पूर्वसर्गान्ते शूर्पणखा जनस्थाने खरस्य पुरतः भूमौ पतिता। अस्मिन् सर्गे सः राक्षसः तां तथा पतितां विरूपां शोणितोक्षितां च दृष्ट्वा क्रोधसंतप्तः सन् पृच्छति — ‘उत्तिष्ठ तावत्, आख्याहि; प्रमोहं सम्भ्रमं च जहि; व्यक्तम् एव कथय, केन त्वम् एवंरूपा विरूपिता?’ प्रथमम् एव सः तस्याः मूर्च्छां न सान्त्वयति, अपि तु वार्तां पृच्छति — क्रोधस्य त्वरा एषा। ततः सः द्वाभ्यां रूपकाभ्यां तस्य पुरुषस्य साहसं वर्णयति — ‘कः अभिमुखम् आसीनम् अनागसम् आशीविषं कृष्णसर्पम् अङ्गुल्यग्रेण लीलया तुदति? कः च कालपाशं कण्ठे समासज्य मोहात् न बुध्यते, यः त्वाम् अद्य समासाद्य उत्तमं विषं पीतवान्?’ सर्पविषयोः रूपके अत्यन्ते सार्थके — शूर्पणखा स्वयम् एव तत्र विषरूपा, यस्याः स्पर्शः मरणाय कल्पते। पुनः सः विस्मयं प्रकटयति — ‘त्वं बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी च; अन्तकसमा सती अपि केन इमाम् अवस्थां नीता? देवगन्धर्वभूतानां महात्मनाम् ऋषीणां च मध्ये कः एषः एवं महावीर्यः, येन त्वं विरूपा कृता?’ भगिन्याः बलम् एव अत्र तस्य विस्मयस्य हेतुः — यां कोऽपि न पराजेतुं शक्नोति, सा पराजिता इति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः खरस्य स्वभावं द्वाभ्यां लक्षणाभ्यां स्थापयति — क्रोधः च गर्वः च; एतौ एव अग्रे तस्य विनाशस्य हेतू भविष्यतः। देवगन्धर्वभूतर्षीणाम् उल्लेखेन च सः स्वमनसि सर्वं लोकम् एव परीक्षते, तथापि सत्यं न स्पृशति — यः तां विरूपां कृतवान् सः न देवः न गन्धर्वः, अपि तु मनुष्यः एव। एषः एव विडम्बनायाः मूलम्।

ततः खरः आत्मनः प्रभावं वर्णयति — ‘अमरेषु सहस्राक्षं पाकशासनं महेन्द्रम् अपि विहाय लोके तम् अहं न पश्यामि यः मम विप्रियं कुर्यात्। अद्य अहं जीवितान्तकैः मार्गणैः तस्य प्राणान् आदास्ये, यथा सारसः सलिले आसक्तं क्षीरम् एव निष्पिबति।’ हंसक्षीरन्यायस्य उपमा अत्र मधुरा — जलदुग्धयोः मिश्रणात् दुग्धमात्रस्य ग्रहणम् इव देहात् प्राणमात्रस्य हरणम्। अनन्तरं सः द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां स्वं क्रोधं दर्शयति — ‘मया संख्ये निहतस्य शरसंकृत्तमर्मणः कस्य सफेनं रुधिरं मेदिनी पातुम् इच्छति? रणे मया निहतस्य कस्य कायात् पत्ररथाः मांसम् उत्कृत्य संगताः प्रहृष्टाः भक्षयिष्यन्ति?’ एतौ प्रश्नौ वस्तुतः प्रतिज्ञे एव — मृत्युः निश्चितः, केवलं नाम अज्ञातम् इति। ‘तं महाहवे मया अपकृष्टं कृपणं न देवाः न गन्धर्वाः न पिशाचाः न राक्षसाः त्रातुं शक्ताः’ इति सः उद्घोषयति। अन्ते सः भगिनीम् आह — ‘शनैः संज्ञाम् उपलभ्य तं मे शंसितुम् अर्हसि, येन दुर्विनीतेन वने विक्रम्य त्वं निर्जिता।’ चतुर्भिः श्लोकैः गर्वम् उक्त्वा अन्ते सः शत्रोः नाम एव न जानाति — एतेन कविः तस्य गर्वस्य रिक्ततां सूचयति। ‘उपलभ्य शनैः संज्ञाम्’ इति पदैः तु तस्य भ्रातृस्नेहः अपि किञ्चित् प्रकाशते; क्रोधस्य अन्तरे अपि सः तस्याः मूर्च्छां स्मरति। किंतु सान्त्वनं तस्य मुख्यं न — प्रतीकारः एव। एवं द्वितीयः खण्डः खरस्य चरित्रं पूर्णं करोति — बलवान्, क्रोधनः, गर्वितः, भगिनीवत्सलः च।

विशेषतः क्रुद्धस्य भ्रातुः एतत् वचः श्रुत्वा शूर्पणखा सबाष्पम् इदम् अब्रवीत्। तस्याः वर्णनं क्रमेण त्रीन् जनान् स्पृशति। प्रथमं द्वौ पुरुषौ — ‘तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ पुण्डरीकवत् विशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ; फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ; दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।’ अत्र एकस्मिन् एव युग्मे विरोधः पुनः दृश्यते — महाबलौ, तथापि तापसौ; एतत् एव खरस्य कृते सङ्कटस्य सूचना, यां सः न गृह्णाति। ततः सा आह — ‘गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ तौ देवौ वा दानवौ वा इति तर्कयितुम् अपि न उत्सहे।’ तृतीयं च चित्रम् — ‘तयोः मध्ये मया तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता सुमध्यमा नारी दृष्टा।’ सीतायाः उल्लेखः अत्र संक्षिप्तः, किंतु सः एव अग्रे सर्वस्याः कथायाः केन्द्रं भविष्यति। अन्ते सा स्वां दुर्दशां तस्याः एव नार्याः हेतुकां वदति — ‘ताभ्याम् उभाभ्यां सम्भूय तां प्रमदाम् अधिकृत्य अहम् अनाथा असती इव इमाम् अवस्थां नीता। तस्याः अनृजुवृत्तायाः तयोश्च हतयोः सफेनं रुधिरं रणमूर्धनि पातुम् इच्छामि।’ वस्तुतः तु सा एव अनृजुवृत्ता; दोषारोपणम् अत्र तस्याः स्वभावं प्रकाशयति। अपि च एका महती वञ्चना अत्र निहिता — सा स्वस्य कामयाचनां भक्षणोद्यमं च सर्वथा गोपयति, केवलं विरूपणम् एव कथयति। अर्धसत्यम् एव युद्धस्य बीजं भवति; यदि सा सर्वं वदेत्, तर्हि खरः सम्भवतः विरमेत्। कविः च अत्र सूक्ष्मं सूचयति यत् रामलक्ष्मणयोः तपस्वित्वं शस्त्रधारित्वं च एकत्र वर्तते, तथापि खरः तत् न गणयति — गर्वः श्रवणम् अपि रुणद्धि।

