ततः घोरा शूर्पणखा राघवस्य आश्रमम् आगत्य सीतया सह तौ भ्रातरौ राक्षसानाम् आचचक्षे। ते च पर्णशालायाम् उपविष्टं महाबलं रामं सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च सेवितं ददृशुः। दर्शनक्रमः अत्र कवेः सूक्ष्मः — प्रथमं राक्षसाः पश्यन्ति, ततः श्रीमान् राघवः तां शूर्पणखां तान् आगतान् राक्षसांश्च पश्यति; एवं दृष्टिः दृष्टिं प्रतिमिलति। रामः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौमित्रे, मुहूर्तं सीतायाः प्रत्यनन्तरः भव; अस्याः पदवीम् आगतान् इमान् अहं वधिष्यामि।’ एतेन वाक्येन रामस्य स्वभावः प्रकाशते — प्रथमा चिन्ता सीतायाः रक्षणम्, ततः एव युद्धम्; अपि च चतुर्दशानां राक्षसानां वधाय सः एकः एव पर्याप्तः इति तस्य आत्मविश्वासः। विदितात्मनः रामस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः ‘तथा’ इति उक्त्वा राघवस्य वाक्यं प्रपूजयन् आज्ञां शिरसा अगृह्णात् — आज्ञापालने तस्य न विवादः, न विलम्बः। ततः धर्मात्मा राघवः अपि चामीकरविभूषितं महत् चापं सज्यं चकार, तानि च रक्षांसि अब्रवीत्। धनुषः सज्जीकरणं वचनात् पूर्वम् एव — सिद्धः सन् एव सः सम्भाषते, इति वीरस्य मर्यादा। अत्र च पूर्वसर्गयोः वर्णितः भयङ्करः आडम्बरः क्षणेन एव शान्तः भवति — चतुर्दश अन्तकोपमाः राक्षसाः आगताः, किंतु रामः केवलं भ्रातरम् आज्ञापयति, धनुः च सज्जीकरोति; न उद्वेगः, न सम्भ्रमः।

रामस्य वचनं चतुर्भिः श्लोकैः क्रमबद्धम् — परिचयः, प्रश्नः, हेतुः, अवसरश्च। प्रथमं सः आत्मानं परिचाययति — ‘आवां दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनं प्रविष्टौ। फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ च आवां दण्डकारण्ये वसन्तौ; किमर्थं युष्मे अस्मान् उपहिंसथ?’ एतेन सः प्रथमं न्यायं स्थापयति — निरपराधानां तपस्विनां हिंसा अधर्मः एव। ततः सः स्वस्य आगमनहेतुं वदति — ‘विप्रकारान् पापात्मकान् युष्मान् महाहवे हन्तुम् ऋषीणां नियोगेन सशरासनः अहं सम्प्राप्तः।’ अत्र रामः स्वं व्यक्तिगतं वैरं न आश्रयते, अपि तु ऋषीणां नियोगम् — धर्मरक्षा एव तस्य प्रयोजनम्, न प्रतिशोधः। अन्ते सः उभयं विकल्पं ददाति — ‘यदि युद्धेन संतुष्टाः स्थ, तर्हि अत्र एव तिष्ठत, निवर्तितुं न अर्हथ; यदि तु प्राणैः वः प्रयोजनम्, तर्हि हे निशाचराः, निवर्तध्वम्।’ शत्रवे अपि पलायनस्य अवसरदानम् आर्यस्य लक्षणम्; एतेन कविः रामस्य धर्मयुद्धनिष्ठां स्थापयति, राक्षसानां च आगामिनं विनाशं तेषाम् एव इच्छाकृतं दर्शयति।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ते चतुर्दश राक्षसाः सुसंक्रुद्धाः अभवन्। कविः तान् ‘ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः’ इति विशेषणाभ्यां वर्णयति — ब्राह्मणहन्तारः, हस्तगतशूलाः च; एतेन तेषाम् अधर्मः शस्त्रं च युगपत् सूचितौ। पुनः सः द्वयोः पक्षयोः विरोधं स्थापयति — ते संरक्तनयनाः घोराः परुषाः, रामः तु संरक्तलोचनः मधुराभाषः दृष्टपराक्रमः च; रक्तनयनत्वं द्वयोः अपि समानम्, किंतु एकत्र क्रोधात्, अन्यत्र स्वभावात्। ते हृष्टाः सन्तः ऊचुः — ‘हे मानुष, सुमहात्मनः अस्माकं भर्तुः खरस्य क्रोधम् उत्पाद्य त्वम् एव अस्माभिः युधि सद्यः हतः सन् प्राणान् हास्यसे। एकस्य तव का शक्तिः, यत् बहूनाम् अस्माकम् अग्रतः रणमूर्धनि स्थातुम् अपि शक्नुयाः? आहवे योद्धुं तु का कथा? अस्माकं बाहुप्रयुक्तैः एभिः परिघैः शूलपट्टिशैश्च हतः त्वं प्राणान् वीर्यं करपीडितं धनुश्च त्यक्ष्यसि।’ एवम् उक्त्वा संरब्धाः ते चतुर्दश राक्षसाः उद्यतायुधनिस्त्रिंशाः सन्तः राममेव अभिदुद्रुवुः। तेषां गर्वः खरस्य गर्वस्य एव प्रतिध्वनिः; सङ्ख्याबलम् एव तेषां युक्तिः, यत् एकाकिनः रामस्य पुरतः निष्फलं भविष्यति। ‘का हि ते शक्तिरेकस्य’ इति प्रश्नः अग्रिमैः पञ्चभिः श्लोकैः एव स्वयम् उत्तरितः भविष्यति — कविः प्रश्नं क्रियया एव खण्डयति। धनुषः त्यागविषये तेषां वचनम् अपि विडम्बनारूपम्, यतः तत् एव धनुः तेषां मरणहेतुः भविष्यति।

ते दुर्जयं राघवं प्रति तानि शूलानि चिक्षिपुः; काकुत्स्थः तु तानि समस्तानि चतुर्दश शूलानि तावद्भिः एव काञ्चनभूषितैः शरैः चिच्छेद। सङ्ख्यायाः साम्यम् अत्र काव्यस्य सौन्दर्यम् — चतुर्दश शूलाः, चतुर्दश शराः; न एकः अधिकः, न न्यूनः। ततः परमक्रुद्धः महातेजाः सः सूर्यसंनिभान् शिलाशितान् चतुर्दश नाराचान् जग्राह; धनुः गृहीत्वा आयम्य च लक्ष्यभूतान् राक्षसान् उद्दिश्य शतक्रतुः वज्राणि इव बाणान् मुमोच। इन्द्रवज्रयोः उपमा रामस्य दिव्यं बलं सूचयति। ते बाणाः वेगेन राक्षसानां वक्षांसि भित्त्वा रुधिरप्लुताः सन्तः वल्मीकात् निष्क्रामन्तः पन्नगाः इव तदा भूमौ विनिष्पेतुः। सर्पवल्मीकयोः उपमा अत्यन्तं दृश्या — रक्तसिक्ताः बाणाः वक्षसः निर्गच्छन्तः वल्मीकात् निर्गतान् सर्पान् इव प्रतीयन्ते। तैः नाराचैः भग्नहृदयाः ते राक्षसाः छिन्नमूलाः द्रुमाः इव भूमौ निपेतुः — शोणितस्नाताः विकृताः विगतासवश्च। द्वे उपमे अत्र क्रमेण योजिते — प्रथमा गतिं दर्शयति, द्वितीया निश्चलतां; एवं जीवनात् मरणं प्रति संक्रमणं चित्ररूपेण स्थापितम्। सर्वम् एतत् युद्धं पञ्चभिः एव श्लोकैः समाप्तम्, एतेन च रामस्य आयासराहित्यं सूचितम्। पूर्वसर्गे खरस्य गर्वोक्तयः षड्भिः श्लोकैः विस्तृताः आसन्, अत्र तु वधः पञ्चभिः एव — वाचः विस्तारः, क्रियायाः संक्षेपः; एषः विरोधः कवेः अभिप्रेतः।

