पूर्वस्मिन् सर्गे रामेण चतुर्दश राक्षसाः निहताः, शूर्पणखा च तं सर्वं वृत्तान्तं खराय न्यवेदयत्। अस्मिन् सर्गे सा पुनः भूमौ पतिता दृश्यते। तां तथा पतितां दृष्ट्वा खरः क्रोधेन युक्तः सन् स्पष्टया वाचा अनर्थार्थम् आगतां ताम् उवाच। तस्य प्रथमं वचनं प्रश्नरूपम् एव — ‘मया तव प्रियार्थम् एव ते शूराः पिशिताशनाः राक्षसाः विनिर्दिष्टाः आसन्; तर्हि किमर्थं त्वं पुनः रोदिषि?’ अनन्तरं सः स्वभटेषु स्वस्य विश्वासं प्रकटयति — ‘ते हि मम भक्ताः, मयि अनुरक्ताः, नित्यं मम हिताः च; ते हन्यमानाः अपि न हन्यन्ते, मम वचनं च न न कुर्युः’ इति। इयम् आत्मश्लाघा कविना बुद्ध्या एव अत्र स्थापिता — यः स्वसैनिकान् अवध्यान् मन्यते, तस्य एव सैनिकाः पूर्वसर्गे निहताः; एतेन खरस्य आगामी विनाशः सूच्यते। ततः सः पृच्छति — ‘एतस्य कारणं श्रोतुम् इच्छामि। किमर्थं त्वं ‘हा नाथ’ इति विनर्दन्ती सर्पः इव क्षितौ चेष्टसे? मयि नाथे स्थिते सति अनाथा इव किं विलपसि? उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, मा, मा एवं भूः, एतत् वैक्लव्यं त्यज्यताम्।’ एवं खरेण परिसान्त्विता सा दुर्धर्षा राक्षसी साश्रुणी नयने विमृज्य भ्रातरं खरं प्रत्यब्रवीत्। सान्त्वनम् अपि अत्र दर्पपूर्णम् एव, न तु करुणामयम्। वस्तुतः खरः भगिन्याः दुःखं न पृच्छति, अपि तु स्वस्य आज्ञायाः अवमाननं मन्यते; अतः तस्य प्रश्नाः सान्त्वनरूपाः अपि तिरस्कारगन्धयुक्ताः। ‘न न कुर्युः’ इति द्विरुक्तः निषेधः अत्र अत्यन्तनिश्चयं द्योतयति।

सा प्रथमं स्वस्य पूर्वदशां स्मारयति — ‘इदानीम् एव अहं हतश्रवणनासिका शोणितौघपरिक्लिन्ना च सती त्वत्समीपं प्राप्ता आसम्, त्वया च परिसान्त्विता। तदा मत्प्रियार्थं त्वया घोराः चतुर्दश शूराः राक्षसाः प्रेषिताः, ये राघवं सलक्ष्मणं निहन्तुं गताः। ते तु सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः सन्तः रामेण मर्मभेदिभिः सायकैः समरे सर्वे निहताः।’ अनन्तरं सा स्वस्य भयस्य मूलं कथयति — ‘तान् महाजवान् राक्षसान् क्षणेन एव भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, रामस्य च तत् महत् कर्म दृष्ट्वा, मम महान् त्रासः अभवत्। अतः अहं भीता समुद्विग्ना विषण्णा च जाता; सर्वतः भयदर्शिनी सती पुनः त्वाम् एव शरणं प्राप्ता।’ ततः सा समग्रेण रूपकेण स्वदशां वर्णयति — ‘विषादाः एव नक्राः यत्र अध्युषिताः, परित्रासाः एव ऊर्मिमाला यस्य, तादृशे विपुले शोकसागरे मग्नां माम् इदानीं किं न त्रायसे?’ अन्ते सा पुनः तान् हतान् स्मरति — ‘एते च मम पदवीम् अनुगताः पिशिताशनाः राक्षसाः रामेण निशितैः शरैः भूमौ निहताः’ इति। एवं सा एकस्मिन् एव भाषणे भयम् आत्मदैन्यं भ्रातुः उपालम्भं च युगपत् उपस्थापयति। ‘मम पदवीम्’ इति पदेन सा स्पष्टं करोति यत् ते राक्षसाः तस्याः एव मार्गदर्शनेन गताः, अतः तेषां वधे तस्याः अपि उत्तरदायित्वम् अस्ति। तथापि सा आत्मनिन्दां त्यक्त्वा भ्रातरम् एव चोदयति।

अनन्तरं तस्याः वचनं याचनारूपं भवति — ‘यदि मयि तेषु च हतेषु रक्षःसु तव अनुक्रोशः अस्ति, यदि च रामं प्रति योद्धुं तव शक्तिः तेजः वा अस्ति, तर्हि दण्डकारण्यनिलयं राक्षसकण्टकं तं रामं जहि। यदि च त्वम् अद्य मम अमित्रघ्नं रामं न वधिष्यसि, तर्हि निरपत्रपा अहं तव एव अग्रतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ आत्महत्याभयप्रदर्शनम् एव अत्र तस्याः अन्तिमम् अस्त्रम्। ततः तस्याः वाणी याचनातः भर्त्सनां प्रति परिवर्तते — ‘बुद्ध्या अहम् अनुपश्यामि — त्वं सबलः अपि महारणे रामस्य प्रतिमुखे स्थातुं न शक्तः। त्वं केवलं शूरमानी, न तु वस्तुतः शूरः; तव विक्रमः स्वयम् एव मिथ्या आरोपितः। हे कुलपांसन, समरे तौ जहि, अन्यथा सहबान्धवः त्वरितः जनस्थानात् अपयाहि।’ ‘शूरमानी न शूरः’ इति पदयोः विरोधेन कविः खरस्य अहंकारं भिनत्ति; याचना च तिरस्कारेण सह मिश्रिता सती खरस्य क्रोधाग्नौ आहुतिः इव पतति। अत्र च द्रष्टव्यम् — मुद्रणे ‘अपयाहि जनस्थानात्’ इति अर्धश्लोकः ‘मानुषौ तौ न शक्नोषि’ इत्यस्मात् पूर्वं मुद्रितः, समीक्षितसंस्करणे तु विपरीतक्रमः; मध्ये च वुल्गेटमात्रः ‘जहि त्वं समरे मूढ’ इति अर्धश्लोकः वर्तते।

