कामपाशेन बद्धां शूर्पणखां रामः स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं न कठोरम्, अपि तु मृदु परिहासगर्भं च — ‘अहं कृतदारः, इयं मम दयिता भार्या विद्यते; त्वादृशीनां नारीणां सपत्नीसहवासः अत्यन्तदुःखदः भवेत्।’ एतेन सः तस्याः एव हितं चिन्तयन् इव प्रत्याख्यानं करोति। ततः सः लक्ष्मणं दर्शयति — ‘अयं मम अनुजः भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः श्रीमान् वीर्यवान् लक्ष्मणः नाम, अकृतदारश्च। अपूर्वी सः भार्यया अर्थी, तरुणः प्रियदर्शनः; तव अस्य रूपस्य अनुरूपः भर्ता भविष्यति। हे विशालाक्षि, एनं मम भ्रातरं भर्तारं भज; असपत्ना त्वं वरारोहे सूर्यप्रभा मेरुम् इव एनं सेवस्व।’ मेरुसूर्यप्रभयोः उपमा अत्र मधुरा — सूर्यकिरणाः मेरुं शोभयन्ति, सपत्नीविरहश्च तस्याः इष्टः इति द्वयम् अपि सूचितम्। वस्तुतः रामः तां लक्ष्मणं प्रति प्रेषयन् उपहासम् एव करोति, किंतु कामेन मोहिता सा तं परिहासं न बुध्यते; इदम् एव तस्याः विनाशस्य मूलम्। इति रामेण प्रोक्ता सा काममोहिता राक्षसी रामं विसृज्य सहसा लक्ष्मणम् अब्रवीत् — कामस्य चाञ्चल्यम् अत्र स्पष्टम्, यतः क्षणेन एव सा अन्यं प्रति गच्छति। ‘विसृज्य’ इति पदं सूचयति यत् तस्याः अनुरागः न कस्मिंश्चित् व्यक्तौ निबद्धः, अपि तु रूपमात्रे। वाल्मीकिः अत्र रामस्य वचनं न असत्यम् इति द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः वस्तुतः अकृतदारः वने वर्तते; किंतु वचनस्य आशयः अन्यः, अक्षराणि च अन्यानि — एषः एव व्याजः परिहासरूपः।

सा लक्ष्मणम् अवदत् — ‘तव अस्य रूपस्य योग्या वरवर्णिनी भार्या अहम् एव; मया सह त्वं सुखेन सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि।’ एवम् उक्तः वाक्यकोविदः सौमित्रिः स्मित्वा तां शूर्पनखीं युक्तं वचनम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं विनयेन व्याजस्तुत्या च पूर्णम् — ‘हे कमलवर्णिनि, अहं तु दासः; दासस्य दासी भार्या भवितुं कथं त्वम् इच्छसि? अहम् आर्येण भ्रात्रा परवान् अस्मि, स्वातन्त्र्यं मे नास्ति। समृद्धार्थस्य तस्य आर्यस्य त्वं यवीयसी भार्या भव; तेन त्वं सिद्धार्था मुदिता अमलवर्णिनी च भविष्यसि। हे विशालाक्षि, एतां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं वृद्धां भार्यां परित्यज्य सः त्वाम् एव भजिष्यति। हे वरवर्णिनि वरारोहे, कः विचक्षणः पुरुषः इदं श्रेष्ठं रूपं संत्यज्य मानुषीषु भावं कुर्यात्?’ अत्र लक्ष्मणः तान्येव विशेषणानि प्रयुङ्क्ते, यानि पूर्वसर्गे सा सीतायै प्रयुक्तवती आसीत् — ‘विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीम्’ इति; एषा पदप्रत्यर्पणरूपा व्यङ्ग्यरचना कवेः चातुर्यं दर्शयति। शूर्पणखा तु तस्य अन्तर्निहितं व्यङ्ग्यं न गृह्णाति। लक्ष्मणस्य वचने त्रयः स्तराः — बहिः विनयः, मध्ये स्तुतिः, अन्तश्च तीव्रः उपहासः। ‘दासस्य दासी’ इति पदयुग्मेन सः स्वं लघूकुर्वन् वस्तुतः तां प्रत्याचष्टे। ‘अमलवर्णिनी’ ‘वरवर्णिनि’ इति स्तुतिपदानि च विरूपायाः राक्षस्याः कृते प्रयुक्तानि इति हेतोः स्वयम् एव उपहासरूपाणि भवन्ति। कविः अत्र द्वयोः भ्रात्रोः शैलीभेदम् अपि दर्शयति — रामस्य परिहासः शान्तः संक्षिप्तश्च, लक्ष्मणस्य तु विस्तृतः तीक्ष्णश्च।

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता सा कराला निर्णतोदरी परिहासे अविचक्षणा सती तद्वचः सत्यम् एव मन्यते। ‘परिहासाविचक्षणा’ इति एकेन पदेन कविः सर्वस्याः आगामिन्याः आपत्तेः कारणं सूचयति — वचनस्य व्यङ्ग्यम् अबुध्यमाना सा तम् आश्वासनं मन्यते। ततः सा पर्णशालायाम् उपविष्टं सीतया सह स्थितं दुर्धर्षं परंतपं रामं काममोहिता सती पुनः अब्रवीत् — ‘इमां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं वृद्धां भार्याम् अवष्टभ्य त्वं मां बहु न मन्यसे। अद्य तव पश्यतः एव इमां मानुषीं भक्षयिष्यामि, ततः निःसपत्ना सती त्वया सह यथासुखं चरिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा अलातसदृशेक्षणा सा सुसंक्रुद्धा मृगशावाक्षीं सीताम् अभ्यगच्छत्, यथा महती उल्का रोहिणीनक्षत्रम् अभिपतेत्। उल्कारोहिण्योः उपमा अत्यन्तं सार्थिका — रोहिणी सौम्या शुभा च, उल्का तु अशुभा विनाशिनी। मृत्युपाशप्रतिमाम् आपतन्तीं तां दृष्ट्वा महाबलः रामः निगृह्य कुपितः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौमित्रे, क्रूरैः अनार्यैः सह कथंचन परिहासः न कार्यः। हे सौम्य, पश्य, वैदेही कथंचित् एव जीवती अवशिष्टा।’ अत्र रामस्य आत्मनिन्दा अपि निहिता — परिहासस्य फलम् एतत् इति सः स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘कथंचित् जीवतीम्’ इति पदाभ्यां सीतायाः सङ्कटस्य तीव्रता सूचिता; एकेन क्षणेन एव महान् अनर्थः अभविष्यत्। एतेन श्लोकेन कविः सर्वस्य पूर्वप्रसङ्गस्य नीतिं संक्षिपति — क्रूरैः सह हास्यं न कार्यम्, यतः ते हास्यं न जानन्ति, केवलं फलम् एव गृह्णन्ति। पञ्चदशे षोडशे च श्लोके शूर्पणखायाः वचनं पुनः तान्येव विशेषणानि वहति, यानि सप्तदशे सर्गे अपि आसन् — पुनरुक्तिः अत्र कवेः दोषः न, अपि तु राक्षस्याः एकनिष्ठस्य द्वेषस्य सूचिका।