तान् सर्वान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा सा राक्षसी क्रोधेन मूर्च्छिता सती खरम् उपगम्य पुनः एव आर्ता भूमौ पपात। कविः तां तदा ‘किंचित्संशुष्कशोणिता’ इति वर्णयति — कर्णनासयोः क्षतात् प्रवहत् रुधिरम् इदानीं किञ्चित् शुष्कम्; एतेन कालस्य गतिः सूक्ष्मतया सूचिता। ‘सनिर्यासा वल्लरी इव’ इति उपमा च रमणीया — क्षतात् स्रवन्ती लता इव सा प्रतीयते, यस्याः निर्यासः न शोभा, अपि तु व्रणस्य चिह्नम्। भ्रातुः समीपे शोकार्ता सा महान्तं निनदं ससर्ज, सस्वरं बाष्पं मुमुचे, विवर्णवदना च तदा अभवत्। सा खरस्य पुरतः द्विः पतति — अष्टादशसर्गान्ते प्रथमम्, अत्र च पुनः; पुनःपतनम् एव तस्याः असामर्थ्यस्य प्रतीकम्। अन्ते रणे निपातितान् तान् राक्षसान् प्रेक्ष्य खरस्य भगिनी पुनः प्रधाविता, तेषां सर्वेषां रक्षसां वधं च निखिलेन सर्वं शशंस। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च सर्गः गम्भीरेण स्वरेण समाप्यते। एषः सर्गः खरस्य राक्षसैः सह रामस्य प्रथमः संग्रामः; चतुर्दशानां वधः अग्रे चतुर्दशसहस्राणां वधस्य सूचना इव भवति, खरस्य च क्रोधस्य द्वितीयं परिणामं प्रति कथा गच्छति।

తరువాత ఘోరమైన శూర్పణఖ రాఘవుని ఆశ్రమానికి వచ్చి సీతతో పాటు ఆ ఇద్దరు సోదరులను రాక్షసులకు చూపించింది. వారు పర్ణశాలలో కూర్చున్న, సీతతో కూడి లక్ష్మణునిచే సేవించబడుతున్న మహాబలుడైన రాముని చూశారు. ఇక్కడ దర్శనక్రమం కవి సూక్ష్మత — మొదట రాక్షసులు చూస్తారు, తరువాత శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు ఆ శూర్పణఖనూ వచ్చిన ఆ రాక్షసులనూ చూస్తాడు; ఇలా చూపు చూపుతో కలుస్తుంది. రాముడు ప్రకాశించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, కొద్దిసేపు సీతకు దగ్గరగా ఉండు; ఈమె అడుగుజాడల్లో వచ్చిన వీరిని నేను వధిస్తాను.’ ఈ వాక్యంతో రాముని స్వభావం ప్రకాశిస్తుంది — మొదటి చింత సీత రక్షణ, ఆ తరువాతే యుద్ధం; అంతేకాక పద్నాలుగు మంది రాక్షసులను వధించడానికి తానొక్కడే చాలు అనే అతని ఆత్మవిశ్వాసం. ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని ఈ మాట విని లక్ష్మణుడు ‘అలాగే’ అని రాఘవుని మాటను గౌరవిస్తూ ఆజ్ఞను శిరసావహించాడు — ఆజ్ఞాపాలనలో అతనికి వివాదం లేదు, ఆలస్యం లేదు. తరువాత ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు కూడా బంగారంతో అలంకరించబడిన తన గొప్ప ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు. మాట కంటే ముందే ధనుస్సును సిద్ధం చేయడం — సిద్ధంగా ఉండే మాట్లాడతాడు, ఇది వీరుని మర్యాద. ఇక్కడ గత రెండు సర్గలలో వర్ణించిన భయంకరమైన ఆడంబరం క్షణంలోనే శాంతిస్తుంది — యముని వంటి పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు వచ్చారు, కానీ రాముడు కేవలం సోదరుని ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ధనుస్సును సిద్ధం చేస్తాడు; ఉద్వేగం లేదు, కలవరం లేదు.

రాముని మాట నాలుగు శ్లోకాలలో క్రమబద్ధంగా ఉంది — పరిచయం, ప్రశ్న, కారణం, అవకాశం. మొదట అతడు తనను పరిచయం చేసుకుంటాడు — ‘మేమిద్దరం దశరథుని కుమారులం, సోదరులం, రామలక్ష్మణులం, సీతతో కలిసి ప్రవేశించడానికి కష్టమైన దండకావనంలోకి ప్రవేశించాం. పండ్లూ దుంపలూ తింటూ, ఇంద్రియనిగ్రహంతో, తాపసులుగా, బ్రహ్మచారులుగా మేము దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్నాం; ఎందుకు మీరు మమ్మల్ని హింసిస్తున్నారు?’ దీనితో అతడు మొదట న్యాయాన్ని స్థాపిస్తాడు — నిరపరాధులైన తపస్వులను హింసించడం అధర్మమే. తరువాత అతడు తన రాకకు కారణం చెబుతాడు — ‘అపకారాలు చేసే పాపాత్ములైన మిమ్మల్ని మహాయుద్ధంలో చంపడానికి ఋషుల ఆజ్ఞతో ధనుస్సు ధరించి నేను వచ్చాను.’ ఇక్కడ రాముడు తన వ్యక్తిగత వైరాన్ని ఆశ్రయించడు, ఋషుల ఆజ్ఞను ఆశ్రయిస్తాడు — ధర్మరక్షణే అతని ప్రయోజనం, ప్రతీకారం కాదు. చివరగా అతడు రెండు మార్గాలనూ ఇస్తాడు — ‘యుద్ధంతో సంతృప్తి పొందాలనుకుంటే ఇక్కడే నిలవండి, వెనుదిరగకూడదు; ప్రాణాలతో మీకు ప్రయోజనం ఉంటే, నిశాచరులారా, వెనుదిరగండి.’ శత్రువుకు కూడా పారిపోయే అవకాశం ఇవ్వడం ఆర్యుని లక్షణం; దీనితో కవి రాముని ధర్మయుద్ధనిష్ఠను స్థాపిస్తాడు, రాక్షసుల రాబోయే వినాశనం వారి ఇచ్ఛ వల్లనే జరిగిందని చూపిస్తాడు.

