पूर्वस्मिन् सर्गे हेमन्तर्तुवर्णनानन्तरं गोदावर्याः तीरे कृताभिषेकाः रामः सीता लक्ष्मणश्च देवान् पितॄंश्च तर्पितवन्तः, उदितं च सूर्यं तुष्टुवुः। अस्मिन् सर्गे ते तस्मात् तीरात् स्वम् आश्रमं प्रत्यागच्छन्ति। आश्रमं प्राप्य राघवः लक्ष्मणेन सह पौर्वाह्णिकं कर्म समाप्य पर्णशालाम् उपागमत्। तत्र सः महर्षिभिः पूज्यमानः सुखितः उषितवान् — वनवासः अत्र न क्लेशरूपः, अपितु शान्तस्य तपोमयस्य जीवनस्य रूपेण वर्णितः। कविः पदद्वयेन एव तस्य दशां सूचयति — ‘सुखितः’ इति अन्तःस्थितिम्, ‘पूज्यमानः’ इति बाह्यां प्रतिष्ठाम्। पर्णशालायां सीतया सह आसीनः महाबाहुः रामः चित्रानक्षत्रेण युक्तः चन्द्रमाः इव विरराज — एषा उपमा दम्पत्योः सौन्दर्यं परस्परानुरूप्यं सौम्यतां च सूचयति; चन्द्रचित्रयोः नित्यसाहचर्यम् इव रामसीतयोः अपि। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह सः विविधाः कथाः चकार — तपोवने अपि सोदर्यस्नेहः न क्षीणः। एवं कविः शान्तं सुखमयं च चित्रं स्थापयति, यस्मिन् अनन्तरम् एव शूर्पणखायाः आगमनेन महान् क्षोभः उत्पत्स्यते। सुखचित्रस्य अनन्तरम् एव आपत्तेः निवेशः — इति रामायणस्य प्रसिद्धा रचनारीतिः अत्र अपि दृश्यते; अस्मात् एव सर्गात् अरण्यकाण्डस्य मुख्या कथा प्रवर्तते।

कथासु संसक्तचित्ते रामे आसीने सति काचित् राक्षसी यदृच्छया तं देशम् आजगाम। ‘यदृच्छया’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं गुरु — महती आपत् प्रायः अकस्मात् एव आगच्छति। सा दशग्रीवस्य रावणस्य भगिनी शूर्पणखा नाम। रामस्य समीपं गत्वा सा तं त्रिदशोपमं ददर्श — दीप्तमुखं महाबाहुं कमलपत्रवत् आयतनेत्रं गजवत् विक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम्। सुकुमारं महासत्त्वं राजलक्षणयुक्तं नीलोत्पलश्यामं कामदेवसदृशप्रभम् इन्द्रोपमं च दृष्ट्वा सा तत्क्षणम् एव कामेन मोहिता अभवत्। अत्र कविः विरोधालङ्कारेण दीर्घं द्वन्द्ववर्णनं करोति, यत्र प्रतिपदं रामस्य गुणः राक्षस्याः दोषश्च युगपत् स्थाप्येते — रामः सुमुखः, सा दुर्मुखी; तस्य मध्यं वृत्तं, सा महोदरी; तस्य नेत्रे विशाले, सा विरूपाक्षी; तस्य केशाः सुकेशाः, तस्याः ताम्रवर्णाः मूर्धजाः; तस्य रूपं प्रियं, सा विरूपा; तस्य स्वरः सुस्वरः, तस्याः स्वनः भैरवः; सः तरुणः, सा दारुणा वृद्धा; सः दक्षिणः सरलः, सा वामभाषिणी कुटिला; सः न्यायवृत्तः, सा सुदुर्वृत्ता; सः प्रियः, सा अप्रियदर्शना। दशभिः एव युग्मैः कविः तयोः अत्यन्तम् असाम्यं दर्शयति, तेन च आगामिनः प्रत्याख्यानस्य भूमिका सिध्यति — यत् सा याचिष्यते, तत् स्वरूपतः एव असम्भवम् इति पाठकः पूर्वम् एव जानाति। एतत् वर्णनं हास्यं करुणं च युगपत् जनयति। अत्र च एकं सूक्ष्मं वैचित्र्यम् — राक्षसी बहिः मनोहरं रूपं धारयति, तथापि कविः तस्याः वास्तविकं स्वरूपम् एव पाठकाय दर्शयति; एतेन मायायाः असामर्थ्यं सूचितम्। पञ्चमे श्लोके च ‘कथासंसक्तचेतसः’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति यत् रामः तस्मिन् क्षणे निश्शङ्कः आसीत् — विश्वस्ते हृदये एव आपत्तिः प्रविशति।

शरीरजेन कामेन समाविष्टा सा राक्षसी रामम् अपृच्छत् — ‘जटाधारी तापसवेषधारी सभार्यः शरचापधारी च त्वम् इमं राक्षससेवितं देशं कथम् आगतः? तव आगमनस्य किं कृत्यं किं च प्रयोजनम्? तत् तत्त्वतः आख्यातुम् अर्हसि।’ अत्र एकस्मिन् एव वाक्ये कविः विरोधं स्थापयति — जटाः तापसवेषश्च तपस्विनः, किंतु शरचापधारणं क्षत्रियस्य; एतत् एव तस्याः कौतूहलस्य मूलम्। अपि च ‘राक्षससेवितम्’ इति पदेन सा स्वकुलस्य स्वाम्यं सूचयति — इदं वनम् अस्माकम्, त्वं तु परः इति। एवम् उक्तः परंतपः रामः ऋजुबुद्धितया सर्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे — छलं वञ्चनं गोपनं वा तस्य स्वभावे नास्ति; एषा एव सरलता आगामिन्याः आपत्तेः बीजम् अपि भवति। सः अवदत् — ‘दशरथः नाम देवतुल्यपराक्रमः राजा आसीत्; तस्य अहम् अग्रजः पुत्रः, लोकेषु रामः इति नाम्ना प्रसिद्धः। अयं मम यवीयान् भ्राता लक्ष्मणः, यः सदा माम् अनुव्रतः। इयं मम भार्या वैदेही, सीता इति विश्रुता। पितुः मातुश्च नियोगेन नियन्त्रितः अहं धर्मम् एव काङ्क्षन् धर्मार्थम् अस्मिन् वने वस्तुम् इह आगतः।’ चतुर्भिः वाक्यैः सः कुलं भ्रातरं भार्यां वनवासहेतुं च कथयति — न किमपि अधिकम्, न च किमपि गोपितम्। एतेन उत्तरेण रामस्य सरलता पितृवचननिष्ठा धर्मपरायणता च प्रकटिता।