रामः आज्ञापयति — ‘हे पुरुषव्याघ्र, इमां विरूपाम् असतीम् अतिमत्तां महोदरीं राक्षसीं विरूपयितुम् अर्हसि।’ वधः न आदिष्टः, विरूपणम् एव — स्त्रीवधः क्षत्रियधर्मे निषिद्धः, किंतु दण्डः आवश्यकः इति मर्यादा अत्र रक्षिता। इति उक्तः क्रुद्धः महाबली लक्ष्मणः रामस्य पश्यतः एव खड्गम् उद्धृत्य तस्याः कर्णनासे चिच्छेद। निकृत्तकर्णनासा सा विस्वरं विनद्य यथागतं तथा एव घोरा शूर्पणखा वनं प्रदुद्राव। विरूपा महाघोरा शोणितोक्षिता सा प्रावृषि तोयदः इव विविधान् नादान् ननाद। बहुधा रुधिरं विक्षरन्ती घोरदर्शना सा बाहू प्रगृह्य गर्जन्ती महावनं प्रविवेश। अन्ते सा विरूपिता राक्षससङ्घसंवृतं जनस्थानगतम् उग्रतेजसं भ्रातरं खरम् उपेत्य गगनात् अशनिः इव भूमौ पपात। भयमोहमूर्च्छिता शोणितोक्षिता च सा सभार्यस्य सलक्ष्मणस्य राघवस्य वनागमनम् आत्मनः विरूपणं च सर्वं भ्रात्रे शशंस। एतौ द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, तेन च कथायाः गतिः त्वरिता सती अग्रिमं संग्रामपर्व प्रति नयति। अत्र कविः उपमाभिः वर्णनं तीव्रं करोति — प्रावृषि गर्जन् तोयदः इव तस्याः नादः, गगनात् पतन्ती अशनिः इव तस्याः पतनम्। द्वे अपि उपमे आकाशसम्बन्धिन्यौ, उभे च भयङ्करे; तेन एकः एव भावः क्रमेण वर्धते। अस्य सर्गस्य महत्त्वम् एतत् — अत्र एव रामायणस्य कथा नूतनं मार्गं गृह्णाति; एकस्याः राक्षस्याः विरूपणात् खरदूषणयोः वधः, ततः रावणस्य वैरं, ततः सीताहरणं च क्रमेण प्रवर्तन्ते। लघुः इव प्रतीयमानः प्रसङ्गः वस्तुतः सर्वस्याः महाकथायाः मूलम्।

కామపాశంతో బంధించబడిన శూర్పణఖతో రాముడు తన ఇచ్ఛతో, మృదువైన మాటతో, చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు. అతని సమాధానం కఠినం కాదు, మృదువుగా పరిహాసగర్భితంగా ఉంది — ‘నేను వివాహితుణ్ణి, ఈమె నా ప్రియమైన భార్య ఉంది; నీ వంటి స్త్రీలకు సవతితో కలిసి ఉండటం అత్యంత దుఃఖకరం.’ దీనితో అతడు ఆమె హితాన్నే ఆలోచిస్తున్నట్లు తిరస్కరిస్తాడు. తరువాత అతడు లక్ష్మణుని చూపిస్తాడు — ‘ఇతడు నా తమ్ముడు, శీలవంతుడు, చూడటానికి ప్రియమైనవాడు, శ్రీమంతుడు, వీర్యవంతుడు, లక్ష్మణుడు అనే పేరు గలవాడు, ఇంకా పెళ్ళి కానివాడు. ఇంతకుముందు భార్య లేనివాడు, భార్యను కోరేవాడు, తరుణుడు, ప్రియదర్శనుడు; నీ ఈ రూపానికి తగిన భర్త అవుతాడు. విశాలాక్షీ, నా ఈ సోదరుణ్ణి భర్తగా భజించు; సుందరీ, సవతి లేకుండా సూర్యకాంతి మేరువును సేవించినట్లు ఇతనిని సేవించు.’ మేరువూ సూర్యకాంతీ అనే ఉపమ ఇక్కడ మధురమైనది — సూర్యకిరణాలు మేరువును శోభింపజేస్తాయి, సవతి లేకపోవడం ఆమెకు ఇష్టం అనే రెండూ సూచించబడ్డాయి. వాస్తవానికి రాముడు ఆమెను లక్ష్మణుని వైపు పంపుతూ ఎగతాళే చేస్తున్నాడు, కానీ కామంతో మోహితురాలైన ఆమె ఆ పరిహాసాన్ని గ్రహించదు; ఇదే ఆమె వినాశనానికి మూలం. రాముడు ఇలా చెప్పగా కామమోహితురాలైన ఆ రాక్షసి రాముని విడిచిపెట్టి హఠాత్తుగా లక్ష్మణునితో మాట్లాడింది — కామపు చాంచల్యం ఇక్కడ స్పష్టం, ఎందుకంటే క్షణంలోనే ఆమె మరొకరి వైపు మళ్ళుతుంది. ‘విసృజ్య’ (విడిచిపెట్టి) అనే పదం ఆమె అనురాగం ఏ ఒక్క వ్యక్తికీ బంధించబడలేదని, కేవలం రూపానికే అని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ వాల్మీకి రాముని మాట అసత్యం కాదని గమనించాలి — లక్ష్మణుడు నిజంగానే వనంలో భార్య లేకుండా ఉన్నాడు; కానీ మాటల ఆశయం వేరు, అక్షరాలు వేరు — ఇదే పరిహాసరూపమైన వ్యాజం.

ఆమె లక్ష్మణునితో అంది — ‘నీ ఈ రూపానికి తగిన శ్రేష్ఠవర్ణం గల భార్యను నేనే; నాతో కలిసి నువ్వు సుఖంగా దండకారణ్యమంతా విహరిస్తావు.’ ఇలా అనబడిన వాక్యకోవిదుడైన సౌమిత్రి చిరునవ్వు నవ్వి ఆ శూర్పణఖతో తగిన మాట చెప్పాడు. అతని సమాధానం వినయంతోనూ వ్యాజస్తుతితోనూ నిండి ఉంది — ‘కమలవర్ణినీ, నేను దాసుణ్ణి; దాసునికి దాసి అయిన భార్యగా ఉండాలని నువ్వు ఎలా కోరుకుంటావు? నేను నా ఆర్యుడైన అన్నకు అధీనుణ్ణి, నాకు స్వాతంత్ర్యం లేదు. సమృద్ధమైన సంపద గల ఆ ఆర్యునికి నువ్వు చిన్న భార్యవు కా; దానితో నువ్వు కోరిక తీరినదానివై, సంతోషంగా, నిర్మలమైన వర్ణంతో ఉంటావు. విశాలాక్షీ, వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, ముసలిదైన ఈ భార్యను విడిచి అతడు నిన్నే భజిస్తాడు. శ్రేష్ఠవర్ణినీ, సుందరీ, ఏ వివేకి అయిన పురుషుడు ఈ శ్రేష్ఠమైన రూపాన్ని విడిచి మానవ స్త్రీలపై మనసు పెడతాడు?’ ఇక్కడ లక్ష్మణుడు గత సర్గలో ఆమె సీతకు ప్రయోగించిన విశేషణాలనే ప్రయోగిస్తాడు — ‘వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల’ అని; ఈ పదప్రత్యర్పణ రూపమైన వ్యంగ్యరచన కవి చాతుర్యాన్ని చూపిస్తుంది. శూర్పణఖ మాత్రం అందులో దాగిన వ్యంగ్యాన్ని గ్రహించదు. లక్ష్మణుని మాటలో మూడు పొరలు ఉన్నాయి — బయట వినయం, మధ్యలో స్తుతి, లోపల తీవ్రమైన ఎగతాళి. ‘దాసునికి దాసి’ అనే పదజంటతో అతడు తనను తాను తగ్గించుకుంటూ వాస్తవానికి ఆమెను తిరస్కరిస్తాడు. ‘అమలవర్ణినీ’, ‘వరవర్ణినీ’ అనే స్తుతిపదాలు వికారరూపి అయిన రాక్షసికి ప్రయోగించబడినందువల్ల తమంతట తామే ఎగతాళి రూపాలవుతాయి. ఇక్కడ కవి ఇద్దరు సోదరుల శైలీభేదాన్ని కూడా చూపిస్తాడు — రాముని పరిహాసం శాంతమైనది, సంక్షిప్తమైనది; లక్ష్మణునిది విస్తృతమైనది, తీక్ష్ణమైనది.

లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పగా, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, పరిహాసం గ్రహించలేని ఆమె ఆ మాటను నిజమనే నమ్ముతుంది. ‘పరిహాసావిచక్షణా’ (పరిహాసం గ్రహించలేనిది) అనే ఒక్క పదంతో కవి రాబోయే ఆపదకంతటికీ కారణాన్ని సూచిస్తాడు — మాటలోని వ్యంగ్యాన్ని గ్రహించకుండా ఆమె దానిని ఆశ్వాసనగా భావిస్తుంది. తరువాత ఆమె పర్ణశాలలో సీతతో కూర్చున్న, ఎదిరించలేని, పరంతపుడైన రామునితో కామమోహితురాలై మళ్ళీ ఇలా అంది — ‘వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల, ముసలిదైన ఈ భార్యను పట్టుకొని నువ్వు నన్ను పెద్దగా లెక్కచేయడం లేదు. ఈరోజు నువ్వు చూస్తుండగానే ఈ మానవ స్త్రీని తినేస్తాను, తరువాత సవతి లేనిదానినై నీతో కలిసి యథేచ్ఛగా విహరిస్తాను.’ ఇలా చెప్పి కొరివి వంటి కన్నులు గల ఆమె మిక్కిలి కోపంతో, లేడిపిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల సీత మీదికి దూకింది — మహా ఉల్క రోహిణీ నక్షత్రం మీద పడినట్లు. ఉల్కా రోహిణీ ఉపమ అత్యంత సార్థకం — రోహిణి సౌమ్యమైనది, శుభమైనది; ఉల్క అశుభమైనది, వినాశకరమైనది. మృత్యుపాశం వంటి, మీదికి దూకుతున్న ఆమెను చూసి మహాబలుడైన రాముడు ఆమెను అడ్డుకొని కోపంతో లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, క్రూరులైన అనార్యులతో ఏ విధంగానూ పరిహాసం చేయకూడదు. సౌమ్యుడా, చూడు, వైదేహి అతి కష్టం మీద బతికి మిగిలింది.’ ఇక్కడ రాముని ఆత్మనింద కూడా దాగి ఉంది — పరిహాసపు ఫలం ఇది అని అతడు తానే ఒప్పుకుంటాడు. ‘కథంచిత్ జీవతీమ్’ (అతి కష్టం మీద బతికి) అనే పదాలతో సీత సంకటపు తీవ్రత సూచించబడింది; ఒక్క క్షణంలో గొప్ప అనర్థం జరిగిపోయేది. ఈ శ్లోకంతో కవి మొత్తం పూర్వప్రసంగపు నీతిని సంక్షేపిస్తాడు — క్రూరులతో హాస్యం చేయకూడదు, ఎందుకంటే వారికి హాస్యం తెలియదు, ఫలాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తారు. పదిహేను, పదహారవ శ్లోకాలలో శూర్పణఖ మాట మళ్ళీ పదిహేడవ సర్గలో ఉన్న విశేషణాలనే మోస్తుంది — ఇక్కడ పునరుక్తి కవి దోషం కాదు, రాక్షసి ఏకనిష్ఠమైన ద్వేషానికి సూచిక.

రాముడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, వికారరూపి, అసతి, మిక్కిలి మదించిన, పెద్ద పొట్ట గల ఈ రాక్షసిని విరూపం చేయాలి.’ వధ ఆజ్ఞాపించబడలేదు, విరూపం చేయడం మాత్రమే — క్షత్రియధర్మంలో స్త్రీవధ నిషిద్ధం, కానీ దండన అవసరం అనే మర్యాద ఇక్కడ రక్షించబడింది. ఇలా చెప్పబడిన కోపించిన మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు రాముడు చూస్తుండగానే ఖడ్గం దూసి ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ కోసివేశాడు. చెవులూ ముక్కూ కోయబడిన ఆ ఘోరమైన శూర్పణఖ వికృతస్వరంతో అరుస్తూ ఎలా వచ్చిందో అలాగే వనంలోకి పరుగెత్తింది. విరూపమైన, మహాఘోరమైన, రక్తంతో తడిసిన ఆమె వర్షాకాలపు మేఘంలా రకరకాల నాదాలు చేసింది. ఎన్నో విధాల రక్తం కారుస్తూ, భయంకరంగా కనిపిస్తూ, చేతులు పైకెత్తి గర్జిస్తూ ఆమె మహావనంలోకి ప్రవేశించింది. చివరకు విరూపమైన ఆమె రాక్షససమూహాలతో పరివేష్టితుడై జనస్థానంలో ఉన్న ఉగ్రతేజస్వి అయిన తన సోదరుడు ఖరుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆకాశం నుండి పిడుగు పడినట్లు నేల మీద పడింది. భయంతో మోహంతో మూర్ఛపోయి రక్తంతో తడిసిన ఆమె భార్యతో, లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు వనానికి రావడాన్నీ తన విరూపణనూ అంతా సోదరునికి చెప్పింది. ఈ చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానితో కథాగతి వేగవంతమై తరువాతి సంగ్రామపర్వం వైపు తీసుకుపోతుంది. ఇక్కడ కవి ఉపమలతో వర్ణనను తీవ్రం చేస్తాడు — ఆమె నాదం వర్షాకాలంలో గర్జించే మేఘం వంటిది, ఆమె పతనం ఆకాశం నుండి పడే పిడుగు వంటిది. రెండు ఉపమలూ ఆకాశానికి సంబంధించినవి, రెండూ భయంకరమైనవి; దానితో ఒకే భావం క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఈ సర్గ ప్రాముఖ్యం ఇది — ఇక్కడే రామాయణ కథ కొత్త దారి పడుతుంది; ఒక రాక్షసి విరూపణ నుండి ఖరదూషణుల వధ, ఆ తరువాత రావణుని వైరం, ఆ తరువాత సీతాపహరణం క్రమంగా సాగుతాయి. చిన్నదిగా కనిపించే ప్రసంగం వాస్తవానికి మొత్తం మహాకథకు మూలం.

காமவலையில் கட்டுண்ட சூர்ப்பணகையிடம் ராமன் தன் விருப்பப்படி மென்மையான சொற்களால் புன்னகையுடன் பேசினான். அவனுடைய விடை கடுமையானதல்ல; மென்மையானது, கேலி பொதிந்தது: ‘நான் மணமானவன்; இவள் என் அன்பு மனைவி இருக்கிறாள்; உன்னைப் போன்ற பெண்களுக்குச் சக்களத்தியுடன் வாழ்வது மிகுந்த துன்பம் தருவதாகும்.’ இதனால் அவன் அவளுடைய நலனையே எண்ணுபவன்போல மறுக்கிறான். பிறகு அவன் லக்ஷ்மணனைக் காட்டுகிறான்: ‘இவன் என் இளைய சகோதரன்; நல்லொழுக்கமுடையவன், காண்பதற்கு இனியவன், பொலிவுடையவன், வீரன், லக்ஷ்மணன் என்ற பெயருடையவன், மணமாகாதவன். முன்பு மனைவியில்லாத அவன் மனைவியை விரும்புகிறான்; இளைஞன், காண்பதற்கு இனியவன்; உன்னுடைய இந்த அழகுக்கு ஏற்ற கணவனாக இருப்பான். அகன்ற கண்களுடையவளே, என் இந்தச் சகோதரனைக் கணவனாக ஏற்றுக்கொள்; அழகிய இடையுடையவளே, சக்களத்தி இல்லாதவளாய், சூரியனின் ஒளி மேரு மலையைச் சேர்வதுபோல் நீ இவனைச் சேர்ந்திரு.’ மேருவையும் சூரிய ஒளியையும் கொண்ட உவமை இங்கு இனிமையானது — சூரியக் கதிர்கள் மேருவை அழகுபடுத்துகின்றன; சக்களத்தி இல்லாமை அவள் விரும்புவது — இந்த இரண்டுமே குறிப்பிடப்படுகின்றன. உண்மையில் ராமன் அவளை லக்ஷ்மணனிடம் அனுப்புவதன் மூலம் கேலியே செய்கிறான்; ஆனால் காமத்தால் மயங்கிய அவள் அந்தக் கேலியைப் புரிந்துகொள்ளவில்லை; இதுவே அவளுடைய அழிவுக்கு வேர். ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், காமத்தால் மயங்கிய அந்த ராக்ஷசி ராமனை விட்டுவிட்டு உடனே லக்ஷ்மணனிடம் பேசினாள் — காமத்தின் சஞ்சலம் இங்கு வெளிப்படை, ஏனெனில் ஒரே கணத்தில் அவள் வேறொருவனை நோக்கிச் செல்கிறாள். ‘விஸ்ருஜ்ய’ (விட்டுவிட்டு) என்ற சொல், அவளுடைய ஈர்ப்பு எந்த ஒரு தனிநபரிடமும் கட்டுப்பட்டதல்ல, வெறும் உருவத்திலேயே உள்ளது என்பதைக் குறிப்பிடுகிறது. இங்கே வால்மீகி காட்டும் ராமனின் சொல் பொய்யல்ல என்பதைக் கவனிக்க வேண்டும் — லக்ஷ்மணன் உண்மையிலேயே காட்டில் மனைவியின்றி இருக்கிறான்; ஆனால் சொல்லின் கருத்து வேறு, எழுத்துகள் வேறு — இதுவே கேலி வடிவிலான சொல்சாதுரியம்.

