पूर्वसर्गे शूर्पणखया बहुशः तिरस्कृतः खरः अस्मिन् सर्गे प्रतिवचनं ददाति। सः शूरः सन् राक्षसानां मध्ये स्वनाम्नः अपि खरतरं कठोरतरं वचः उवाच। ‘तव अपमानात् प्रभवः अयं मम अतुलः क्रोधः; समुद्रस्य उत्थितं लवणाम्भः इव एषः धारयितुं न शक्यते’ इति सः वदति। अत्र उपमा सूक्ष्मा — यथा वेगेन उत्थितं समुद्रजलं न केनापि निवार्यते, तथा अयं क्रोधः अपि। ततः सः रामं तृणवत् गणयति — ‘वीर्यदृष्ट्या अहं रामं न गणयामि; सः मानुषः क्षीणजीवितः, आत्मनः दुश्चरितैः एव हतः सन् अद्य प्राणान् विमोक्ष्यते।’ भगिनीं प्रति सः आश्वासयति — ‘एषः बाष्पः संध्रियताम्, सम्भ्रमः च विमुच्यताम्; अहं रामं भ्रात्रा सह यमसादनं नयामि। परश्वधेन हतस्य मन्दप्राणस्य भूतले पतितस्य रामस्य उष्णं रक्तं रुधिरं त्वं पास्यसि, हे राक्षसि।’ एतत् वचनं श्रुत्वा सा सम्प्रहृष्टा जाता, पुनः च मौर्ख्यात् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं प्रशशंस। ‘मौर्ख्यात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं सूचयति यत् एषा प्रशंसा मूढतामूलका, यतः खरस्य एषा प्रतिज्ञा तस्य एव विनाशस्य कारणं भविष्यति। ‘खरः खरतरं वचः’ इति अत्र नाम्नः अर्थेन श्लेषः — खरनामा राक्षसः खरात् अपि खरतरं वदति। ‘यमसादनं नयामि’ इति प्रतिज्ञा च अन्ते स्वयम् एव तं प्रति परिणमते। रक्तपानप्रतिज्ञा च राक्षसस्वभावस्य अनुरूपा, तथापि सा भगिन्याः शोकं शमयितुम् एव उक्ता।

तया प्रथमं परुषितः पुनः च प्रशंसितः खरः तदा दूषणं नाम स्वसेनापतिम् आभाषत। ‘मम चित्तानुवर्तिनां समरेषु अनिवर्तिनां भीमवेगानां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां सन्नाहं कारय’ इति सः आदिशति। तेषां वर्णनम् अपि भयङ्करम् — ते नीलजीमूतवर्णाः, लोकहिंसया एव विहरन्तः, सर्वोद्योगेन उदीर्णाः च। ‘हे सौम्य, तेषां राक्षसानां सर्वं सन्नाहं कारय’ इति उक्त्वा सः आत्मनः अपि सज्जताम् आदिशति — ‘मम रथं शीघ्रम् उपस्थापय, धनूंषि च, चित्रान् शरान्, खड्गान्, विविधाः शिताः शक्तीः च।’ अन्ते सः स्वस्य अभिलाषं प्रकटयति — ‘महात्मनां पौलस्त्यानां राक्षसानाम् अग्रे एव निर्यातुम् इच्छामि; रणकोविदः अहं दुर्विनीतस्य रामस्य वधार्थं गच्छामि।’ ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम् — क्रूरकर्मणि नियोज्यमानः अपि सेनापतिः मधुरेण सम्बोधनेन एव सम्बोध्यते, इति राजनीतेः शैली। ‘चतुर्दश सहस्राणि’ इति सङ्ख्या अत्र प्रथमं निर्दिष्टा, सा च कथायाः अन्ते पुनः आवर्तते — एकेन रामेण तावन्तः निहताः इति षड्विंशे सर्गे कथ्यते। अतः इयं सङ्ख्या कथायाः प्रधानं मापदण्डम्। सेनापतेः नाम ‘दूषणः’ इति अपि सार्थकम् — यः परान् दूषयति सः।

इति तस्य ब्रुवाणस्य एव दूषणः सूर्यवर्णं महारथं निवेदितवान्, यः सदश्वैः शबलैः युक्तः आसीत्। ततः कविः रथस्य विस्तृतं वर्णनं करोति — सः मेरुशिखराकारः, तप्तकाञ्चनभूषणः, हेमचक्रः, असम्बाधः विशालः, वैदूर्यमयकूबरः च आसीत्। तस्य उपरि काञ्चनमयैः मत्स्यैः पुष्पैः द्रुमैः शैलैः चन्द्रसूर्यैः माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैः ताराभिः च चित्राणि विरचितानि आसन्। सः ध्वजेन निस्त्रिंशेन च सम्पन्नः, वरकिंकिणीभिः भूषितः, सदश्वैः युक्तः च। तादृशं रथं सः खरः अमर्षात् आरुरोह। अत्र द्रष्टव्यम् — यत् रथे माङ्गल्यानि चिह्नानि मुद्रितानि, तत्र एव आरूढः खरः अमङ्गलं गच्छति; मङ्गलचिह्नैः शोभितः रथः तस्य अन्तिमः रथः भविष्यति इति कविना व्यङ्ग्यरूपेण सूचितम्। सूर्यवर्णत्वम् अपि रामतेजसा अभिभवनीयं तेजः एव सूचयति। रथवर्णनम् इदं वाल्मीकेः ‘अलङ्कारप्रचुरा’ शैली दर्शयति — मणयः, काञ्चनम्, पक्षिणः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च एकत्र मिलित्वा रथं समग्रं ब्रह्माण्डम् इव कुर्वन्ति। तादृशे रथे आरूढः खरः स्वयं तु क्षुद्रः एव। ‘अमर्षात् आरुरोह’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सः शान्तचित्तेन न, अपि तु क्रोधवशेन एव रथम् आरूढवान्।

रथैः चर्मभिः आयुधैः ध्वजैः च सम्पन्नं तत् महत् सैन्यं प्रेक्ष्य खरः दूषणः च सर्वान् राक्षसान् ‘निर्यात’ इति अब्रुवन्। ततः घोरैः चर्मभिः आयुधैः ध्वजैः च उपलक्षितं तत् राक्षससैन्यं महानादं महाजवं च सत् जनस्थानात् निर्जगाम। अनन्तरं कविः तेषाम् आयुधानां सूचीम् एव प्रस्तौति — मुद्गराः, पट्टिशाः, शूलाः, सुतीक्ष्णाः परश्वधाः, हस्तस्थाः भ्राजमानाः खड्गाः चक्राणि तोमराः च; शक्तयः, घोराः परिघाः, अतिमात्राणि कार्मुकाणि, गदाः असयः मुसलानि वज्राणि च — सर्वाणि गृहीतानि भीमदर्शनानि च आसन्। एवं सुघोराणां खरचित्तानुवर्तिनां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि जनस्थानात् निर्यातानि। आयुधानाम् एषा दीर्घा गणना केवलं शोभार्था न; सा पाठकस्य मनसि सेनायाः विशालतां स्थापयति, येन एकाकिनः रामस्य आगामी विजयः अधिकम् आश्चर्यजनकः प्रतिभाति। ‘घोरचर्मायुधध्वजम्’ इति विशेषणं द्विः प्रयुक्तम् — प्रथमं खरदूषणयोः दृष्टौ, ततः सेनायाः निर्गमने; एतेन पुनरुक्त्या कविः सेनायाः भीषणतां दृढीकरोति। आयुधानां नामानि षोडशाधिकानि अत्र गणितानि, यत् वाल्मीकेः शस्त्रज्ञानम् अपि प्रकटयति।