ततः रामः स्वयं प्रतिप्रश्नं करोति — ‘त्वां तु वेदितुम् इच्छामि; कस्य त्वम्, का असि, कस्य वा? त्वं तावत् मनोज्ञाङ्गी, किंतु मे राक्षसी इव प्रतिभासि। इह वा किंनिमित्तं त्वम् आगता, तत् तत्त्वतः ब्रूहि।’ अत्र रामस्य सूक्ष्मा दृष्टिः प्रकटिता — मायया कृतं सुन्दरं रूपं तम् आवरीतुं न शक्नोति; अङ्गानि मनोज्ञानि दृश्यन्ते, तथापि अन्तःस्थितं राक्षसत्वं सः जानाति। मदनार्दिता सा तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्यवदत् — ‘राम, तत्त्वार्थं वक्ष्यामि, मम वचनं श्रूयताम्। अहं शूर्पणखा नाम कामरूपिणी राक्षसी। सर्वभयंकरा अहम् एका इदम् अरण्यं विचरामि। रावणः नाम मम भ्राता — यदि तस्य नाम तव श्रोत्रम् आगतम् स्यात्। विश्रवसः पुत्रः वीरः सः; अपरः च मम भ्राता महाबलः कुम्भकर्णः, यस्य निद्रा सदा प्रवृद्धा। विभीषणः तु धर्मात्मा, राक्षसचेष्टितः न; रणे प्रख्यातवीर्यौ खरदूषणौ अपि मम भ्रातरौ।’ एवं सा स्वकुलस्य बलं भ्रातॄणां प्रसिद्धिं च दर्शयन्ती रामं प्रभावयितुम् इच्छति। किंतु एषा एव भ्रातृसूची पाठकं भाविनं संग्रामं स्मारयति — खरदूषणौ पञ्चविंशात् सर्गात् आरभ्य रणं करिष्यतः, रावणश्च सर्वस्याः कथायाः केन्द्रं भविष्यति। विभीषणस्य धर्मात्मत्वम् अपि अत्र एव प्रथमं सूचितम्, यत् पश्चात् युद्धकाण्डे महत् फलं जनयिष्यति। अपि च सा आत्मानं ‘कामरूपिणी’ इति स्वयम् एव कथयति — तेन रामस्य पूर्वानुमानं तत्क्षणम् एव सिध्यति, स्वमुखेन एव सा तत् स्वीकरोति।

अनन्तरं सा स्वम् अभिप्रायं प्रकटयति — ‘तान् सर्वान् अहं बलेन समतिक्रान्ता; राम, तव पूर्वदर्शनात् एव भावेन त्वां पुरुषोत्तमं भर्तारं मत्वा समुपेता अस्मि। अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दं बलेन गन्तुं समर्था; चिराय मम भर्ता भव। सीतया किं करिष्यसि?’ इति। तस्याः युक्तिः द्विविधा — एकतः स्वस्य बलैश्वर्ये प्रलोभनम्, अन्यतः सपत्न्याः अपवादः। ततः सा सीतायाः निन्दायां प्रवर्तते — ‘विकृता विरूपा च इयं तव सदृशी न; अहम् एव तव अनुरूपा, अतः मां भार्यारूपेण पश्य। इमां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं मानुषीम् अनेन तव भ्रात्रा सह भक्षयिष्यामि। ततः त्वं कामी मया सह पर्वतशृङ्गाणि विविधानि वनानि च पश्यन् दण्डकारण्ये विचरिष्यसि।’ यानि विशेषणानि सा सीतायै प्रयुङ्क्ते, तानि एव अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः शूर्पणखायै प्रतिदास्यति — एषः पदप्रत्यर्पणम् अस्याः कथायाः विशिष्टं सौन्दर्यम्। भक्षणवचनेन च तस्याः राक्षसस्वभावः सहसा प्रकटीभवति, मायाकृतं सौन्दर्यं च गलति। एवम् उक्तः वाक्यविशारदः काकुत्स्थः तां मदिरेक्षणां प्रहस्य इदं वचनं वक्तुम् आरेभे। ‘प्रहस्य’ इति पदेन कविः सूचयति — रामः तस्याः याचनां न क्रोधेन, अपितु परिहासेन एव प्रत्याख्यास्यति; एषः एव परिहासः अग्रे महतः अनर्थस्य हेतुः भविष्यति। एवं सर्गः रामस्य वचनस्य आरम्भे एव विच्छिद्यते, उत्तरं च अग्रिमे सर्गे आगमिष्यति — कविः पाठकं कौतूहले स्थापयति।

గత సర్గలో హేమంత ఋతువర్ణన తరువాత గోదావరీ తీరంలో స్నానం చేసిన రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు దేవతలకూ పితరులకూ తర్పణం చేసి, ఉదయించిన సూర్యుని స్తుతించారు. ఈ సర్గలో వారు ఆ తీరం నుండి తమ ఆశ్రమానికి తిరిగి వస్తారు. ఆశ్రమం చేరి రాఘవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి పూర్వాహ్ణ కర్మను ముగించి పర్ణశాలకు చేరాడు. అక్కడ మహర్షులచేత పూజించబడుతూ సుఖంగా నివసించాడు — ఇక్కడ వనవాసం క్లేశరూపంగా కాక, ప్రశాంతమైన తపోమయ జీవితంగా వర్ణించబడింది. కవి రెండు పదాలతోనే అతని స్థితిని సూచిస్తాడు — ‘సుఖితః’ (సుఖంగా) అని అంతఃస్థితిని, ‘పూజ్యమానః’ (పూజించబడుతూ) అని బాహ్య ప్రతిష్ఠను. పర్ణశాలలో సీతతో కూర్చున్న మహాబాహువైన రాముడు చిత్తా నక్షత్రంతో కూడిన చంద్రునిలా ప్రకాశించాడు — ఈ ఉపమ దంపతుల సౌందర్యాన్నీ పరస్పర అనురూపతనూ సౌమ్యతనూ సూచిస్తుంది; చంద్రునికీ చిత్తకూ ఉన్న నిత్యసాహచర్యం వంటిదే రామసీతలది కూడా. సోదరుడైన లక్ష్మణునితో అతడు రకరకాల కథలు ముచ్చటించాడు — తపోవనంలో కూడా సోదరప్రేమ తగ్గలేదు. ఇలా కవి ప్రశాంతమైన సుఖమయమైన చిత్రాన్ని నిలుపుతాడు, దానిలో వెంటనే శూర్పణఖ రాకతో గొప్ప కల్లోలం పుడుతుంది. సుఖచిత్రం తరువాత వెంటనే ఆపదను ప్రవేశపెట్టడం — రామాయణపు ప్రసిద్ధ రచనారీతి ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది; ఈ సర్గ నుండే అరణ్యకాండపు ముఖ్యకథ మొదలవుతుంది.