सा पुनः निन्दां वर्धयति — ‘यतः त्वं तौ मानुषौ रामलक्ष्मणौ हन्तुं न शक्नोषि, अतः निःसत्त्वस्य अल्पवीर्यस्य च तव इह जनस्थाने वासः कीदृशः भवेत्? रामतेजसा अभिभूतः त्वं क्षिप्रम् एव विनशिष्यसि; सः हि दशरथात्मजः रामः तेजःसमायुक्तः, तस्य भ्राता लक्ष्मणः अपि महावीर्यः, येन अहम् एवं विरूपिता।’ एतेन वचनेन सा स्वस्य वैरं खरस्य वैरं च एकीकरोति — या स्वयं विरूपिता, सा भ्रातरं तस्य एव कुलगौरवेण बध्नाति। एवं बहुशः विलप्य प्रदरोदरी सा राक्षसी भ्रातुः समीपे शोकार्ता सती नष्टसंज्ञा बभूव; कराभ्याम् उदरं हत्वा भृशदुःखिता च रुरोद। सर्गस्य आदौ सा पतिता आसीत्, अन्ते च पुनः निपतिता — अनेन वर्तुलेन कविः सूचयति यत् तस्याः सर्वाणि वचनानि केवलं खरस्य क्रोधवर्धनार्थम् एव अभवन्, स्वयं तु सा असहाया एव अवशिष्टा। अग्रिमे सर्गे खरः चतुर्दशसहस्रसेनया सह निर्गच्छति। ‘प्रदरोदरी’ इति विशेषणेन कविः तस्याः विकृतं रूपम् अपि स्मारयति, येन तस्याः विलापः करुणायाः स्थाने बीभत्सतां प्राप्नोति। एतत् एव वाल्मीकेः शैलीविशेषः — शत्रुपक्षस्य शोकः अपि रसभङ्गं विना वर्ण्यते।

గత సర్గలో రాముడు పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను చంపాడు, శూర్పణఖ ఆ వృత్తాంతమంతా ఖరునికి నివేదించింది. ఈ సర్గలో ఆమె మళ్ళీ నేల మీద పడి కనిపిస్తుంది. అలా పడి ఉన్న ఆమెను చూసి ఖరుడు కోపంతో, అనర్థం కోసమే వచ్చిన ఆమెతో స్పష్టమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు. అతని మొదటి మాట ప్రశ్నరూపమే — ‘నీకు ప్రియం చేయడానికే నేను మాంసం తినే ఆ శూరులైన రాక్షసులను నియమించాను; మరి నువ్వు మళ్ళీ ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?’ తరువాత అతడు తన భటులపై తన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు — ‘వారు నా భక్తులు, నాపై అనురాగం గలవారు, ఎల్లప్పుడూ నా హితాన్ని కోరేవారు; చంపబడుతున్నా వారు చావరు, నా మాటను చేయకుండా ఉండరు.’ ఈ ఆత్మశ్లాఘను కవి బుద్ధిపూర్వకంగానే ఇక్కడ నిలిపాడు — తన సైనికులను చావులేనివారిగా భావించేవాని సైనికులే గత సర్గలో చంపబడ్డారు; దీనితో ఖరుని రాబోయే వినాశనం సూచించబడుతుంది. తరువాత అతడు అడుగుతాడు — ‘దీనికి కారణం వినాలనుకుంటున్నాను. ‘హా నాథా’ అని అరుస్తూ పాములా నేల మీద ఎందుకు దొర్లుతున్నావు? నేను నాథుడిగా ఉండగా అనాథలా ఎందుకు విలపిస్తున్నావు? లే, లే, ఇలా ఉండకు, ఈ దైన్యాన్ని విడిచిపెట్టు.’ ఇలా ఖరునిచే ఓదార్చబడిన ఆ ఎదిరించలేని రాక్షసి కన్నీళ్ళు నిండిన కన్నులను తుడుచుకొని సోదరుడు ఖరునితో బదులిచ్చింది. ఇక్కడ ఓదార్పు కూడా దర్పంతో నిండినదే, కరుణామయం కాదు. వాస్తవానికి ఖరుడు సోదరి దుఃఖం గురించి అడగడం లేదు, తన ఆజ్ఞకు అవమానం జరిగిందని భావిస్తున్నాడు; కాబట్టి అతని ప్రశ్నలు ఓదార్పురూపంలో ఉన్నా తిరస్కారపు వాసనతో ఉన్నాయి. ‘న న కుర్యుః’ (చేయకుండా ఉండరు) అనే రెండుసార్లు చెప్పిన నిషేధం ఇక్కడ అత్యంత నిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆమె మొదట తన పూర్వ దశను గుర్తుచేస్తుంది — ‘ఇంతకుముందే నేను చెవులూ ముక్కూ కోయబడి, రక్తప్రవాహంతో తడిసి నీ దగ్గరకు వచ్చాను, నువ్వు నన్ను ఓదార్చావు. అప్పుడు నాకు ప్రియం చేయడానికి నువ్వు ఘోరులైన పద్నాలుగు మంది శూరులైన రాక్షసులను పంపావు, వారు లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుని చంపడానికి వెళ్ళారు. కానీ కోపంతో శూలాలూ పట్టిసాలూ చేతబట్టిన వారందరూ యుద్ధంలో మర్మాలను భేదించే బాణాలతో రాముని చేత చంపబడ్డారు.’ తరువాత ఆమె తన భయానికి మూలం చెబుతుంది — ‘మహావేగం గల ఆ రాక్షసులు క్షణంలోనే నేల మీద పడటం చూసి, రాముని ఆ గొప్ప కార్యాన్ని చూసి, నాకు గొప్ప భయం కలిగింది. కాబట్టి నేను భయపడి, కలవరపడి, విషాదంలో మునిగిపోయాను; అంతటా భయమే కనిపిస్తుండగా మళ్ళీ నిన్నే శరణు కోరి వచ్చాను.’ తరువాత ఆమె సమగ్రమైన రూపకంతో తన స్థితిని వర్ణిస్తుంది — ‘విషాదాలే మొసళ్ళుగా నివసించే, భయాలే అలల వరుసలుగా ఉన్న విశాలమైన శోకసాగరంలో మునిగిన నన్ను ఇప్పుడు ఎందుకు కాపాడవు?’ చివరగా ఆమె చంపబడినవారిని మళ్ళీ స్మరిస్తుంది — ‘నా అడుగుజాడల్లో వచ్చిన ఈ మాంసభక్షకులైన రాక్షసులు రాముని పదునైన బాణాలతో నేల మీద చంపబడ్డారు.’ ఇలా ఆమె ఒకే ప్రసంగంలో భయాన్నీ తన దైన్యాన్నీ సోదరునిపై నిష్ఠూరాన్నీ ఒకేసారి ప్రదర్శిస్తుంది. ‘మమ పదవీమ్’ (నా అడుగుజాడల్లో) అనే పదంతో ఆ రాక్షసులు ఆమె మార్గదర్శకత్వంతోనే వెళ్ళారని, కాబట్టి వారి వధలో ఆమెకూ బాధ్యత ఉందని ఆమె స్పష్టం చేస్తుంది. అయినా ఆమె ఆత్మనిందను విడిచి సోదరుణ్ణే ప్రేరేపిస్తుంది.