అతని ఆ మాట విని ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు మిక్కిలి కోపించారు. కవి వారిని ‘బ్రహ్మఘ్నాః శూలపాణయః’ అనే విశేషణాలతో వర్ణిస్తాడు — బ్రాహ్మణులను చంపేవారు, చేతిలో శూలాలు పట్టినవారు; దీనితో వారి అధర్మమూ శస్త్రమూ ఒకేసారి సూచించబడ్డాయి. మళ్ళీ అతడు రెండు పక్షాల మధ్య విరోధాన్ని నిలుపుతాడు — వారు ఎర్రబడిన కన్నులతో, ఘోరంగా, కఠినంగా ఉన్నారు; రాముడు కూడా ఎర్రని కన్నులు గలవాడు, కానీ మధురంగా మాట్లాడేవాడు, పరాక్రమం నిరూపించుకున్నవాడు; ఎర్రని కన్నులు ఇద్దరికీ సమానమే, కానీ ఒకచోట కోపం వల్ల, మరొకచోట స్వభావం వల్ల. వారు సంతోషంతో అన్నారు — ‘ఓ మనిషీ, మహాత్ముడైన మా ప్రభువు ఖరునికి కోపం పుట్టించి, నువ్వే యుద్ధంలో మా చేత వెంటనే చంపబడి ప్రాణాలు విడుస్తావు. ఒక్కడివైన నీకు ఏం శక్తి ఉంది, అనేకులమైన మా ఎదుట రణరంగంలో నిలవడానికైనా? యుద్ధంలో పోరాడటం మాట అటుంచు. మా చేతులు ప్రయోగించే ఈ పరిఘలతో, శూలాలతో, పట్టిసాలతో చంపబడి నువ్వు ప్రాణాలనూ వీర్యాన్నీ చేతిలో పట్టిన ధనుస్సునూ విడుస్తావు.’ ఇలా చెప్పి ఆవేశపడిన ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు ఆయుధాలూ ఖడ్గాలూ ఎత్తి రాముని మీదికే దూకారు. వారి గర్వం ఖరుని గర్వానికే ప్రతిధ్వని; సంఖ్యాబలమే వారి యుక్తి, అది ఒంటరి రాముని ఎదుట నిష్ఫలమవుతుంది. ‘కా హి తే శక్తిరేకస్య’ (ఒక్కడివైన నీకు ఏం శక్తి) అనే ప్రశ్నకు తరువాతి ఐదు శ్లోకాలే స్వయంగా జవాబిస్తాయి — కవి ప్రశ్నను క్రియతోనే ఖండిస్తాడు. ధనుస్సును విడవడం గురించిన వారి మాట కూడా విడంబనరూపమే, ఎందుకంటే ఆ ధనుస్సే వారి మరణానికి కారణమవుతుంది.

వారు జయించడానికి కష్టమైన రాఘవుని మీదికి ఆ శూలాలను విసిరారు; కాకుత్స్థుడు మాత్రం ఆ పద్నాలుగు శూలాలనూ అన్నే బంగారు అలంకరణ గల బాణాలతో ఖండించాడు. సంఖ్యాసామ్యం ఇక్కడ కావ్యసౌందర్యం — పద్నాలుగు శూలాలు, పద్నాలుగు బాణాలు; ఒకటి ఎక్కువ కాదు, తక్కువ కాదు. తరువాత మిక్కిలి కోపించిన మహాతేజస్వి అతడు సూర్యుని వంటి, సానపై పదును పెట్టిన పద్నాలుగు నారాచాలను తీసుకున్నాడు; ధనుస్సు పట్టి లాగి, లక్ష్యాలైన రాక్షసులను ఉద్దేశించి, ఇంద్రుడు వజ్రాలను విడిచినట్లు బాణాలను విడిచాడు. ఇంద్రుడూ వజ్రాలూ అనే ఉపమ రాముని దివ్యబలాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ బాణాలు వేగంగా రాక్షసుల వక్షస్సులను చీల్చి, రక్తంతో తడిసి, పుట్టల నుండి బయటకు వచ్చే పాముల్లా అప్పుడు నేల మీద పడ్డాయి. పాములూ పుట్టా అనే ఉపమ అత్యంత దృశ్యమానం — రక్తంతో తడిసిన బాణాలు వక్షస్సుల నుండి బయటకు రావడం పుట్ట నుండి బయటకు వచ్చిన పాముల్లా కనిపిస్తుంది. ఆ నారాచాలతో గుండెలు బద్దలైన ఆ రాక్షసులు వేళ్ళు తెగిన చెట్లలా నేల మీద పడ్డారు — రక్తంతో స్నానం చేసి, వికృతంగా, ప్రాణాలు పోయి. ఇక్కడ రెండు ఉపమలు క్రమంగా కూర్చబడ్డాయి — మొదటిది గతిని చూపిస్తుంది, రెండవది నిశ్చలతను; ఇలా జీవనం నుండి మరణానికి సంక్రమణం చిత్రరూపంలో నిలపబడింది. ఈ యుద్ధమంతా ఐదు శ్లోకాలలోనే ముగిసింది, దీనితో రాముడు ఏ శ్రమా లేకుండా చేశాడని సూచించబడింది. గత సర్గలో ఖరుని గర్వోక్తులు ఆరు శ్లోకాలలో విస్తరించాయి, ఇక్కడ వధ ఐదు శ్లోకాలలోనే — మాటకు విస్తారం, క్రియకు సంక్షేపం; ఈ విరోధం కవి ఉద్దేశించినదే.

వారందరూ నేల మీద పడి ఉండటం చూసి ఆ రాక్షసి కోపంతో మూర్ఛపోయి, ఖరుని దగ్గరకు వెళ్ళి మళ్ళీ బాధతో నేల మీద పడింది. కవి ఆమెను అప్పుడు ‘కించిత్సంశుష్కశోణితా’ (రక్తం కొంత ఎండిపోయినది) అని వర్ణిస్తాడు — చెవుల, ముక్కు గాయాల నుండి కారుతున్న రక్తం ఇప్పుడు కొంత ఎండిపోయింది; దీనితో కాలగతి సూక్ష్మంగా సూచించబడింది. ‘సనిర్యాసా వల్లరీ ఇవ’ (బంక కారుతున్న తీగలా) అనే ఉపమ కూడా రమణీయం — గాయం నుండి స్రవించే తీగలా ఆమె కనిపిస్తుంది, దాని బంక శోభ కాదు, గాయపు చిహ్నం. సోదరుని దగ్గర శోకార్తయై ఆమె పెద్దగా అరిచింది, గొంతెత్తి కన్నీళ్ళు కార్చింది, అప్పుడు ఆమె ముఖం వెలవెలబోయింది. ఆమె ఖరుని ఎదుట రెండుసార్లు పడుతుంది — మొదట పద్దెనిమిదవ సర్గ చివర, ఇక్కడ మళ్ళీ; మళ్ళీ పడటమే ఆమె అసమర్థతకు ప్రతీక. చివరగా రణంలో పడగొట్టబడిన ఆ రాక్షసులను చూసి ఖరుని సోదరి మళ్ళీ పరుగెత్తింది, ఆ రాక్షసులందరి వధను పూర్తిగా అంతా చెప్పింది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, దానితో సర్గ గంభీరమైన స్వరంతో ముగుస్తుంది. ఈ సర్గ ఖరుని రాక్షసులతో రాముని మొదటి సంగ్రామం; పద్నాలుగు మంది వధ ముందు జరగబోయే పద్నాలుగు వేల మంది వధకు సూచన వంటిది, కథ ఖరుని కోపపు రెండవ పరిణామం వైపు సాగుతుంది.