రాముడు కథలలో మనసు లీనమై కూర్చుని ఉండగా ఒక రాక్షసి యాదృచ్ఛికంగా ఆ ప్రదేశానికి వచ్చింది. ‘యదృచ్ఛయా’ (యాదృచ్ఛికంగా) అనే పదం ఇక్కడ ఎంతో బరువైనది — గొప్ప ఆపద సాధారణంగా అకస్మాత్తుగానే వస్తుంది. ఆమె దశగ్రీవుడైన రావణుని సోదరి, శూర్పణఖ అనే పేరు గలది. రాముని సమీపానికి వెళ్ళి ఆమె దేవతల వంటి అతనిని చూసింది — ప్రకాశించే ముఖం గలవాడు, మహాబాహువు, తామరరేకుల్లా విశాలమైన కన్నులవాడు, ఏనుగులా ఠీవిగా నడిచేవాడు, జటామండలం ధరించినవాడు. సుకుమారుడూ మహాసత్త్వుడూ రాజలక్షణాలు గలవాడూ నల్లకలువలా శ్యామవర్ణుడూ మన్మథుని వంటి కాంతి గలవాడూ ఇంద్రుని వంటివాడూ అయిన అతనిని చూసి ఆమె ఆ క్షణమే కామంతో మోహితురాలైంది. ఇక్కడ కవి విరోధాలంకారంతో దీర్ఘమైన ద్వంద్వ వర్ణన చేస్తాడు, అందులో ప్రతి మాటలో రాముని గుణమూ రాక్షసి దోషమూ ఏకకాలంలో నిలపబడతాయి — రాముడు అందమైన ముఖం గలవాడు, ఆమె వికారమైన ముఖం గలది; అతని నడుము గుండ్రనిది, ఆమెది పెద్ద పొట్ట; అతని కన్నులు విశాలమైనవి, ఆమెవి వికారమైనవి; అతని జుట్టు అందమైనది, ఆమె జుట్టు రాగిరంగుది; అతని రూపం ప్రియమైనది, ఆమె వికారరూపి; అతని స్వరం మధురమైనది, ఆమె ధ్వని భయంకరమైనది; అతడు తరుణుడు, ఆమె దారుణమైన ముసలిది; అతడు నేర్పరి, సరళుడు, ఆమె వంకరగా మాట్లాడే కుటిల; అతడు న్యాయవర్తనుడు, ఆమె మహా దుర్వర్తన గలది; అతడు ప్రియుడు, ఆమె చూడటానికి అప్రియమైనది. పది జతలతోనే కవి వారిద్దరి మధ్య ఉన్న అత్యంత అసమానతను చూపిస్తాడు, దానితో రాబోయే తిరస్కారానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది — ఆమె ఏది యాచించబోతుందో అది స్వరూపంలోనే అసంభవమని పాఠకునికి ముందే తెలుసు. ఈ వర్ణన హాస్యాన్నీ కరుణనూ ఒకేసారి పుట్టిస్తుంది. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన వైచిత్ర్యం కూడా ఉంది — రాక్షసి బయట మనోహరమైన రూపం ధరిస్తుంది, అయినా కవి పాఠకునికి ఆమె వాస్తవ స్వరూపాన్నే చూపిస్తాడు; దీనితో మాయ అసమర్థత సూచించబడింది. ఐదవ శ్లోకంలో ‘కథాసంసక్తచేతసః’ (కథలలో మనసు లీనమైనవాడు) అనే పదంతో ఆ క్షణంలో రాముడు నిశ్శంకుడై ఉన్నాడని కవి స్పష్టం చేస్తాడు — నమ్మకంతో ఉన్న హృదయంలోకే ఆపద ప్రవేశిస్తుంది.

శరీరం నుండి పుట్టిన కామంతో ఆవేశించబడిన ఆ రాక్షసి రాముని ఇలా అడిగింది — ‘జటలు ధరించి, తాపసవేషంలో, భార్యతో కూడి, ధనుర్బాణాలు ధరించి నువ్వు రాక్షసులు సేవించే ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చావు? నీ రాకకు కారణమేమిటి, ప్రయోజనమేమిటి? అది యథార్థంగా చెప్పాలి.’ ఇక్కడ ఒకే వాక్యంలో కవి విరోధాన్ని నిలుపుతాడు — జటలూ తాపసవేషమూ తపస్వికి చెందినవి, కానీ ధనుర్బాణాలు ధరించడం క్షత్రియునిది; ఆమె కుతూహలానికి మూలం ఇదే. అంతేకాక ‘రాక్షససేవితమ్’ (రాక్షసులు సేవించే) అనే పదంతో ఆమె తన కులపు స్వామిత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఈ వనం మాది, నువ్వు పరాయివాడివి అని. ఇలా అడగబడిన పరంతపుడైన రాముడు ఋజుబుద్ధితో అంతా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — మోసం, వంచన, దాపరికం అతని స్వభావంలో లేవు; ఈ సరళతే రాబోయే ఆపదకు బీజం కూడా అవుతుంది. అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలతో సమానమైన పరాక్రమం గల దశరథుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; అతని పెద్ద కుమారుణ్ణి నేను, లోకాలలో రాముడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుణ్ణి. ఇతడు నా తమ్ముడు లక్ష్మణుడు, ఎల్లప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడు. ఈమె నా భార్య వైదేహి, సీత అని ప్రసిద్ధురాలు. తండ్రి, తల్లి ఆజ్ఞకు బద్ధుడనై, ధర్మాన్నే కోరుతూ, ధర్మం కోసం ఈ వనంలో నివసించడానికి ఇక్కడికి వచ్చాను.’ నాలుగు వాక్యాలలో అతడు కులాన్నీ సోదరుణ్ణీ భార్యనూ వనవాస కారణాన్నీ చెబుతాడు — ఏదీ ఎక్కువ కాదు, ఏదీ దాచలేదు. ఈ సమాధానంతో రాముని సరళతా పితృవచననిష్ఠా ధర్మపరాయణతా వెల్లడయ్యాయి.

తరువాత రాముడు తానే ప్రతిప్రశ్న వేస్తాడు — ‘నిన్ను గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; నువ్వు ఎవరి దానివి, ఎవరివి, ఎవరికి చెందినదానివి? నువ్వు మనోహరమైన అంగాలు గలదానివిగా ఉన్నావు, కానీ నాకు రాక్షసిలా తోస్తున్నావు. ఏ కారణంతో ఇక్కడికి వచ్చావు, అది యథార్థంగా చెప్పు.’ ఇక్కడ రాముని సూక్ష్మదృష్టి వెల్లడైంది — మాయతో చేసిన అందమైన రూపం అతనిని కప్పిపుచ్చలేదు; అంగాలు మనోహరంగా కనిపిస్తున్నా లోపల ఉన్న రాక్షసత్వాన్ని అతడు గ్రహిస్తాడు. మన్మథబాధితురాలైన ఆమె ఆ మాట విని ఇలా బదులిచ్చింది — ‘రామా, యథార్థం చెబుతాను, నా మాట విను. నేను శూర్పణఖ అనే కామరూపిణి అయిన రాక్షసిని. అందరికీ భయం కలిగించే నేను ఒంటరిగా ఈ అరణ్యంలో సంచరిస్తున్నాను. రావణుడు అనే వాడు నా సోదరుడు — అతని పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే. అతడు విశ్రవసుని కుమారుడు, వీరుడు; మరొక సోదరుడు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు, అతని నిద్ర ఎప్పుడూ పెరుగుతూనే ఉంటుంది. విభీషణుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడు, రాక్షస చేష్టలు గలవాడు కాదు; యుద్ధంలో ప్రఖ్యాతమైన పరాక్రమం గల ఖరదూషణులు కూడా నా సోదరులే.’ ఇలా ఆమె తన కులబలాన్నీ సోదరుల ప్రసిద్ధినీ చూపిస్తూ రాముని ప్రభావితం చేయాలనుకుంటుంది. కానీ ఈ సోదరుల జాబితాయే పాఠకునికి రాబోయే సంగ్రామాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఖరదూషణులు ఇరవై ఐదవ సర్గ నుండి యుద్ధం చేస్తారు, రావణుడు మొత్తం కథకే కేంద్రమవుతాడు. విభీషణుని ధర్మాత్మత్వం కూడా ఇక్కడే మొదటిసారి సూచించబడింది, అది తరువాత యుద్ధకాండలో గొప్ప ఫలాన్ని ఇస్తుంది. అంతేకాక ఆమె తనను తాను ‘కామరూపిణి’ అని స్వయంగా చెప్పుకుంటుంది — దానితో రాముని ముందటి ఊహ ఆ క్షణమే నిజమవుతుంది, తన నోటితోనే ఆమె దానిని ఒప్పుకుంటుంది.