తరువాత ఆమె మాట యాచనరూపం దాలుస్తుంది — ‘నా మీదా చంపబడిన ఆ రాక్షసుల మీదా నీకు దయ ఉంటే, రామునితో పోరాడటానికి నీకు శక్తి గానీ తేజస్సు గానీ ఉంటే, దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ రాక్షసులకు ముల్లులా ఉన్న ఆ రాముణ్ణి చంపు. శత్రువులను చంపే రాముణ్ణి నువ్వు ఈరోజు వధించకపోతే, సిగ్గు విడిచి నేను నీ ఎదుటనే ప్రాణాలు విడుస్తాను.’ ఆత్మహత్య చేసుకుంటాననే బెదిరింపే ఇక్కడ ఆమె చివరి అస్త్రం. తరువాత ఆమె మాట యాచన నుండి నిందగా మారుతుంది — ‘బుద్ధితో నేను చూస్తున్నాను — సైన్యం ఉన్నా నువ్వు మహాయుద్ధంలో రాముని ఎదుట నిలవలేవు. నువ్వు కేవలం శూరుడినని అనుకునేవాడివి, నిజమైన శూరుడివి కావు; నీ పరాక్రమం నువ్వే మిథ్యగా ఆరోపించుకున్నది. కులానికి మచ్చ తెచ్చేవాడా, యుద్ధంలో ఆ ఇద్దరినీ చంపు, లేకపోతే బంధువులతో సహా త్వరగా జనస్థానం విడిచి వెళ్ళిపో.’ ‘శూరుడినని అనుకునేవాడు, శూరుడు కాదు’ అనే పదాల విరోధంతో కవి ఖరుని అహంకారాన్ని భేదిస్తాడు; తిరస్కారంతో కలిసిన యాచన ఖరుని కోపాగ్నిలో ఆహుతిలా పడుతుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — ముద్రిత ప్రతిలో ‘అపయాహి జనస్థానాత్’ (జనస్థానం విడిచి వెళ్ళు) అనే అర్ధశ్లోకం ‘మానుషౌ తౌ న శక్నోషి’ (ఆ ఇద్దరు మనుషులను నువ్వు చంపలేవు) అనే దానికి ముందు ముద్రించబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం క్రమం తారుమారుగా ఉంది; మధ్యలో వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న ‘జహి త్వం సమరే మూఢ’ (మూఢుడా, యుద్ధంలో వారిని చంపు) అనే అర్ధశ్లోకం ఉంది.