பிறகு கொடிய சூர்ப்பணகை ராகவனின் ஆசிரமத்துக்கு வந்து, சீதையுடன் இருந்த அந்தச் சகோதரர்கள் இருவரையும் ராக்ஷசர்களுக்குச் சுட்டிக்காட்டினாள். அவர்களும் பர்ணசாலையில் அமர்ந்திருந்த, சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனால் பணிவிடை செய்யப்பட்டும் இருந்த பெருவலிமை உடைய ராமனைக் கண்டனர். பார்வையின் வரிசை இங்கு கவியின் நுட்பம் — முதலில் ராக்ஷசர்கள் பார்க்கிறார்கள், பிறகு பொலிவுடைய ராகவன் அந்தச் சூர்ப்பணகையையும் வந்திருக்கும் ராக்ஷசர்களையும் பார்க்கிறான்; இவ்வாறு பார்வை பார்வையைச் சந்திக்கிறது. ராமன் ஒளிவீசும் தேஜஸ் உடைய சகோதரன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘சௌமித்ரியே, சற்று நேரம் சீதையின் அருகிலேயே இரு; இவளுடைய அடிச்சுவட்டில் வந்திருக்கும் இவர்களை நான் வதைக்கப் போகிறேன்.’ இந்த வாக்கியத்தால் ராமனின் இயல்பு வெளிப்படுகிறது — முதல் கவலை சீதையைக் காப்பது, அதன்பிறகே போர்; மேலும் பதினான்கு ராக்ஷசர்களை வதைக்க அவன் ஒருவனே போதும் என்ற தன்னம்பிக்கை. தன்னை அறிந்த ராமனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்ட லக்ஷ்மணன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, ராகவனின் சொல்லைப் போற்றி, ஆணையைத் தலைமேல் ஏற்றான் — ஆணையை நிறைவேற்றுவதில் அவனிடம் வாதமும் இல்லை, தாமதமும் இல்லை. பிறகு தர்மாத்மாவான ராகவனும் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட தன் பெரிய வில்லில் நாண் ஏற்றி, அந்த ராக்ஷசர்களிடம் பேசினான். சொல்லுக்கு முன்பே வில்லில் நாண் ஏற்றப்படுகிறது — தயாராக இருந்தபடியே அவன் பேசுகிறான்; இதுவே வீரனின் வரம்பு. இங்கே முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் விவரிக்கப்பட்ட பயங்கர ஆரவாரம் ஒரே கணத்தில் அடங்கிவிடுகிறது — காலனுக்கு நிகரான பதினான்கு ராக்ஷசர்கள் வந்திருக்கிறார்கள், ஆனால் ராமன் சகோதரனுக்கு ஆணையிட்டு வில்லைத் தயார் செய்வது மட்டுமே செய்கிறான்; பதற்றமும் இல்லை, கலக்கமும் இல்லை.

ராமனின் சொல் நான்கு சுலோகங்களில் முறையாக அமைந்துள்ளது — அறிமுகம், கேள்வி, காரணம், வாய்ப்பு. முதலில் அவன் தன்னை அறிமுகப்படுத்துகிறான்: ‘நாங்கள் தசரதனின் மகன்கள், சகோதரர்கள் ராமனும் லக்ஷ்மணனும்; சீதையுடன் கடப்பதற்கரிய தண்டக வனத்துக்குள் நுழைந்திருக்கிறோம். கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு, புலனடக்கத்துடன், தவசிகளாக, பிரம்மசாரிகளாகத் தண்டகாரண்யத்தில் வாழ்கிறோம்; நீங்கள் ஏன் எங்களுக்குத் தீங்கிழைக்க வருகிறீர்கள்?’ இதனால் அவன் முதலில் நியாயத்தை நிறுவுகிறான் — குற்றமற்ற தவசிகளுக்குத் தீங்கிழைப்பது அதர்மமே. பிறகு அவன் தான் வந்த காரணத்தைச் சொல்கிறான்: ‘தீங்கிழைப்பவர்களான பாவிகள் உங்களைப் பெரும்போரில் கொல்வதற்காக, ரிஷிகளின் வேண்டுகோளின்படி வில்லுடன் நான் வந்திருக்கிறேன்.’ இங்கே ராமன் தன் சொந்தப் பகையைச் சார்ந்து நிற்கவில்லை, ரிஷிகளின் வேண்டுகோளையே சார்ந்து நிற்கிறான் — தர்மத்தைக் காப்பதே அவன் நோக்கம், பழிவாங்குதல் அல்ல. இறுதியில் அவன் இரண்டு வழிகளையும் தருகிறான்: ‘போரில் நீங்கள் திருப்தி அடைவீர்களென்றால் இங்கேயே நில்லுங்கள், திரும்பிப் போகக் கூடாது; உங்களுக்கு உயிர் வேண்டுமென்றால், இரவில் திரிபவர்களே, திரும்பிச் செல்லுங்கள்.’ பகைவனுக்கும் தப்பியோட வாய்ப்பளிப்பது ஆரியனின் இலக்கணம்; இதனால் கவி ராமனின் தர்மயுத்தப் பற்றை நிறுவுகிறார்; ராக்ஷசர்களுக்கு வரப்போகும் அழிவு அவர்களுடைய சொந்த விருப்பத்தால் விளைந்தது என்பதையும் காட்டுகிறார்.

அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு அந்தப் பதினான்கு ராக்ஷசர்களும் கடுங்கோபம் கொண்டனர். கவி அவர்களை ‘ப்ரஹ்மக்னா: சூலபாணய:’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் விவரிக்கிறார் — பிராமணர்களைக் கொன்றவர்கள், கையில் சூலம் ஏந்தியவர்கள்; இதனால் அவர்களுடைய அதர்மமும் ஆயுதமும் ஒருசேரக் குறிப்பிடப்படுகின்றன. மீண்டும் அவர் இரு தரப்புக்கும் இடையிலான முரணை நிறுவுகிறார் — அவர்கள் சிவந்த கண்களுடையவர்கள், கொடியவர்கள், கடுமையானவர்கள்; ராமனோ சிவந்த கண்களுடையவன், இனிமையாகப் பேசுபவன், வீரம் கண்கூடாகக் காணப்பட்டவன்; கண்களின் சிவப்பு இருவருக்கும் பொதுவானது, ஆனால் ஒருபுறம் கோபத்தால், மறுபுறம் இயல்பால். அவர்கள் களிப்புடன் சொன்னார்கள்: ‘மனிதனே, பெருமைக்குரிய எங்கள் தலைவன் கரனின் கோபத்தைத் தூண்டிவிட்ட நீயே போரில் எங்களால் உடனே கொல்லப்பட்டு உயிரை இழப்பாய். பலராக இருக்கும் எங்களுக்கு முன்னால் போர்முனையில் நிற்கக்கூட ஒருவனான உனக்கு என்ன சக்தி இருக்கிறது? போரில் சண்டையிடுவதைப் பற்றிப் பேசவே வேண்டாம். எங்கள் கைகளால் வீசப்படும் இந்த இரும்புத் தடிகளாலும் சூலங்களாலும் பட்டிசங்களாலும் கொல்லப்பட்டு, நீ உயிரையும் வீரத்தையும் கையில் பற்றிய வில்லையும் விட்டுவிடுவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லி, ஆவேசமுற்ற அந்தப் பதினான்கு ராக்ஷசர்களும் ஆயுதங்களையும் வாள்களையும் உயர்த்தியபடி ராமனையே நோக்கிப் பாய்ந்தனர். அவர்களுடைய செருக்கு கரனின் செருக்கின் எதிரொலியே; எண்ணிக்கை பலமே அவர்களுடைய வாதம்; தனியனான ராமனுக்கு முன் அது பயனற்றுப் போகும். ‘ஒருவனான உனக்கு என்ன சக்தி?’ என்ற கேள்விக்கு அடுத்த ஐந்து சுலோகங்களே தாமாக விடையளிக்கும் — கவி கேள்வியைச் செயலாலேயே மறுக்கிறார். வில்லை விட்டுவிடுவாய் என்ற அவர்களுடைய சொல்லும் நகைமுரணானது, ஏனெனில் அதே வில்லே அவர்களுடைய மரணத்துக்குக் காரணமாகும்.

