ഘോരവും ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്നതും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ഇരുട്ട് ഉണ്ടായി; ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും വ്യക്തമായി തെളിഞ്ഞില്ല. സന്ധ്യാസമയമല്ലാതിരുന്നിട്ടും മുറിവിലെ നനഞ്ഞ ചോരയുടെ നിറമുള്ള പ്രഭ കാണപ്പെട്ടു; ഘോരമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഖരന്റെ നേർക്കുനിന്നു കരഞ്ഞു. കങ്കപ്പക്ഷികളും കുറുക്കന്മാരും കഴുകന്മാരും ഭയം വിളിച്ചറിയിച്ചുകൊണ്ടു കരഞ്ഞു; യുദ്ധത്തിൽ എന്നും അമംഗളം വരുത്തുന്ന, ഘോരദർശനകളായ കുറുക്കന്മാർ തീ തുപ്പുന്ന മുഖങ്ങളോടെ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കുനിന്ന് ഓരിയിട്ടു. സൂര്യന്റെ അടുത്ത് പരിഘംപോലെ തോന്നുന്ന ഒരു കബന്ധം കാണപ്പെട്ടു. മഹാഗ്രഹമായ സ്വർഭാനു (രാഹു) പർവമല്ലാത്ത ദിവസംതന്നെ സൂര്യനെ ഗ്രസിച്ചു; കാറ്റ് അതിവേഗത്തിൽ വീശി, സൂര്യൻ നിഷ്പ്രഭനായി. ഈ ഉത്പാതങ്ങളെല്ലാം ക്രമത്തിൽ ഭൂമിയിൽനിന്ന് ആകാശത്തേക്കു വർധിക്കുന്നവയായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘കബന്ധം’ എന്നത് ഇവിടെ ആകാശത്തു കാണപ്പെടുന്ന, തലയില്ലാത്ത ഉടലിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു ചിഹ്നമാണ്; ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ അതു മഹാഭയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘സ്വർഭാനു അപർവത്തിൽ’ എന്നതു വിശേഷിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — ഗ്രഹണം പർവദിനത്തിൽ മാത്രമേ സംഭവിക്കൂ; അതിനാൽ പർവമല്ലാത്ത ദിവസത്തെ ഗ്രഹണം പ്രകൃതിനിയമത്തിന്റെ ലംഘനംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി ഭയങ്കരദൃശ്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല വർണിക്കുന്നത്, ഋതനിയമത്തിന്റെതന്നെ വിപര്യാസം കാണിക്കുന്നു. കുറുക്കന്മാരുടെ തീ തുപ്പുന്ന മുഖമാകട്ടെ കാവ്യകല്പനയുടെ ശിഖരമാണ് — മൃഗങ്ങളുടെ വായിൽനിന്നു തീ പുറപ്പെടുന്നതു ലോകത്തിൽ കാണാറില്ല, എന്നാൽ ഉത്പാതകാലത്ത് എന്തും സംഭവിക്കാം. ഇവയെല്ലാം വിശേഷിച്ചും യാതുധാനന്മാർക്കുതന്നെയാണ് അമംഗളം എന്ന് കവി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു.