తరువాత ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది — ‘వారందరినీ నేను బలంలో మించిపోయాను; రామా, నిన్ను మొదట చూసినప్పటి నుండే మనసారా నిన్ను పురుషోత్తముడైన భర్తగా భావించి నీ దగ్గరకు వచ్చాను. నేను ప్రభావసంపన్నురాలిని, బలంతో స్వేచ్ఛగా ఎక్కడికైనా వెళ్ళగలదానిని; చిరకాలం నాకు భర్తవు కా. సీతతో ఏం చేస్తావు?’ ఆమె యుక్తి రెండు విధాలు — ఒకవైపు తన బలైశ్వర్యాలతో ప్రలోభం, మరొకవైపు సవతిపై అపవాదం. తరువాత ఆమె సీతను నిందించడం మొదలుపెడుతుంది — ‘వికృతమైన, వికారరూపి అయిన ఈమె నీకు తగినది కాదు; నేనే నీకు అనురూపురాలిని, కాబట్టి నన్ను భార్యగా చూడు. వికారరూపి, అసతి, భయంకరమైన, లోతుకుపోయిన పొట్ట గల ఈ మానవ స్త్రీని నీ ఈ తమ్మునితో సహా తినేస్తాను. ఆ తరువాత నువ్వు కామిగా నాతో కలిసి పర్వతశిఖరాలనూ రకరకాల వనాలనూ చూస్తూ దండకారణ్యంలో విహరిస్తావు.’ ఆమె సీతకు ఏ విశేషణాలు ప్రయోగిస్తుందో, వాటినే తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు శూర్పణఖకు తిరిగి ఇస్తాడు — ఈ పదప్రత్యర్పణం ఈ కథకు విశిష్టమైన సౌందర్యం. తినేస్తాననే మాటతో ఆమె రాక్షసస్వభావం హఠాత్తుగా బయటపడుతుంది, మాయతో చేసిన సౌందర్యం జారిపోతుంది. ఇలా అనబడిన వాక్యవిశారదుడైన కాకుత్స్థుడు మత్తెక్కిన కన్నులు గల ఆమెను చూసి నవ్వి ఈ మాట చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే పదంతో కవి సూచిస్తాడు — రాముడు ఆమె యాచనను కోపంతో కాక, పరిహాసంతోనే తిరస్కరిస్తాడు; ఈ పరిహాసమే ముందు గొప్ప అనర్థానికి కారణమవుతుంది. ఇలా రాముని మాట ఆరంభంలోనే సర్గ తెగిపోతుంది, సమాధానం తరువాతి సర్గలో వస్తుంది — కవి పాఠకుని కుతూహలంలో నిలుపుతాడు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஹேமந்த ருது வர்ணனைக்குப் பின், கோதாவரிக் கரையில் நீராடிய ராமன், சீதை, லக்ஷ்மணன் மூவரும் தேவர்களுக்கும் பிதிரர்களுக்கும் தர்ப்பணம் செய்து, உதித்த சூரியனைத் துதித்தனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவர்கள் அந்தக் கரையிலிருந்து தங்கள் ஆசிரமத்துக்குத் திரும்புகிறார்கள். ஆசிரமத்தை அடைந்து, ராகவன் லக்ஷ்மணனுடன் முற்பகல் கடமைகளை முடித்துக்கொண்டு பர்ணசாலைக்குச் சென்றான். அங்கே மகரிஷிகளால் போற்றப்பட்டு அவன் இன்பமாக வாழ்ந்தான் — வனவாசம் இங்கே துன்பமாக அல்ல, அமைதியான தவமயமான வாழ்வாகவே விவரிக்கப்படுகிறது. இரண்டே சொற்களால் கவி அவன் நிலையைக் குறிப்பிடுகிறார் — ‘சுகித:’ (இன்புற்றவன்) என்பதால் உள்நிலையையும், ‘பூஜ்யமான:’ (போற்றப்படுபவன்) என்பதால் புறத்தே உள்ள மதிப்பையும். பர்ணசாலையில் சீதையுடன் அமர்ந்திருந்த நீண்ட கைகளையுடைய ராமன், சித்திரை நட்சத்திரத்துடன் கூடிய சந்திரனைப்போல் பொலிந்தான் — இந்த உவமை தம்பதியரின் அழகையும், ஒருவருக்கொருவர் பொருத்தத்தையும், மென்மையையும் குறிப்பிடுகிறது; சந்திரனுக்கும் சித்திரைக்கும் உள்ள நித்திய உடனிருப்பு போன்றதே ராமனுக்கும் சீதைக்கும் உள்ளது. சகோதரன் லக்ஷ்மணனுடன் அவன் பலவிதமான கதைகளைப் பேசினான் — தவவனத்திலும் உடன்பிறப்புப் பாசம் குறையவில்லை. இவ்வாறு கவி அமைதியான, இன்பமான ஒரு சித்திரத்தை நிறுவுகிறார்; அதில் அடுத்தே சூர்ப்பணகையின் வருகையால் பெருங்கலக்கம் உண்டாகப் போகிறது. இன்பச் சித்திரத்துக்கு உடனடியாக அடுத்து ஆபத்தை நுழைப்பது ராமாயணத்தின் புகழ்பெற்ற அமைப்பு முறை; அது இங்கும் காணப்படுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்திலிருந்தே ஆரண்ய காண்டத்தின் முக்கியக் கதை தொடங்குகிறது.