तान् भीमदर्शनान् राक्षसान् निर्धावतः दृष्ट्वा खरस्य रथः अपि किंचित् अनन्तरं जगाम — प्रथमं सेना, पश्चात् सेनापतिः इति क्रमः। ततः सारथिः खरस्य मतम् आज्ञाय तान् शबलान् तप्तकाञ्चनभूषितान् अश्वान् पर्यचोदयत्। चोदितः सः रिपुघातिनः खरस्य रथः शीघ्रं गच्छन् स्वशब्देन दिशः सप्रदिशः च अपूरयत्। अन्तिमः श्लोकः तु दीर्घवृत्तेन रचितः — प्रवृद्धमन्युः खरस्वनः खरः अन्तकः इव रिपोः वधार्थं त्वरितः सन्, उन्नदन् पुनः सारथिम् अचूचुदत्; सः महाबलः अश्मवर्षवान् मेघः इव आसीत्। ‘अश्मवर्षवान् मेघः’ इति उपमया कविः खरस्य गर्जनं तस्य च क्रौर्यं युगपत् दर्शयति — मेघः जलं वर्षति, अयं तु पाषाणान्। एवं सर्वसज्जः खरः पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितः, अग्रिमे च सर्गे मार्गे अशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘निशाम्य तं रथगतम्’ इति द्वौ अर्धश्लोकौ अधिकौ, ये गीताप्रेस-पाठे न विद्येते; तेन वुल्गेटे राक्षसानां परिवेष्टनदृश्यं लुप्तम्। सर्गान्ते ‘अन्तकः इव’ इति उपमा खरस्य एव अन्तं सूचयति इति ध्वनिः।

గత సర్గలో శూర్పణఖ చేత అనేక విధాల తిరస్కరించబడిన ఖరుడు ఈ సర్గలో బదులిస్తాడు. శూరుడైన అతడు రాక్షసుల మధ్య తన పేరు కంటే కూడా పరుషమైన, కఠినమైన మాట పలికాడు. ‘నీకు జరిగిన అవమానం నుండి పుట్టిన ఈ నా సాటిలేని కోపం, పొంగిన సముద్రపు ఉప్పునీటిలా, నిగ్రహించడం సాధ్యం కాదు’ అని అతడు అంటాడు. ఇక్కడ ఉపమ సూక్ష్మమైనది — వేగంతో పొంగిన సముద్రజలాన్ని ఎవరూ అడ్డుకోలేనట్లే, ఈ కోపాన్ని కూడా. తరువాత అతడు రాముణ్ణి గడ్డిపోచలా లెక్కిస్తాడు — ‘పరాక్రమం దృష్ట్యా నేను రాముణ్ణి లెక్కచేయను; ఆయువు తీరిన ఆ మనిషి తన దుశ్చరితల వల్లనే హతుడై ఈరోజు ప్రాణాలు విడుస్తాడు.’ సోదరిని అతడు ఊరడిస్తాడు — ‘ఈ కన్నీళ్ళు ఆపుకో, కలవరం విడిచిపెట్టు; రాముణ్ణి సోదరునితో సహా యమసదనానికి పంపుతాను. గండ్రగొడ్డలితో కొట్టబడి, మందప్రాణుడై నేల మీద పడిన రాముని వేడి ఎర్రని రక్తాన్ని, రాక్షసీ, నువ్వు తాగుతావు.’ ఈ మాట విని ఆమె ఎంతో సంతోషించింది, మళ్ళీ మూర్ఖత్వంతో రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన సోదరుణ్ణి ప్రశంసించింది. ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వంతో) అనే పదంతో ఈ ప్రశంస మూఢత్వమూలకమని కవి స్పష్టంగా సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే ఖరుని ఈ ప్రతిజ్ఞే అతని వినాశనానికి కారణమవుతుంది. ‘ఖరః ఖరతరం వచః’ అనే చోట పేరు అర్థంతో శ్లేష ఉంది — ఖరుడు (పరుషుడు) అనే పేరు గల రాక్షసుడు ఖరం కంటే కూడా పరుషంగా మాట్లాడతాడు. ‘యమసదనానికి పంపుతాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ చివరకు అతని మీదికే తిరుగుతుంది. రక్తపాన ప్రతిజ్ఞ రాక్షసస్వభావానికి తగినదే, అయినా అది సోదరి శోకాన్ని శమింపజేయడానికే చెప్పబడింది.

ఆమె చేత మొదట కఠినంగా నిందించబడి, తరువాత ప్రశంసించబడిన ఖరుడు అప్పుడు దూషణుడు అనే తన సేనాపతిని పిలిచాడు. ‘నా మనసును అనుసరించే, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని, భయంకరమైన వేగం గల పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులను సిద్ధం చేయించు’ అని అతడు ఆదేశిస్తాడు. వారి వర్ణన కూడా భయంకరమైనదే — వారు నల్లమేఘాల రంగు గలవారు, లోకహింసతోనే విహరించేవారు, సర్వోద్యోగంతో ఉద్రేకించినవారు. ‘సౌమ్యుడా, ఆ రాక్షసులందరినీ పూర్తిగా సిద్ధం చేయించు’ అని చెప్పి అతడు తన సన్నద్ధతను కూడా ఆదేశిస్తాడు — ‘నా రథాన్ని త్వరగా తీసుకురా, ధనుస్సులనూ, చిత్రమైన బాణాలనూ, ఖడ్గాలనూ, రకరకాల పదునైన శక్తులనూ.’ చివరగా అతడు తన కోరికను వెల్లడిస్తాడు — ‘మహాత్ములైన పౌలస్త్యులైన రాక్షసుల ముందు నేనే బయలుదేరాలనుకుంటున్నాను; యుద్ధకోవిదుడనైన నేను దుర్వినీతుడైన రాముని వధ కోసం వెళ్తున్నాను.’ ‘సౌమ్య’ అనే సంబోధనను ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్రూరకర్మలో నియోగించబడుతున్నా సేనాపతి మధురమైన సంబోధనతోనే పిలవబడతాడు, ఇది రాజనీతి శైలి. ‘పద్నాలుగు వేలు’ అనే సంఖ్య ఇక్కడ మొదటిసారి నిర్దేశించబడింది, అది కథ చివర మళ్ళీ వస్తుంది — ఒక్క రాముని చేత అంతమంది చంపబడ్డారని ఇరవై ఆరవ సర్గలో చెప్పబడుతుంది. కాబట్టి ఈ సంఖ్య కథకు ప్రధాన కొలమానం. సేనాపతి పేరు ‘దూషణుడు’ అనేది కూడా సార్థకం — ఇతరులను దూషించేవాడు.

అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగానే దూషణుడు చక్కని చిత్రవర్ణపు గుర్రాలు కట్టిన సూర్యవర్ణ మహారథాన్ని తెచ్చి నివేదించాడు. తరువాత కవి రథాన్ని విస్తృతంగా వర్ణిస్తాడు — అది మేరుశిఖరం ఆకారంలో, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలతో, బంగారు చక్రాలతో, ఇరుకు లేకుండా విశాలంగా, వైడూర్యమయమైన కూబరంతో (నొగతో) ఉంది. దాని మీద బంగారంతో చేసిన చేపలు, పువ్వులు, చెట్లు, పర్వతాలు, చంద్రసూర్యులు, మంగళచిహ్నాలు, పక్షిసమూహాలు, నక్షత్రాలతో చిత్రాలు రచించబడ్డాయి. అది ధ్వజంతో, ఖడ్గంతో సంపన్నమై, శ్రేష్ఠమైన చిరుగంటలతో అలంకరించబడి, చక్కని గుర్రాలతో కూడి ఉంది. అలాంటి రథాన్ని ఆ ఖరుడు అసహనంతో ఎక్కాడు. ఇక్కడ గమనించాలి — రథం మీద మంగళచిహ్నాలు ముద్రించబడి ఉన్నాయి, అక్కడే ఎక్కిన ఖరుడు అమంగళం వైపు వెళ్తున్నాడు; మంగళచిహ్నాలతో శోభించే రథం అతని చివరి రథం అవుతుందని కవి వ్యంగ్యంగా సూచించాడు. సూర్యవర్ణత్వం కూడా రాముని తేజస్సుకు లొంగిపోయే తేజస్సునే సూచిస్తుంది. ఈ రథవర్ణన వాల్మీకి ‘అలంకారప్రచుర’ శైలిని చూపిస్తుంది — మణులు, బంగారం, పక్షులు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు ఒకేచోట కలిసి రథాన్ని సమగ్ర బ్రహ్మాండంలా చేస్తాయి. అలాంటి రథం ఎక్కిన ఖరుడు మాత్రం స్వయంగా క్షుద్రుడే. ‘అమర్షాత్ ఆరురోహ’ (అసహనంతో ఎక్కాడు) అనే పదంతో అతడు శాంతచిత్తంతో కాక, కోపానికి లోనై రథం ఎక్కాడని కవి సూచిస్తాడు.

రథాలతో, డాళ్ళతో, ఆయుధాలతో, ధ్వజాలతో సంపన్నమైన ఆ గొప్ప సైన్యాన్ని చూసి ఖరుడూ దూషణుడూ రాక్షసులందరితో ‘బయలుదేరండి’ అన్నారు. తరువాత ఘోరమైన డాళ్ళతో, ఆయుధాలతో, ధ్వజాలతో గుర్తించబడే ఆ రాక్షససైన్యం పెద్ద నాదంతో, గొప్ప వేగంతో జనస్థానం నుండి బయలుదేరింది. తరువాత కవి వారి ఆయుధాల జాబితానే ప్రస్తావిస్తాడు — ముద్గరాలు, పట్టిసాలు, శూలాలు, మిక్కిలి పదునైన గండ్రగొడ్డళ్ళు, చేతిలో మెరిసే ఖడ్గాలు, చక్రాలు, తోమరాలు; శక్తులు, ఘోరమైన పరిఘలు, అతి పెద్ద ధనుస్సులు, గదలు, కత్తులు, ముసలాలు, వజ్రాలు — అన్నీ చేత పట్టబడి, చూడటానికి భయంకరంగా ఉన్నాయి. ఇలా మిక్కిలి ఘోరమైన, ఖరుని మనసును అనుసరించే పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులు జనస్థానం నుండి బయలుదేరారు. ఆయుధాల ఈ దీర్ఘమైన గణన కేవలం శోభ కోసం కాదు; అది పాఠకుని మనసులో సేన విశాలతను నిలుపుతుంది, దానితో ఒంటరి రాముని రాబోయే విజయం మరింత ఆశ్చర్యకరంగా కనిపిస్తుంది. ‘ఘోరచర్మాయుధధ్వజమ్’ (ఘోరమైన డాళ్ళూ ఆయుధాలూ ధ్వజాలూ గల) అనే విశేషణం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట ఖరదూషణుల దృష్టిలో, తరువాత సేన బయలుదేరేటప్పుడు; ఈ పునరుక్తితో కవి సేన భీషణతను దృఢం చేస్తాడు. ఇక్కడ పదహారు కంటే ఎక్కువ ఆయుధాల పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి, అది వాల్మీకి శస్త్రజ్ఞానాన్ని కూడా వెల్లడిస్తుంది.

భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసులు పరుగెత్తడం చూసి ఖరుని రథం కూడా కొంచెం తరువాత బయలుదేరింది — మొదట సేన, తరువాత సేనాపతి అనే క్రమం. తరువాత సారథి ఖరుని అభిప్రాయం గ్రహించి, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన ఆ చిత్రవర్ణపు గుర్రాలను అదిలించాడు. అదిలించబడిన శత్రుఘాతి అయిన ఖరుని ఆ రథం వేగంగా వెళ్తూ తన శబ్దంతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ నింపింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — పెరిగిన కోపంతో, కఠినమైన స్వరంతో ఖరుడు యమునిలా శత్రువధకై తొందరపడుతూ, గర్జిస్తూ మళ్ళీ సారథిని అదిలించాడు; ఆ మహాబలుడు రాళ్ళవాన కురిపించే మేఘంలా ఉన్నాడు. ‘రాళ్ళవాన కురిపించే మేఘం’ అనే ఉపమతో కవి ఖరుని గర్జననూ అతని క్రౌర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు — మేఘం నీటిని కురిపిస్తుంది, ఇతడు రాళ్ళను. ఇలా పూర్తిగా సన్నద్ధుడైన ఖరుడు పంచవటి వైపు బయలుదేరాడు, తరువాతి సర్గలో దారిలో అశుభ నిమిత్తాలు కనిపిస్తాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ‘నిశామ్య తం రథగతమ్’ (రథంలో ఉన్న అతనిని చూసి) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు అదనంగా ఉన్నాయి, అవి గీతాప్రెస్ పాఠంలో లేవు; దాని వల్ల వల్గేట్‌లో రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టే దృశ్యం లోపించింది. సర్గ చివర ‘యమునిలా’ అనే ఉపమ ఖరుని అంతాన్నే సూచిస్తుందనేది ధ్వని.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகையால் பலவாறு இகழப்பட்ட கரன் இந்தச் சர்க்கத்தில் விடையளிக்கிறான். வீரனான அவன் ராக்ஷசர்களின் நடுவே தன் பெயரைவிடவும் கடுமையான, கடினமான சொல்லைச் சொன்னான். ‘உனக்கு நேர்ந்த அவமானத்தால் எழுந்த என் இந்த ஒப்பற்ற கோபம், பொங்கியெழுந்த கடலின் உப்புநீர்போல் அடக்கப்பட முடியாதது’ என்று அவன் சொல்கிறான். இங்கே உவமை நுட்பமானது — வேகத்துடன் பொங்கியெழுந்த கடல்நீரை யாராலும் தடுக்க முடியாததுபோல், இந்தக் கோபத்தையும் தடுக்க முடியாது. பிறகு அவன் ராமனைப் புல்லாக மதிக்கிறான்: ‘வீரத்தின் அடிப்படையில் நான் ராமனைப் பொருட்படுத்தவில்லை; அவன் மனிதன், ஆயுள் தீர்ந்தவன்; தன் தீச்செயல்களாலேயே கொல்லப்பட்டவனாய் இன்று உயிரை விடுவான்.’ தங்கைக்கு அவன் உறுதியளிக்கிறான்: ‘இந்தக் கண்ணீரை அடக்கு, பதற்றத்தை விடு; ராமனைச் சகோதரனுடன் யமனுலகுக்கு அனுப்புகிறேன். ராக்ஷசியே, கோடரியால் வெட்டப்பட்டு, உயிர் மங்கித் தரையில் விழுந்து கிடக்கும் ராமனின் சூடான சிவந்த இரத்தத்தை நீ குடிப்பாய்.’ இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அவள் மிகவும் மகிழ்ந்தாள்; மீண்டும் மடமையால் ராக்ஷசர்களில் சிறந்த தன் சகோதரனைப் புகழ்ந்தாள். ‘மௌர்க்யாத்’ (மடமையால்) என்ற சொல்லால் இந்தப் புகழ்ச்சி மூடத்தனத்தில் வேரூன்றியது என்பதைக் கவி தெளிவாகக் குறிப்பிடுகிறார்; ஏனெனில் கரனின் இந்தச் சபதமே அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணமாகும். ‘கர: கரதரம் வச:’ என்பதில் பெயரின் பொருளோடு சிலேடை உள்ளது — ‘கரன்’ (கடுமையானவன்) என்ற பெயருடைய ராக்ஷசன் கடுமையைவிடக் கடுமையாகப் பேசுகிறான். ‘யமனுலகுக்கு அனுப்புகிறேன்’ என்ற சபதம் இறுதியில் அவனையே நோக்கித் திரும்புகிறது. இரத்தம் குடிக்கும் சபதம் ராக்ஷச இயல்புக்கு ஏற்றதே; ஆயினும் அது தங்கையின் துயரத்தைத் தணிப்பதற்காகவே சொல்லப்பட்டது.

முதலில் அவளால் கடிந்துரைக்கப்பட்டுப் பிறகு புகழப்பட்ட கரன், அப்போது தன் படைத்தலைவனான தூஷணனை அழைத்துப் பேசினான். ‘என் மனத்தைப் பின்பற்றுபவர்களும், போரில் பின்வாங்காதவர்களும், பயங்கர வேகமுடையவர்களுமான பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களை ஆயத்தப்படுத்து’ என்று அவன் ஆணையிடுகிறான். அவர்களுடைய வர்ணனையும் அச்சமூட்டுவது — அவர்கள் கருமேகம் போன்ற நிறமுடையவர்கள், உலகைத் துன்புறுத்துவதிலேயே களிப்பவர்கள், முழு முயற்சியுடன் கிளர்ந்தெழுந்தவர்கள். ‘அன்பனே, அந்த ராக்ஷசர்களை முழுமையாக ஆயத்தப்படுத்து’ என்று சொல்லி, தனக்கான ஆயத்தத்துக்கும் ஆணையிடுகிறான்: ‘என் தேரை விரைவாகக் கொண்டுவா; விற்களையும், வண்ண அம்புகளையும், வாள்களையும், பலவகைக் கூரிய சக்தி ஆயுதங்களையும் கொண்டுவா.’ இறுதியில் அவன் தன் விருப்பத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘பெருமைக்குரிய புலஸ்திய குல ராக்ஷசர்களுக்கு முன்னால் நானே புறப்பட விரும்புகிறேன்; போர்க்கலையில் தேர்ந்த நான் அடங்காத ராமனைக் கொல்லப் போகிறேன்.’ ‘சௌம்ய’ (அன்பனே) என்ற விளியை இங்குக் குறிப்பாகக் கவனிக்க வேண்டும் — கொடிய செயலுக்கு நியமிக்கப்படும் படைத்தலைவனும் இனிய விளியாலேயே அழைக்கப்படுகிறான்; இது ராஜநீதியின் நடை. ‘பதினான்காயிரம்’ என்ற எண்ணிக்கை இங்கு முதன்முறையாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது; அது கதையின் இறுதியில் மீண்டும் வருகிறது — ஒரே ராமனால் அத்தனை பேரும் கொல்லப்பட்டனர் என்று இருபத்தாறாம் சர்க்கத்தில் சொல்லப்படுகிறது. ஆகவே இந்த எண்ணிக்கை கதையின் முதன்மை அளவுகோல். படைத்தலைவனின் பெயர் ‘தூஷணன்’ என்பதும் பொருள் பொதிந்தது — பிறரைக் கெடுப்பவன்.

அவன் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே, தூஷணன் புள்ளிகளுடைய நல்ல குதிரைகள் பூட்டிய சூரிய நிறமுடைய பெருந்தேரைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தினான். பிறகு கவி தேரை விரிவாக வர்ணிக்கிறார் — அது மேரு மலைச்சிகரம் போன்ற வடிவுடையது, புடமிட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டது, பொற்சக்கரங்களுடையது, இடநெருக்கமற்ற விசாலமானது, வைடூரியத்தாலான ஏர்க்காலுடையது. அதன்மேல் பொன்னாலான மீன்கள், மலர்கள், மரங்கள், மலைகள், சந்திர சூரியர்கள், மங்கலச் சின்னங்கள், பறவைக் கூட்டங்கள், நட்சத்திரங்கள் ஆகியவற்றால் சித்திரங்கள் வரையப்பட்டிருந்தன. அது கொடியாலும் வாளாலும் நிறைந்தது, சிறந்த சிறுமணிகளால் அணிசெய்யப்பட்டது, நல்ல குதிரைகள் பூட்டப்பட்டது. அத்தகைய தேரில் அந்தக் கரன் சினத்துடன் ஏறினான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — மங்கலச் சின்னங்கள் பொறிக்கப்பட்ட தேரில் ஏறிய கரன் அமங்கலத்தை நோக்கிச் செல்கிறான்; மங்கலச் சின்னங்களால் அழகுபெற்ற அந்தத் தேர் அவனுடைய கடைசித் தேராகும் என்பதைக் கவி குறிப்பால் உணர்த்துகிறார். சூரிய நிறம் என்பதும் ராமனின் தேஜஸால் வெல்லப்படவிருக்கும் ஒளியையே குறிக்கிறது. இந்தத் தேர் வர்ணனை வால்மீகியின் ‘அணி மிகுந்த’ நடையைக் காட்டுகிறது — மணிகள், பொன், பறவைகள், கோள்கள், நட்சத்திரங்கள் எல்லாம் ஒன்றுசேர்ந்து தேரை ஒரு முழுப் பிரபஞ்சம்போல் ஆக்குகின்றன. அத்தகைய தேரில் ஏறிய கரனோ தானே அற்பன். ‘அமர்ஷாத் ஆருரோஹ’ (சினத்துடன் ஏறினான்) என்ற சொல்லால், அவன் அமைதியான மனத்துடன் அல்ல, கோபத்தின் வசப்பட்டே தேரில் ஏறினான் என்பதைக் கவி குறிப்பிடுகிறார்.