सा पुनः आग्रहं करोति — ‘एषः मम प्रथमः कामः, यः त्वया तत्र पूरणीयः; तस्याः तयोश्च रुधिरम् अहम् आहवे पिबेयम्।’ इति तस्यां ब्रुवाणायां क्रुद्धः खरः अन्तकोपमान् चतुर्दश महाबलान् राक्षसान् व्यादिदेश। एतत् प्रथमं सैन्यप्रेषणम्; चतुर्दशसङ्ख्या च अग्रे रामस्य चतुर्दशबाणैः प्रतिसंहरिष्यते। खरस्य आदेशः स्पष्टः — ‘शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ द्वौ मानुषौ घोरं दण्डकारण्यं प्रमदया सह प्रविष्टौ। तौ हत्वा तां च दुर्वृत्ताम् उपावर्तितुम् अर्हथ; इयं च मम भगिनी तेषां रुधिरं पास्यति। हे राक्षसाः, अस्याः मम भगिन्याः अयम् इष्टः मनोरथः; गत्वा स्वतेजसा तौ प्रमथ्य शीघ्रं सम्पाद्यताम्। युष्माभिः निहतौ तौ उभौ भ्रातरौ रणे दृष्ट्वा इयं प्रहृष्टा मुदिता च युधि रुधिरं पास्यति।’ भगिन्याः तुष्टिः एव अत्र आदेशस्य हेतुः — न धर्मः, न न्यायः; एतेन राक्षसराज्यस्य स्वभावः सूचितः। इति प्रतिसमादिष्टाः ते चतुर्दश राक्षसाः तया सार्धं वातेरिताः घनाः इव तत्र जग्मुः। मेघोपमा अत्र द्विविधम् अर्थं वहति — एकतः तेषां कृष्णवर्णं वेगं च, अन्यतः पराधीनताम्; वायुना प्रेरिताः मेघाः इव ते परस्य इच्छया नीयन्ते, स्वयं च विनाशं प्रति गच्छन्ति। अस्य सर्गस्य रचना अपि द्रष्टव्या — आरम्भे भगिन्याः पतनं क्रोधश्च, मध्ये गर्वोक्तयः, अन्ते च आदेशः प्रस्थानं च; एवं भावः क्रमेण वर्धमानः सन् अग्रिमस्य सर्गस्य संग्रामे परिणमति। खरस्य वचनेषु रुधिरशब्दः पुनः पुनः आवर्तते, शूर्पणखायाः वचनेषु अपि तथा — एतेन कविः राक्षसलोकस्य रौद्रं रसम् एकेन एव पदेन धारयति।

గత సర్గ చివర శూర్పణఖ జనస్థానంలో ఖరుని ఎదుట నేల మీద పడింది. ఈ సర్గలో ఆ రాక్షసుడు అలా పడి ఉన్న, విరూపమైన, రక్తంతో తడిసిన ఆమెను చూసి కోపంతో మండిపడుతూ అడుగుతాడు — ‘ముందు లే, చెప్పు; మూర్ఛనూ కలవరాన్నీ విడిచిపెట్టు; స్పష్టంగా చెప్పు, ఎవరు నిన్ను ఈ విధంగా విరూపం చేశారు?’ మొదటనే అతడు ఆమె మూర్ఛను ఓదార్చడు, వార్తను అడుగుతాడు — ఇది కోపపు తొందర. తరువాత అతడు రెండు రూపకాలతో ఆ పురుషుని సాహసాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఎదురుగా కూర్చున్న, ఏ తప్పూ చేయని విషసర్పాన్ని, నల్లత్రాచును వేలికొనతో ఆటగా ఎవడు పొడుస్తున్నాడు? కాలపాశాన్ని కంఠానికి తగిలించుకొని మోహంతో గ్రహించనివాడు ఎవడు, ఈరోజు నిన్ను సమీపించి ఉత్తమమైన విషాన్ని తాగినవాడు?’ సర్పమూ విషమూ అనే రూపకాలు అత్యంత సార్థకం — శూర్పణఖ తానే అక్కడ విషరూపం, ఆమె స్పర్శ మరణానికి దారి తీస్తుంది. మళ్ళీ అతడు విస్మయాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు — ‘నువ్వు బలపరాక్రమాలు గలదానివి, ఇష్టం వచ్చినచోటికి వెళ్ళగలదానివి, కోరిన రూపం ధరించగలదానివి; యముని వంటిదానివైనా ఎవరి చేత ఈ స్థితికి తేబడ్డావు? దేవతలు, గంధర్వులు, భూతాలు, మహాత్ములైన ఋషుల మధ్య ఇంతటి మహావీర్యుడు ఎవడు, నిన్ను విరూపం చేసినవాడు?’ సోదరి బలమే ఇక్కడ అతని విస్మయానికి కారణం — ఎవరూ ఓడించలేనిది ఓడిపోయింది అని. సర్గ ఆరంభంలోనే కవి ఖరుని స్వభావాన్ని రెండు లక్షణాలతో నిలుపుతాడు — కోపం, గర్వం; ఇవే ముందు అతని వినాశనానికి కారణాలవుతాయి. దేవ గంధర్వ భూత ఋషుల ప్రస్తావనతో అతడు తన మనసులో మొత్తం లోకాన్నే పరీక్షిస్తాడు, అయినా సత్యాన్ని తాకడు — ఆమెను విరూపం చేసినవాడు దేవుడు కాదు, గంధర్వుడు కాదు, మనిషే. విడంబనకు మూలం ఇదే.

తరువాత ఖరుడు తన ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘దేవతలలో వేయి కన్నులు గల పాకశాసనుడైన మహేంద్రుని కూడా విడిచి, లోకంలో నాకు అప్రియం చేయగలవాడిని నేను చూడటం లేదు. ఈరోజు ప్రాణాలు తీసే బాణాలతో అతని ప్రాణాలను గ్రహిస్తాను, సారసపక్షి నీటిలో కలిసిన పాలను మాత్రమే తాగినట్లు.’ హంసక్షీరన్యాయపు ఉపమ ఇక్కడ మధురమైనది — నీళ్ళూ పాలూ కలిసిన దానిలో పాలను మాత్రమే గ్రహించినట్లు, శరీరం నుండి ప్రాణాలను మాత్రమే హరించడం. తరువాత అతడు రెండు ప్రశ్నలతో తన కోపాన్ని చూపిస్తాడు — ‘యుద్ధంలో నా చేత చంపబడి, బాణాలతో మర్మాలు తెగిన ఎవని నురగతో కూడిన రక్తాన్ని భూమి తాగాలనుకుంటోంది? రణంలో నా చేత చంపబడిన ఎవని శరీరం నుండి పక్షులు గుంపులుగా చేరి సంతోషంగా మాంసాన్ని పెకలించి తింటాయి?’ ఈ రెండు ప్రశ్నలూ వాస్తవానికి ప్రతిజ్ఞలే — మృత్యువు నిశ్చితం, పేరు మాత్రమే తెలియదు. ‘మహాయుద్ధంలో నేను లాగిపడేసిన ఆ దీనుణ్ణి దేవతలు గానీ గంధర్వులు గానీ పిశాచాలు గానీ రాక్షసులు గానీ కాపాడలేరు’ అని అతడు ప్రకటిస్తాడు. చివరగా అతడు సోదరితో అంటాడు — ‘మెల్లగా స్పృహ తెచ్చుకొని, ఏ దుర్వినీతుడు వనంలో పరాక్రమించి నిన్ను జయించాడో వాణ్ణి నాకు చెప్పు.’ నాలుగు శ్లోకాలలో గర్వం పలికి చివరకు అతనికి శత్రువు పేరే తెలియదు — దీనితో కవి అతని గర్వపు డొల్లతనాన్ని సూచిస్తాడు. ‘ఉపలభ్య శనైః సంజ్ఞామ్’ (మెల్లగా స్పృహ తెచ్చుకొని) అనే పదాలలో మాత్రం అతని సోదరప్రేమ కూడా కొంత ప్రకాశిస్తుంది; కోపం మధ్యలో కూడా అతడు ఆమె మూర్ఛను గుర్తుంచుకుంటాడు. కానీ ఓదార్పు అతనికి ముఖ్యం కాదు — ప్రతీకారమే ముఖ్యం. ఇలా రెండవ భాగం ఖరుని చరిత్రను పూర్తి చేస్తుంది — బలవంతుడు, కోపిష్ఠి, గర్విష్ఠి, సోదరిపై ప్రేమ గలవాడు.