ராமன் கதைகளில் மனம் ஈடுபட்டு அமர்ந்திருந்தபோது, ஒரு ராக்ஷசி தற்செயலாக அந்த இடத்துக்கு வந்தாள். ‘யத்ருச்சயா’ (தற்செயலாக) என்ற சொல் இங்கு மிகுந்த கனமுடையது — பேராபத்து பெரும்பாலும் எதிர்பாராமலேயே வருகிறது. அவள் பத்துத் தலைகளுடைய ராவணனின் தங்கை, சூர்ப்பணகை என்ற பெயருடையவள். ராமனின் அருகே சென்று அவள் தேவர்களுக்கு நிகரான அவனைக் கண்டாள் — ஒளிவீசும் முகமுடையவன், நீண்ட கைகளுடையவன், தாமரை இதழ்போல் நீண்ட கண்களுடையவன், யானைபோல் கம்பீரமாக நடப்பவன், ஜடாமுடி தரித்தவன். மென்மையானவனும், பேராற்றல் உடையவனும், அரச இலக்கணங்கள் நிறைந்தவனும், நீலோற்பலம் போன்ற கருநிறத்தவனும், மன்மதனுக்கு நிகரான ஒளியுடையவனும், இந்திரனுக்கு நிகரானவனுமான அவனைக் கண்டு, அவள் அக்கணமே காமத்தால் மயங்கினாள். இங்கே கவி முரண் அணியால் நீண்டதொரு இணைச்சொல் வர்ணனையைச் செய்கிறார்; ஒவ்வொரு சொல்லிலும் ராமனின் நற்பண்பும் ராக்ஷசியின் குறையும் ஒரே நேரத்தில் வைக்கப்படுகின்றன — ராமன் அழகிய முகமுடையவன், அவள் அவலட்சண முகமுடையவள்; அவனுடைய இடை சிறுத்தது, அவள் பெருவயிறுடையவள்; அவன் கண்கள் அகன்றவை, அவள் கோணல் கண்ணுடையவள்; அவன் கூந்தல் அழகியது, அவள் தலைமுடி செம்பு நிறமானது; அவன் உருவம் இனியது, அவள் உருவம் விகாரமானது; அவன் குரல் இனிமையானது, அவள் குரல் பயங்கரமானது; அவன் இளைஞன், அவள் கொடிய கிழவி; அவன் நேர்மையானவன், சூதற்றவன், அவள் வக்கிரமாகப் பேசுபவள், கோணலானவள்; அவன் நெறிப்படி நடப்பவன், அவள் மிகத் தீய நடத்தையுடையவள்; அவன் இனியவன், அவள் காண்பதற்கு வெறுக்கத்தக்கவள். பத்தே இணைகளால் கவி அவர்களுக்கிடையிலான முழு ஒவ்வாமையைக் காட்டுகிறார்; அதனால் வரப்போகும் மறுப்புக்குக் களம் அமைகிறது — அவள் எதை வேண்டப் போகிறாளோ அது இயல்பிலேயே இயலாதது என்பது வாசகருக்கு முன்பே தெரிந்துவிடுகிறது. இந்த வர்ணனை நகைச்சுவையையும் கருணையையும் ஒருசேர எழுப்புகிறது. இங்கே ஒரு நுட்பமான விந்தையும் உண்டு — ராக்ஷசி வெளியே மனங்கவரும் உருவத்தைத் தரித்திருக்கிறாள்; ஆயினும் கவி அவளுடைய உண்மை உருவத்தையே வாசகருக்குக் காட்டுகிறார்; இதனால் மாயையின் இயலாமை குறிப்பிடப்படுகிறது. ஐந்தாம் சுலோகத்தில் ‘கதாசம்சக்தசேதஸ:’ (கதைகளில் மனம் ஈடுபட்டவன்) என்ற சொல்லால், அந்தக் கணத்தில் ராமன் சற்றும் ஐயமின்றி இருந்தான் என்பதைக் கவி தெளிவாக்குகிறார் — நம்பிக்கையுள்ள நெஞ்சிலேயே ஆபத்து நுழைகிறது.

உடலில் எழுந்த காமத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அந்த ராக்ஷசி ராமனிடம் கேட்டாள்: ‘ஜடை தரித்து, தவசியின் கோலம் பூண்டு, மனைவியுடனும் வில்லம்புடனும் இருக்கும் நீ, ராக்ஷசர்கள் வாழும் இந்தப் பகுதிக்கு எப்படி வந்தாய்? உன் வருகையின் நோக்கம் என்ன, காரணம் என்ன? அதை உள்ளபடி சொல்ல வேண்டும்.’ இங்கே ஒரே வாக்கியத்தில் கவி ஒரு முரணை நிறுவுகிறார் — ஜடையும் தவக்கோலமும் தவசிக்குரியவை, ஆனால் வில்லம்பு தரிப்பது க்ஷத்திரியனுக்குரியது; இதுவே அவளுடைய ஆவலுக்கு வேர். மேலும் ‘ராக்ஷசசேவிதம்’ (ராக்ஷசர்கள் வாழும்) என்ற சொல்லால் அவள் தன் குலத்தின் உரிமையைக் குறிப்பிடுகிறாள் — இந்தக் காடு எங்களுடையது, நீயோ அந்நியன் என்று. இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட பகைவரை வாட்டும் ராமன், நேர்மையான புத்தியால் அனைத்தையும் சொல்லத் தொடங்கினான் — சூழ்ச்சியோ, வஞ்சனையோ, மறைப்போ அவன் இயல்பில் இல்லை; இந்த எளிமையே வரப்போகும் ஆபத்துக்கு வித்தாகவும் ஆகிறது. அவன் சொன்னான்: ‘தேவர்களுக்கு நிகரான வீரமுடைய தசரதன் என்ற மன்னன் இருந்தான்; நான் அவனுடைய மூத்த மகன், உலகில் ராமன் என்ற பெயரால் அறியப்பட்டவன். இவன் என் இளைய சகோதரன் லக்ஷ்மணன், எப்போதும் என்னைப் பின்பற்றுபவன். இவள் என் மனைவி வைதேகி, சீதை என்று புகழ்பெற்றவள். தந்தை, தாய் இருவரின் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டு, தர்மத்தையே விரும்பி, தர்மத்துக்காக இந்தக் காட்டில் வாழ நான் இங்கே வந்திருக்கிறேன்.’ நான்கு வாக்கியங்களில் அவன் குலத்தையும், சகோதரனையும், மனைவியையும், வனவாசத்தின் காரணத்தையும் சொல்கிறான் — அதிகமாக எதுவுமில்லை, மறைக்கப்பட்டதும் எதுவுமில்லை. இந்த விடையால் ராமனின் எளிமையும், தந்தை சொல்லில் உள்ள உறுதியும், தர்மப் பற்றும் வெளிப்படுகின்றன.