ఆమె నిందను మరింత పెంచుతుంది — ‘ఆ ఇద్దరు మనుషులైన రామలక్ష్మణులను నువ్వు చంపలేవు కాబట్టి, సత్త్వం లేని, అల్పవీర్యుడవైన నీకు ఇక్కడ జనస్థానంలో నివాసం ఎలాంటిది? రాముని తేజస్సుకు లొంగిపోయి నువ్వు త్వరలోనే నశిస్తావు; ఆ దశరథాత్మజుడైన రాముడు తేజస్సుతో కూడినవాడు, అతని సోదరుడు లక్ష్మణుడు కూడా మహావీర్యుడు, అతని చేతనే నేను ఇలా విరూపం చేయబడ్డాను.’ ఈ మాటతో ఆమె తన వైరాన్నీ ఖరుని వైరాన్నీ ఒకటి చేస్తుంది — స్వయంగా విరూపం చేయబడిన ఆమె సోదరుణ్ణి అతని కులగౌరవంతోనే బంధిస్తుంది. ఇలా ఎన్నో విధాల విలపించి, చీలిన పొట్ట గల ఆ రాక్షసి సోదరుని దగ్గర శోకార్తయై స్పృహ కోల్పోయింది; చేతులతో పొట్ట బాదుకుంటూ మిక్కిలి దుఃఖంతో ఏడ్చింది. సర్గ ఆదిలో ఆమె పడి ఉంది, చివర మళ్ళీ పడిపోయింది — ఈ వలయంతో కవి సూచిస్తాడు, ఆమె మాటలన్నీ కేవలం ఖరుని కోపాన్ని పెంచడానికే పనికి వచ్చాయి, ఆమె మాత్రం నిస్సహాయురాలిగానే మిగిలిపోయింది. తరువాతి సర్గలో ఖరుడు పద్నాలుగు వేల సైన్యంతో బయలుదేరుతాడు. ‘ప్రదరోదరీ’ (చీలిన పొట్ట గలది) అనే విశేషణంతో కవి ఆమె వికృతరూపాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు, దానితో ఆమె విలాపం కరుణకు బదులు బీభత్సాన్ని పొందుతుంది. ఇదే వాల్మీకి శైలీవిశేషం — శత్రుపక్షపు శోకం కూడా రసభంగం లేకుండా వర్ణించబడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் பதினான்கு ராக்ஷசர்களைக் கொன்றான்; சூர்ப்பணகை அந்த நிகழ்ச்சி முழுவதையும் கரனிடம் தெரிவித்தாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவள் மீண்டும் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் காண்கிறோம். அவ்வாறு விழுந்து கிடக்கும், கேட்டைக் கொண்டுவர வந்தவளான அவளைக் கண்டு கரன் கோபத்துடன் தெளிவான சொற்களால் பேசினான். அவனுடைய முதல் சொல் கேள்வி வடிவிலேயே இருக்கிறது: ‘உனக்கு விருப்பமானதைச் செய்வதற்காகவே, சதையை உண்ணும் அந்த வீர ராக்ஷசர்களை நான் அனுப்பினேன்; அப்படியிருக்க நீ ஏன் மீண்டும் அழுகிறாய்?’ அதன்பின் அவன் தன் வீரர்களிடம் தனக்குள்ள நம்பிக்கையை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘அவர்கள் என் பக்தர்கள், என்னிடம் பற்றுடையவர்கள், எப்போதும் என் நலனை நாடுபவர்கள்; தாக்கப்பட்டாலும் அவர்கள் கொல்லப்பட மாட்டார்கள்; என் சொல்லை நிறைவேற்றாமல் இருக்கவே மாட்டார்கள்.’ இந்தத் தற்பெருமை கவியால் வேண்டுமென்றே இங்கு வைக்கப்பட்டுள்ளது — தன் வீரர்களைக் கொல்லப்பட முடியாதவர்கள் என்று கருதுபவனின் வீரர்களே முந்தைய சர்க்கத்தில் கொல்லப்பட்டனர்; இதனால் கரனின் வரப்போகும் அழிவு குறிப்பிடப்படுகிறது. பிறகு அவன் கேட்கிறான்: ‘இதற்கான காரணத்தைக் கேட்க விரும்புகிறேன். ஏன் நீ ‘ஐயோ, தலைவா’ என்று கதறியபடி பாம்புபோல் தரையில் புரள்கிறாய்? நான் உனக்குத் தலைவனாக இருக்கையில் ஏன் ஆதரவற்றவள்போல் புலம்புகிறாய்? எழுந்திரு, எழுந்திரு; இப்படி இருக்காதே, இருக்காதே; இந்தத் தளர்ச்சியை விடு.’ கரன் இவ்வாறு ஆறுதல் சொன்னதும், அடக்குதற்கரிய அந்த ராக்ஷசி கண்ணீர் நிறைந்த கண்களைத் துடைத்துக்கொண்டு சகோதரன் கரனிடம் விடையளித்தாள். இங்கே ஆறுதலும் செருக்கு நிறைந்ததே, கருணை நிறைந்ததல்ல. உண்மையில் கரன் தங்கையின் துயரத்தைப் பற்றிக் கேட்கவில்லை; தன் ஆணை அவமதிக்கப்பட்டதாகவே கருதுகிறான்; ஆகவே அவனுடைய கேள்விகள் ஆறுதல் வடிவில் இருந்தாலும் இகழ்ச்சியின் வாடை கொண்டவை. ‘ந ந குர்யு:’ (செய்யாமல் இருக்கவே மாட்டார்கள்) என்ற இரட்டை மறுப்பு இங்கு மிகுந்த உறுதியைக் காட்டுகிறது.

அவள் முதலில் தன் முந்தைய நிலையை நினைவூட்டுகிறாள்: ‘சற்று முன்புதான் நான் காதுகளும் மூக்கும் அறுபட்டு, பெருகும் இரத்தத்தில் நனைந்து உன்னிடம் வந்தேன்; நீயும் எனக்கு ஆறுதல் சொன்னாய். அப்போது எனக்கு விருப்பமானதைச் செய்வதற்காக நீ கொடிய பதினான்கு வீர ராக்ஷசர்களை அனுப்பினாய்; அவர்கள் லக்ஷ்மணனுடன் ராகவனைக் கொல்லச் சென்றனர். ஆனால் சினத்துடன் சூலங்களையும் பட்டிசங்களையும் கையில் ஏந்தியிருந்த அவர்கள் அனைவரும், உயிர்நிலையைப் பிளக்கும் அம்புகளால் போரில் ராமனால் கொல்லப்பட்டனர்.’ அதன்பின் அவள் தன் அச்சத்தின் வேரைச் சொல்கிறாள்: ‘பெருவேகமுடைய அந்த ராக்ஷசர்கள் ஒரே கணத்தில் தரையில் விழுந்ததைக் கண்டும், ராமனின் அந்தப் பெருஞ்செயலைக் கண்டும் எனக்குப் பெரும் நடுக்கம் உண்டாயிற்று. ஆகவே நான் அஞ்சி, கலங்கி, சோர்ந்துவிட்டேன்; எங்கும் அச்சத்தையே காண்பவளாய் மீண்டும் உன்னையே சரணடைந்தேன்.’ பிறகு முழுமையான ஓர் உருவகத்தால் தன் நிலையை விவரிக்கிறாள்: ‘சோர்வுகளே முதலைகளாக வாழும், நடுக்கங்களே அலைவரிசைகளாக உள்ள, பரந்த துயரக் கடலில் மூழ்கியிருக்கும் என்னை இப்போது ஏன் காப்பாற்றவில்லை?’ இறுதியில் அவள் கொல்லப்பட்ட அவர்களை மீண்டும் நினைவுகூர்கிறாள்: ‘என் அடிச்சுவட்டைப் பின்பற்றிச் சென்ற, சதையை உண்ணும் இந்த ராக்ஷசர்கள் கூரிய அம்புகளால் ராமனால் தரையில் கொல்லப்பட்டனர்.’ இவ்வாறு ஒரே பேச்சில் அவள் அச்சத்தையும், தன் இழிநிலையையும், சகோதரன் மீதான குற்றச்சாட்டையும் ஒருசேர முன்வைக்கிறாள். ‘என் அடிச்சுவட்டை’ என்ற சொல்லால், அந்த ராக்ஷசர்கள் அவள் வழிகாட்டலிலேயே சென்றனர் என்பதை அவள் தெளிவாக்குகிறாள்; ஆகவே அவர்களுடைய வதத்தில் அவளுக்கும் பொறுப்பு உண்டு. ஆயினும் அவள் தன்னைப் பழித்துக்கொள்ளாமல் சகோதரனையே தூண்டுகிறாள்.