విశేషంగా కోపించిన సోదరుని ఈ మాట విని శూర్పణఖ కన్నీళ్ళతో ఇలా అంది. ఆమె వర్ణన క్రమంగా ముగ్గురు వ్యక్తులను స్పృశిస్తుంది. మొదట ఇద్దరు పురుషులు — ‘తరుణులు, రూపసంపన్నులు, సుకుమారులు, మహాబలులు, తెల్లతామరల వంటి విశాలమైన కన్నులు గలవారు, నారచీరలూ నల్లజింక చర్మాలూ ధరించినవారు; పండ్లూ దుంపలూ తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు, తాపసులు, బ్రహ్మచారులు; దశరథుని కుమారులు, సోదరులు రామలక్ష్మణులు.’ ఇక్కడ ఒకే జంటలో విరోధం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — మహాబలులు, అయినా తాపసులు; ఇదే ఖరునికి సంకటపు సూచన, దానిని అతడు గ్రహించడు. తరువాత ఆమె అంటుంది — ‘గంధర్వరాజుల వంటి, రాజలక్షణాలు గల వారు దేవతలో దానవులో అని ఊహించడానికి కూడా నాకు సాధ్యం కాదు.’ మూడవ చిత్రం — ‘వారి మధ్య తరుణి, రూపసంపన్న, సర్వాభరణ భూషిత, సన్నని నడుము గల ఒక స్త్రీని చూశాను.’ సీత ప్రస్తావన ఇక్కడ సంక్షిప్తం, కానీ ముందు మొత్తం కథకు కేంద్రం ఆమెయే అవుతుంది. చివరగా ఆమె తన దుర్దశకు ఆ స్త్రీయే కారణమని చెబుతుంది — ‘ఆ ఇద్దరూ కలిసి ఆ యువతి కోసం నన్ను అనాథలా, అసతిలా ఈ స్థితికి తెచ్చారు. వంకర నడవడి గల ఆమెదీ, చంపబడిన ఆ ఇద్దరిదీ నురగతో కూడిన రక్తాన్ని రణరంగంలో తాగాలనుకుంటున్నాను.’ వాస్తవానికి వంకర నడవడి గలది ఆమెయే; ఇక్కడ దోషారోపణ ఆమె స్వభావాన్ని బయటపెడుతుంది. అంతేకాక ఇక్కడ ఒక గొప్ప మోసం దాగి ఉంది — ఆమె తన కామయాచననూ తినేయబోయిన ప్రయత్నాన్నీ పూర్తిగా దాచిపెడుతుంది, విరూపణను మాత్రమే చెబుతుంది. అర్ధసత్యమే యుద్ధానికి బీజమవుతుంది; ఆమె అంతా చెప్పి ఉంటే ఖరుడు బహుశా ఆగిపోయేవాడు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మంగా సూచిస్తాడు — రామలక్ష్మణులలో తపస్విత్వమూ శస్త్రధారిత్వమూ ఒకేచోట ఉన్నాయి, అయినా ఖరుడు దానిని లెక్కించడు — గర్వం వినికిడిని కూడా అడ్డుకుంటుంది.

ఆమె మళ్ళీ పట్టుబడుతుంది — ‘ఇదే నా మొదటి కోరిక, దానిని నువ్వు అక్కడ తీర్చాలి; ఆమెదీ ఆ ఇద్దరిదీ రక్తాన్ని నేను యుద్ధంలో తాగాలి.’ ఆమె ఇలా అంటుండగా కోపించిన ఖరుడు యముని వంటి పద్నాలుగు మంది మహాబలులైన రాక్షసులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఇది మొదటి సైన్యప్రేషణం; ఈ పద్నాలుగు అనే సంఖ్యకు ముందు రాముడు పద్నాలుగు బాణాలతో బదులిస్తాడు. ఖరుని ఆదేశం స్పష్టం — ‘శస్త్రాలు ధరించిన, నారచీరలూ నల్లజింక చర్మాలూ ధరించిన ఇద్దరు మనుషులు ఒక యువతితో కలిసి ఘోరమైన దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించారు. వారిద్దరినీ, ఆ దుర్వర్తన గల ఆమెనూ చంపి మీరు తిరిగి రావాలి; నా ఈ సోదరి వారి రక్తాన్ని తాగుతుంది. రాక్షసులారా, నా ఈ సోదరికి ఇదే ఇష్టమైన మనోరథం; వెళ్ళి మీ తేజస్సుతో వారిద్దరినీ మట్టుబెట్టి దీనిని త్వరగా నెరవేర్చండి. మీ చేత రణంలో చంపబడిన ఆ ఇద్దరు సోదరులనూ చూసి ఈమె ఆనందంతో సంతోషంగా యుద్ధంలో రక్తం తాగుతుంది.’ ఇక్కడ ఆదేశానికి కారణం సోదరి తృప్తి మాత్రమే — ధర్మం కాదు, న్యాయం కాదు; దీనితో రాక్షసరాజ్యపు స్వభావం సూచించబడింది. ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన ఆ పద్నాలుగు మంది రాక్షసులు ఆమెతో కలిసి గాలికి కదిలిన మేఘాల్లా అక్కడికి వెళ్ళారు. మేఘోపమ ఇక్కడ రెండు అర్థాలను మోస్తుంది — ఒకవైపు వారి నల్లని రంగునూ వేగాన్నీ, మరొకవైపు పరాధీనతనూ; గాలికి కదిలే మేఘాల్లా వారు పరుల ఇచ్ఛతో నడిపించబడతారు, తామే వినాశనం వైపు వెళ్తారు. ఈ సర్గ రచనను కూడా గమనించాలి — ఆరంభంలో సోదరి పతనమూ కోపమూ, మధ్యలో గర్వోక్తులు, చివర ఆదేశమూ ప్రయాణమూ; ఇలా భావం క్రమంగా పెరుగుతూ తరువాతి సర్గ సంగ్రామంలో పరిణమిస్తుంది. ఖరుని మాటలలో ‘రక్తం’ అనే శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, శూర్పణఖ మాటలలో కూడా అలాగే — దీనితో కవి ఒకే పదంతో రాక్షసలోకపు రౌద్రరసాన్ని నిలుపుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் சூர்ப்பணகை ஜனஸ்தானத்தில் கரனுக்கு முன்னால் தரையில் விழுந்தாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்த ராக்ஷசன், அவ்வாறு விழுந்து கிடக்கும், உருக்குலைந்த, இரத்தத்தில் நனைந்த அவளைக் கண்டு கோபத்தால் கொதித்துக் கேட்கிறான்: ‘முதலில் எழுந்திரு, சொல்; மயக்கத்தையும் பதற்றத்தையும் விடு; தெளிவாகச் சொல் — உன்னை இப்படி உருக்குலைத்தது யார்?’ முதலில் அவன் அவளுடைய மயக்கத்துக்கு ஆறுதல் சொல்லவில்லை, செய்தியைக் கேட்கிறான் — இது கோபத்தின் அவசரம். பிறகு இரண்டு உருவகங்களால் அந்த மனிதனின் துணிச்சலை அவன் விவரிக்கிறான்: ‘எதிரே அமர்ந்திருக்கும், எந்தக் குற்றமும் செய்யாத, விஷமுடைய கருநாகத்தை விளையாட்டாக விரல்நுனியால் குத்துபவன் யார்? இன்று உன்னை அணுகிக் கொடிய விஷத்தைக் குடித்தவனாகி, கழுத்தில் காலனின் பாசக்கயிற்றை மாட்டிக்கொண்டும் மயக்கத்தால் அதை அறியாதிருப்பவன் யார்?’ பாம்பும் விஷமும் கொண்ட உருவகங்கள் மிகப் பொருத்தமானவை — சூர்ப்பணகையே அங்கு விஷமாக இருக்கிறாள்; அவளைத் தொடுவது மரணத்துக்கு வழிவகுக்கும். மீண்டும் அவன் வியப்பை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘நீ வலிமையும் வீரமும் நிறைந்தவள், விரும்பிய இடம் செல்பவள், விரும்பிய உருவம் எடுப்பவள்; காலனுக்கு நிகரானவளாக இருந்தும் உன்னை இந்த நிலைக்கு ஆளாக்கியது யார்? தேவர், கந்தர்வர், பூதங்கள், மகாத்மாக்களான ரிஷிகள் — இவர்களிடையே உன்னை உருக்குலைத்த இத்தனை பெருவீரம் உடையவன் யார்?’ தங்கையின் வலிமையே இங்கு அவனுடைய வியப்புக்குக் காரணம் — யாராலும் வெல்ல முடியாதவள் வெல்லப்பட்டுவிட்டாள் என்பதால். சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே கவி கரனின் இயல்பை இரண்டு அடையாளங்களால் நிறுவுகிறார் — கோபமும் செருக்கும்; இவையே பின்னர் அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணங்களாகும். தேவர், கந்தர்வர், பூதங்கள், ரிஷிகள் என்று குறிப்பிடுவதால் அவன் தன் மனத்தில் உலகம் முழுவதையுமே ஆராய்கிறான்; ஆயினும் உண்மையைத் தொடவில்லை — அவளை உருக்குலைத்தவன் தேவனும் அல்லன், கந்தர்வனும் அல்லன், மனிதனே. இதுவே இங்குள்ள நகைமுரணின் வேர்.