பிறகு ராமன் தானே திரும்பக் கேட்கிறான்: ‘உன்னைப் பற்றி அறிய விரும்புகிறேன்; நீ யாருடையவள், நீ யார், யாருடைய குலத்தவள்? நீ மனங்கவரும் அங்கங்களை உடையவளாக இருக்கிறாய், ஆயினும் எனக்கு ராக்ஷசியாகவே தோன்றுகிறாய். நீ இங்கே எதற்காக வந்தாய், அதை உள்ளபடி சொல்.’ இங்கே ராமனின் நுண்ணிய பார்வை வெளிப்படுகிறது — மாயையால் செய்யப்பட்ட அழகிய உருவம் அவனை ஏமாற்ற முடியவில்லை; அங்கங்கள் மனங்கவர்வனவாகத் தெரிந்தாலும், உள்ளே இருக்கும் ராக்ஷசத் தன்மையை அவன் அறிகிறான். காமத்தால் வாட்டப்பட்ட அவள் அவன் சொல்லைக் கேட்டு விடையளித்தாள்: ‘ராமா, உண்மையைச் சொல்கிறேன், என் சொல்லைக் கேள். நான் சூர்ப்பணகை என்ற பெயருடைய, விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்ல ராக்ஷசி. எல்லோருக்கும் அச்சமூட்டும் நான் தனியாக இந்தக் காட்டில் திரிகிறேன். ராவணன் என் சகோதரன் — அவன் பெயர் உன் காதில் விழுந்திருக்கக்கூடும். அவன் விச்ரவஸின் மகன், வீரன்; மற்றொரு சகோதரன் பெருவலிமை உடைய கும்பகர்ணன், எப்போதும் மிகுந்த உறக்கமுடையவன். விபீஷணனோ தர்மாத்மா, ராக்ஷசர்களின் நடத்தை உடையவன் அல்லன்; போரில் புகழ்பெற்ற வீரமுடைய கரனும் தூஷணனும் என் சகோதரர்களே.’ இவ்வாறு தன் குலத்தின் வலிமையையும் சகோதரர்களின் புகழையும் காட்டி அவள் ராமனைக் கவர விரும்புகிறாள். ஆனால் இந்தச் சகோதரர் பட்டியலே வாசகருக்கு வரப்போகும் போரை நினைவூட்டுகிறது — கரனும் தூஷணனும் இருபத்தைந்தாம் சர்க்கம் முதல் போர் புரிவார்கள்; ராவணன் முழுக் கதையின் மையமாவான். விபீஷணனின் தர்மாத்மாத் தன்மையும் இங்கேதான் முதன்முதலில் குறிப்பிடப்படுகிறது; அது பின்னர் யுத்த காண்டத்தில் பெரும் பயனைத் தரும். மேலும் அவள் தன்னை ‘காமரூபிணீ’ (விரும்பிய உருவம் எடுக்கவல்லவள்) என்று தானே சொல்கிறாள் — இதனால் ராமனின் முன்னூகம் அக்கணமே மெய்ப்படுகிறது; அவளே தன் வாயால் அதை ஒப்புக்கொள்கிறாள்.