രാത്രിയല്ലാതിരുന്നിട്ടും മിന്നാമിനുങ്ങുകളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉദിച്ചുയർന്നു; താമരപ്പൊയ്കകളിൽ മത്സ്യങ്ങളും പക്ഷികളും ഒളിച്ചു, താമരപ്പൂക്കൾ കൂമ്പി. അതേ ക്ഷണത്തിൽ മരങ്ങൾ പൂവും കായും ഇല്ലാത്തവയായി; കാറ്റില്ലാതെതന്നെ മേഘംപോലെ ചുവന്ന പൊടി ഉയർന്നുപൊങ്ങി. അവിടെ മൈനകൾ ‘ചീചീകൂചീ’ എന്നു ചിലച്ചു — പക്ഷികളുടെ വികൃതശബ്ദവും ഉത്പാതങ്ങളിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നു. ഘോരശബ്ദത്തോടെ, കാണാൻ ഭയങ്കരമായ ഉൽക്കകൾ വീണു. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമിയും വിറച്ചു. ഇങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതങ്ങളിലെല്ലാം വിപര്യാസം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമി ഇളകുന്നു, കാറ്റില്ലാതെ പൊടി ഉയരുന്നു, തേജസ്സ് നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു, ജലം ചോരമയമാകുന്നു, ആകാശം ഇരുട്ടിനാൽ മൂടപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ഉത്പാതങ്ങൾ ഖരന്റെ ശരീരത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു — രഥത്തിലിരുന്ന് അലറുന്ന ബുദ്ധിമാനായ അവന്റെ ഇടത്തെ കൈ വിറച്ചു, സ്വരം ഇടറി; എല്ലായിടത്തും നോക്കുന്ന അവന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞൊഴുകി. ബാഹ്യനിമിത്തത്തിൽനിന്നു ശാരീരികനിമിത്തത്തിലേക്കുള്ള ഈ ഗതി കവിയുടെ കൗശലമാണ്. ‘വിനാ’ (കൂടാതെ) എന്ന പദം ഇവിടെ നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — രാത്രിയില്ലാതെ നക്ഷത്രങ്ങൾ, പൂവും കായുമില്ലാതെ മരങ്ങൾ, കാറ്റില്ലാതെ പൊടി, സന്ധ്യയില്ലാതെ പ്രഭ. ഈ പുനരുക്തി ദോഷമല്ല, ശില്പമാണ് — ഓരോ വസ്തുവും അതിന്റെ സ്വാഭാവികകാരണത്തിൽനിന്നു വിച്ഛിന്നമായിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു കാര്യകാരണഭാവത്തിന്റെതന്നെ ഭംഗമാണ്. ഒടുവിൽ ഖരന്റെ ശരീരത്തിൽ മൂന്നു ചിഹ്നങ്ങൾ — കൈയുടെ വിറയൽ, സ്വരഭംഗം, കണ്ണീർ; ഇടത്തെ അംഗങ്ങളുടെ സ്ഫുരണം മുതലായവ രൂപത്തിൽ ഇവ പുരുഷന് അനിഷ്ടസൂചകങ്ങളാണെന്നു ശാസ്ത്രത്തിൽ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ധീമതഃ’ (ബുദ്ധിമാന്റെ) എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ വ്യംഗ്യഗർഭമാണ് — ബുദ്ധിമാനായവൻ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ടു പിന്തിരിയും; ഇവനാകട്ടെ പിന്തിരിയുന്നില്ല.

അവന്റെ നെറ്റിയിലും വേദനയുണ്ടായി, എങ്കിലും മോഹത്താൽ അവൻ പിന്തിരിഞ്ഞില്ല — ‘മോഹാത്’ (മോഹത്താൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇതു ശൂരതയല്ല, അജ്ഞാനംതന്നെയാണെന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഉയർന്നുവന്ന, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ മഹോത്പാതങ്ങളെ നോക്കി ഖരൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘ഉയർന്നുവന്ന, കാണാൻ ഘോരമായ ഈ മഹോത്പാതങ്ങളെയെല്ലാം വീര്യംകൊണ്ട് ഞാൻ വകവയ്ക്കുന്നില്ല — ബലവാൻ ദുർബലരെ വകവയ്ക്കാത്തതുപോലെ. മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലും ഞാൻ വീഴ്ത്തും; ക്രുദ്ധനായാൽ മൃത്യുവിനെപ്പോലും ഞാൻ മരണധർമത്തോടു ചേർക്കും.’ മൃത്യുവിനെപ്പോലും കൊല്ലുമെന്ന ഈ അത്യുക്തി രാക്ഷസന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. പിന്നെ അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘ബലഗർവിതനായ ആ രാഘവനെയും സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെയും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കൊല്ലാതെ പിന്തിരിയാൻ ഞാൻ ഒരുക്കമല്ല.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ‘മടങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്നുതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഖരന്റെ ഈ വാക്ക് മുമ്പ് ശൂർപ്പണഖയുടെ തിരസ്കാരത്താൽ ജനിച്ച ക്രോധത്തിന്റെതന്നെ പരിണാമമാണ്. ഖരന്റെ ഈ ഉക്തി മൂന്നു പടികളിലൂടെ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം അവൻ ഉത്പാതങ്ങളെ അവഗണിക്കുന്നു, പിന്നെ നക്ഷത്രങ്ങളെ വീഴ്ത്തുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ മൃത്യുവിനെപ്പോലും കൊല്ലുമെന്ന്. ഇത് ‘അതിശയോക്തി’ എന്ന അലങ്കാരമാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ ആ അലങ്കാരംതന്നെ രാക്ഷസന്റെ വിനാശത്തിന്റെ സൂചകമാണ്, കാരണം മൃത്യുവിനെപ്പോലും ജയിക്കുമെന്നു പറയുന്നവൻ മൃത്യുവിന്റെ തൊട്ടടുത്തുതന്നെയാണ്. ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ചിരി, വിവേകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു ദർപ്പം. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ഖരൻ ഉറക്കെയുറക്കെ ചിരിക്കാൻ തുടങ്ങി’ എന്നുതന്നെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. വാല്മീകി ശത്രുവിനെപ്പോലും ക്ഷുദ്രനായി കാണിക്കുന്നില്ല; മഹാദർപ്പിയായി കാണിച്ചുകൊണ്ട് രാമന്റെ വിജയത്തെ കൂടുതൽ മഹത്താക്കുന്നു.

അവൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ആരുടെ നിമിത്തമാണോ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഈ വിപത്തുണ്ടാകുന്നത്, ആ എന്റെ സഹോദരി അവരുടെ ചോര കുടിച്ച് ആഗ്രഹം സഫലമാക്കട്ടെ. യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിടത്തും എനിക്കു മുമ്പു പരാജയം ഉണ്ടായിട്ടില്ല; ഇതു നിങ്ങൾക്കു പ്രത്യക്ഷമാണ്, ഞാൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല. ക്രുദ്ധനായാൽ മദിച്ച ഐരാവതത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന, വജ്രം കൈയിലേന്തിയ ദേവരാജനെപ്പോലും യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊല്ലും; പിന്നെ ആ രണ്ടു മനുഷ്യരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ അവന്റെ ഈ ഗർജനം കേട്ട്, മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസമഹാസൈന്യം അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി — ‘മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഹർഷിക്കുന്നു’ എന്ന വിരോധത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ മൂഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ യുദ്ധം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരോടൊപ്പം ഒത്തുകൂടി; ഒത്തുചേർന്ന ആ പുണ്യകർമാക്കൾ പരസ്പരം പറഞ്ഞു: ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും ലോകങ്ങളിൽ സമ്മതരായവർക്കും സ്വസ്തി ഭവിക്കട്ടെ. ചക്രം കൈയിലേന്തിയ വിഷ്ണു എല്ലാ അസുരശ്രേഷ്ഠന്മാരെയും ജയിച്ചതുപോലെ രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ പൗലസ്ത്യരായ നിശാചരന്മാരെ ജയിക്കട്ടെ.’ ഇതും മറ്റു പലതും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് പരമർഷിമാരും, കൗതുകം ജനിച്ച് വിമാനങ്ങളിൽ നിന്ന ദേവതകളും, ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യത്തെ അവിടെ കണ്ടു. ‘ഗതായുഷാം’ (ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവരുടെ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലം മുൻകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി ദൃഷ്ടിയെ രാക്ഷസപക്ഷത്തുനിന്നു ദേവപക്ഷത്തേക്കു തിരിക്കുന്നു. യുദ്ധം തുടങ്ങുംമുമ്പുതന്നെ ഋഷിമാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും മംഗളാശംസ എന്നതു രാമായണത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ് — ഇതിലൂടെ ധർമം ആരുടെ പക്ഷത്താണെന്നു വായനക്കാരൻ സംശയമില്ലാതെ അറിയുന്നു. ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സ്വസ്തി’ എന്ന വാക്യം രാക്ഷസവധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യജ്ഞരക്ഷയും ധർമരക്ഷയും. വിഷ്ണുവിന്റെ അസുരവിജയത്തോടുള്ള രാമന്റെ ഉപമയും, രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്ന് ഇവിടെ ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുപാശാവപാശിതാ’ (മൃത്യുപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട) എന്ന വിശേഷണം സൈന്യത്തിന്റെ ഹർഷത്തോടു ചേർന്ന് കരുണമായ ഒരു വ്യംഗ്യം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഹർഷിക്കുന്നവർ സ്വന്തം മരണത്തെത്തന്നെയാണ് അഭിനന്ദിക്കുന്നത്.