அவள் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னாள்: ‘உன்னுடைய இந்த அழகுக்கு ஏற்ற, சிறந்த நிறமுடைய மனைவி நானே; என்னுடன் நீ இன்பமாகத் தண்டக வனங்கள் எங்கும் திரிவாய்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, சொல்வன்மையில் தேர்ந்த சௌமித்ரி புன்னகைத்து அந்தச் சூர்ப்பணகையிடம் பொருத்தமான சொல்லைச் சொன்னான். அவனுடைய விடை பணிவாலும், புகழ்வதுபோல் இகழ்வதாலும் நிறைந்தது: ‘தாமரை நிறத்தவளே, நானோ ஓர் அடிமை; அடிமையின் அடிமைப் பெண்ணாக, மனைவியாக ஆக நீ எப்படி விரும்புகிறாய்? நான் என் தமையனுக்குக் கட்டுப்பட்டவன், எனக்குச் சுதந்திரம் இல்லை. செல்வம் நிறைந்த அந்தப் பெரியவனுக்கு நீ இளைய மனைவியாக இரு; அதனால் நீ விரும்பியதை அடைந்தவளாய், மகிழ்ந்தவளாய், களங்கமற்ற நிறமுடையவளாய் ஆவாய். அகன்ற கண்களுடையவளே, அவலட்சணமான, கற்பற்ற, பயங்கரமான, ஒட்டிய வயிறுடைய, கிழவியான இந்த மனைவியைக் கைவிட்டு அவன் உன்னையே ஏற்பான். சிறந்த நிறமுடையவளே, அழகிய இடையுடையவளே, எந்த அறிவுள்ள ஆண் இந்தச் சிறந்த உருவத்தைக் கைவிட்டு மனிதப் பெண்களிடம் மனம் வைப்பான்?’ இங்கே லக்ஷ்மணன், முந்தைய சர்க்கத்தில் அவள் சீதைக்குப் பயன்படுத்திய அதே அடைமொழிகளைப் பயன்படுத்துகிறான் — ‘அவலட்சணமான, கற்பற்ற, பயங்கரமான, ஒட்டிய வயிறுடைய’; சொல்லைச் சொல்லாலேயே திருப்பித் தரும் இந்தக் குறிப்புப்பொருள் அமைப்பு கவியின் சாதுரியத்தைக் காட்டுகிறது. சூர்ப்பணகையோ அதனுள் பொதிந்துள்ள குறிப்பைப் புரிந்துகொள்ளவில்லை. லக்ஷ்மணனின் சொல்லில் மூன்று அடுக்குகள் — வெளியே பணிவு, நடுவே புகழ்ச்சி, உள்ளே கூர்மையான கேலி. ‘அடிமையின் அடிமைப் பெண்’ என்ற சொல்லிணையால் அவன் தன்னைத் தாழ்த்திக்கொள்வதுபோல் உண்மையில் அவளை மறுக்கிறான். ‘களங்கமற்ற நிறமுடையவள்’, ‘சிறந்த நிறமுடையவளே’ என்ற புகழ்ச்சொற்களும் அவலட்சணமான ராக்ஷசிக்குப் பயன்படுத்தப்பட்டதால் தாமாகவே கேலியாகின்றன. இங்கே கவி இரு சகோதரர்களின் நடைவேறுபாட்டையும் காட்டுகிறார் — ராமனின் கேலி அமைதியானது, சுருக்கமானது; லக்ஷ்மணனுடையதோ விரிவானது, கூர்மையானது.

லக்ஷ்மணன் இவ்வாறு சொன்னதும், பயங்கரமான, ஒட்டிய வயிறுடைய அவள், கேலியைப் புரிந்துகொள்ளத் தெரியாதவளாய், அந்தச் சொல்லை உண்மையென்றே கருதினாள். ‘பரிஹாஸாவிசக்ஷணா’ (கேலியைப் புரிந்துகொள்ளத் தெரியாதவள்) என்ற ஒரே சொல்லால் கவி வரப்போகும் எல்லா ஆபத்துக்கும் காரணத்தைக் குறிப்பிடுகிறார் — சொல்லின் குறிப்புப்பொருளைப் புரியாத அவள் அதை உறுதிமொழியாகக் கருதுகிறாள். பிறகு காமத்தால் மயங்கிய அவள், பர்ணசாலையில் சீதையுடன் அமர்ந்திருந்த, வெல்லப்பட முடியாத, பகைவரை வாட்டும் ராமனிடம் மீண்டும் சொன்னாள்: ‘அவலட்சணமான, கற்பற்ற, பயங்கரமான, ஒட்டிய வயிறுடைய, கிழவியான இந்த மனைவியைப் பற்றிக்கொண்டிருப்பதால் நீ என்னைப் பெரிதாக மதிக்கவில்லை. இன்றே நீ பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே இந்த மனிதப் பெண்ணைத் தின்றுவிடுவேன்; பிறகு சக்களத்தி இல்லாதவளாய் உன்னுடன் இன்பமாகத் திரிவேன்.’ இவ்வாறு சொல்லி, கொள்ளிக்கட்டை போன்ற கண்களுடைய அவள் கடுங்கோபத்துடன், மான்குட்டியின் கண்களுடைய சீதையை நோக்கிப் பாய்ந்தாள் — பெரிய எரிநட்சத்திரம் ரோகிணி நட்சத்திரத்தின் மீது விழுவதுபோல. எரிநட்சத்திரமும் ரோகிணியும் கொண்ட உவமை மிகப் பொருத்தமானது — ரோகிணி மென்மையானது, மங்களமானது; எரிநட்சத்திரமோ அமங்களமானது, அழிவு தருவது. மரணத்தின் பாசக்கயிறுபோல் பாய்ந்து வரும் அவளைக் கண்டு, பெருவலிமை உடைய ராமன் அவளைத் தடுத்து, கோபத்துடன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘சௌமித்ரியே, கொடியவர்களுடனும் இழிந்தவர்களுடனும் எவ்விதத்திலும் கேலி செய்யக் கூடாது. அன்பனே, பார், வைதேகி எப்படியோதான் உயிருடன் தப்பினாள்.’ இங்கே ராமனின் தன்னைத்தானே பழித்தலும் பொதிந்துள்ளது — இது கேலியின் விளைவு என்பதை அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘எப்படியோதான் உயிருடன்’ என்ற சொற்களால் சீதைக்கு நேர்ந்த ஆபத்தின் கடுமை குறிப்பிடப்படுகிறது; ஒரே கணத்தில் பெருங்கேடு நேர்ந்திருக்கும். இந்த சுலோகத்தால் கவி முழு முந்தைய நிகழ்ச்சியின் நீதியையும் சுருக்கித் தருகிறார் — கொடியவர்களுடன் கேலி செய்யக் கூடாது, ஏனெனில் அவர்கள் கேலியை அறியார், விளைவை மட்டுமே பற்றிக்கொள்வார்கள். பதினைந்தாம், பதினாறாம் சுலோகங்களில் சூர்ப்பணகையின் சொல் பதினேழாம் சர்க்கத்தில் இருந்த அதே அடைமொழிகளை மீண்டும் சுமக்கிறது — இங்கே மீண்டும் சொல்லுதல் கவியின் குறையல்ல, ராக்ஷசியின் ஒருமுகப்பட்ட வெறுப்பின் அடையாளம்.