அவர்கள் வெல்லுதற்கரிய ராகவனை நோக்கி அந்தச் சூலங்களை எறிந்தனர்; காகுத்தனோ அந்தப் பதினான்கு சூலங்களையும் அதே எண்ணிக்கையிலான பொன்னணி பூண்ட அம்புகளால் அறுத்தான். எண்ணிக்கையின் சமநிலை இங்குக் காவியத்தின் அழகு — பதினான்கு சூலங்கள், பதினான்கு அம்புகள்; ஒன்றும் கூடவில்லை, குறையவும் இல்லை. பிறகு கடுங்கோபமுற்ற, பெருந்தேஜஸ் உடைய அவன், சூரியனுக்கு நிகரான, கல்லில் தீட்டப்பட்ட பதினான்கு நாராசங்களை எடுத்தான்; வில்லை எடுத்து வளைத்து, இலக்காக நின்ற ராக்ஷசர்களைக் குறிவைத்து, நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரன் வஜ்ராயுதங்களை எறிவதுபோல் அம்புகளை எய்தான். இந்திரனும் வஜ்ரமும் கொண்ட உவமை ராமனின் தெய்வீக வலிமையைக் குறிப்பிடுகிறது. அந்த அம்புகள் வேகமாக ராக்ஷசர்களின் மார்புகளைப் பிளந்து, இரத்தத்தில் தோய்ந்து, புற்றிலிருந்து வெளிவரும் பாம்புகளைப்போல் அப்போது தரையில் விழுந்தன. பாம்பும் புற்றும் கொண்ட உவமை கண்முன் காட்சியாக நிற்கிறது — இரத்தம் தோய்ந்த அம்புகள் மார்பிலிருந்து வெளிவருவது புற்றிலிருந்து வெளிவரும் பாம்புகள்போலத் தோன்றுகிறது. அந்த நாராசங்களால் இதயம் பிளக்கப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்கள் வேரறுந்த மரங்கள்போல் தரையில் விழுந்தனர் — இரத்தத்தில் குளித்து, உருக்குலைந்து, உயிரிழந்து. இரண்டு உவமைகள் இங்கு வரிசையாக அமைக்கப்பட்டுள்ளன — முதலாவது இயக்கத்தைக் காட்டுகிறது, இரண்டாவது அசைவின்மையை; இவ்வாறு வாழ்விலிருந்து மரணத்துக்கான மாற்றம் சித்திர வடிவில் நிறுவப்படுகிறது. இந்த முழுப் போரும் ஐந்தே சுலோகங்களில் முடிகிறது; இதனால் ராமனுக்குச் சற்றும் சிரமம் இல்லை என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் கரனின் செருக்குப் பேச்சுகள் ஆறு சுலோகங்களில் விரிந்திருந்தன; இங்கோ வதம் ஐந்தே சுலோகங்களில் — சொல்லின் விரிவு, செயலின் சுருக்கம்; இந்த முரண் கவியின் நோக்கமே.

அவர்கள் அனைவரும் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் கண்டு, அந்த ராக்ஷசி கோபத்தால் நினைவிழந்தவளாய், கரனை அணுகி மீண்டும் துயரத்துடன் தரையில் விழுந்தாள். கவி அப்போது அவளை ‘கிஞ்சித்சம்சுஷ்கசோணிதா’ (சற்றே காய்ந்த இரத்தமுடையவள்) என்று விவரிக்கிறார் — காதுகளிலும் மூக்கிலும் இருந்த காயத்திலிருந்து பெருகிய இரத்தம் இப்போது சற்றே காய்ந்துவிட்டது; இதனால் காலத்தின் போக்கு நுட்பமாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘பிசின் வடியும் கொடிபோல்’ என்ற உவமையும் அழகானது — காயத்திலிருந்து கசியும் கொடிபோல் அவள் தோன்றுகிறாள்; அதன் பிசின் அழகல்ல, புண்ணின் அடையாளம். சகோதரனின் அருகே துயரத்தால் வாடிய அவள் பெருங்கூச்சலிட்டாள், ஓலத்துடன் கண்ணீர் சொரிந்தாள், அப்போது முகம் வெளிறியவளானாள். அவள் கரனுக்கு முன்னால் இருமுறை விழுகிறாள் — பதினெட்டாம் சர்க்கத்தின் இறுதியில் முதல்முறை, இங்கே மீண்டும்; மீண்டும் விழுதலே அவளுடைய இயலாமையின் அடையாளம். இறுதியில் போரில் வீழ்த்தப்பட்ட அந்த ராக்ஷசர்களைக் கண்டு, கரனின் தங்கை மீண்டும் ஓடிவந்து, அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டதை முழுமையாக அனைத்தையும் சொன்னாள். இறுதி சுலோகம் நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டது; அதனால் சர்க்கம் கம்பீரமான தொனியில் முடிகிறது. கரனின் ராக்ஷசர்களுடன் ராமன் செய்த முதல் போர் இந்தச் சர்க்கம்; பதினான்கு பேரின் வதம் பின்னர் நிகழப்போகும் பதினான்காயிரம் பேரின் வதத்துக்கு முன்னறிவிப்புபோல் ஆகிறது; கதை கரனின் கோபத்தின் இரண்டாவது விளைவை நோக்கிச் செல்கிறது.

ಅನಂತರ ಘೋರಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ರಾಘವನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ತೋರಿಸಿದಳು. ಅವರು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದರ್ಶನಕ್ರಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವನು ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯನ್ನೂ ಬಂದಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರೀ, ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸೀತೆಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇರು; ಇವಳ ಹೆಜ್ಜೆಜಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಇವರನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲ ಚಿಂತೆ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಅನಂತರವೇ ಯುದ್ಧ; ಅಲ್ಲದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗೆ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು ಎಂಬ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ. ತನ್ನನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಶಿರಸಾ ವಹಿಸಿದನು — ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿವಾದವೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಳಂಬವೂ ಇಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನೂ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಾತಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವುದು — ಸಿದ್ಧನಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ವೀರನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭಯಂಕರ ಆಡಂಬರ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ — ಯಮನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ರಾಮನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಷ್ಟೇ; ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲ, ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲ.