அதன்பின் அவளுடைய சொல் வேண்டுகோள் வடிவம் பெறுகிறது: ‘என்மீதும் கொல்லப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்கள்மீதும் உனக்கு இரக்கம் இருந்தால், ராமனுடன் போரிட உனக்குச் சக்தியோ தேஜஸோ இருந்தால், தண்டகாரண்யத்தில் வாழும், ராக்ஷசர்களுக்கு முள்ளாக இருக்கும் அந்த ராமனைக் கொல். பகைவரைக் கொல்லும் ராமனை இன்று நீ கொல்லாவிட்டால், வெட்கமற்ற நான் உன் கண்முன்னாலேயே உயிரை விடுவேன்.’ தற்கொலை செய்வேன் என்று அச்சுறுத்துவதே இங்கு அவளுடைய கடைசி ஆயுதம். பிறகு அவள் சொல் வேண்டுகோளிலிருந்து கண்டனமாக மாறுகிறது: ‘என் அறிவால் நான் காண்கிறேன் — படையுடன் இருந்தாலும், பெரும்போரில் ராமனுக்கு எதிரே நிற்க உன்னால் இயலாது. நீ வெறுமனே தன்னை வீரனாகக் கருதிக்கொள்பவன், உண்மையில் வீரன் அல்லன்; உன் வீரம் நீயே பொய்யாகச் சூட்டிக்கொண்டது. குலத்துக்கு இழிவு தேடுபவனே, போரில் அவர்கள் இருவரையும் கொல்; இல்லையேல் உறவினர்களுடன் விரைவாக ஜனஸ்தானத்தை விட்டு ஓடிப்போ.’ ‘தன்னை வீரனாகக் கருதிக்கொள்பவன், வீரன் அல்லன்’ என்ற சொற்களின் முரணால் கவி கரனின் அகந்தையை உடைக்கிறார்; இகழ்ச்சியுடன் கலந்த வேண்டுகோள் கரனின் கோபத்தீயில் இடப்படும் நெய்போல் விழுகிறது. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: அச்சில் ‘அபயாஹி ஜனஸ்தானாத்’ (ஜனஸ்தானத்தை விட்டு ஓடிப்போ) என்ற அரை சுலோகம் ‘மானுஷௌ தௌ ந சக்னோஷி’ (அந்த மனிதர்கள் இருவரையும் உன்னால் இயலாது) என்பதற்கு முன் அச்சிடப்பட்டுள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ வரிசை நேர்மாறானது; நடுவே வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ள ‘ஜஹி த்வம் சமரே மூட’ (மூடனே, போரில் கொல்) என்ற அரை சுலோகம் உள்ளது.