தேர்களும், கேடயங்களும், ஆயுதங்களும், கொடிகளும் நிறைந்த அந்தப் பெரும்படையைக் கண்டு, கரனும் தூஷணனும் ராக்ஷசர்கள் அனைவரிடமும் ‘புறப்படுங்கள்’ என்றனர். பிறகு கொடிய கேடயங்களும் ஆயுதங்களும் கொடிகளும் கொண்ட அந்த ராக்ஷசப் படை பெருமுழக்கத்துடனும் பெருவேகத்துடனும் ஜனஸ்தானத்திலிருந்து புறப்பட்டது. அதன்பின் கவி அவர்களுடைய ஆயுதங்களின் பட்டியலையே முன்வைக்கிறார் — சம்மட்டிகள், பட்டிசங்கள், சூலங்கள், மிகக் கூரிய கோடரிகள், கைகளில் மின்னும் வாள்கள், சக்கரங்கள், தோமரங்கள்; சக்தி ஆயுதங்கள், கொடிய இரும்புத் தடிகள், மிகப் பெரிய விற்கள், கதைகள், கத்திகள், உலக்கைகள், வஜ்ரங்கள் — அனைத்தும் கையில் ஏந்தப்பட்டவை, காண்பதற்கு அச்சமூட்டுபவை. இவ்வாறு மிகக் கொடிய, கரனின் மனத்தைப் பின்பற்றும் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் ஜனஸ்தானத்திலிருந்து புறப்பட்டனர். ஆயுதங்களின் இந்த நீண்ட பட்டியல் வெறும் அழகுக்காக அல்ல; அது வாசகரின் மனத்தில் படையின் பரப்பை நிறுவுகிறது; அதனால் தனியனான ராமனின் வரப்போகும் வெற்றி மேலும் வியப்பூட்டுவதாகத் தோன்றுகிறது. ‘கோரசர்மாயுதத்வஜம்’ (கொடிய கேடயங்களும் ஆயுதங்களும் கொடிகளும் கொண்ட) என்ற அடைமொழி இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — முதலில் கரன், தூஷணன் பார்வையில், பிறகு படையின் புறப்பாட்டில்; இந்த மறுகூறலால் கவி படையின் பயங்கரத்தை உறுதிப்படுத்துகிறார். பதினாறுக்கும் மேற்பட்ட ஆயுதங்களின் பெயர்கள் இங்கு எண்ணப்பட்டுள்ளன; இது வால்மீகியின் ஆயுத அறிவையும் வெளிப்படுத்துகிறது.

அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் ஓடுவதைக் கண்டு, கரனின் தேரும் சற்றுப் பின்னால் சென்றது — முதலில் படை, பின்னர் தலைவன் என்ற வரிசை. பிறகு தேரோட்டி கரனின் கருத்தை அறிந்து, புடமிட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட புள்ளிக் குதிரைகளைத் தூண்டினான். தூண்டப்பட்ட, பகைவரைக் கொல்லும் கரனின் அந்தத் தேர் விரைவாகச் சென்று தன் ஓசையால் திசைகளையும் இடைத்திசைகளையும் நிரப்பியது. இறுதி சுலோகமோ நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டது — பெருகிய சினமும் கடுங்குரலும் உடைய கரன், காலனைப்போல் பகைவனைக் கொல்ல விரைந்து, முழங்கியபடி மீண்டும் தேரோட்டியைத் தூண்டினான்; பெருவலிமை உடைய அவன் கல்மழை பொழியும் மேகம்போல் இருந்தான். ‘கல்மழை பொழியும் மேகம்’ என்ற உவமையால் கவி கரனின் முழக்கத்தையும் அவனுடைய கொடுமையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார் — மேகம் நீரைப் பொழிகிறது, இவனோ கற்களை. இவ்வாறு முழு ஆயத்தத்துடன் கரன் பஞ்சவடியை நோக்கிப் புறப்பட்டான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் வழியில் அமங்கலச் சகுனங்கள் தோன்றுகின்றன. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இங்கே ‘நிசாம்ய தம் ரதகதம்’ (தேரில் இருந்த அவனைக் கண்டு) என்று தொடங்கும் இரண்டு அரை சுலோகங்கள் கூடுதலாக உள்ளன; அவை கீதா பிரஸ் பாடத்தில் இல்லை; அதனால் வல்கேட்டில் ராக்ஷசர்கள் அவனைச் சூழ்ந்துகொள்ளும் காட்சி விடுபட்டுவிட்டது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் ‘காலனைப்போல்’ என்ற உவமை கரனின் சொந்த முடிவையே குறிக்கிறது என்பது தொனிப்பொருள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಿಂದ ಬಹುವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮರುನುಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶೂರನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಹೆಸರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಖರವಾದ (ಒರಟಾದ) ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ನಿನಗಾದ ಅಪಮಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ನನ್ನ ಅತುಲವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರಿನಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದು’ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾಗದಂತೆ ಈ ಕೋಪವನ್ನೂ ತಡೆಯಲಾಗದು. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೀರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆಯುಷ್ಯ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ದುಶ್ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದಲೇ ಹತನಾಗಿ ಇಂದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ತಂಗಿಗೆ ಅವನು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿ, ಗಾಬರಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಅವನ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸೀ, ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ರಾಮನ ಬಿಸಿಯಾದ ರಕ್ತವನ್ನು ನೀನು ಕುಡಿಯುವೆ.’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತಳಾದಳು, ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊಗಳಿದಳು. ‘ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್’ (ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಈ ಹೊಗಳಿಕೆ ಮೂಢತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಖರನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ಖರಃ ಖರತರಂ ವಚಃ’ (ಖರನು ಖರತರವಾದ ಮಾತನ್ನು) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥದೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ಖರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ರಾಕ್ಷಸನು ‘ಖರ’ಕ್ಕಿಂತಲೂ (ಒರಟಿಗಿಂತಲೂ) ಒರಟಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕೊನೆಗೆ ಅವನಿಗೇ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಪಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು, ಆದರೂ ಅದನ್ನು ತಂಗಿಯ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲು ಅವಳಿಂದ ಕಟುವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅನಂತರ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟ ಖರನು ಆಗ ದೂಷಣನೆಂಬ ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು. ‘ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟದ, ಭಯಂಕರ ವೇಗದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸು’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಭಯಂಕರ — ಅವರು ಕಪ್ಪು ಮೋಡಗಳ ಬಣ್ಣದವರು, ಲೋಕಹಿಂಸೆಯಲ್ಲೇ ವಿಹರಿಸುವವರು, ಸಕಲ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಸಾಹಿತರಾದವರು. ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಎಲ್ಲ ಸನ್ನಾಹವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನೂ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸು, ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ, ವಿವಿಧ ಹರಿತವಾದ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನೂ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲೇ ಹೊರಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಯುದ್ಧಕೋವಿದನಾದ ನಾನು ದುರ್ವಿನೀತನಾದ ರಾಮನ ವಧೆಗಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಕ್ರೂರಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಮಧುರವಾದ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ರಾಜನೀತಿಯ ಶೈಲಿ. ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ ಅಷ್ಟು ಮಂದಿ ಹತರಾದರು ಎಂದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಅಳತೆಗೋಲು. ಸೇನಾಪತಿಯ ‘ದೂಷಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಇತರರನ್ನು ದೂಷಿಸುವವನು (ಕೆಡಿಸುವವನು).

ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ದೂಷಣನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣದ ಮಹಾರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಅದಕ್ಕೆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ರಥದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಮೇರುಶಿಖರದ ಆಕಾರದ್ದು, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನದ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದ ವಿಶಾಲವಾದುದು, ವೈಡೂರ್ಯದ ನೊಗದ ಕಂಬವುಳ್ಳದ್ದು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಮೀನುಗಳು, ಹೂವುಗಳು, ಮರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು, ಮಂಗಳಕರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಧ್ವಜದಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು, ಉತ್ತಮವಾದ ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಒಳ್ಳೆಯ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಅಂತಹ ರಥವನ್ನು ಆ ಖರನು ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಏರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಯಾವ ರಥದ ಮೇಲೆ ಮಂಗಳಕರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಅಚ್ಚೊತ್ತಿವೆಯೋ ಅದನ್ನೇರಿ ಖರನು ಅಮಂಗಳದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮಂಗಳಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ರಥ ಅವನ ಕೊನೆಯ ರಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸೂರ್ಯವರ್ಣವೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋಲಬೇಕಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಥವರ್ಣನೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ‘ಅಲಂಕಾರಪ್ರಚುರ’ ಶೈಲಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಣಿಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ರಥವನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ರಥವನ್ನೇರಿದ ಖರನು ಮಾತ್ರ ಕ್ಷುದ್ರನೇ. ‘ಅಮರ್ಷಾತ್ ಆರುರೋಹ’ (ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಏರಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿಯೇ ರಥವನ್ನೇರಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಥಗಳು, ಗುರಾಣಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನೂ ದೂಷಣನೂ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ‘ಹೊರಡಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿಗಳು, ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವು ಮಹಾನಾದದಿಂದಲೂ ಮಹಾವೇಗದಿಂದಲೂ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟಿತು. ಅನಂತರ ಕವಿ ಅವರ ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಮುದ್ಗರಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ತೋಮರಗಳು; ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧಗಳು, ಘೋರವಾದ ಪರಿಘಗಳು, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಲುಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಕತ್ತಿಗಳು, ಒನಕೆಗಳು, ವಜ್ರಗಳು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲವೂ ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಅತಿಘೋರರಾದ, ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ಆಯುಧಗಳ ಈ ದೀರ್ಘವಾದ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಅದು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ವಿಜಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಘೋರಚರ್ಮಾಯುಧಧ್ವಜಮ್’ (ಘೋರವಾದ ಗುರಾಣಿ, ಆಯುಧ, ಧ್ವಜಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಖರ-ದೂಷಣರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಅನಂತರ ಸೈನ್ಯದ ನಿರ್ಗಮನದಲ್ಲಿ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಸೈನ್ಯದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಯುಧಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

ನೋಡಲು ಭಯಂಕರರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಖರನ ರಥವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹೊರಟಿತು — ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯ, ಅನಂತರ ಸೇನಾನಾಯಕ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯು ಖರನ ಮನಸ್ಸನ್ನರಿತು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು. ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುಘಾತಿಯಾದ ಖರನ ಆ ರಥವು ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತ ತನ್ನ ಶಬ್ದದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವಾದರೋ ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಿದ, ಕರ್ಕಶ ದನಿಯ ಖರನು ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಯಮನಂತೆ ಆತುರಪಡುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮತ್ತೆ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದನು; ಆ ಮಹಾಬಲನು ಕಲ್ಲುಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತಿದ್ದನು. ‘ಅಶ್ಮವರ್ಷವಾನ್ ಮೇಘಃ’ (ಕಲ್ಲುಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಖರನ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನೂ ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡ ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ, ಇವನಾದರೋ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು. ಹೀಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಜ್ಜಾದ ಖರನು ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಹೊರಟನು, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಶಾಮ್ಯ ತಂ ರಥಗತಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಅವು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುತ್ತುವರಿಯುವ ದೃಶ್ಯ ಲುಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ‘ಅಂತಕನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಖರನದೇ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಧ್ವನಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയാൽ പലവിധം തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ട ഖരൻ ഈ സർഗത്തിൽ മറുപടി നൽകുന്നു. ശൂരനായ അവൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ, തന്റെ പേരിനെക്കാളും ഖരതരവും കഠിനതരവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘നിന്റെ അപമാനത്തിൽനിന്നുണ്ടായ എന്റെ ഈ അതുല്യമായ ക്രോധം സമുദ്രത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ ഉപ്പുവെള്ളംപോലെ തടഞ്ഞുനിർത്താനാവാത്തതാണ്’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ഇവിടെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — വേഗത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ സമുദ്രജലം ആർക്കും തടയാനാവാത്തതുപോലെ ഈ ക്രോധവും. പിന്നെ അവൻ രാമനെ പുല്ലുപോലെ കണക്കാക്കുന്നു: ‘വീര്യത്തിന്റെ കണക്കിൽ ഞാൻ രാമനെ ഗണിക്കുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങാറായ ആ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം ദുഷ്ചെയ്തികളാൽത്തന്നെ ഹതനായി ഇന്നു പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ സഹോദരിയെ അവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഈ കണ്ണീർ അടക്കുക, പരിഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കുക; ഞാൻ രാമനെ സഹോദരനോടൊപ്പം യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. രാക്ഷസീ, മഴുകൊണ്ടു വെട്ടപ്പെട്ട്, പ്രാണൻ മങ്ങി, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന രാമന്റെ ചൂടുള്ള ചുവന്ന ചോര നീ കുടിക്കും.’ ഈ വാക്കു കേട്ട് അവൾ അത്യന്തം ഹൃഷ്ടയായി, വീണ്ടും മൗഢ്യത്താൽ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ സഹോദരനെ പ്രശംസിച്ചു. ‘മൗർഖ്യാത്’ (മൗഢ്യത്താൽ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഈ പ്രശംസ മൂഢതയിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, കാരണം ഖരന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെതന്നെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും എന്നാണ്. ‘ഖരഃ ഖരതരം വചഃ’ എന്നിടത്ത് പേരിന്റെ അർഥംകൊണ്ടുള്ള ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘ഖരൻ’ (പരുഷൻ) എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസൻ ഖരത്തെക്കാളും ഖരതരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ‘യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ ഒടുവിൽ അവനിലേക്കുതന്നെ തിരിയുന്നു. ചോര കുടിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന് അനുരൂപമാണ്, എങ്കിലും സഹോദരിയുടെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാനാണ് അതു പറയപ്പെട്ടത്.