பிறகு கரன் தன் ஆற்றலை விவரிக்கிறான்: ‘அமரர்களில் ஆயிரம் கண்களுடைய, பாகனை அடக்கிய மகேந்திரனைத் தவிர, எனக்குத் தீங்கு செய்யக்கூடிய எவனையும் உலகில் நான் காணவில்லை. சாரசப் பறவை நீரில் கலந்த பாலை மட்டும் உறிஞ்சிக் குடிப்பதுபோல், இன்று நான் உயிரை முடிக்கும் அம்புகளால் அவனுடைய உயிரைப் பறிப்பேன்.’ அன்னம் நீரிலிருந்து பாலைப் பிரிக்கும் நியாயத்தின் உவமை இங்கு இனிமையானது — நீரும் பாலும் கலந்ததிலிருந்து பாலை மட்டும் எடுப்பதுபோல், உடலிலிருந்து உயிரை மட்டும் பறித்தல். அதன்பின் இரண்டு கேள்விகளால் அவன் தன் கோபத்தைக் காட்டுகிறான்: ‘போரில் என்னால் கொல்லப்பட்டு, அம்புகளால் உயிர்நிலைகள் அறுக்கப்பட்ட யாருடைய நுரைத்த இரத்தத்தைப் பூமி குடிக்க விரும்புகிறது? போரில் என்னால் கொல்லப்பட்ட யாருடைய உடலிலிருந்து பறவைகள் ஒன்றுகூடி மகிழ்ச்சியுடன் சதையைப் பிய்த்துத் தின்னப் போகின்றன?’ இந்த இரண்டு கேள்விகளும் உண்மையில் சபதங்களே — மரணம் உறுதி, பெயர் மட்டுமே தெரியவில்லை. ‘பெரும்போரில் என்னால் இழுத்து வீழ்த்தப்பட்ட அந்த அற்பனைத் தேவர்களோ, கந்தர்வர்களோ, பிசாசுகளோ, ராக்ஷசர்களோ காப்பாற்ற முடியாது’ என்று அவன் முழங்குகிறான். இறுதியில் அவன் தங்கையிடம் சொல்கிறான்: ‘மெல்ல நினைவு பெற்று, காட்டில் வீரம் காட்டி உன்னை வென்ற அந்த அடங்காதவனைப் பற்றி எனக்குச் சொல்.’ நான்கு சுலோகங்களில் செருக்கைப் பேசிவிட்டு இறுதியில் அவனுக்குப் பகைவனின் பெயரே தெரியவில்லை — இதனால் கவி அவனுடைய செருக்கின் வெறுமையைக் குறிப்பிடுகிறார். ‘மெல்ல நினைவு பெற்று’ என்ற சொற்களில் அவனுடைய உடன்பிறப்புப் பாசமும் சற்றே வெளிப்படுகிறது; கோபத்தின் நடுவிலும் அவன் அவளுடைய மயக்கத்தை நினைவுகூர்கிறான். ஆனால் ஆறுதல் அவனுக்கு முதன்மையானதல்ல — பழிவாங்குதலே. இவ்வாறு இரண்டாம் பகுதி கரனின் பாத்திரத்தை முழுமையாக்குகிறது — வலிமையுடையவன், கோபக்காரன், செருக்குடையவன், தங்கையிடம் பாசமுடையவன்.

மிகுந்த கோபமுற்ற சகோதரனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு சூர்ப்பணகை கண்ணீருடன் இவ்வாறு சொன்னாள். அவளுடைய வர்ணனை வரிசையாக மூவரைத் தொடுகிறது. முதலில் இரண்டு ஆண்கள்: ‘இளைஞர்கள், அழகு நிறைந்தவர்கள், மென்மையானவர்கள், பெருவலிமை உடையவர்கள், வெண்டாமரைபோல் அகன்ற கண்களுடையவர்கள், மரவுரியும் கருமான் தோலும் அணிந்தவர்கள்; கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்பவர்கள், புலனடக்கம் உடையவர்கள், தவசிகள், பிரம்மசாரிகள்; தசரதனின் மகன்கள், சகோதரர்கள் — ராமனும் லக்ஷ்மணனும்.’ இங்கே ஒரே இணையில் முரண் மீண்டும் காணப்படுகிறது — பெருவலிமை உடையவர்கள், ஆயினும் தவசிகள்; இதுவே கரனுக்கான ஆபத்தின் அறிவிப்பு; அவனோ அதைக் கவனிக்கவில்லை. பிறகு அவள் சொல்கிறாள்: ‘கந்தர்வ அரசனுக்கு நிகரான, அரச அடையாளங்கள் கொண்ட அவர்கள் தேவர்களா தானவர்களா என்று ஊகிக்கக்கூட என்னால் இயலவில்லை.’ மூன்றாவது சித்திரம்: ‘அவர்கள் இருவருக்கும் நடுவே இளமையான, அழகு நிறைந்த, எல்லா அணிகலன்களும் அணிந்த, அழகிய இடையுடைய ஒரு பெண்ணைக் கண்டேன்.’ சீதையைப் பற்றிய குறிப்பு இங்கு சுருக்கமானது; ஆனால் அதுவே பின்னர் முழுக் கதையின் மையமாகும். இறுதியில் அவள் தன் அவலநிலைக்கு அந்தப் பெண்ணையே காரணமாகச் சொல்கிறாள்: ‘அந்தப் பெண்ணின் பொருட்டு அவர்கள் இருவரும் ஒன்றுசேர்ந்து, ஆதரவற்ற ஒழுக்கங்கெட்டவளை நடத்துவதுபோல், என்னை இந்த நிலைக்கு ஆளாக்கினார்கள். கோணலான நடத்தையுடைய அவளும் அவர்கள் இருவரும் கொல்லப்பட்டதும், போர்முனையில் அவர்களுடைய நுரைத்த இரத்தத்தைக் குடிக்க விரும்புகிறேன்.’ உண்மையில் கோணலான நடத்தையுடையவள் அவளே; இங்கே பழியைப் பிறர்மேல் சுமத்துதல் அவளுடைய இயல்பை வெளிப்படுத்துகிறது. மேலும் இங்கே ஒரு பெரிய வஞ்சனை பொதிந்துள்ளது — அவள் தன் காம வேண்டுகோளையும் சீதையைத் தின்ன முயன்றதையும் முற்றிலும் மறைக்கிறாள், உருக்குலைக்கப்பட்டதை மட்டுமே சொல்கிறாள். அரைகுறை உண்மையே போருக்கு வித்தாகிறது; அவள் அனைத்தையும் சொல்லியிருந்தால் கரன் ஒருவேளை விலகியிருக்கக்கூடும். ராமலக்ஷ்மணர்களிடம் தவசித் தன்மையும் ஆயுதம் தாங்குதலும் ஒருசேர உள்ளன; ஆயினும் கரன் அதைப் பொருட்படுத்தவில்லை என்பதைக் கவி இங்கு நுட்பமாகக் குறிப்பிடுகிறார் — செருக்கு கேட்பதையும் தடுக்கிறது.