ராமன் ஆணையிடுகிறான்: ‘ஆண்களில் புலியே, அவலட்சணமான, கற்பற்ற, மிகுந்த செருக்குடைய, பெருவயிறுடைய இந்த ராக்ஷசியை நீ உருக்குலைக்க வேண்டும்.’ கொல்லுமாறு ஆணையிடப்படவில்லை, உருக்குலைக்க மட்டுமே — பெண்ணைக் கொல்லுதல் க்ஷத்திரிய தர்மத்தில் தடுக்கப்பட்டது, ஆனால் தண்டனை அவசியம் என்ற வரம்பு இங்குக் காக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, கோபமுற்ற பெருவலிமை உடைய லக்ஷ்மணன், ராமன் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே வாளை உருவி அவளுடைய காதுகளையும் மூக்கையும் அறுத்தான். காதும் மூக்கும் அறுபட்ட அந்தக் கொடிய சூர்ப்பணகை கோரமாக அலறி, வந்த வழியே காட்டுக்குள் ஓடினாள். உருக்குலைந்த, மிகப் பயங்கரமான, இரத்தத்தில் நனைந்த அவள் மழைக்காலத்து மேகம்போல் பலவிதமாக முழங்கினாள். பல இடங்களிலிருந்து இரத்தம் பெருக, காண்பதற்கே அச்சமூட்டும் அவள் கைகளை உயர்த்தி அலறியபடி பெருங்காட்டுக்குள் நுழைந்தாள். இறுதியில் உருக்குலைக்கப்பட்ட அவள், ராக்ஷசக் கூட்டங்களால் சூழப்பட்டு ஜனஸ்தானத்தில் இருந்த கடுந்தேஜஸ் உடைய தன் சகோதரன் கரனை அணுகி, வானிலிருந்து இடி விழுவதுபோல் தரையில் விழுந்தாள். அச்சத்தாலும் மயக்கத்தாலும் நினைவிழந்து, இரத்தத்தில் நனைந்திருந்த அவள், மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் ராகவன் காட்டுக்கு வந்ததையும், தான் உருக்குலைக்கப்பட்டதையும் அனைத்தையும் சகோதரனிடம் சொன்னாள். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தத்தில் இயற்றப்பட்டவை; அதனால் கதையின் போக்கு விரைவுபெற்று அடுத்து வரும் போர்ப் பகுதியை நோக்கி இட்டுச் செல்கிறது. இங்கே கவி உவமைகளால் வர்ணனையைக் கூர்மையாக்குகிறார் — மழைக்காலத்தில் முழங்கும் மேகம்போல் அவளுடைய அலறல், வானிலிருந்து விழும் இடிபோல் அவளுடைய வீழ்ச்சி. இரண்டு உவமைகளுமே வானோடு தொடர்புடையவை, இரண்டுமே பயங்கரமானவை; அதனால் ஒரே உணர்வு படிப்படியாக வளர்கிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் முக்கியத்துவம் இதுவே — இங்கேதான் ராமாயணக் கதை புதிய பாதையை மேற்கொள்கிறது; ஒரு ராக்ஷசியை உருக்குலைத்ததிலிருந்து கரன், தூஷணன் வதம், பிறகு ராவணனின் பகை, பிறகு சீதையைக் கவர்தல் ஆகியவை வரிசையாகத் தொடர்கின்றன. சிறியதாகத் தோன்றும் இந்த நிகழ்ச்சி உண்மையில் முழு மகாகதையின் வேர்.

ಕಾಮಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ರಾಮನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ, ನಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ, ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಮೃದುವಾದುದು, ಪರಿಹಾಸಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ‘ನಾನು ವಿವಾಹಿತನು, ಇವಳು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಇದ್ದಾಳೆ; ನಿನ್ನಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸವತಿಯೊಡನೆ ಬಾಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರವಾದೀತು.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಹಿತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುವವನಂತೆ ಅವನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ, ಶೀಲವಂತನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು, ಶ್ರೀಮಂತನು, ವೀರ್ಯವಂತನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೆಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ಇನ್ನೂ ಅವಿವಾಹಿತನು. ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದ ಅವನು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ತರುಣನು, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು; ನಿನ್ನ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ, ನನ್ನ ಈ ತಮ್ಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಭಜಿಸು; ಸುಂದರಿಯೇ, ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮೇರುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಇವನನ್ನು ಸೇವಿಸು.’ ಮೇರು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ಮೇರುವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಸವತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದು ಎಂಬ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಕಳುಹಿಸುತ್ತ ಉಪಹಾಸವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಅವಳು ಆ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವಳ ವಿನಾಶದ ಮೂಲ. ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕಾಮಮೋಹಿತ ರಾಕ್ಷಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಥಟ್ಟನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ಕಾಮದ ಚಂಚಲತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬನತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ವಿಸೃಜ್ಯ’ (ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಅನುರಾಗ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಅಸತ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಮಾತಿನ ಆಶಯ ಬೇರೆ, ಅಕ್ಷರಗಳು ಬೇರೆ — ಇದೇ ಪರಿಹಾಸರೂಪದ ವ್ಯಾಜ (ನೆಪ).

ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಸುಂದರ ವರ್ಣದ ಪತ್ನಿ ನಾನೇ; ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲೂ ವಿಹರಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಆ ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ಉತ್ತರ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಜಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೂ (ಹೊಗಳಿಕೆಯ ನೆಪದ ಹೀಯಾಳಿಕೆಯಿಂದಲೂ) ತುಂಬಿದೆ — ‘ಕಮಲವರ್ಣದವಳೇ, ನಾನಾದರೋ ದಾಸನು; ದಾಸನಿಗೆ ದಾಸಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯಾಗಲು ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆ? ನಾನು ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಅಧೀನನು, ನನಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಮೃದ್ಧನಾದ ಆ ಪೂಜ್ಯನಿಗೆ ನೀನು ಕಿರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾಗು; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಳೂ ಸಂತುಷ್ಟಳೂ ನಿರ್ಮಲವರ್ಣದವಳೂ ಆಗುವೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀ, ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಮುದುಕಿಯೂ ಆದ ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರವರ್ಣದವಳೇ, ಸುಂದರಿಯೇ, ಯಾವ ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಮಾನವಿಯರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವಿರೂಪಿ, ಅಸತಿ, ಕರಾಳೆ, ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳು’ ಎಂದು; ಪದಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಈ ವ್ಯಂಗ್ಯರಚನೆ ಕವಿಯ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯಾದರೋ ಅದರೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಿವೆ — ಹೊರಗೆ ವಿನಯ, ನಡುವೆ ಸ್ತುತಿ, ಒಳಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಉಪಹಾಸ. ‘ದಾಸನಿಗೆ ದಾಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕಿರಿದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಮಲವರ್ಣಿನೀ’ (ನಿರ್ಮಲವರ್ಣದವಳು), ‘ವರವರ್ಣಿನಿ’ (ಸುಂದರವರ್ಣದವಳೇ) ಎಂಬ ಸ್ತುತಿಪದಗಳು ವಿರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ತಾವಾಗಿಯೇ ಉಪಹಾಸರೂಪವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಶೈಲಿಭೇದವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಪರಿಹಾಸ ಶಾಂತವೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ಆದುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನದಾದರೋ ವಿಸ್ತಾರವೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಆದುದು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದವಳು ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರದವಳಾಗಿ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪರಿಹಾಸಾವಿಚಕ್ಷಣಾ’ (ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲಾರದವಳು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಇಡೀ ಆಪತ್ತಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನ ವ್ಯಂಗ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಭರವಸೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಕಾಮಮೋಹಿತಳಾದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಮುದುಕಿಯೂ ಆದ ಈ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಮಾನವಿಯನ್ನು ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಅನಂತರ ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳಾಗಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕೊಳ್ಳಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಕೋಪದಿಂದ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು — ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಯೊಂದು ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರದತ್ತ ಎರಗುವಂತೆ. ಉಲ್ಕೆ-ರೋಹಿಣಿಯರ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ — ರೋಹಿಣಿ ಸೌಮ್ಯವೂ ಶುಭವೂ, ಉಲ್ಕೆಯಾದರೋ ಅಶುಭವೂ ವಿನಾಶಕಾರಿಯೂ. ಮೃತ್ಯುಪಾಶದಂತೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಡೆದು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರೀ, ಕ್ರೂರರಾದ ಅನಾರ್ಯರೊಡನೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಬಾರದು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೋಡು, ವೈದೇಹಿ ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಇದು ಪರಿಹಾಸದ ಫಲ ಎಂದು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಥಂಚಿತ್ ಜೀವತೀಮ್’ (ಹೇಗೋ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೀತೆಯ ಸಂಕಟದ ತೀವ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಹಿಂದಿನ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗದ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕ್ರೂರರೊಡನೆ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯರು, ಕೇವಲ ಫಲವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮಾತು ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹೊತ್ತಿದೆ — ಇಲ್ಲಿನ ಪುನರುಕ್ತಿ ಕವಿಯ ದೋಷವಲ್ಲ, ರಾಕ್ಷಸಿಯ ಏಕನಿಷ್ಠವಾದ ದ್ವೇಷದ ಸೂಚಕ.

ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಅತಿಮತ್ತಳೂ ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದ ಈ ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸು.’ ವಧೆಯನ್ನು ಆದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ, ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ — ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ, ಆದರೆ ದಂಡನೆ ಅವಶ್ಯ ಎಂಬ ಮರ್ಯಾದೆ ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿರಿದು ಅವಳ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಘೋರಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ವಿಕಾರವಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕಿರುಚುತ್ತ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಕಾಡಿನತ್ತ ಓಡಿಹೋದಳು. ವಿರೂಪಳೂ ಮಹಾಘೋರಳೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದವಳೂ ಆದ ಅವಳು ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಆರ್ಭಟಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ನೋಡಲು ಘೋರಳಾದ ಅವಳು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಗೊಂಡ ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ, ಉಗ್ರತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಣ್ಣ ಖರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸಿಡಿಲು ಬೀಳುವಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಭಯದಿಂದಲೂ ಮೋಹದಿಂದಲೂ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಅವಳು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಿರೂಪಕರಣವನ್ನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಯ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವಾದ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಗತಿ ವೇಗಗೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಸಂಗ್ರಾಮಪರ್ವದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಆರ್ಭಟ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೋಡದಂತೆ, ಅವಳ ಬೀಳುವಿಕೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ. ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು, ಎರಡೂ ಭಯಂಕರವಾದವು; ಅದರಿಂದ ಒಂದೇ ಭಾವ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮಹತ್ತ್ವ ಇದು — ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ವಿರೂಪಕರಣದಿಂದ ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ವೈರ, ಅನಂತರ ಸೀತಾಪಹರಣ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ತೋರುವ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಡೀ ಮಹಾಕಥೆಯ ಮೂಲ.

കാമപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ശൂർപ്പണഖയോട് രാമൻ സ്വേച്ഛയാ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി കഠിനമല്ല, മൃദുവും പരിഹാസം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചതുമാണ്: ‘ഞാൻ വിവാഹിതനാണ്; ഇവൾ എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയാണ്; നിന്നെപ്പോലുള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് സപത്നിയോടൊപ്പമുള്ള വാസം അത്യന്തം ദുഃഖകരമായിരിക്കും.’ ഇതിലൂടെ അവളുടെ ഹിതംതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം നിരസിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു: ‘ഇവൻ എന്റെ അനുജൻ, ശീലവാനും കാണാൻ സുന്ദരനും ശ്രീമാനും വീര്യവാനുമായ ലക്ഷ്മണൻ; ഇവൻ അവിവാഹിതനുമാണ്. മുൻപ് ഭാര്യയില്ലാത്ത ഇവൻ ഭാര്യയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; തരുണനും പ്രിയദർശനനുമാണ്; നിന്റെ ഈ രൂപത്തിന് അനുരൂപനായ ഭർത്താവായിരിക്കും. വിശാലാക്ഷീ, എന്റെ ഈ സഹോദരനെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിക്കുക; സുന്ദരീ, സപത്നിയില്ലാതെ, സൂര്യപ്രഭ മേരുവിനെയെന്നപോലെ നീ ഇവനെ സേവിക്കുക.’ മേരുവിന്റെയും സൂര്യപ്രഭയുടെയും ഉപമ ഇവിടെ മധുരമാണ് — സൂര്യരശ്മികൾ മേരുവിനെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു, സപത്നിയില്ലായ്മ അവൾക്ക് ഇഷ്ടവുമാണ് എന്ന രണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യഥാർഥത്തിൽ രാമൻ അവളെ ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്തേക്ക് അയയ്ക്കുമ്പോൾ പരിഹസിക്കുകയാണ്; എന്നാൽ കാമമോഹിതയായ അവൾക്ക് ആ പരിഹാസം മനസ്സിലാകുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ വിനാശത്തിന്റെ മൂലം. രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കാമമോഹിതയായ ആ രാക്ഷസി രാമനെ വിട്ട് പെട്ടെന്ന് ലക്ഷ്മണനോടു സംസാരിച്ചു — കാമത്തിന്റെ ചാഞ്ചല്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്, കാരണം ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ടുതന്നെ അവൾ മറ്റൊരാളിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘വിസൃജ്യ’ (വിട്ട്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവളുടെ അനുരാഗം ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിയിൽ ബന്ധിതമല്ല, രൂപത്തിൽ മാത്രമാണ് എന്നാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് അസത്യമല്ല എന്നതു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണൻ യഥാർഥത്തിൽ ഭാര്യയില്ലാതെയാണ് വനത്തിൽ കഴിയുന്നത്; എന്നാൽ വാക്കിന്റെ ആശയം ഒന്ന്, അക്ഷരങ്ങൾ മറ്റൊന്ന് — ഇതുതന്നെയാണ് പരിഹാസരൂപമായ വ്യാജം.