ആദ്യം അവളാൽ പരുഷമായി ശകാരിക്കപ്പെടുകയും പിന്നെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത ഖരൻ അപ്പോൾ ദൂഷണൻ എന്ന തന്റെ സേനാപതിയോടു സംസാരിച്ചു. ‘എന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാത്തവരും ഭയങ്കരവേഗമുള്ളവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ സന്നദ്ധരാക്കുക’ എന്ന് അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. അവരുടെ വർണനയും ഭയങ്കരമാണ് — കരിമേഘത്തിന്റെ നിറമുള്ളവർ, ലോകത്തെ ഹിംസിച്ചുകൊണ്ടുമാത്രം വിഹരിക്കുന്നവർ, സർവോദ്യമത്തോടെ ഉത്സാഹഭരിതർ. ‘സൗമ്യാ, ആ രാക്ഷസന്മാരുടെ സന്നാഹം മുഴുവൻ ഒരുക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ സജ്ജീകരണവും ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘എന്റെ രഥം വേഗം കൊണ്ടുവരിക; വില്ലുകളും വിചിത്രമായ അമ്പുകളും വാളുകളും പലവിധമായ മൂർച്ചയുള്ള ശക്തികളും.’ ഒടുവിൽ അവൻ തന്റെ ആഗ്രഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘മഹാത്മാക്കളായ പൗലസ്ത്യരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ മുന്നിൽത്തന്നെ പുറപ്പെടാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യുദ്ധനിപുണനായ ഞാൻ ദുർവിനീതനായ രാമന്റെ വധത്തിനായി പോകുന്നു.’ ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധന ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ക്രൂരകർമത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സേനാപതിയെ മധുരമായ സംബോധനയോടെതന്നെ വിളിക്കുന്നു; ഇതു രാജനീതിയുടെ ശൈലിയാണ്. ‘പതിനാലായിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഇവിടെയാണ് ആദ്യം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; കഥയുടെ ഒടുവിൽ അതു വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനാൽ അത്രയും പേർ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് ഇരുപത്താറാം സർഗത്തിൽ പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ ഈ സംഖ്യ കഥയുടെ പ്രധാന അളവുകോലാണ്. സേനാപതിയുടെ ‘ദൂഷണൻ’ എന്ന പേരും അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവൻ.

അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ ദൂഷണൻ, നിറമുള്ള നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയ, സൂര്യന്റെ നിറമുള്ള മഹാരഥം കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ കവി രഥത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ വർണന നടത്തുന്നു — അതു മേരുശിഖരത്തിന്റെ ആകൃതിയുള്ളതും ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞതും സ്വർണചക്രങ്ങളുള്ളതും തടസ്സമില്ലാത്തതും വിശാലവും വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള നുകത്തണ്ടുള്ളതുമായിരുന്നു. അതിനുമേൽ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ, പൂക്കൾ, മരങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ, മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചിത്രങ്ങൾ രചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അതു കൊടിയും വാളും ഉള്ളതും ഉത്തമമായ കിങ്ങിണികളാൽ അലംകൃതവും നല്ല കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായിരുന്നു. അത്തരമൊരു രഥത്തിൽ ആ ഖരൻ അമർഷത്തോടെ കയറി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — മംഗളചിഹ്നങ്ങൾ മുദ്രണം ചെയ്ത രഥത്തിൽത്തന്നെ കയറിയ ഖരൻ അമംഗളത്തിലേക്കാണു പോകുന്നത്; മംഗളചിഹ്നങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ രഥം അവന്റെ അവസാനത്തെ രഥമായിരിക്കുമെന്ന് കവി വ്യംഗ്യരൂപത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യവർണത്വവും രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ അഭിഭവിക്കപ്പെടാനുള്ള തേജസ്സിനെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ രഥവർണന വാല്മീകിയുടെ ‘അലങ്കാരപ്രചുരമായ’ ശൈലി കാണിക്കുന്നു — രത്നങ്ങൾ, സ്വർണം, പക്ഷികൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവ ഒന്നുചേർന്ന് രഥത്തെ ഒരു സമഗ്രമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡംപോലെയാക്കുന്നു. അത്തരം രഥത്തിൽ കയറിയ ഖരനാകട്ടെ സ്വയം ക്ഷുദ്രൻതന്നെ. ‘അമർഷാത് ആരുരോഹ’ (അമർഷത്തോടെ കയറി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, അവൻ ശാന്തചിത്തനായല്ല, ക്രോധവശനായാണ് രഥത്തിൽ കയറിയതെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രഥങ്ങളും പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും നിറഞ്ഞ ആ മഹത്തായ സൈന്യത്തെ നോക്കി ഖരനും ദൂഷണനും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരോടും ‘പുറപ്പെടുവിൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും കൊണ്ടു ശ്രദ്ധേയമായ ആ രാക്ഷസസൈന്യം മഹാനാദത്തോടെയും മഹാവേഗത്തോടെയും ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. അനന്തരം കവി അവരുടെ ആയുധങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടികതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — മുദ്ഗരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഏറ്റവും മൂർച്ചയുള്ള മഴുക്കൾ, കൈയിലേന്തിയ തിളങ്ങുന്ന വാളുകൾ, ചക്രങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ; ശക്തികൾ, ഘോരമായ പരിഘങ്ങൾ, അതിഭീമമായ വില്ലുകൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, ഉലക്കകൾ, വജ്രങ്ങൾ — എല്ലാം കൈയിലെടുത്തിരുന്നു, കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അതിഘോരരും ഖരന്റെ മനസ്സിനെ അനുസരിക്കുന്നവരുമായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ആയുധങ്ങളുടെ ഈ നീണ്ട എണ്ണൽ ശോഭയ്ക്കു വേണ്ടി മാത്രമല്ല; അതു വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിജയം കൂടുതൽ ആശ്ചര്യജനകമായി തോന്നുന്നു. ‘ഘോരചർമായുധധ്വജം’ (ഘോരമായ പരിചകളും ആയുധങ്ങളും കൊടികളും ഉള്ള) എന്ന വിശേഷണം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഖരദൂഷണന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ, പിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടിൽ; ഈ പുനരുക്തിയിലൂടെ കവി സൈന്യത്തിന്റെ ഭീഷണത ദൃഢമാക്കുന്നു. പതിനാറിലധികം ആയുധങ്ങളുടെ പേരുകൾ ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതു വാല്മീകിയുടെ ശസ്ത്രജ്ഞാനവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഭയങ്കരരൂപികളായ ആ രാക്ഷസന്മാർ പാഞ്ഞുപോകുന്നതു കണ്ട് ഖരന്റെ രഥവും അല്പം പിന്നാലെ പോയി — ആദ്യം സൈന്യം, പിന്നാലെ സേനാനായകൻ എന്ന ക്രമം. പിന്നെ സാരഥി ഖരന്റെ മനസ്സറിഞ്ഞ്, ഉരുക്കിയ പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ നിറമുള്ള കുതിരകളെ തെളിച്ചു. ഇങ്ങനെ തെളിക്കപ്പെട്ട, ശത്രുഘാതകനായ ഖരന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ പോകുമ്പോൾ തന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ട് ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും നിറച്ചു. അവസാനശ്ലോകമാകട്ടെ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ക്രോധം വർധിച്ച, പരുഷസ്വരമുള്ള ഖരൻ, അന്തകനെപ്പോലെ ശത്രുവിനെ വധിക്കാൻ തിടുക്കപ്പെട്ട്, അലറിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ആ മഹാബലൻ കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘംപോലെയായിരുന്നു. ‘കല്ലുമഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘം’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ഖരന്റെ ഗർജനവും അവന്റെ ക്രൗര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — മേഘം വെള്ളം പെയ്യിക്കുന്നു, ഇവനാകട്ടെ കല്ലുകൾ. ഇങ്ങനെ സർവസജ്ജനായ ഖരൻ പഞ്ചവടിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വഴിയിൽ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇവിടെ ‘നിശാമ്യ തം രഥഗതം’ (രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്) എന്നു തുടങ്ങുന്ന രണ്ട് അർധശ്ലോകങ്ങൾ അധികമായുണ്ട്; അവ ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ ഇല്ല; അതിനാൽ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്ന ദൃശ്യം ലുപ്തമായിരിക്കുന്നു. സർഗാന്തത്തിലെ ‘അന്തകനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഖരന്റെതന്നെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ധ്വനി.