அவள் மீண்டும் வற்புறுத்துகிறாள்: ‘இதுவே என் முதல் விருப்பம்; அதை நீ அங்கே நிறைவேற்ற வேண்டும்; அவளுடைய இரத்தத்தையும் அவர்கள் இருவரின் இரத்தத்தையும் நான் போரில் குடிக்க வேண்டும்.’ அவள் இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருக்கையில், கோபமுற்ற கரன் காலனுக்கு நிகரான பெருவலிமை உடைய பதினான்கு ராக்ஷசர்களுக்கு ஆணையிட்டான். இதுவே முதல் படை அனுப்புதல்; பதினான்கு என்ற எண்ணிக்கை பின்னர் ராமனின் பதினான்கு அம்புகளால் எதிர்கொள்ளப்படும். கரனின் ஆணை தெளிவானது: ‘ஆயுதம் தாங்கிய, மரவுரியும் கருமான் தோலும் அணிந்த இரண்டு மனிதர்கள் ஒரு பெண்ணுடன் கொடிய தண்டகாரண்யத்துக்குள் நுழைந்திருக்கிறார்கள். அவர்கள் இருவரையும் அந்தத் தீய நடத்தையுடையவளையும் கொன்றுவிட்டுத் திரும்பி வர வேண்டும்; என் இந்தத் தங்கை அவர்களுடைய இரத்தத்தைக் குடிப்பாள். ராக்ஷசர்களே, என் இந்தத் தங்கையின் விருப்பமான ஆசை இது; சென்று உங்கள் வலிமையால் அவர்களை நசுக்கி விரைவில் நிறைவேற்றுங்கள். உங்களால் போரில் கொல்லப்பட்ட அந்த இரு சகோதரர்களையும் கண்டு, இவள் மகிழ்ச்சியுடனும் களிப்புடனும் போர்க்களத்தில் இரத்தத்தைக் குடிப்பாள்.’ தங்கையின் திருப்தியே இங்கு ஆணைக்குக் காரணம் — தர்மமும் அல்ல, நியாயமும் அல்ல; இதனால் ராக்ஷச அரசின் இயல்பு குறிப்பிடப்படுகிறது. இவ்வாறு ஆணையிடப்பட்ட அந்தப் பதினான்கு ராக்ஷசர்களும் அவளுடன் சேர்ந்து, காற்றால் உந்தப்பட்ட மேகங்களைப்போல் அங்கே சென்றனர். மேக உவமை இங்கே இருவகைப் பொருளைச் சுமக்கிறது — ஒருபுறம் அவர்களுடைய கருநிறத்தையும் வேகத்தையும், மறுபுறம் அவர்களுடைய பிறர்வசத் தன்மையையும்; காற்றால் உந்தப்பட்ட மேகங்கள்போல் அவர்கள் பிறருடைய விருப்பத்தால் இழுத்துச் செல்லப்படுகிறார்கள்; தாமாகவே அழிவை நோக்கிச் செல்கிறார்கள். இந்தச் சர்க்கத்தின் அமைப்பையும் கவனிக்க வேண்டும் — தொடக்கத்தில் தங்கையின் வீழ்ச்சியும் கோபமும், நடுவில் செருக்குப் பேச்சுகள், இறுதியில் ஆணையும் புறப்பாடும்; இவ்வாறு உணர்வு படிப்படியாக வளர்ந்து அடுத்த சர்க்கத்தின் போரில் முடிகிறது. கரனின் சொற்களில் ‘இரத்தம்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது, சூர்ப்பணகையின் சொற்களிலும் அப்படியே — இதனால் கவி ராக்ஷச உலகின் கொடூரச் சுவையை ஒரே சொல்லால் தாங்கி நிற்கிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಖರನ ಮುಂದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹಾಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ವಿರೂಪಗೊಂಡ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಏಳು, ಹೇಳು; ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನೂ ಗಾಬರಿಯನ್ನೂ ಬಿಡು; ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು, ಯಾರಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ?’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಅವಳ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೋಪದ ಆತುರ. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಆ ಪುರುಷನ ಸಾಹಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡದ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷವುಳ್ಳ ಕರಿನಾಗರವನ್ನು ಯಾರು ಬೆರಳ ತುದಿಯಿಂದ ಆಟವಾಗಿ ಚುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ? ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದ ಯಾರು ಕಾಲಪಾಶವನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡೂ ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದಾನೆ?’ ಸರ್ಪ ಮತ್ತು ವಿಷದ ರೂಪಕಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ಅಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ತಾನೇ ವಿಷರೂಪಳು, ಅವಳ ಸ್ಪರ್ಶವೇ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀನು ಬಲ-ವಿಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನಳು, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲವಳು, ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವಳು; ಯಮನಿಗೆ ಸಮಳಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟೆ? ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನು ಯಾರು?’ ತಂಗಿಯ ಬಲವೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಯಾರಿಂದಲೂ ಸೋಲಿಸಲಾಗದವಳು ಸೋತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಖರನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಪ ಮತ್ತು ಗರ್ವ; ಇವೆರಡೇ ಮುಂದೆ ಅವನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿವೆ. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಭೂತ-ಋಷಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಲೋಕವನ್ನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಿದವನು ದೇವನೂ ಅಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವನೂ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನೇ. ಇದೇ ವಿಡಂಬನೆಯ ಮೂಲ.