ರಾಮನ ಮಾತು ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿದೆ — ಪರಿಚಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ. ಮೊದಲು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾವು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು; ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ತಾಪಸರಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ನಾವು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ನೀವು ಏಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತೀರಿ?’ ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿರಪರಾಧಿಗಳಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಹಿಂಸೆ ಅಧರ್ಮವೇ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಿರುಕುಳ ಕೊಡುವ, ಪಾಪಾತ್ಮರಾದ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಋಷಿಗಳ ನಿಯೋಗದಂತೆ ನಾನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಋಷಿಗಳ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೇ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನ, ಪ್ರತೀಕಾರವಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡೂ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿಮಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾದರೆ ಇಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿರುಗಬೇಡಿ; ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಮಗೆ ಬೇಕಾದರೆ, ನಿಶಾಚರರೇ, ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಶತ್ರುವಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಆರ್ಯನ ಲಕ್ಷಣ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮುಂದಿನ ವಿನಾಶವು ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆದುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಕವಿ ಅವರನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನಾಃ ಶೂಲಪಾಣಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದವರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಅಧರ್ಮವೂ ಶಸ್ತ್ರವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರು ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ಘೋರರು, ಒರಟರು; ರಾಮನಾದರೋ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದವನು; ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ಒಂದೆಡೆ ಕೋಪದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ. ಅವರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮನುಷ್ಯನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯ ಖರನ ಕೋಪವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ ನೀನೇ ನಮ್ಮಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತತ್ಕ್ಷಣ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ. ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ನಿನಗೆ ಏನು ಶಕ್ತಿಯಿದೆ, ಅನೇಕರಾದ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾದರೂ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುವ ಮಾತಂತೂ ಹಾಗಿರಲಿ. ನಮ್ಮ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪರಿಘಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದಲೂ ಹತನಾಗಿ ನೀನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ವೀರ್ಯವನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ತೊರೆಯುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಂರಬ್ಧರಾದ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ರಾಮನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದರು. ಅವರ ಗರ್ವ ಖರನ ಗರ್ವದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೇ; ಸಂಖ್ಯಾಬಲವೇ ಅವರ ಯುಕ್ತಿ, ಅದು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿದೆ. ‘ಕಾ ಹಿ ತೇ ಶಕ್ತಿರೇಕಸ್ಯ’ (ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ನಿನಗೆ ಏನು ಶಕ್ತಿ) ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಮುಂದಿನ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳೇ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿವೆ — ಕವಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೊರೆಯುವ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಮಾತೂ ವಿಡಂಬನಾರೂಪವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಬಿಲ್ಲು ಅವರ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ.

ಅವರು ಜಯಿಸಲಾಗದ ರಾಘವನತ್ತ ಆ ಶೂಲಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳನ್ನೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಮಾನತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಶೂಲಗಳು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು; ಒಂದೂ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲ, ಒಂದೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಸೆದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ನಾರಾಚಗಳನ್ನು (ಉಕ್ಕಿನ ಬಾಣಗಳನ್ನು) ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು; ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೆಳೆದು ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಶತಕ್ರತುವಾದ ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರಾಯುಧಗಳನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಂದ್ರ-ವಜ್ರಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬಾಣಗಳು ವೇಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಎದೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದು, ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಆಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಹಾವು-ಹುತ್ತಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ದೃಶ್ಯಾತ್ಮಕ — ರಕ್ತಸಿಕ್ತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಎದೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವಾಗ ಹುತ್ತದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಹೃದಯಗಳು ಒಡೆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿದರು — ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ವಿಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಹೀನರಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಚಲನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ನಿಶ್ಚಲತೆಯನ್ನು; ಹೀಗೆ ಜೀವನದಿಂದ ಮರಣದತ್ತ ಸಂಕ್ರಮಣವು ಚಿತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಇಡೀ ಯುದ್ಧ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಖರನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿಗಳು ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದವು, ಇಲ್ಲಿ ವಧೆ ಐದೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ — ಮಾತಿನ ವಿಸ್ತಾರ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ; ಈ ವಿರೋಧ ಕವಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿತವಾದುದು.

ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾಗಿ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ಆರ್ತಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಕವಿ ಆಗ ಅವಳನ್ನು ‘ಕಿಂಚಿತ್ಸಂಶುಷ್ಕಶೋಣಿತಾ’ (ರಕ್ತ ಸ್ವಲ್ಪ ಒಣಗಿದವಳು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳ ಗಾಯದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಕ್ತ ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಒಣಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಾಲದ ಗತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸನಿರ್ಯಾಸಾ ವಲ್ಲರೀ ಇವ’ (ಅಂಟು ಸ್ರವಿಸುವ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ರಮಣೀಯ — ಗಾಯದಿಂದ ಸ್ರವಿಸುವ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ಆ ಅಂಟು ಶೋಭೆಯಲ್ಲ, ಗಾಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ಅವಳು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು, ಸ್ವರವೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು, ಆಗ ಅವಳ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು. ಅವಳು ಖರನ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ — ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ; ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದೇ ಅವಳ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರತೀಕ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೋಡಿ ಖರನ ತಂಗಿ ಮತ್ತೆ ಧಾವಿಸಿದಳು, ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಗಂಭೀರ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಖರನ ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಸಂಗ್ರಾಮ; ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿಯ ವಧೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮಂದಿಯ ವಧೆಯ ಸೂಚನೆಯಂತಿದೆ, ಕಥೆ ಖರನ ಕೋಪದ ಎರಡನೆಯ ಪರಿಣಾಮದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

അനന്തരം ഘോരയായ ശൂർപ്പണഖ രാഘവന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, സീതയോടൊപ്പമുള്ള ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ രാക്ഷസന്മാർക്കു ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു. പർണശാലയിൽ ഇരിക്കുന്ന, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടിയ മഹാബലനായ രാമനെ അവർ കണ്ടു. ഇവിടെ കാഴ്ചയുടെ ക്രമം കവിയുടെ സൂക്ഷ്മതയാണ് — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ കാണുന്നു, പിന്നെ ശ്രീമാനായ രാഘവൻ ആ ശൂർപ്പണഖയെയും വന്നെത്തിയ രാക്ഷസന്മാരെയും കാണുന്നു; ഇങ്ങനെ ദൃഷ്ടി ദൃഷ്ടിയുമായി ഏറ്റുമുട്ടുന്നു. രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രീ, ഒരു മുഹൂർത്തം സീതയുടെ തൊട്ടടുത്തു നിൽക്കുക; ഇവളുടെ വഴിയേ വന്നെത്തിയ ഇവരെ ഞാൻ വധിക്കും.’ ഈ വാക്യത്തിലൂടെ രാമന്റെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുന്നു — ആദ്യചിന്ത സീതയുടെ രക്ഷ, അതിനുശേഷം മാത്രം യുദ്ധം; കൂടാതെ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കാൻ താൻ ഒരാൾതന്നെ മതി എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസവും. ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, രാഘവന്റെ വാക്കിനെ മാനിച്ചുകൊണ്ട് ആജ്ഞ ശിരസാ സ്വീകരിച്ചു — ആജ്ഞാപാലനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനു തർക്കമോ താമസമോ ഇല്ല. പിന്നെ ധർമാത്മാവായ രാഘവനും സ്വർണാലംകൃതമായ മഹത്തായ വില്ലിനു ഞാണേറ്റി, ആ രാക്ഷസന്മാരോടു സംസാരിച്ചു. വില്ലു സജ്ജമാക്കൽ വാക്കിനു മുമ്പുതന്നെ — തയ്യാറായിനിന്നുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം സംസാരിക്കുന്നത്; ഇതു വീരന്റെ മര്യാദയാണ്. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെട്ട ഭയങ്കരമായ ആഡംബരം ഇവിടെ ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ടു ശാന്തമാകുന്നു — അന്തകനു തുല്യരായ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാർ വന്നിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ രാമൻ സഹോദരനെ ആജ്ഞാപിക്കുകയും വില്ലു സജ്ജമാക്കുകയും മാത്രം ചെയ്യുന്നു; ഉദ്വേഗമില്ല, പരിഭ്രമമില്ല.