രഥത്തിൽ ഖരൻ വേഗത്തിൽ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിലേക്കു കുതിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാവീര്യന്മാരായ പന്ത്രണ്ടു രാക്ഷസന്മാർ അവനു ചുറ്റുമായി പുറപ്പെട്ടു — ശ്യേനഗാമി, പൃഥുഗ്രീവൻ, യജ്ഞശത്രു, വിഹംഗമൻ, ദുർജയൻ, കരവീരാക്ഷൻ, പരുഷൻ, കാലകാർമുകൻ, ഹേമമാലി, മഹാമാലി, സർപ്പാസ്യൻ, രുധിരാശനൻ. മഹാകപാലൻ, സ്ഥൂലാക്ഷൻ, പ്രമാഥൻ, ത്രിശിരസ്സ് — സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിന്ന ഈ നാലുപേർ ദൂഷണനെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഭയങ്കരവേഗമുള്ളതും യുദ്ധം കാംക്ഷിക്കുന്നതും അതിദാരുണവുമായ ആ രാക്ഷസവീരസേന, ഗ്രഹങ്ങളുടെ മാല ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെയെന്നപോലെ, ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരെയും പെട്ടെന്നു സമീപിച്ചു. ഉപമ ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമാണ് — ഗ്രഹമാല ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെ ചുറ്റുന്നു, എന്നാൽ ഗ്രസിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ഈ സൈന്യം രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ വളയുന്നു, എന്നാൽ അഭിഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഉത്പാതങ്ങളോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം സൈന്യം ആശ്രമത്തിനടുത്തെത്തുന്നതോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഇതേ ഉത്പാതങ്ങൾ കാണുന്നു. പന്ത്രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും നാലു സേനാമുഖ്യരുടെയും പേരെടുത്തുപറയൽ ഇവിടെ വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല; ഇവരിൽ പലരും തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ കവി മുൻകൂട്ടി അവരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. മഹാകപാലനും സ്ഥൂലാക്ഷനും പ്രമാഥനും ഇരുപത്താറാം സർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു; ത്രിശിരസ്സാകട്ടെ ഇരുപത്തേഴാം സർഗത്തിൽ രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ പേരുകൾ കഥയുടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഖണ്ഡത്തിന്റെ സൂത്രധാരന്മാരാകുന്നു. സേനാപതിയായ ദൂഷണൻ പിന്നിലും ഖരൻ മുന്നിലും — ഈ വ്യൂഹരചനയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗ്രഹങ്ങളുടെ മാല’ എന്ന ഉപമ ജ്യോതിഷകല്പനയിലൂടെ മുമ്പു പറഞ്ഞ ഗ്രഹോത്പാതങ്ങളെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

Khara's army, made ready in the previous sarga, now sets out, and at that very moment ill omens begin. The host that marched was dreadful and inauspicious — a word that announces the outcome at the very start — and above it a great tumultuous cloud, grey as a donkey, rained down water of blood; a rain of blood is a well-known sign of an army's destruction in the old poems. Then the swift horses yoked to Khara's chariot stumbled and fell for no reason on the level, flower-strewn royal road; the point is that they fell where there was nothing to stumble on. A halo appeared around the sun's disc, dark and rimmed with blood, like the circle traced by a whirling firebrand. Then a huge and most dreadful vulture came and settled on the tall banner with its golden staff, gripping it fast; the banner is the sign of victory, and by having the bird of death perch on it the poet points to the army's fate. And near Janasthāna the harsh-voiced beasts and birds that eat flesh gathered and set up all kinds of discordant cries. Notice the order of the portents: first rain from the sky, then the horses stumbling on the ground, then the halo in the sky again, then the vulture on the banner, and finally the cries of beasts and birds on the earth. So the poet moves our gaze up and down and fills the whole scene with dread. The ancient treatises count portents of three kinds — of heaven, of the middle air and of the earth — and here examples of all three appear together. Yet Khara's army, seeing all this, did not stop.

In the blazing quarter the dreadful, loud-voiced she-jackals howled a terrifying cry that boded ill for the rākṣasas. Fearsome rainclouds like elephants in rut, carrying water and blood, covered the sky so completely that there seemed to be no sky at all. A thick, hair-raising darkness came on, and neither the quarters nor the directions between them could be clearly seen. A glow the colour of cloth soaked in blood appeared, though it was not the hour of twilight, and dreadful beasts and birds cried out facing Khara. Herons, jackals and vultures screeched, announcing danger, and the she-jackals, always bringers of ill in war and terrible to see, howled at the army with flames pouring from their mouths — the height of poetic fancy, for beasts do not breathe fire, but in a time of portents anything can happen. A headless trunk like an iron bar was seen close to the sun, a sign held to foretell great terror. The great planet Svarbhānu seized the sun though it was not the day of an eclipse; the wind blew hard and the sun lost its light. An eclipse comes only at the conjunction, so an eclipse at any other time means the very order of nature has broken. So the poet does not merely describe frightful sights; he shows the law of the cosmos itself overturned. And again and again he says that all these boded ill for the rākṣasas in particular.