ಅನಂತರ ಖರನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ, ಪಾಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ನಾನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣೆನು. ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೀರುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹಂಸಕ್ಷೀರನ್ಯಾಯದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿದೆ — ನೀರು-ಹಾಲುಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ದೇಹದಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೆಳೆಯುವುದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರ ನೊರೆಯುಕ್ಕುವ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯಬಯಸುತ್ತಿದೆ? ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾರ ದೇಹದಿಂದ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಿನ್ನಲಿವೆ?’ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳೇ — ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ, ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ‘ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಎಳೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ದೀನನನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ರಕ್ಷಿಸಲಾರರು’ ಎಂದು ಅವನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂಗಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಆ ದುರ್ವಿನೀತನ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ವವನ್ನು ನುಡಿದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಹೆಸರೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಗರ್ವದ ಪೊಳ್ಳುತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪಲಭ್ಯ ಶನೈಃ ಸಂಜ್ಞಾಮ್’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದಾದರೋ ಅವನ ಸೋದರಸ್ನೇಹವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಕೋಪದ ನಡುವೆಯೂ ಅವನು ಅವಳ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಾಂತ್ವನ ಅವನಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ — ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯ. ಹೀಗೆ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವು ಖರನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಬಲಶಾಲಿ, ಕೋಪಿಷ್ಠ, ಗರ್ವಿಷ್ಠ, ತಂಗಿಯ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನು.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅಣ್ಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂವರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರು — ‘ತರುಣರು, ರೂಪಸಂಪನ್ನರು, ಸುಕುಮಾರರು, ಮಹಾಬಲರು, ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಉಟ್ಟವರು; ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು, ತಾಪಸರು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು; ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಜೋಡಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ವಿರೋಧ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲರು, ಆದರೂ ತಾಪಸರು; ಇದೇ ಖರನಿಗೆ ಸಂಕಟದ ಸೂಚನೆ, ಅವನು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮರಾದ, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವರು ದೇವತೆಗಳೋ ದಾನವರೋ ಎಂದು ಊಹಿಸಲೂ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಮೂರನೆಯ ಚಿತ್ರ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ತರುಣಿಯಾದ, ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಅದೇ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ದುರ್ದಶೆಗೆ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯೇ ಕಾರಣ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆ ಪ್ರಮದೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ನನ್ನನ್ನು ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದ ದುರ್ನಡತೆಯ ಹೆಣ್ಣಿನಂತೆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ವಕ್ರವಾದ ನಡತೆಯ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರ ನೊರೆಯುಕ್ಕುವ ರಕ್ತವನ್ನು ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹತರಾದಾಗ ಕುಡಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಕ್ರವಾದ ನಡತೆಯವಳು ಅವಳೇ; ಇಲ್ಲಿನ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಂಚನೆ ಅಡಗಿದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಕಾಮಯಾಚನೆಯನ್ನೂ ತಿನ್ನಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ವಿರೂಪಕರಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅರ್ಧಸತ್ಯವೇ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಖರನು ಬಹುಶಃ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿತ್ವವೂ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿತ್ವವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ, ಆದರೂ ಖರನು ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗರ್ವವು ಕೇಳುವುದನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಬಯಕೆ, ಇದನ್ನು ನೀನು ಅಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಬೇಕು; ಅವಳ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರ ರಕ್ತವನ್ನು ನಾನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು.’ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಖರನು ಯಮನಿಗೆ ಸಮರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದು ಮೊದಲ ಸೈನ್ಯಪ್ರೇಷಣ; ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳು ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿವೆ. ಖರನ ಆದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ, ನಾರುಮಡಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾಜಿನವನ್ನು ಉಟ್ಟ ಇಬ್ಬರು ಮನುಷ್ಯರು ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಘೋರವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನೂ ಆ ದುರ್ನಡತೆಯವಳನ್ನೂ ಕೊಂದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬನ್ನಿ; ನನ್ನ ಈ ತಂಗಿ ಅವರ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸರೇ, ನನ್ನ ಈ ತಂಗಿಯ ಇಷ್ಟವಾದ ಮನೋರಥ ಇದು; ಹೋಗಿ ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ ಬೇಗನೆ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ. ನಿಮ್ಮಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಕಂಡು ಇವಳು ಹರ್ಷಿತಳಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ.’ ತಂಗಿಯ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಆದೇಶದ ಕಾರಣ — ಧರ್ಮವಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ್ಯದ ಸ್ವಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರಾಕ್ಷಸರು ಅವಳೊಡನೆ ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಮೋಡದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವರ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ವೇಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಪರಾಧೀನತೆ; ಗಾಳಿಯಿಂದ ತಳ್ಳಲ್ಪಡುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಅವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಒಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ತಾವಾಗಿ ವಿನಾಶದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಂಗಿಯ ಬೀಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೋಪ, ನಡುವೆ ಗರ್ವದ ನುಡಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ; ಹೀಗೆ ಭಾವವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಖರನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ರಕ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಕ್ಷಸಲೋಕದ ರೌದ್ರರಸವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ശൂർപ്പണഖ ജനസ്ഥാനത്ത് ഖരന്റെ മുന്നിൽ നിലത്തു വീണു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ രാക്ഷസൻ അങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്ന, വിരൂപയാക്കപ്പെട്ട, ചോരയിൽ കുളിച്ച അവളെ കണ്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു തപിച്ച് ചോദിക്കുന്നു: ‘എഴുന്നേൽക്കൂ, പറയൂ; മോഹവും പരിഭ്രമവും ഉപേക്ഷിക്കൂ; വ്യക്തമായിത്തന്നെ പറയൂ, ആരാണു നിന്നെ ഇങ്ങനെ വിരൂപയാക്കിയത്?’ ആദ്യംതന്നെ അവൻ അവളുടെ മൂർച്ഛയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നില്ല, വാർത്ത ചോദിക്കുകയാണ് — ഇതു ക്രോധത്തിന്റെ തിടുക്കമാണ്. പിന്നെ രണ്ടു രൂപകങ്ങളിലൂടെ അവൻ ആ പുരുഷന്റെ സാഹസം വർണിക്കുന്നു: ‘മുന്നിലിരിക്കുന്ന, നിരപരാധിയായ, വിഷപ്പല്ലുള്ള കരിമൂർഖനെ വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു കളിയായി കുത്തുന്നത് ആരാണ്? ഇന്നു നിന്നെ സമീപിച്ച് ഉത്തമമായ വിഷം കുടിച്ചവൻ — കാലപാശം കഴുത്തിൽ കെട്ടിയിട്ടും മോഹംകൊണ്ട് അതറിയാത്തവൻ — ആരാണ്?’ സർപ്പത്തിന്റെയും വിഷത്തിന്റെയും രൂപകങ്ങൾ അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ് — ശൂർപ്പണഖതന്നെയാണ് അവിടെ വിഷരൂപ, അവളുടെ സ്പർശം മരണത്തിനു കാരണമാകുന്നു. വീണ്ടും അവൻ വിസ്മയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘നീ ബലവും വിക്രമവും ഉള്ളവളും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവളും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവളുമാണ്; അന്തകനു സമയായിരുന്നിട്ടും ആരാണു നിന്നെ ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിച്ചത്? ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാർ എന്നിവരുടെ ഇടയിൽ നിന്നെ വിരൂപയാക്കിയ ഇത്ര മഹാവീര്യനായവൻ ആരാണ്?’ സഹോദരിയുടെ ബലംതന്നെയാണ് ഇവിടെ അവന്റെ വിസ്മയത്തിനു കാരണം — ആർക്കും തോൽപ്പിക്കാനാവാത്തവൾ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി ഖരന്റെ സ്വഭാവം രണ്ടു ലക്ഷണങ്ങളാൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു — ക്രോധവും ഗർവും; ഇവതന്നെ മുന്നോട്ട് അവന്റെ വിനാശത്തിനു കാരണമാകും. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഭൂതങ്ങൾ, ഋഷിമാർ എന്നിവരെ പരാമർശിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ മനസ്സിൽ ലോകം മുഴുവൻ പരിശോധിക്കുന്നു, എങ്കിലും സത്യത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല — അവളെ വിരൂപയാക്കിയവൻ ദേവനോ ഗന്ധർവനോ അല്ല, മനുഷ്യൻതന്നെ. ഇതുതന്നെയാണ് വിരോധാഭാസത്തിന്റെ മൂലം.