அதன்பின் அவள் தன் நோக்கத்தை வெளிப்படுத்துகிறாள்: ‘அவர்கள் அனைவரையும் நான் வலிமையால் மிஞ்சியவள்; ராமா, உன்னை முதன்முறை கண்டதிலிருந்தே, ஆண்களில் சிறந்தவனான உன்னை உள்ளத்தால் கணவனாகக் கருதி உன்னை அணுகியிருக்கிறேன். நான் ஆற்றல் நிறைந்தவள், என் வலிமையால் விரும்பியபடி எங்கும் செல்லவல்லவள்; நீண்ட காலத்துக்கு நீ என் கணவனாக இரு. சீதையை வைத்து என்ன செய்யப் போகிறாய்?’ அவளுடைய வாதம் இருவகை — ஒருபுறம் தன் வலிமையாலும் செல்வத்தாலும் ஆசைகாட்டுதல், மறுபுறம் சக்களத்தியைப் பழித்தல். பிறகு அவள் சீதையைப் பழிக்கத் தொடங்குகிறாள்: ‘விகாரமானவளும் அவலட்சணமானவளுமான இவள் உனக்கு ஏற்றவள் அல்லள்; நானே உனக்குப் பொருத்தமானவள், ஆகவே என்னை மனைவியாகப் பார். அவலட்சணமான, கற்பற்ற, பயங்கரமான, ஒட்டிய வயிறுடைய இந்த மனிதப் பெண்ணை உன் இந்தச் சகோதரனோடு சேர்த்துத் தின்றுவிடுவேன். பிறகு நீ ஆசையுடன் என்னோடு மலைச் சிகரங்களையும் பலவகைக் காடுகளையும் பார்த்துக்கொண்டு தண்டகாரண்யத்தில் திரிவாய்.’ சீதைக்கு அவள் பயன்படுத்தும் அதே அடைமொழிகளை அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் சூர்ப்பணகைக்கே திருப்பித் தருவான் — சொல்லைச் சொல்லாலேயே திருப்பித் தரும் இந்த அமைப்பு இந்தக் கதையின் தனி அழகு. தின்றுவிடுவேன் என்ற சொல்லால் அவளுடைய ராக்ஷச இயல்பு திடீரென வெளிப்படுகிறது; மாயையால் செய்த அழகு கரைந்துவிடுகிறது. இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட, சொல்வன்மை மிக்க காகுத்தன், மதுமயக்கக் கண்களுடைய அவளைப் பார்த்துச் சிரித்து, இந்தச் சொல்லைச் சொல்லத் தொடங்கினான். ‘ப்ரஹஸ்ய’ (சிரித்து) என்ற சொல்லால் கவி குறிப்பிடுகிறார் — ராமன் அவளுடைய வேண்டுகோளைக் கோபத்தால் அல்ல, கேலியாலேயே மறுக்கப் போகிறான்; இந்தக் கேலியே பின்னர் பெருங்கேட்டுக்குக் காரணமாகும். இவ்வாறு ராமனின் பேச்சின் தொடக்கத்திலேயே சர்க்கம் நிறுத்தப்படுகிறது; விடை அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும் — கவி வாசகரை ஆவலில் நிறுத்துகிறார்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನ ವರ್ಣನೆಯ ನಂತರ ಗೋದಾವರಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿ, ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಆ ತೀರದಿಂದ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಪರ್ಣಶಾಲೆಗೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು — ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಕ್ಲೇಶರೂಪವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶಾಂತವಾದ ತಪೋಮಯ ಜೀವನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಎರಡೇ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುಖಿತಃ’ (ಸುಖಿಯಾದವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಂತರಂಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ‘ಪೂಜ್ಯಮಾನಃ’ (ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಚಿತ್ರಾ ನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ಈ ಉಪಮೆ ದಂಪತಿಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಅನುರೂಪತೆಯನ್ನೂ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಚಂದ್ರ-ಚಿತ್ರೆಯರ ನಿತ್ಯಸಾಹಚರ್ಯದಂತೆಯೇ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರದೂ. ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಅವನು ವಿವಿಧ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಿದನು — ತಪೋವನದಲ್ಲೂ ಸೋದರಸ್ನೇಹ ಕ್ಷೀಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಶಾಂತವಾದ ಸುಖಮಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕೂಡಲೇ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಗಲಿದೆ. ಸುಖದ ಚಿತ್ರದ ನಂತರವೇ ಆಪತ್ತಿನ ಪ್ರವೇಶ — ರಾಮಾಯಣದ ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಚನಾರೀತಿ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಮುಖ್ಯ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ‘ಯದೃಚ್ಛಯಾ’ (ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದುದು — ದೊಡ್ಡ ಆಪತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವಳು ದಶಗ್ರೀವನಾದ ರಾವಣನ ತಂಗಿ, ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವಳು. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವಳು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡಳು — ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಬಾಹು, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಆನೆಯಂತೆ ಗಂಭೀರವಾದ ನಡಿಗೆಯವನು, ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಸುಕುಮಾರನೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ನೀಲೋತ್ಪಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲನೂ ಮನ್ಮಥನಂತಹ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಕಾಮದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಒಂದು ದೀರ್ಘವಾದ ಜೋಡಿವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಪದದಲ್ಲೂ ರಾಮನ ಗುಣವೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ದೋಷವೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ರಾಮನು ಸುಮುಖನು, ಅವಳು ದುರ್ಮುಖಿ; ಅವನ ನಡು ದುಂಡಾದುದು, ಅವಳು ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವಳು; ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಶಾಲ, ಅವಳು ವಿಕಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವಳು; ಅವನ ಕೂದಲು ಸುಂದರ, ಅವಳ ಕೂದಲು ತಾಮ್ರವರ್ಣದ್ದು; ಅವನ ರೂಪ ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಅವಳು ವಿರೂಪಿ; ಅವನ ಸ್ವರ ಇಂಪಾದುದು, ಅವಳ ದನಿ ಭೀಕರ; ಅವನು ತರುಣ, ಅವಳು ದಾರುಣಳಾದ ಮುದುಕಿ; ಅವನು ದಕ್ಷಿಣನೂ (ಸೌಜನ್ಯಶೀಲನೂ) ಸರಳನೂ, ಅವಳು ವಕ್ರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಕುಟಿಲೆ; ಅವನು ನ್ಯಾಯದ ನಡತೆಯವನು, ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ನಡತೆಯವಳು; ಅವನು ಪ್ರಿಯನು, ಅವಳು ನೋಡಲು ಅಪ್ರಿಯಳು. ಹತ್ತೇ ಜೋಡಿಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಮ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಏನನ್ನು ಬೇಡಲಿದ್ದಾಳೋ ಅದು ಸ್ವರೂಪತಃ ಅಸಂಭವ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆ ಹಾಸ್ಯವನ್ನೂ ಕರುಣವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವೂ ಇದೆ — ರಾಕ್ಷಸಿ ಹೊರಗೆ ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಕವಿ ಅವಳ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಓದುಗನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಥಾಸಂಸಕ್ತಚೇತಸಃ’ (ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿಶ್ಶಂಕನಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೃದಯದೊಳಕ್ಕೇ ಆಪತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾಮದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟಳಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ‘ಜಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ತಾಪಸವೇಷವನ್ನು ತೊಟ್ಟು, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರ್ಯವೇನು, ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಅದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜಟೆಯೂ ತಾಪಸವೇಷವೂ ತಪಸ್ವಿಯವು, ಆದರೆ ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನದು; ಇದೇ ಅವಳ ಕುತೂಹಲದ ಮೂಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ರಾಕ್ಷಸಸೇವಿತಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲೆಸಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಕುಲದ ಒಡೆತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಕಾಡು ನಮ್ಮದು, ನೀನಾದರೋ ಹೊರಗಿನವನು ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಮನು ನೇರವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ಛಲ, ವಂಚನೆ, ಮುಚ್ಚುಮರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಸರಳತೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಬೀಜವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮನಾದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ನಾನು ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಇವನು ನನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು. ಇವಳು ನನ್ನ ಪತ್ನಿ ವೈದೇಹಿ, ಸೀತೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಿ, ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತ, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ನಾಲ್ಕು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಕುಲವನ್ನೂ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಹೆಚ್ಚೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುದೂ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಉತ್ತರದಿಂದ ರಾಮನ ಸರಳತೆ, ಪಿತೃವಾಕ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಯಾರವಳು, ಯಾರು, ಯಾರ ಮನೆತನದವಳು? ನೀನು ಮನೋಹರವಾದ ಅಂಗಗಳವಳಾಗಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತೀಯೆ. ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ, ಅದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸುಂದರ ರೂಪವು ಅವನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲಾರದು; ಅಂಗಗಳು ಮನೋಹರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಒಳಗಿರುವ ರಾಕ್ಷಸತ್ವವನ್ನು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮದನನಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಅವಳು ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ರಾಮಾ, ನಿಜವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ನಾನು ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಬಯಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ನಾನು ಒಬ್ಬಳೇ ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾವಣನೆಂಬುವನು ನನ್ನ ಅಣ್ಣ — ಅವನ ಹೆಸರು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಅವನು ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗ, ವೀರ; ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ನನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಅಣ್ಣ, ಅವನ ನಿದ್ರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನಾದರೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಡತೆಯವನಲ್ಲ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ ವೀರ್ಯವುಳ್ಳ ಖರ-ದೂಷಣರೂ ನನ್ನ ಅಣ್ಣಂದಿರು.’ ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಕುಲದ ಬಲವನ್ನೂ ಅಣ್ಣಂದಿರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತ ಅವಳು ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಅಣ್ಣಂದಿರ ಪಟ್ಟಿ ಓದುಗನಿಗೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಖರ-ದೂಷಣರು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ, ರಾವಣನು ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲಿದ್ದಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಾತ್ಮತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಫಲವನ್ನು ನೀಡಲಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನು ‘ಕಾಮರೂಪಿಣೀ’ (ಬಯಸಿದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲವಳು) ಎಂದು ತಾನೇ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಅನುಮಾನವು ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಮೀರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ರಾಮಾ, ನಿನ್ನನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನೋಡಿದಾಗಲೇ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಪ್ರಭಾವಸಂಪನ್ನೆ, ಬಲದಿಂದ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಹೋಗಬಲ್ಲೆ; ಚಿರಕಾಲ ನನಗೆ ಪತಿಯಾಗು. ಸೀತೆಯಿಂದ ನೀನೇನು ಮಾಡುವೆ?’ ಎಂದು. ಅವಳ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ತನ್ನ ಬಲ-ಐಶ್ವರ್ಯಗಳ ಆಮಿಷ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸವತಿಯ ಅಪವಾದ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಸೀತೆಯ ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಕಾರಳೂ ವಿರೂಪಿಯೂ ಆದ ಇವಳು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲ; ನಾನೇ ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನೋಡು. ವಿರೂಪಿಯೂ ಅಸತಿಯೂ ಕರಾಳೆಯೂ ಒಳಸೆಳೆದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದ ಈ ಮಾನವಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಈ ತಮ್ಮನೊಡನೆ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಅನಂತರ ಕಾಮಿಯಾದ ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವೆ.’ ಅವಳು ಸೀತೆಗೆ ಯಾವ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೋ ಅವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೂರ್ಪಣಖಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿದ್ದಾನೆ — ಈ ಪದಪ್ರತ್ಯರ್ಪಣ (ಪದಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು) ಈ ಕಥೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೌಂದರ್ಯ. ತಿನ್ನುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳ ರಾಕ್ಷಸಸ್ವಭಾವ ಥಟ್ಟನೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸೌಂದರ್ಯ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮದಿರೆಯಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ‘ಪ್ರಹಸ್ಯ’ (ನಕ್ಕು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಅವಳ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಪರಿಹಾಸದಿಂದಲೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ; ಇದೇ ಪರಿಹಾಸ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಮಾತಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸರ್ಗವು ಮುರಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಉತ್ತರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರಲಿದೆ — ಕವಿ ಓದುಗನನ್ನು ಕುತೂಹಲದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഹേമന്തഋതുവർണനയ്ക്കുശേഷം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്യുകയും ഉദിച്ച സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവർ ആ തീരത്തുനിന്നു തങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ആശ്രമത്തിലെത്തി രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പൂർവാഹ്നത്തിലെ കർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി പർണശാലയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ മഹർഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം സുഖമായി വസിച്ചു — വനവാസം ഇവിടെ ക്ലേശരൂപമായല്ല, ശാന്തവും തപോമയവുമായ ജീവിതത്തിന്റെ രൂപത്തിലാണു വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘സുഖിതഃ’ (സുഖിതൻ) എന്നതിലൂടെ ആന്തരികാവസ്ഥയും, ‘പൂജ്യമാനഃ’ (പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ) എന്നതിലൂടെ ബാഹ്യമായ പ്രതിഷ്ഠയും. പർണശാലയിൽ സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ചിത്രാനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — ഈ ഉപമ ദമ്പതിമാരുടെ സൗന്ദര്യവും പരസ്പരമുള്ള ചേർച്ചയും സൗമ്യതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ചന്ദ്രനും ചിത്രയും എന്നും ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും സീതയും. സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അദ്ദേഹം പലവിധമായ കഥകൾ പറഞ്ഞിരുന്നു — തപോവനത്തിലും സോദരസ്നേഹം ക്ഷയിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ കവി ശാന്തവും സുഖമയവുമായ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിൽ തൊട്ടുപിന്നാലെ ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗമനത്തോടെ വലിയ ക്ഷോഭം ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്നു. സുഖചിത്രത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആപത്തിന്റെ പ്രവേശം — രാമായണത്തിന്റെ ഈ പ്രസിദ്ധമായ രചനാരീതി ഇവിടെയും കാണാം; ഈ സർഗത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്.