Stars rose though it was not night, glimmering like fireflies; in the lotus pools the fish and birds hid themselves and the lotuses closed. At that same moment the trees stood bare of flowers and fruit, and dust red as a raincloud rose though there was no wind. The mynah birds kept up a shrill ‘cīcī, kūcī’, for even a strange cry of birds counts among the portents; meteors fell with a roar, terrible to see; and the earth itself shook with its mountains, woods and forests. So a disturbance is shown in all five elements: the earth quakes, dust rises without wind, fire loses its light, the waters turn to blood, and the sky is shrouded in darkness. The word ‘without’ recurs — stars without night, trees without fruit and flower, dust without wind, a glow without twilight — and the repetition is no fault but design, showing each thing cut off from its natural cause, which is the breaking of cause and effect itself. At last the omens settled on Khara's own body: as that clever one stood roaring in his chariot, his left arm trembled, his voice failed him, and as he looked all around his eyes filled with tears. This movement from outward signs to signs in the body is the poet's craft; the tradition counts such things, the trembling of the left side and the like, as warnings of misfortune to a man. And to call him ‘clever’ here is ironic: a clever man would have turned back on seeing such signs, but he did not.

A pain rose in his forehead too, yet in his delusion he did not turn back — the word makes clear that this was not courage but ignorance. Seeing those great, hair-raising portents, Khara laughed and said to all the rākṣasas: ‘All these great portents, dreadful as they look, I take no account of, so great is my strength, as a strong man takes no account of the weak. With my sharp arrows I could bring the very stars down from the sky; in my fury I could make Death himself subject to death. Until I have killed with my sharp arrows Rāghava, swollen with strength, and his brother Lakṣmaṇa, I have no wish to turn back.’ His boast rises in three steps: first he dismisses the portents, then vows to bring down the stars, and at last to kill Death himself. That last is the height of a rākṣasa's arrogance, and the very exaggeration foretells his ruin, for one who talks of conquering Death stands close beside it. His laughing is especially telling — laughter in place of fear, pride in place of judgement. His words were the fruit of the anger kindled earlier by Śūrpaṇakhā's scorn. Vālmīki does not make the enemy contemptible; by showing him hugely proud he makes Rāma's victory greater.

He went on: ‘Let my sister, for whose sake the ruin of Rāma and Lakṣmaṇa has come, have her wish and drink their blood. Never yet have I been defeated in any battle — you have seen it for yourselves; I tell no lie. In my anger I would kill in battle even the king of the gods, thunderbolt in hand, riding his rutting Airāvata — how much more these two men!’ Hearing that roar, the great rākṣasa army, already caught in the noose of death, felt a joy beyond compare; by that contrast — rejoicing while bound for death — the poet shows their folly, and a grim pathos, since those who rejoiced were welcoming their own deaths. Then, eager to watch the battle, there gathered the great-souled seers, gods and gandharvas, siddhas and cāraṇas, and meeting there, those doers of holy deeds said to one another: ‘May it be well with the cows and the brāhmaṇas and with all who are honoured in the worlds. As Viṣṇu with the discus in his hand conquered all the foremost asuras, so may Rāghava conquer these Paulastya night-rangers in battle.’ Saying this and much more, the great seers and the gods standing in their aerial cars, full of curiosity, looked upon the army of those rākṣasas whose lives were already spent — with that single word the poet announces the battle's outcome in advance. Here he turns our view from the rākṣasas' side to the side of the gods. The blessings of seers and gods before the battle are a familiar pattern of the Rāmāyaṇa, and they leave the reader in no doubt which side holds dharma; ‘may it be well with the cows and the brāhmaṇas’ names the purpose of slaying the rākṣasas — the protection of sacrifice and of dharma. And the comparison of Rāma with Viṣṇu conquering the asuras plainly hints that Rāma is Viṣṇu's incarnation.

Khara in his chariot sped out from the head of his army. Around him went twelve rākṣasas of great might — Śyenagāmī, Pṛthugrīva, Yajñaśatru, Vihaṃgama, Durjaya, Karavīrākṣa, Paruṣa, Kālakārmuka, Hemamālī, Mahāmālī, Sarpāsya and Rudhirāśana — while four others, Mahākapāla, Sthūlākṣa, Pramātha and Triśiras, at the front of the army, followed behind Dūṣaṇa. So the order of battle is hinted at too, with Khara in front and Dūṣaṇa, the commander, behind. These names are not a mere list: many of these warriors will be killed by Rāma in the sargas that follow, so the poet introduces them in advance, and they become the threads of the coming story. Then that army of rākṣasa heroes, fearfully swift, hungry for battle and utterly merciless, suddenly came upon the two princes, as a garland of planets closes around the moon and the sun. The image is subtle: the planets surround the moon and sun but do not swallow them, and so this army would encircle Rāma and Lakṣmaṇa without being able to overcome them; it also recalls the portents among the planets told earlier. So this sarga, which began with omens, ends with the army drawing near the hermitage, and in the next Rāma sees those same omens.