അവൾ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിന്റെ ഈ രൂപത്തിനു യോഗ്യയായ ഉത്തമവർണമുള്ള ഭാര്യ ഞാൻതന്നെ; എന്നോടൊപ്പം നീ സുഖമായി ദണ്ഡകവനം മുഴുവൻ സഞ്ചരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്ചതുരനായ സൗമിത്രി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ ശൂർപ്പണഖയോട് ഉചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി വിനയവും വ്യാജസ്തുതിയും നിറഞ്ഞതാണ്: ‘താമരനിറമുള്ളവളേ, ഞാനാകട്ടെ ഒരു ദാസനാണ്; ദാസന്റെ ഭാര്യയായി ദാസിയാകാൻ നീ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? ഞാൻ ആര്യനായ ജ്യേഷ്ഠന് അധീനനാണ്, എനിക്കു സ്വാതന്ത്ര്യമില്ല. സമൃദ്ധനായ ആ ആര്യന്റെ ഇളയ ഭാര്യയാകുക; അതിലൂടെ നീ കാര്യം സാധിച്ചവളും സന്തുഷ്ടയും നിർമലവർണയുമായിത്തീരും. വിശാലാക്ഷീ, വിരൂപയും അസതിയും ഭയങ്കരിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളും വൃദ്ധയുമായ ഈ ഭാര്യയെ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം നിന്നെത്തന്നെ സ്വീകരിക്കും. ഉത്തമവർണമുള്ളവളേ, സുന്ദരീ, വിവേകമുള്ള ഏതു പുരുഷനാണ് ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ രൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് മാനുഷിമാരിൽ അനുരാഗം വയ്ക്കുക?’ ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൾ സീതയ്ക്കുമേൽ പ്രയോഗിച്ച അതേ വിശേഷണങ്ങൾതന്നെ ലക്ഷ്മണൻ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ‘വിരൂപ, അസതി, ഭയങ്കരി, ഒട്ടിയ വയറുള്ളവൾ’ എന്ന്; പദപ്രത്യർപ്പണരൂപമായ ഈ വ്യംഗ്യരചന കവിയുടെ ചാതുര്യം കാണിക്കുന്നു. ശൂർപ്പണഖയാകട്ടെ അതിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വ്യംഗ്യം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിനു മൂന്നു തലങ്ങളുണ്ട് — പുറമേ വിനയം, നടുവിൽ സ്തുതി, ഉള്ളിൽ തീവ്രമായ പരിഹാസം. ‘ദാസന്റെ ദാസി’ എന്ന പദജോടിയിലൂടെ തന്നെത്തന്നെ ചെറുതാക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം യഥാർഥത്തിൽ അവളെ നിരസിക്കുന്നു. ‘നിർമലവർണ’, ‘ഉത്തമവർണമുള്ളവളേ’ എന്നീ സ്തുതിപദങ്ങൾ വിരൂപയായ രാക്ഷസിയെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ സ്വയംതന്നെ പരിഹാസരൂപമാകുന്നു. ഇവിടെ കവി രണ്ടു സഹോദരന്മാരുടെയും ശൈലീഭേദവും കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ പരിഹാസം ശാന്തവും സംക്ഷിപ്തവും, ലക്ഷ്മണന്റേതാകട്ടെ വിസ്തൃതവും തീക്ഷ്ണവും.

ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭയങ്കരിയും കുടവയറിയുമായ അവൾ പരിഹാസം മനസ്സിലാക്കാനറിയാത്തവളായതിനാൽ ആ വാക്ക് സത്യമെന്നുതന്നെ കരുതി. ‘പരിഹാസാവിചക്ഷണാ’ (പരിഹാസം തിരിച്ചറിയാത്തവൾ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന മുഴുവൻ ആപത്തിന്റെയും കാരണം കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാക്കിന്റെ വ്യംഗ്യം മനസ്സിലാക്കാതെ അവൾ അതിനെ ആശ്വാസവചനമായി കരുതുന്നു. പിന്നെ പർണശാലയിൽ സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന, ദുർധർഷനും ശത്രുതാപനുമായ രാമനോട് കാമമോഹിതയായ അവൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വിരൂപയും അസതിയും ഭയങ്കരിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളും വൃദ്ധയുമായ ഈ ഭാര്യയെ മുറുകെപ്പിടിച്ചുകൊണ്ട് നീ എന്നെ വലുതായി മാനിക്കുന്നില്ല. ഇന്നു നീ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ ഈ മാനുഷിയെ ഞാൻ തിന്നുകളയും; പിന്നെ സപത്നിയില്ലാതെ നിന്നോടൊപ്പം ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, തീക്കൊള്ളിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധയായി, മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള സീതയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു — ഒരു വലിയ ഉൽക്ക രോഹിണീനക്ഷത്രത്തിന്റെ നേർക്കു പതിക്കുന്നതുപോലെ. ഉൽക്കയുടെയും രോഹിണിയുടെയും ഉപമ അത്യന്തം അർഥപൂർണമാണ് — രോഹിണി സൗമ്യയും ശുഭയുമാണ്, ഉൽക്കയോ അശുഭവും വിനാശകാരിയും. മൃത്യുപാശംപോലെ പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് മഹാബലനായ രാമൻ അവളെ തടഞ്ഞുനിർത്തി കുപിതനായി ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രീ, ക്രൂരരും അനാര്യരുമായവരോട് ഒരുവിധത്തിലും പരിഹാസം ചെയ്യരുത്. സൗമ്യാ, നോക്കൂ, വൈദേഹി ഒരുവിധത്തിൽ മാത്രമാണ് ജീവനോടെ ശേഷിച്ചത്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ആത്മനിന്ദയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇതു പരിഹാസത്തിന്റെ ഫലമാണെന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു. ‘കഥഞ്ചിത് ജീവതീം’ (ഒരുവിധത്തിൽ ജീവനോടെയുള്ളവൾ) എന്ന പദങ്ങൾകൊണ്ട് സീതയുടെ സങ്കടത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഒരു ക്ഷണംകൊണ്ട് വലിയ അനർഥം സംഭവിക്കുമായിരുന്നു. ഈ ശ്ലോകത്തിലൂടെ കവി മുൻപത്തെ മുഴുവൻ പ്രസംഗത്തിന്റെയും നീതി സംക്ഷേപിക്കുന്നു — ക്രൂരരോടു തമാശ അരുത്, കാരണം അവർ തമാശ അറിയുന്നില്ല, ഫലം മാത്രമേ ഗ്രഹിക്കൂ. പതിനഞ്ചും പതിനാറും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശൂർപ്പണഖയുടെ വാക്ക് പതിനേഴാം സർഗത്തിലുണ്ടായിരുന്ന അതേ വിശേഷണങ്ങൾതന്നെ വീണ്ടും വഹിക്കുന്നു — ഈ പുനരുക്തി ഇവിടെ കവിയുടെ ദോഷമല്ല, രാക്ഷസിയുടെ ഏകനിഷ്ഠമായ ദ്വേഷത്തിന്റെ സൂചകമാണ്.

രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, വിരൂപയും അസതിയും അതിമത്തയും കുടവയറിയുമായ ഈ രാക്ഷസിയെ നീ വിരൂപയാക്കണം.’ വധമല്ല ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടത്, വിരൂപീകരണം മാത്രം — ക്ഷത്രിയധർമത്തിൽ സ്ത്രീവധം നിഷിദ്ധമാണ്, എന്നാൽ ശിക്ഷ ആവശ്യവുമാണ് എന്ന മര്യാദ ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ വാൾ ഊരി അവളുടെ കാതും മൂക്കും മുറിച്ചു. കാതും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ട ആ ഘോരയായ ശൂർപ്പണഖ വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി, വന്നതുപോലെതന്നെ കാട്ടിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. വിരൂപയും മഹാഘോരയും ചോരയിൽ കുളിച്ചവളുമായ അവൾ മഴക്കാലത്തെ മേഘംപോലെ പലവിധം അലറി. ധാരാളമായി ചോരയൊലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയങ്കരമായ രൂപത്തോടെ, കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഒടുവിൽ വിരൂപയാക്കപ്പെട്ട അവൾ, രാക്ഷസസംഘങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്ന ഉഗ്രതേജസ്സായ സഹോദരൻ ഖരന്റെ അടുത്തെത്തി, ആകാശത്തുനിന്ന് ഇടിമിന്നൽപോലെ നിലത്തു വീണു. ഭയവും മോഹവും കൊണ്ടു മൂർച്ഛിച്ച്, ചോരയിൽ കുളിച്ച അവൾ, ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാഘവൻ വനത്തിൽ വന്നതും തന്നെ വിരൂപയാക്കിയതും എല്ലാം സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു. അവസാനത്തെ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; അതിലൂടെ കഥയുടെ ഗതി ത്വരിതമായി വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധപർവത്തിലേക്കു നയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ കവി ഉപമകളിലൂടെ വർണന തീവ്രമാക്കുന്നു — മഴക്കാലത്ത് ഗർജിക്കുന്ന മേഘംപോലെ അവളുടെ നാദം, ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന ഇടിമിന്നൽപോലെ അവളുടെ വീഴ്ച. രണ്ട് ഉപമകളും ആകാശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ, രണ്ടും ഭയങ്കരം; അതിലൂടെ ഒരേ ഭാവംതന്നെ ക്രമത്തിൽ വർധിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ഇതാണ് — ഇവിടെയാണ് രാമായണകഥ പുതിയൊരു വഴി സ്വീകരിക്കുന്നത്; ഒരു രാക്ഷസിയുടെ വിരൂപീകരണത്തിൽനിന്ന് ഖരദൂഷണന്മാരുടെ വധവും, പിന്നെ രാവണന്റെ വൈരവും, പിന്നെ സീതാഹരണവും ക്രമത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നു. ചെറുതെന്നു തോന്നുന്ന ഈ സന്ദർഭം യഥാർഥത്തിൽ മുഴുവൻ മഹാകഥയുടെയും മൂലമാണ്.

Then Rāma, smiling, spoke to Śūrpaṇakhā, bound as she was in the noose of desire, in gentle words of his own choosing. His answer was not harsh but soft and full of jest: ‘I am already married, good lady, and this is my beloved wife. For women like you, living with a rival wife would be bitter grief.’ So he refused her as if thinking only of her own good. Then he pointed to Lakṣmaṇa: ‘But here is my younger brother, the glorious and valiant Lakṣmaṇa, virtuous and handsome, who has no wife. He has never had a wife and is in want of one; he is young and good-looking, and will make a husband worthy of your beauty. Take my brother for your husband, wide-eyed one; with him, fair lady, you will have no rival, and you will attend him as the sun's radiance attends Mount Meru.’ The image of Meru and the sunlight is a sweet one, suggesting both that she would adorn him as the sun's rays adorn the mountain, and that she would be free of a rival, as she wished. In truth Rāma was mocking her in sending her to Lakṣmaṇa, but blinded by desire she did not see the jest, and that was the root of her ruin. Thus addressed, the rākṣasī, deluded by desire, at once let Rāma be and turned to Lakṣmaṇa — the fickleness of desire is plain, for in a moment she moved on to another, and her letting Rāma go shows that her passion was fixed not on a person but only on a handsome form. It should be noted that Rāma's words were not false: Lakṣmaṇa was in fact living in the forest without a wife. But what the words meant was one thing and what they said another — that is the pretence of a jest.

She said to Lakṣmaṇa: ‘I am the wife worthy of your beauty, a woman of lovely colour; with me you will roam happily through all the Daṇḍaka forest.’ Thus addressed, Saumitri, skilled in speech, smiled at the rākṣasī with nails like winnowing fans and gave a fitting reply, full of humility and mock praise: ‘How can you want to be the wife of a slave, lotus-coloured lady, and so become a slave-woman yourself? I belong wholly to my noble brother; I am not my own master. Become instead the younger wife of that noble and prosperous lord; then you will have your wish, and be happy and of spotless beauty. He will surely leave this ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied old wife of his and take you, wide-eyed one. For what man of discernment, fair-complexioned and fair-hipped lady, would give up so excellent a beauty and set his heart on mortal women?’ Here Lakṣmaṇa uses the very words that she had flung at Sītā in the previous sarga — ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied — and this turning of her own words back on her shows the poet's wit. But Śūrpaṇakhā did not catch the irony. Lakṣmaṇa's speech has three layers: outward humility, praise in the middle, and at its core sharp mockery. By calling himself a slave whose wife would be a slave, he belittled himself only to refuse her; and words of praise like ‘of spotless beauty’ and ‘fair-complexioned’, spoken to a misshapen rākṣasī, turn into mockery of themselves. The poet also shows the brothers' different styles here: Rāma's jest is quiet and brief, Lakṣmaṇa's long and cutting.

Addressed in this way by Lakṣmaṇa, the hideous, shrunken-bellied creature, who had no sense of a joke, took his words for the truth. With that one phrase — no sense of a joke — the poet names the cause of all the trouble to come: missing the irony, she took his words as encouragement. Overcome by desire, she went back to Rāma, the unassailable scorcher of foes, who sat in the leaf hut with Sītā, and said: ‘Clinging to this ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied old wife, you think little of me. Today, before your very eyes, I will devour this human woman, and then, with no rival left, I will roam with you as I please.’ The repetition of the same abusive words she used in the previous sarga is no fault in the poet; it shows the single-minded hatred of the rākṣasī. So saying, with eyes like firebrands, she rushed in a fury at fawn-eyed Sītā, as a great meteor falls upon the star Rohiṇī — a most fitting comparison, for Rohiṇī is gentle and auspicious and the meteor ill-omened and destructive. Seeing her rushing on like the noose of death, the mighty Rāma held her back and said angrily to Lakṣmaṇa: ‘Never jest in any way with cruel and ignoble creatures, Saumitri. Look, gentle one — Vaidehī has barely escaped with her life.’ There is self-reproach hidden in his words: he admits that this was the fruit of the jest. ‘Barely escaped with her life’ shows how grave Sītā's danger was; in a single moment a great disaster could have happened. In this verse the poet sums up the lesson of the whole episode: do not make jests with the cruel, for they do not understand a jest and grasp only its result.

Rāma commanded: ‘Tiger among men, you should disfigure this ugly, unchaste, wildly insolent, huge-bellied rākṣasī.’ He ordered not death but disfigurement: killing a woman is forbidden by a warrior's dharma, yet punishment was necessary, and so the proper limit was kept. At these words the mighty Lakṣmaṇa, enraged, drew his sword before Rāma's eyes and cut off her ears and nose. With her ears and nose cut away, the fearsome Śūrpaṇakhā let out a hideous shriek and fled back into the forest the way she had come. Disfigured, dreadful and drenched in blood, the rākṣasī roared in many voices like a thundercloud in the rains. Streaming blood on every side and terrible to see, she flung up her arms and plunged, still roaring, into the great forest. Then the disfigured creature came to her brother Khara, of fierce splendour, who sat among throngs of rākṣasas in Janasthāna, and fell to the ground before him like a thunderbolt from the sky. Stunned with fear and confusion and covered in blood, Khara's sister told him everything — how Rāghava had come to the forest with his wife and Lakṣmaṇa, and how she had been disfigured. Here the poet heightens the description with images: her roaring like a thundercloud in the rains, her fall like a thunderbolt out of the sky. Both images come from the sky and both are terrifying, so a single feeling mounts step by step, and the closing verses quicken the pace of the story towards the battle that follows. The importance of this sarga is that here the story of the Rāmāyaṇa takes a new road: from the disfigurement of one rākṣasī follow, one after another, the slaying of Khara and Dūṣaṇa, Rāvaṇa's enmity, and the abduction of Sītā. An episode that seems small is in truth the root of the whole great story.