പിന്നെ ഖരൻ തന്റെ പ്രഭാവം വർണിക്കുന്നു: ‘അമരന്മാരിൽ സഹസ്രാക്ഷനും പാകശാസനനുമായ മഹേന്ദ്രനെപ്പോലും ഒഴിവാക്കിയാൽ, എനിക്ക് അപ്രിയം ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഒരുവനെയും ലോകത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഇന്നു ഞാൻ ജീവനൊടുക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ അവന്റെ പ്രാണൻ എടുക്കും — സാരസം വെള്ളത്തിൽ കലർന്ന പാൽമാത്രം കുടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ.’ ഹംസക്ഷീരന്യായത്തിന്റെ ഉപമ ഇവിടെ മധുരമാണ് — വെള്ളവും പാലും കലർന്നതിൽനിന്നു പാൽമാത്രം എടുക്കുന്നതുപോലെ ദേഹത്തിൽനിന്നു പ്രാണൻമാത്രം അപഹരിക്കൽ. അനന്തരം രണ്ടു ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അവൻ തന്റെ ക്രോധം കാണിക്കുന്നു: ‘യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ കൊന്ന്, അമ്പുകളാൽ മർമങ്ങൾ മുറിക്കപ്പെട്ട ആരുടെ നുരയുന്ന ചോരയാണ് ഭൂമി കുടിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? രണത്തിൽ ഞാൻ കൊന്നവരിൽ ആരുടെ ശരീരത്തിൽനിന്നാണ് പക്ഷികൾ ഒന്നിച്ചുകൂടി സന്തോഷത്തോടെ മാംസം കൊത്തിവലിച്ചു തിന്നുക?’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ പ്രതിജ്ഞകൾതന്നെ — മരണം നിശ്ചിതം, പേരുമാത്രമേ അറിയാതുള്ളൂ. ‘മഹായുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന ആ ദീനനെ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ പിശാചുക്കൾക്കോ രാക്ഷസന്മാർക്കോ രക്ഷിക്കാനാവില്ല’ എന്ന് അവൻ ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ സഹോദരിയോടു പറയുന്നു: ‘പതുക്കെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, കാട്ടിൽ പരാക്രമം കാണിച്ച് നിന്നെ തോൽപ്പിച്ച ആ ദുർവിനീതനെക്കുറിച്ച് എന്നോടു പറയുക.’ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഗർവു പറഞ്ഞിട്ട് ഒടുവിൽ ശത്രുവിന്റെ പേരുപോലും അവന് അറിയില്ല — ഇതിലൂടെ കവി അവന്റെ ഗർവിന്റെ ശൂന്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉപലഭ്യ ശനൈഃ സംജ്ഞാം’ (പതുക്കെ ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവന്റെ സഹോദരസ്നേഹവും അല്പം വെളിപ്പെടുന്നു; ക്രോധത്തിനിടയിലും അവൻ അവളുടെ മൂർച്ഛ ഓർക്കുന്നു. എന്നാൽ സാന്ത്വനമല്ല അവന്റെ മുഖ്യലക്ഷ്യം — പ്രതികാരം മാത്രം. ഇങ്ങനെ രണ്ടാം ഖണ്ഡം ഖരന്റെ ചരിത്രം പൂർണമാക്കുന്നു — ബലവാൻ, ക്രോധനൻ, ഗർവിതൻ, സഹോദരീവത്സലൻ.

വിശേഷിച്ചും ക്രുദ്ധനായ സഹോദരന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ശൂർപ്പണഖ കണ്ണീരോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അവളുടെ വർണന ക്രമത്തിൽ മൂന്നുപേരെ സ്പർശിക്കുന്നു. ആദ്യം രണ്ടു പുരുഷന്മാർ: ‘തരുണരും രൂപസമ്പന്നരും സുകുമാരരും മഹാബലരും, താമരപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവരും, മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവരും; ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവരും താപസരും ബ്രഹ്മചാരികളും; ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ സഹോദരന്മാർ, രാമലക്ഷ്മണന്മാർ.’ ഇവിടെ ഒരൊറ്റ ജോടിയിൽത്തന്നെ വിരോധം വീണ്ടും കാണാം — മഹാബലർ, എങ്കിലും താപസർ; ഇതുതന്നെയാണ് ഖരനുള്ള അപായസൂചന, അവനതു ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അവൾ പറയുന്നു: ‘ഗന്ധർവരാജനു തുല്യരും രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവരുമായ അവർ ദേവന്മാരോ ദാനവന്മാരോ എന്ന് ഊഹിക്കാൻപോലും എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല.’ മൂന്നാമത്തെ ചിത്രം: ‘അവരുടെ നടുവിൽ, തരുണിയും രൂപസമ്പന്നയും എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞവളും സുന്ദരമായ അരക്കെട്ടുള്ളവളുമായ ഒരു സ്ത്രീയെ ഞാൻ കണ്ടു.’ സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ഇവിടെ ചുരുക്കമാണ്, എന്നാൽ അതുതന്നെയാണ് മുന്നോട്ട് മുഴുവൻ കഥയുടെയും കേന്ദ്രമാകുന്നത്. ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ ദുർദശയ്ക്ക് ആ സ്ത്രീതന്നെയാണു കാരണമെന്നു പറയുന്നു: ‘ആ സ്ത്രീയെ മുൻനിർത്തി അവർ ഇരുവരും ഒന്നുചേർന്ന്, അനാഥയെയും അസതിയെയുമെന്നപോലെ, എന്നെ ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിച്ചു. കുടിലസ്വഭാവിയായ അവളുടെയും കൊല്ലപ്പെട്ട അവർ ഇരുവരുടെയും നുരയുന്ന ചോര യുദ്ധമുഖത്തു കുടിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ യഥാർഥത്തിൽ അവൾതന്നെയാണ് കുടിലസ്വഭാവി; ഈ ദോഷാരോപണം ഇവിടെ അവളുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. കൂടാതെ ഇവിടെ ഒരു വലിയ വഞ്ചനയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — തന്റെ കാമയാചനയും ഭക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമവും അവൾ പൂർണമായി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു, വിരൂപീകരണം മാത്രം പറയുന്നു. അർധസത്യംതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ബീജമാകുന്നത്; അവൾ എല്ലാം പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ഒരുപക്ഷേ ഖരൻ പിന്തിരിയുമായിരുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരിൽ തപസ്വിത്വവും ശസ്ത്രധാരണവും ഒന്നിച്ചുണ്ടെന്നിട്ടും ഖരൻ അതു കണക്കിലെടുക്കുന്നില്ല എന്നും കവി ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഗർവ് കേൾവിയെപ്പോലും തടയുന്നു.