அவள் மேலும் பழிப்பை வளர்க்கிறாள்: ‘மனிதர்களான ராமலக்ஷ்மணர்களை உன்னால் கொல்ல இயலாததால், ஆற்றலற்ற, வீரம் குறைந்த உனக்கு இந்த ஜனஸ்தானத்தில் வாழ்வு எத்தகையதாக இருக்கும்? ராமனின் தேஜஸால் வெல்லப்பட்டு நீ விரைவிலேயே அழிந்துபோவாய்; ஏனெனில் தசரதனின் மகனான அந்த ராமன் தேஜஸ் நிறைந்தவன்; அவன் சகோதரன் லக்ஷ்மணனும் பெருவீரம் உடையவன்; அவனால்தான் நான் இவ்வாறு உருக்குலைக்கப்பட்டேன்.’ இந்தச் சொல்லால் அவள் தன் பகையையும் கரனின் பகையையும் ஒன்றாக்குகிறாள் — தானே உருக்குலைக்கப்பட்டவள், சகோதரனை அவனுடைய குலப்பெருமையாலேயே கட்டிப்போடுகிறாள். இவ்வாறு பலவாறு புலம்பிய, பிளந்த வயிறுடைய அந்த ராக்ஷசி, சகோதரனின் அருகில் துயரத்தால் வாடி நினைவிழந்தாள்; கைகளால் வயிற்றில் அடித்துக்கொண்டு மிகுந்த துயரத்துடன் அழுதாள். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் அவள் விழுந்து கிடந்தாள், இறுதியிலும் மீண்டும் விழுந்தாள் — இந்த வட்டத்தால், அவளுடைய எல்லாச் சொற்களும் கரனின் கோபத்தை வளர்ப்பதற்கே பயன்பட்டன, அவளோ ஆதரவற்றவளாகவே எஞ்சினாள் என்பதைக் கவி குறிப்பிடுகிறார். அடுத்த சர்க்கத்தில் கரன் பதினான்காயிரம் பேர் கொண்ட படையுடன் புறப்படுகிறான். ‘ப்ரதரோதரீ’ (பிளந்த வயிறுடையவள்) என்ற அடைமொழியால் கவி அவளுடைய விகார உருவத்தையும் நினைவூட்டுகிறார்; அதனால் அவளுடைய புலம்பல் கருணைக்குப் பதிலாக அருவருப்பைத் தருகிறது. இதுவே வால்மீகியின் தனி நடை — பகைவர் தரப்பின் துயரமும் சுவைக்குப் பங்கமின்றி விவரிக்கப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದನು, ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಆ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೂ ಖರನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಖರನು ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಅನರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತು ಪ್ರಶ್ನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇದೆ — ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಂದೇ ನಾನು ಆ ಶೂರರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದೆನು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಗಳು; ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವುದಂತೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಅವಧ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನ ಸೈನಿಕರೇ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು; ಇದರಿಂದ ಖರನ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆ ನೀನು ‘ಹಾ ನಾಥಾ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತ ಹಾವಿನಂತೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನಾನು ನಿನಗೆ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಇರುವಾಗ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಏಕೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತೀಯೆ? ಏಳು, ಏಳು, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಹೀಗಾಗಬೇಡ, ಈ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಹೀಗೆ ಖರನಿಂದ ಸಂತೈಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕಂಬನಿತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಅಣ್ಣನಾದ ಖರನಿಗೆ ಮರುನುಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂತ್ವನವೂ ದರ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದುದೇ, ಕರುಣೆಯಿಂದಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಖರನು ತಂಗಿಯ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಾಂತ್ವನರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ತಿರಸ್ಕಾರದ ವಾಸನೆಯುಳ್ಳವು. ‘ನ ನ ಕುರ್ಯುಃ’ (ಮಾಡದಿರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿದ ನಿಷೇಧ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮೊದಲು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈಗಷ್ಟೇ ನಾನು ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೈಸಿದೆ. ಆಗ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನೀನು ಘೋರರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದೆ; ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೋದರು. ಆದರೆ ರೋಷಭರಿತರಾಗಿ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮರ್ಮಭೇದಕವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಭಯದ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾವೇಗದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನ ಆ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಭೀತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಭಯಗೊಂಡು, ಉದ್ವಿಗ್ನಳಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಭಯವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಶರಣು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ರೂಪಕದಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಷಾದಗಳೇ ಮೊಸಳೆಗಳಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಭೀತಿಗಳೇ ಅಲೆಗಳ ಸಾಲಾಗಿರುವ ಅಂತಹ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ಏಕೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಆ ಹತರಾದವರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಈ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಮನಿಂದ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಒಂದೇ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನೂ ಆತ್ಮದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ದೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಮ ಪದವೀಮ್’ (ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳದೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೋದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೂ ಹೊಣೆಯಿದೆ ಎಂದು ಅವಳೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಣ್ಣನನ್ನೇ ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಹತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೂ ನಿನಗೆ ಕನಿಕರವಿದ್ದರೆ, ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ನಿನಗೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ತೇಜಸ್ಸಾಗಲಿ ಇದ್ದರೆ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿರುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ನನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಇಂದು ನೀನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟ ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಬೆದರಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನಂತರ ಅವಳ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಹೀಯಾಳಿಕೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ನೀನು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾರೆ. ನೀನು ಕೇವಲ ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವನು, ನಿಜವಾಗಿ ಶೂರನಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನೇ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಕುಲಕಳಂಕನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ತೊಲಗಿಹೋಗು.’ ‘ಶೂರಮಾನೀ ನ ಶೂರಃ’ (ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು, ಶೂರನಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಿಂದ ಕವಿ ಖರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ತಿರಸ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಯಾಚನೆ ಖರನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಗೆ ಆಹುತಿಯಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪಯಾಹಿ ಜನಸ್ಥಾನಾತ್’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ‘ಮಾನುಷೌ ತೌ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ತದ್ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮವಿದೆ; ನಡುವೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ‘ಜಹಿ ತ್ವಂ ಸಮರೇ ಮೂಢ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವಿದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮನುಷ್ಯರಾದ ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯನೂ ಆದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಎಂತಹದು? ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೋತು ನೀನು ಬೇಗನೆ ನಾಶವಾಗುವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಅವನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನು, ಅವನಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಗೊಂಡೆನು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ವೈರವನ್ನೂ ಖರನ ವೈರವನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತಾನೇ ವಿರೂಪಗೊಂಡವಳು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅವನದೇ ಕುಲಗೌರವದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾರ್ತಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಳು; ಕೈಗಳಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಅತ್ತಳು. ಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ — ಈ ವೃತ್ತದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳೂ ಕೇವಲ ಖರನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಆದವು, ಅವಳು ಮಾತ್ರ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರದರೋದರೀ’ (ಬಿರುಕಿನಂತಹ ಹೊಟ್ಟೆಯುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ವಿಕೃತ ರೂಪವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಕರುಣದ ಬದಲು ಬೀಭತ್ಸವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಶೈಲಿವಿಶೇಷ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಶೋಕವನ್ನೂ ರಸಭಂಗವಿಲ್ಲದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു; ശൂർപ്പണഖ ആ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ ഖരനെ അറിയിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൾ വീണ്ടും നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതായി കാണാം. അങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് ഖരൻ ക്രോധത്തോടെ, അനർഥത്തിനായി വന്നെത്തിയ അവളോട് വ്യക്തമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു. അവന്റെ ആദ്യവാക്ക് ചോദ്യരൂപത്തിലാണ്: ‘നിനക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായിത്തന്നെ ശൂരരും മാംസഭോജികളുമായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ ഞാൻ നിയോഗിച്ചിരുന്നു; പിന്നെ എന്തിനാണു നീ വീണ്ടും കരയുന്നത്?’ അനന്തരം അവൻ തന്റെ ഭടന്മാരിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘അവർ എന്റെ ഭക്തരും എന്നിൽ അനുരക്തരും എന്നും എന്റെ ഹിതം ചെയ്യുന്നവരുമാണ്; കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾപോലും അവർ കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല; എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാതിരിക്കില്ല.’ ഈ ആത്മപ്രശംസ കവി ബോധപൂർവംതന്നെ ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു — തന്റെ സൈനികരെ അവധ്യരെന്നു കരുതുന്നവന്റെ സൈനികർതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്; ഇതിലൂടെ ഖരന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ ചോദിക്കുന്നു: ‘ഇതിന്റെ കാരണം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്തിനാണു നീ ‘ഹാ നാഥാ’ എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് പാമ്പിനെപ്പോലെ നിലത്തു പിടയുന്നത്? നാഥനായി ഞാൻ ഉള്ളപ്പോൾ അനാഥയെപ്പോലെ എന്തിനു വിലപിക്കുന്നു? എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; ഇങ്ങനെയാകരുത്, ഇങ്ങനെയാകരുത്; ഈ തളർച്ച ഉപേക്ഷിക്കൂ.’ ഖരൻ ഇങ്ങനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചപ്പോൾ ദുർധർഷയായ ആ രാക്ഷസി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകൾ തുടച്ച് സഹോദരൻ ഖരനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ സാന്ത്വനംപോലും ദർപ്പം നിറഞ്ഞതാണ്, കരുണാമയമല്ല. യഥാർഥത്തിൽ ഖരൻ സഹോദരിയുടെ ദുഃഖം ചോദിക്കുന്നില്ല, തന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കുണ്ടായ അവമാനമാണ് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ സാന്ത്വനരൂപമാണെങ്കിലും തിരസ്കാരത്തിന്റെ ഗന്ധമുള്ളവയാണ്. ‘ന ന കുര്യുഃ’ (അനുസരിക്കാതിരിക്കില്ല) എന്ന ഇരട്ടനിഷേധം ഇവിടെ അത്യന്തമായ നിശ്ചയം ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.