രാമന്റെ വാക്ക് നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലായി ക്രമബദ്ധമാണ് — പരിചയം, ചോദ്യം, കാരണം, അവസരം. ആദ്യം അദ്ദേഹം സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു: ‘ഞങ്ങൾ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ സഹോദരന്മാർ, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ; സീതയോടൊപ്പം ദുർഗമമായ ദണ്ഡകവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവരും താപസരും ബ്രഹ്മചാരികളുമായി ഞങ്ങൾ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കുന്നു; നിങ്ങൾ എന്തിനാണ് ഞങ്ങളെ ഉപദ്രവിക്കുന്നത്?’ ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം ആദ്യം ന്യായം സ്ഥാപിക്കുന്നു — നിരപരാധികളായ തപസ്വികളെ ഹിംസിക്കുന്നത് അധർമംതന്നെ. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ വരവിന്റെ കാരണം പറയുന്നു: ‘ഉപദ്രവകാരികളും പാപാത്മാക്കളുമായ നിങ്ങളെ മഹായുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ ഋഷിമാരുടെ നിയോഗപ്രകാരം വില്ലേന്തി ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ വ്യക്തിപരമായ വൈരമല്ല, ഋഷിമാരുടെ നിയോഗമാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത് — ധർമരക്ഷയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം, പ്രതികാരമല്ല. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം രണ്ടു വഴികളും നൽകുന്നു: ‘യുദ്ധംകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുന്നവരാണെങ്കിൽ ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കുക, പിന്തിരിയരുത്; പ്രാണനാണു നിങ്ങൾക്കു വേണ്ടതെങ്കിൽ, നിശാചരന്മാരേ, പിന്തിരിഞ്ഞുപോകുക.’ ശത്രുവിനുപോലും ഓടിപ്പോകാൻ അവസരം നൽകുന്നത് ആര്യന്റെ ലക്ഷണമാണ്; ഇതിലൂടെ കവി രാമന്റെ ധർമയുദ്ധനിഷ്ഠ സ്ഥാപിക്കുന്നു, രാക്ഷസന്മാരുടെ വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം അവരുടെതന്നെ ഇച്ഛയാൽ സംഭവിക്കുന്നതാണെന്നും കാണിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി. കവി അവരെ ‘ബ്രഹ്മഘ്നാഃ ശൂലപാണയഃ’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിക്കുന്നു — ബ്രാഹ്മണഹന്താക്കൾ, കൈയിൽ ശൂലമേന്തിയവർ; ഇതിലൂടെ അവരുടെ അധർമവും ശസ്ത്രവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും കവി ഇരുപക്ഷങ്ങളുടെയും വിരോധം സ്ഥാപിക്കുന്നു — അവർ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവരും ഘോരരും പരുഷരും; രാമനാകട്ടെ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നവനും പരാക്രമം തെളിയിച്ചവനും; കണ്ണുകളുടെ ചുവപ്പ് ഇരുവർക്കും സമാനം, എന്നാൽ ഒരിടത്തു ക്രോധത്താൽ, മറ്റിടത്തു സ്വഭാവത്താൽ. അവർ ഹർഷത്തോടെ പറഞ്ഞു: ‘മനുഷ്യാ, മഹാത്മാവായ ഞങ്ങളുടെ സ്വാമി ഖരന്റെ ക്രോധം ജനിപ്പിച്ച നീതന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളാൽ ഉടനടി കൊല്ലപ്പെട്ട് പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നിനക്ക് എന്തു ശക്തി, പലരായ ഞങ്ങളുടെ മുന്നിൽ യുദ്ധമുഖത്തു നിൽക്കാൻപോലും? യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഞങ്ങളുടെ കൈകളാൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന ഈ പരിഘങ്ങളാലും ശൂലങ്ങളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട് നീ പ്രാണനും വീര്യവും കൈയിൽ മുറുകെപ്പിടിച്ച വില്ലും ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ക്ഷോഭിച്ച ആ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാർ ആയുധങ്ങളും വാളുകളും ഉയർത്തി രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. അവരുടെ ഗർവ് ഖരന്റെ ഗർവിന്റെതന്നെ പ്രതിധ്വനിയാണ്; സംഖ്യാബലം മാത്രമാണ് അവരുടെ യുക്തി, അത് ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമന്റെ മുന്നിൽ നിഷ്ഫലമാകും. ‘ഒറ്റയ്ക്കുള്ള നിനക്ക് എന്തു ശക്തി’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് തുടർന്നുള്ള അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾതന്നെ സ്വയം ഉത്തരമാകും — കവി ചോദ്യത്തെ ക്രിയകൊണ്ടുതന്നെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. വില്ലുപേക്ഷിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള അവരുടെ വാക്കും വിരോധാഭാസമാണ്, കാരണം ആ വില്ലുതന്നെയാണ് അവരുടെ മരണത്തിനു കാരണമാകുന്നത്.

ദുർജയനായ രാഘവന്റെ നേർക്ക് അവർ ആ ശൂലങ്ങൾ എറിഞ്ഞു; കാകുത്സ്ഥനാകട്ടെ ആ പതിനാലു ശൂലങ്ങളെയും അത്രതന്നെ സ്വർണാലംകൃതമായ അമ്പുകൾകൊണ്ടു മുറിച്ചു. സംഖ്യയുടെ സാമ്യമാണ് ഇവിടെ കാവ്യസൗന്ദര്യം — പതിനാലു ശൂലങ്ങൾ, പതിനാല് അമ്പുകൾ; ഒന്നു കൂടുതലുമില്ല, കുറവുമില്ല. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ആ മഹാതേജസ്വി സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, കല്ലിൽ രാകി മൂർച്ചകൂട്ടിയ പതിനാലു നാരാചങ്ങൾ എടുത്തു; വില്ലെടുത്ത് വലിച്ച്, ലക്ഷ്യങ്ങളായ രാക്ഷസന്മാരെ ഉദ്ദേശിച്ച്, ശതക്രതു വജ്രങ്ങളെയെന്നപോലെ അമ്പുകൾ വിട്ടു. ഇന്ദ്രന്റെയും വജ്രത്തിന്റെയും ഉപമ രാമന്റെ ദിവ്യബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ അമ്പുകൾ വേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ മാറിടങ്ങൾ പിളർന്ന്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, പുറ്റിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അപ്പോൾ നിലത്തു വീണു. സർപ്പത്തിന്റെയും പുറ്റിന്റെയും ഉപമ അത്യന്തം ദൃശ്യാത്മകമാണ് — ചോരപുരണ്ട അമ്പുകൾ മാറിടത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവരുന്നത് പുറ്റിൽനിന്നിറങ്ങുന്ന പാമ്പുകളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ആ നാരാചങ്ങളാൽ ഹൃദയം പിളർന്ന ആ രാക്ഷസന്മാർ വേരറ്റ മരങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു — ചോരയിൽ കുളിച്ച്, വികൃതരായി, പ്രാണൻ പോയവരായി. രണ്ട് ഉപമകൾ ഇവിടെ ക്രമത്തിൽ ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ആദ്യത്തേതു ചലനം കാണിക്കുന്നു, രണ്ടാമത്തേതു നിശ്ചലത; ഇങ്ങനെ ജീവനിൽനിന്നു മരണത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം ചിത്രരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധം മുഴുവൻ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാത്രം അവസാനിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ അനായാസത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഖരന്റെ ഗർവോക്തികൾ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിസ്തരിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ വധം അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാത്രം — വാക്കിന്റെ വിസ്താരം, ക്രിയയുടെ സംക്ഷേപം; ഈ വിരോധം കവി ഉദ്ദേശിച്ചതുതന്നെ.