അവൾ വീണ്ടും നിർബന്ധിക്കുന്നു: ‘ഇതാണ് എന്റെ ആദ്യത്തെ ആഗ്രഹം, അതു നീ അവിടെ സാധിച്ചുതരണം; യുദ്ധത്തിൽ അവളുടെയും അവരുടെയും ചോര ഞാൻ കുടിക്കട്ടെ.’ അവൾ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ഖരൻ അന്തകനു തുല്യരായ പതിനാലു മഹാബലരായ രാക്ഷസന്മാരെ നിയോഗിച്ചു. ഇതാണ് ആദ്യത്തെ സൈന്യപ്രേഷണം; പതിനാല് എന്ന സംഖ്യ മുന്നോട്ട് രാമന്റെ പതിനാല് അമ്പുകളാൽ തിരിച്ചടിക്കപ്പെടും. ഖരന്റെ ആജ്ഞ വ്യക്തമാണ്: ‘ശസ്ത്രധാരികളും മരവുരിയും കൃഷ്ണാജിനവും ധരിച്ചവരുമായ രണ്ടു മനുഷ്യർ ഒരു സ്ത്രീയോടൊപ്പം ഘോരമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അവരെ കൊന്ന്, ആ ദുർവൃത്തയെയും കൊന്ന് നിങ്ങൾ മടങ്ങിവരണം; എന്റെ ഈ സഹോദരി അവരുടെ ചോര കുടിക്കും. രാക്ഷസന്മാരേ, എന്റെ ഈ സഹോദരിയുടെ ഇഷ്ടമായ മനോരഥമാണിത്; പോയി സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് അവരെ തകർത്ത് വേഗം ഇതു സാധിക്കുക. നിങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നുവീഴ്ത്തിയ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും കണ്ട് ഇവൾ ഹൃഷ്ടയും സന്തുഷ്ടയുമായി യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചോര കുടിക്കും.’ സഹോദരിയുടെ തൃപ്തിമാത്രമാണ് ഇവിടെ ആജ്ഞയുടെ കാരണം — ധർമമോ ന്യായമോ അല്ല; ഇതിലൂടെ രാക്ഷസരാജ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട ആ പതിനാലു രാക്ഷസന്മാർ കാറ്റിനാൽ തള്ളപ്പെട്ട മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവളോടൊപ്പം അവിടേക്കു പോയി. മേഘോപമ ഇവിടെ രണ്ടുവിധം അർഥം വഹിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവരുടെ കറുത്ത നിറവും വേഗവും, മറുവശത്ത് പരാധീനതയും; കാറ്റിനാൽ നയിക്കപ്പെടുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവർ മറ്റൊരാളുടെ ഇച്ഛയാൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു, സ്വയം വിനാശത്തിലേക്കു നീങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ രചനയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആരംഭത്തിൽ സഹോദരിയുടെ വീഴ്ചയും ക്രോധവും, മധ്യത്തിൽ ഗർവോക്തികൾ, ഒടുവിൽ ആജ്ഞയും പുറപ്പാടും; ഇങ്ങനെ ഭാവം ക്രമത്തിൽ വർധിച്ച് അടുത്ത സർഗത്തിലെ യുദ്ധത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നു. ഖരന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘ചോര’ എന്ന ശബ്ദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു, ശൂർപ്പണഖയുടെ വാക്കുകളിലും അങ്ങനെതന്നെ — ഇതിലൂടെ കവി രാക്ഷസലോകത്തിന്റെ രൗദ്രരസം ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ടുതന്നെ ധരിപ്പിക്കുന്നു.

At the end of the previous sarga Śūrpaṇakhā fell to the ground before Khara in Janasthāna. Now, seeing her lying there disfigured and drenched in blood, the rākṣasa, burning with anger, questioned her: ‘Get up and tell me; shake off this swoon and this panic. Say plainly who has disfigured you like this.’ He did not first comfort her in her faint but demanded the news — such is the haste of anger. Then with two images he described the daring of the man who had done it: ‘Who is it that idly prods with his fingertip a venomous black serpent lying harmless and quiet before him? Who has hung the noose of Death about his own neck without knowing it in his folly, attacking you today and swallowing the deadliest poison?’ Both images are apt, for Śūrpaṇakhā herself is the poison here, her touch meant for death. Then he voiced his amazement: ‘You are full of strength and valour, you go where you please and take any shape you wish; you are like Death himself. Who has brought you to this? Among the gods, the gandharvas, the spirits and the great sages, who is so mighty that he could disfigure you?’ His sister's very power is the cause of his surprise: she whom no one could defeat had been defeated. At the very start of the sarga the poet fixes Khara's nature in two marks, anger and pride, and these will be the causes of his destruction. And though he runs through the whole world in his mind — gods, gandharvas, spirits, seers — he never touches the truth, for the one who disfigured her was no god or gandharva but a man. That is where the irony begins.

Then Khara boasted of his own might: ‘I see no one in the world who could do me such an injury, except perhaps thousand-eyed Indra, chastiser of Pāka, among the immortals. Today, with arrows that end life, I will take his life, as the sārasa bird drinks the milk out of milk mixed with water.’ The image is a charming one — just as the bird takes only the milk from the mixture, so he would draw out only the life from the body. Then two questions reveal his fury: ‘Whose frothing blood does the earth long to drink, when he lies slain by me in battle, his vitals cut through by my arrows? Whose body will the birds flock to and joyfully devour, tearing off the flesh, when I have killed him in combat?’ These questions are really vows: death is certain, only the name is unknown. ‘Once I have dragged that wretch down in the great battle,’ he proclaimed, ‘no god, no gandharva, no piśāca and no rākṣasa will be able to save him.’ At last he said to his sister: ‘Come to your senses slowly, and then tell me who it was — what insolent creature overpowered you in the forest and beat you.’ After four verses of boasting he still does not know his enemy's name, and so the poet hints at the emptiness of his pride. Yet ‘come to your senses slowly’ shows a little of a brother's affection; even in his rage he remembers her faint, though comfort is not his chief concern — revenge is. So this passage completes Khara's character: strong, wrathful, proud, and fond of his sister.

Hearing these words of her furious brother, Śūrpaṇakhā answered with tears in her eyes, and her account touched three people in turn. First the two men: ‘There are two young men, handsome, delicate and very strong, with eyes wide as white lotuses, dressed in bark and black antelope skin. They live on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates — the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa.’ Here again a contradiction appears within a single pair: very strong, yet ascetics. It is a warning of danger for Khara, which he fails to heed; the poet subtly shows that though the brothers were at once ascetics and bearers of arms, Khara took no account of it — pride stops even the ears. ‘They are like the king of the gandharvas and bear the marks of royalty; I cannot even guess whether they are gods or dānavas.’ Then the third figure: ‘And between them I saw a young woman, beautiful, slender-waisted, adorned with every ornament.’ Sītā is mentioned only briefly here, yet she will become the centre of the whole story. Finally she blamed that woman for her plight: ‘Because of that woman the two of them together brought me to this state, as if I were some helpless, unchaste creature. I long to drink the frothing blood of that crooked woman and of those two, slain on the field of battle.’ In fact it was she who was crooked, and her laying of the blame reveals her own nature. A great deceit lies hidden here too: she concealed entirely her own advances and her attempt to devour Sītā, and told only of her disfigurement. A half-truth becomes the seed of war; had she told everything, Khara might perhaps have held back.

She pressed him again: ‘This is my first and foremost wish, and you must fulfil it for me there: let me drink her blood and theirs in battle.’ As she said this, the enraged Khara ordered out fourteen mighty rākṣasas, each like Death himself. This is the first dispatch of troops, and the number fourteen will be answered by Rāma with fourteen arrows. Khara's orders were plain: ‘Two men armed with weapons, dressed in bark and black antelope skin, have entered the dread Daṇḍaka forest with a young woman. Kill them both, and that wicked woman too, and come back; this sister of mine will drink their blood. This, rākṣasas, is my sister's dearest wish. Go and crush them by your own might and accomplish it quickly. When she sees the two brothers struck down by you in battle, she will rejoice and gladly drink their blood on the field.’ His sister's pleasure is the only reason for the command — not dharma, not justice — and this shows the nature of the rākṣasas' rule. So instructed, the fourteen rākṣasas went there with her, like clouds driven before the wind. The image carries two meanings: on one side their dark colour and speed, on the other their lack of will, for like clouds driven by the wind they were carried along by another's wish, and went to their own destruction. The design of the sarga is worth noting: at the start the sister's fall and Khara's anger, in the middle his boasts, and at the end the order and the march, so that the feeling mounts steadily into the battle of the next sarga. The word ‘blood’ recurs again and again in both Khara's and Śūrpaṇakhā's speeches, and with that one word the poet holds the fierce mood of the rākṣasa world.