അവൾ ആദ്യം തന്റെ മുൻ അവസ്ഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘ഇപ്പോൾത്തന്നെയാണ് കാതും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ട്, ചോരപ്രവാഹത്തിൽ നനഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തെത്തിയത്; നീ എന്നെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി നീ ഘോരരും ശൂരരുമായ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരെ അയച്ചു; അവർ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെ കൊല്ലാൻ പോയി. എന്നാൽ ക്രോധത്തോടെ ശൂലങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും കൈയിലേന്തിയ അവരെയെല്ലാം രാമൻ മർമങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു.’ അനന്തരം അവൾ തന്റെ ഭയത്തിന്റെ മൂലം പറയുന്നു: ‘മഹാവേഗമുള്ള ആ രാക്ഷസന്മാർ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ടു നിലത്തു വീണതു കണ്ടും, രാമന്റെ ആ മഹത്തായ കർമം കണ്ടും എനിക്കു വലിയ ഭയമുണ്ടായി. അതിനാൽ ഞാൻ ഭീതയും ഉദ്വിഗ്നയും വിഷണ്ണയുമായി; എല്ലായിടത്തും ഭയം കാണുന്നവളായി ഞാൻ വീണ്ടും നിന്നെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ഒരു സമഗ്രരൂപകത്തിലൂടെ അവൾ തന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു: ‘വിഷാദങ്ങൾതന്നെ മുതലകളായി വസിക്കുന്ന, പരിഭ്രാന്തികൾതന്നെ തിരമാലകളായുള്ള, വിപുലമായ ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയ എന്നെ ഇപ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ടു രക്ഷിക്കുന്നില്ല?’ ഒടുവിൽ അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ട അവരെ വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു: ‘എന്റെ വഴിയേ പിന്തുടർന്നുപോയ ഈ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ രാമന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ പ്രസംഗത്തിൽത്തന്നെ അവൾ ഭയവും ആത്മദൈന്യവും സഹോദരനോടുള്ള ഉപാലംഭവും ഒരേസമയം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘മമ പദവീം’ (എന്റെ വഴിയേ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആ രാക്ഷസന്മാർ അവളുടെതന്നെ മാർഗദർശനത്തിലാണു പോയതെന്ന് അവൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ വധത്തിൽ അവൾക്കും ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ട്. എങ്കിലും ആത്മനിന്ദ ഉപേക്ഷിച്ച് അവൾ സഹോദരനെത്തന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

അനന്തരം അവളുടെ വാക്ക് യാചനാരൂപമാകുന്നു: ‘എന്നോടും കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാരോടും നിനക്ക് അനുകമ്പയുണ്ടെങ്കിൽ, രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ നിനക്കു ശക്തിയോ തേജസ്സോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന, രാക്ഷസന്മാർക്കു മുള്ളായ ആ രാമനെ കൊല്ലുക. ശത്രുഘാതകനായ രാമനെ ഇന്നു നീ വധിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ലജ്ജയില്ലാതെ ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും.’ ആത്മഹത്യാഭീഷണിതന്നെയാണ് ഇവിടെ അവളുടെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. പിന്നെ അവളുടെ വാക്ക് യാചനയിൽനിന്ന് ശകാരത്തിലേക്കു മാറുന്നു: ‘ബുദ്ധികൊണ്ടു ഞാൻ കാണുന്നു — സൈന്യത്തോടുകൂടിയാണെങ്കിലും മഹായുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല. നീ ശൂരനെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവൻ മാത്രം, യഥാർഥത്തിൽ ശൂരനല്ല; നിന്റെ വിക്രമം നീ സ്വയം ആരോപിച്ച മിഥ്യയാണ്. കുലത്തിനു കളങ്കമായവനേ, യുദ്ധത്തിൽ അവരെ കൊല്ലുക; അല്ലെങ്കിൽ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വേഗം ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുക.’ ‘ശൂരമാനീ ന ശൂരഃ’ (ശൂരനെന്നു കരുതുന്നവൻ, ശൂരനല്ല) എന്ന പദങ്ങളുടെ വിരോധത്തിലൂടെ കവി ഖരന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കുന്നു; തിരസ്കാരത്തോടു കലർന്ന യാചന ഖരന്റെ ക്രോധാഗ്നിയിൽ ആഹുതിപോലെ വീഴുന്നു. ഇവിടെ ഒന്നു ശ്രദ്ധിക്കണം — മുദ്രിതപാഠത്തിൽ ‘അപയാഹി ജനസ്ഥാനാത്’ (ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുപോകുക) എന്ന അർധശ്ലോകം ‘മാനുഷൗ തൗ ന ശക്നോഷി’ (ആ രണ്ടു മനുഷ്യരെ നിനക്കു കഴിയില്ല) എന്നതിനു മുമ്പാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ വിപരീതക്രമമാണ്; ഇടയിൽ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ള ‘ജഹി ത്വം സമരേ മൂഢ’ (മൂഢാ, യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുക) എന്ന അർധശ്ലോകവുമുണ്ട്.