അവരെല്ലാം നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് ആ രാക്ഷസി ക്രോധംകൊണ്ടു മൂർച്ഛിച്ച്, ഖരന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വീണ്ടും ആർത്തയായി നിലത്തു വീണു. കവി അപ്പോൾ അവളെ ‘കിഞ്ചിത്സംശുഷ്കശോണിതാ’ (ചോര അല്പം ഉണങ്ങിയവൾ) എന്നു വർണിക്കുന്നു — കാതിന്റെയും മൂക്കിന്റെയും മുറിവിൽനിന്ന് ഒഴുകിയ ചോര ഇപ്പോൾ അല്പം ഉണങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കാലത്തിന്റെ ഗതി സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കറയൊലിക്കുന്ന വള്ളിപോലെ’ എന്ന ഉപമയും മനോഹരമാണ് — മുറിവിൽനിന്നു സ്രവിക്കുന്ന ലതയെപ്പോലെ അവൾ തോന്നുന്നു; ആ കറ ശോഭയല്ല, മുറിവിന്റെ അടയാളമാണ്. സഹോദരന്റെ അടുത്ത് ശോകാർത്തയായ അവൾ വലിയ അലർച്ച പുറപ്പെടുവിച്ചു, ശബ്ദത്തോടെ കണ്ണീരൊഴുക്കി, മുഖം വിവർണമാകുകയും ചെയ്തു. അവൾ ഖരന്റെ മുന്നിൽ രണ്ടുതവണ വീഴുന്നു — പതിനെട്ടാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ആദ്യം, ഇവിടെ വീണ്ടും; ആവർത്തിച്ചുള്ള ഈ വീഴ്ചതന്നെയാണ് അവളുടെ കഴിവുകേടിന്റെ പ്രതീകം. ഒടുവിൽ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസന്മാരെ നോക്കി ഖരന്റെ സഹോദരി വീണ്ടും ഓടിയെത്തി, ആ രാക്ഷസന്മാരുടെയെല്ലാം വധം പൂർണമായി എല്ലാം പറഞ്ഞു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സർഗം ഗംഭീരമായ സ്വരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഈ സർഗം ഖരന്റെ രാക്ഷസന്മാരുമായുള്ള രാമന്റെ ആദ്യയുദ്ധമാണ്; പതിനാലുപേരുടെ വധം മുന്നോട്ടുള്ള പതിനാലായിരംപേരുടെ വധത്തിന്റെ സൂചനപോലെയാകുന്നു; കഥ ഖരന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ രണ്ടാമത്തെ പരിണാമത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

Then the dreadful Śūrpaṇakhā came to Rāghava's hermitage and pointed out to the rākṣasas the two brothers and Sītā with them. They saw the mighty Rāma seated in the leaf hut with Sītā, attended by Lakṣmaṇa. The poet's order of seeing is subtle: first the rākṣasas see, and then the glorious Rāghava sees Śūrpaṇakhā and the rākṣasas who had come with her, so that gaze meets gaze. Rāma said to his radiant brother Lakṣmaṇa: ‘Stay close by Sītā for a while, Saumitri. I will kill these creatures who have followed her trail here.’ These words reveal Rāma's nature: his first thought was Sītā's safety, and only then the fight; and he was confident that he alone was enough to deal with fourteen rākṣasas. Hearing the words of Rāma, who knew himself, Lakṣmaṇa said ‘So be it,’ honouring Rāghava's word and accepting the order without dispute or delay. Then righteous Rāghava strung his great gold-adorned bow and spoke to the rākṣasas; he strung it before he spoke, so that he spoke already prepared, as a hero should. Here the fearful clamour of the previous sarga subsides at once: fourteen rākṣasas like Death have come, yet Rāma merely gives an order to his brother and strings his bow, with no agitation and no alarm.

Rāma's speech is laid out in four verses — who they were, a question, his reason, and an offer. First he introduced himself: ‘We are the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and we have entered the trackless Daṇḍaka forest with Sītā. We live here in the Daṇḍaka forest on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates. Why do you seek to harm us?’ With this he first establishes what is just: to harm blameless ascetics is wrong. Then he gave the reason for his coming: ‘At the bidding of the sages I have come here bow in hand to kill you in a great battle, you evil creatures who persecute them.’ Rāma does not rest on a personal quarrel but on the sages' charge; his purpose is the protection of dharma, not revenge. Finally he gave them a choice: ‘If you are content to fight, stand your ground here and do not turn back; but if you care for your lives, night-rangers, go away.’ To give even an enemy the chance to withdraw is the mark of a noble man; with it the poet establishes Rāma's devotion to righteous war, and shows that the rākṣasas' destruction would be of their own choosing.

Hearing his words, the fourteen rākṣasas grew furious. The poet calls them slayers of brāhmaṇas with pikes in hand, naming their wickedness and their weapons together. Again he sets the two sides against each other: they were bloodshot-eyed, dreadful and harsh, while Rāma's eyes were red by nature, his speech was sweet, and his valour had been proved; both had red eyes, but theirs from anger and his by nature. Exultant, they said: ‘Man, you have roused the anger of our master, the great Khara; struck down by us in battle, you will lose your life this very moment. What strength has one man like you to stand before so many of us at the head of the battle, let alone to fight us? Beaten by the bludgeons, pikes and spears hurled by our arms, you will give up your life, your valour and the bow clenched in your hand.’ So saying, the fourteen rākṣasas rushed straight at Rāma in fury, weapons and swords raised. Their pride was an echo of Khara's; their only argument was numbers, which would prove useless against Rāma alone. Their question, ‘What strength has one man like you?’, is answered by the next five verses — the poet refutes it with action. And their words about his giving up his bow are ironic, for that very bow would be their death.

They hurled their pikes at the invincible Rāghava, but Kākutstha cut down all fourteen of them with just as many gold-adorned arrows. The matching numbers are part of the poem's beauty — fourteen pikes, fourteen arrows, not one more or less. Then the mighty hero, in the height of anger, took up fourteen iron shafts whetted on stone and bright as the sun; grasping and drawing his bow, he aimed at the rākṣasas and loosed his arrows as Indra of the hundred sacrifices looses his thunderbolts — an image of Rāma's divine strength. Piercing the rākṣasas' chests with their speed, the arrows came out bathed in blood and fell to the ground like snakes gliding out of an anthill; the image is vivid, the bloody arrows emerging from their breasts like serpents leaving their mound. Their hearts shattered by those shafts, the rākṣasas fell to the ground like trees cut at the root, drenched in blood, mangled and lifeless. The two images are set in sequence, the first showing motion and the second stillness, so that the passage from life to death is painted as a picture. The whole battle is over in five verses, which shows how effortlessly Rāma fought. Khara's boasts in the previous sarga ran to six verses; here the slaughter takes only five — words at length, deeds in brief, a contrast the poet intended.

Seeing them all fallen on the ground, the rākṣasī, faint with rage, went back to Khara and in her distress fell down before him once more. The poet notes that her blood was now somewhat dried — the blood from her ears and nose had begun to dry, a subtle mark of passing time — and compares her to a creeper oozing sap, a fine image, for she looked like a wounded vine whose sap is no ornament but the sign of a wound. Stricken with grief in her brother's presence, she let out a great wail and wept aloud, her face gone pale. She had fallen before him once already, at the end of sarga 18; her falling again is itself a sign of her helplessness. Having seen the rākṣasas struck down in battle, Khara's sister had run back once more, and she told him the whole story of how every one of them had been killed. With a long closing verse the sarga ends on a solemn note. This is Rāma's first clash with Khara's rākṣasas, and the battle with the fourteen is like a foretelling of the slaughter of the fourteen thousand to come, and the story moves on to the next outcome of Khara's anger.