Scorned again and again by Śūrpaṇakhā in the previous sarga, Khara now gave his answer. In the midst of the rākṣasas that brave warrior spoke words harsher even than his own name — for ‘Khara’ means harsh, and here the harsh one spoke more harshly still. ‘This matchless anger of mine, born of the insult done to you,’ he said, ‘can no more be held back than the salt sea when it rises’ — a fine image, for as the surging ocean cannot be stopped by anyone, neither could his rage. Then he counted Rāma as a straw: ‘I think nothing of Rāma's prowess. He is a mortal whose life is already spent; struck down by his own misdeeds, he will give up his breath this very day.’ To his sister he gave comfort: ‘Hold back these tears and put aside your panic; I will send Rāma and his brother to the house of Yama. Today, rākṣasī, when Rāma lies on the ground cut down by my axe, his breath failing, you shall drink his warm red blood.’ Hearing these words from Khara's mouth she was delighted, and in her folly praised her brother, the best of the rākṣasas, once again. With the word ‘folly’ the poet makes clear that her praise sprang from blindness, for this very vow would bring about Khara's own ruin; his promise to send Rāma to Yama's house would in the end turn back upon himself. The vow to drink blood suits a rākṣasa's nature, yet he spoke it only to soothe his sister's grief.

Then Khara, first abused by her and now praised, spoke to his commander, Dūṣaṇa by name: ‘Make ready fourteen thousand rākṣasas who do my will, of terrible speed, who never turn back in battle, dark as thunderclouds, who take their sport in harming the world — arm them all and rouse them to their utmost, gentle friend.’ Then he ordered his own preparations: ‘Bring up my chariot at once, gentle friend, with bows, bright arrows, swords and lances of every kind, well sharpened.’ Finally he declared his wish: ‘Skilled in war as I am, I mean to ride out at the head of the great Paulastyas to kill the insolent Rāma.’ It is worth noticing that he calls his commander ‘gentle friend’ even while setting him to a cruel task, as rulers do. The number fourteen thousand is named here for the first time, and it returns at the end of the story, when the twenty-sixth sarga tells that Rāma alone killed so many; it is the measure of the whole episode. And the commander's name, Dūṣaṇa, is apt too — the one who corrupts others.

Even as Khara spoke, Dūṣaṇa reported the great sun-coloured chariot ready, yoked with fine dappled horses. The poet describes it at length: it was shaped like a peak of Meru, decorated with burnished gold, with golden wheels, roomy and wide, its pole made of lapis lazuli; its body was covered with golden figures of fish, flowers, trees and mountains, of moons and suns, of auspicious flocks of birds and of stars; it carried a banner and a sword, was hung with fine bells, and was yoked to good horses. Khara climbed into it in his fury. Note the irony the poet implies: the chariot is stamped with auspicious emblems, yet the one who rides in it goes to his doom, and this chariot so adorned with good omens will be his last. Its sun-like colour too is a radiance fated to be overpowered by Rāma's splendour. The description shows Vālmīki's richly ornamented style — gems, gold, birds, heavenly bodies and stars together make the chariot a whole universe in miniature — yet the one who rode in it was himself petty. And by saying that he mounted it in fury, the poet shows that he climbed aboard not with a calm mind but in the grip of anger.

Surveying that great army with its chariots, shields, weapons and banners, Khara and Dūṣaṇa ordered all the rākṣasas to march. Then the rākṣasa host, with its grim shields, weapons and banners, roaring loudly and moving swiftly, went out from Janasthāna. The poet lists their weapons: mallets, halberds, pikes and very sharp axes, swords and discuses in their hands and gleaming javelins, lances and dreadful iron bars, enormous bows, maces, swords, pestles and thunderbolts, all gripped tight and terrible to see. So fourteen thousand of the most dreadful rākṣasas, all obedient to Khara's will, marched out from Janasthāna. This long list of weapons is not mere ornament; it fixes in the reader's mind the vastness of the army, so that Rāma's coming victory, fighting alone, seems all the more astonishing. The grim shields, weapons and banners are mentioned twice, once as Khara and Dūṣaṇa survey the army and again as it sets out, and by repeating it the poet drives home how terrifying the host was.

Seeing those fearsome rākṣasas rushing out, Khara's chariot followed a little behind them — first the army, then its leader. Then the charioteer, reading Khara's mind, urged on the dappled horses decked in burnished gold, and the chariot of Khara, slayer of enemies, sped on, filling every quarter and every direction between with its noise. Khara, his fury swelling and his voice harsh, hurrying like Death himself to kill his enemy, roared aloud and urged his charioteer on again — a mighty being like a cloud that rains down stones. With that image the poet shows at once his thundering and his cruelty: a cloud rains water, but this one rained stones. So Khara, fully armed, set out for Pañcavaṭī, and in the next sarga ill omens appear along the way. And the comparison of Khara with Death at the close of the sarga hints at his own end.