അവൾ നിന്ദ വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു: ‘ആ രണ്ടു മനുഷ്യരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലാൻ നിനക്കു കഴിയാത്തതിനാൽ, സത്ത്വമില്ലാത്തവനും അല്പവീര്യനുമായ നിനക്ക് ഇവിടെ ജനസ്ഥാനത്ത് എന്തു വാസം? രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ അഭിഭൂതനായി നീ വേഗംതന്നെ നശിക്കും; ദശരഥപുത്രനായ ആ രാമൻ തേജസ്സുള്ളവനാണ്; എന്നെ ഇങ്ങനെ വിരൂപയാക്കിയ അവന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും മഹാവീര്യനാണ്.’ ഈ വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ വൈരവും ഖരന്റെ വൈരവും ഒന്നാക്കുന്നു — സ്വയം വിരൂപയാക്കപ്പെട്ടവൾ സഹോദരനെ അവന്റെതന്നെ കുലാഭിമാനംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പലവിധം വിലപിച്ച്, വിണ്ടുതൂങ്ങിയ വയറുള്ള ആ രാക്ഷസി സഹോദരന്റെ അടുത്ത് ശോകാർത്തയായി ബോധംകെട്ടു; കൈകൾകൊണ്ടു വയറ്റിലടിച്ച് അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി കരഞ്ഞു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ അവൾ വീണുകിടക്കുകയായിരുന്നു, ഒടുവിൽ വീണ്ടും വീഴുന്നു — ഈ വൃത്തത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവളുടെ എല്ലാ വാക്കുകളും ഖരന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതായിരുന്നു, അവളാകട്ടെ സ്വയം നിസ്സഹായയായിത്തന്നെ ശേഷിച്ചു എന്നാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഖരൻ പതിനാലായിരം പേരുടെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പുറപ്പെടുന്നു. ‘പ്രദരോദരീ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ വികൃതരൂപവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവളുടെ വിലാപം കരുണയ്ക്കു പകരം ബീഭത്സത നേടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ ശൈലീവിശേഷം — ശത്രുപക്ഷത്തിന്റെ ശോകംപോലും രസഭംഗം കൂടാതെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga Rāma killed the fourteen rākṣasas, and Śūrpaṇakhā told Khara the whole story. Now she is seen fallen on the ground once more. Seeing her lying there, come to him on an errand of ruin, Khara spoke to her plainly and in anger. His first words were a question: ‘I sent those brave flesh-eating rākṣasas for your sake alone. Why are you weeping again?’ Then he declared his faith in his men: ‘They are devoted to me, loyal to me, and always seek my good. Struck at, they cannot be struck down, and they could never fail to do my bidding.’ The poet sets this boast here deliberately: the very soldiers he thinks unkillable had been killed in the previous sarga, and so Khara's own coming destruction is foreshadowed; the doubled negative in ‘never fail’ conveys his absolute certainty. Then he asked: ‘I want to hear the reason. Why do you writhe on the ground like a snake, crying “Alas, my lord!”? Why do you lament as if you had no protector, when I, your protector, am here? Get up, get up; don't be like this; give up this weakness.’ Even his consolation is full of pride rather than pity. Khara does not really ask about his sister's grief; he takes it as an insult to his own command, so that his questions, though meant to console, carry a tinge of scorn. Comforted in this way, the unassailable rākṣasī wiped her tear-filled eyes and answered her brother Khara.

First she reminded him of her earlier state: ‘Only just now I came to you with my ears and nose cut off, soaked in a flood of blood, and you comforted me. Then for my sake you sent fourteen fearsome rākṣasa warriors to kill Rāghava and Lakṣmaṇa. But furious though they were, with pikes and halberds in their hands, Rāma killed them all in the fight with arrows that pierce the vitals.’ Then she told the root of her fear: ‘When I saw those swift warriors lying on the ground in a single moment, and saw that great feat of Rāma's, a great terror came over me. So I am frightened, shaken and in despair, night-ranger; seeing danger on every side, I have come to you again for shelter.’ Then in a sustained image she described her state: ‘Why do you not rescue me, drowning in this wide ocean of sorrow, where despair lurks like crocodiles and terror rolls in garlands of waves?’ Finally she recalled the slain once more: ‘These flesh-eating rākṣasas who followed my track lie killed on the ground by Rāma's sharp arrows.’ So in a single speech she lays before him her fear, her helplessness and a reproach to her brother. ‘Who followed my track’ makes plain that the rākṣasas went under her guidance, so she too bore responsibility for their deaths; yet instead of blaming herself she goads her brother.

Then her words became a plea: ‘If you have any pity for me and for those rākṣasas, and if you have the strength or the fire to face Rāma, night-ranger, then kill Rāma, who has made his home in the Daṇḍaka forest, that thorn in the side of the rākṣasas. If you do not kill Rāma, my enemy, today, I will lose all shame and give up my life before your eyes.’ The threat of taking her own life was her last weapon. Then her plea turned to abuse: ‘My own judgement tells me that even with an army behind you, you cannot stand face to face with Rāma in the great battle. You think yourself a hero, but a hero you are not; your valour is a false pretence. Either kill the two of them in battle, you fool, you stain on your family — or leave Janasthāna at once with all your kin.’ The contrast between thinking oneself a hero and being one pierces Khara's pride, and her plea, mixed with contempt, falls like an oblation into the fire of his anger.

She heaped on more scorn: ‘Since you cannot kill those two men, Rāma and Lakṣmaṇa, what sort of place is this for you to live, a creature of no substance and little strength? Overpowered by Rāma's splendour you will soon perish, for Rāma, Daśaratha's son, is full of splendour, and his brother, who disfigured me, is of vast might.’ With these words she binds her feud and Khara's into one: she who had been disfigured ties her brother to it through the honour of his own family. Having lamented at such length, the rākṣasī with the cavernous belly lost her senses in her grief beside her brother, and beating her belly with both hands she wept in bitter pain. At the start of the sarga she had fallen, and at its end she falls again; by this circle the poet suggests that all her words served only to fan Khara's anger, while she herself remained as helpless as before. In the next part of the story Khara will march out with his army. The mention of her cavernous belly recalls her misshapen form, so that her lament provokes disgust rather than pity — for it is Vālmīki's way to describe even the grief of the enemy's side without breaking the mood of the poem.