കഥകളിൽ മനസ്സു മുഴുകി രാമൻ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഒരു രാക്ഷസി യാദൃച്ഛികമായി ആ പ്രദേശത്തെത്തി. ‘യദൃച്ഛയാ’ (യാദൃച്ഛികമായി) എന്ന പദം ഇവിടെ ഏറെ ഭാരമുള്ളതാണ് — വലിയ ആപത്തുകൾ മിക്കപ്പോഴും അപ്രതീക്ഷിതമായാണു വരുന്നത്. അവൾ ദശഗ്രീവനായ രാവണന്റെ സഹോദരി, ശൂർപ്പണഖ എന്നു പേരുള്ളവൾ. രാമന്റെ സമീപം ചെന്ന് അവൾ ദേവതുല്യനായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടു — ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവൻ, മഹാബാഹു, താമരയിതൾപോലെ നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ളവൻ, ആനയെപ്പോലെ ഗംഭീരമായി നടക്കുന്നവൻ, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവൻ. സുകുമാരനും മഹാസത്ത്വനും രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും നീലോൽപ്പലംപോലെ ശ്യാമവർണനും കാമദേവനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവനും ഇന്ദ്രനു സമനുമായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് അവൾ ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ കാമമോഹിതയായി. ഇവിടെ കവി വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ ഒരു നീണ്ട ദ്വന്ദ്വവർണന നടത്തുന്നു; അതിൽ ഓരോ പദത്തിലും രാമന്റെ ഗുണവും രാക്ഷസിയുടെ ദോഷവും ഒരേസമയം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ സുമുഖൻ, അവൾ ദുർമുഖി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരക്കെട്ട് ഒതുങ്ങിയത്, അവൾ കുടവയറി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ വിശാലം, അവൾ വിരൂപാക്ഷി; അദ്ദേഹത്തിനു ഭംഗിയുള്ള തലമുടി, അവൾക്കു ചെമ്പൻ മുടി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം പ്രിയങ്കരം, അവൾ വിരൂപ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മധുരം, അവളുടെ ശബ്ദം ഭൈരവം; അദ്ദേഹം തരുണൻ, അവൾ ഭയങ്കരിയായ വൃദ്ധ; അദ്ദേഹം ദക്ഷിണനും ഋജുവും, അവൾ വക്രമായി സംസാരിക്കുന്നവളും കുടിലയും; അദ്ദേഹം ന്യായവൃത്തൻ, അവൾ ഏറ്റവും ദുർവൃത്ത; അദ്ദേഹം പ്രിയൻ, അവൾ കാണാൻ അപ്രിയ. പത്തു ജോടികളിലൂടെത്തന്നെ കവി അവർ തമ്മിലുള്ള അത്യന്തമായ അസാമ്യം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന നിരസനത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു — അവൾ യാചിക്കാൻ പോകുന്നത് സ്വരൂപംകൊണ്ടുതന്നെ അസാധ്യമാണെന്ന് വായനക്കാരൻ മുൻകൂട്ടി അറിയുന്നു. ഈ വർണന ഹാസ്യവും കരുണവും ഒരേസമയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വൈചിത്ര്യവുമുണ്ട് — രാക്ഷസി പുറമേ മനോഹരമായ രൂപം ധരിക്കുന്നു, എങ്കിലും കവി അവളുടെ യഥാർഥസ്വരൂപംതന്നെ വായനക്കാരനു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ മായയുടെ കഴിവുകേട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കഥാസംസക്തചേതസഃ’ (കഥകളിൽ മനസ്സു മുഴുകിയവന്റെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആ നിമിഷം രാമൻ നിശ്ശങ്കനായിരുന്നു എന്നു കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിശ്വസ്തമായ ഹൃദയത്തിലേക്കാണ് ആപത്തു കടന്നുവരുന്നത്.

ശരീരജനായ കാമത്താൽ ആവിഷ്ടയായ ആ രാക്ഷസി രാമനോടു ചോദിച്ചു: ‘ജടധരിച്ച്, താപസവേഷമണിഞ്ഞ്, ഭാര്യയോടൊപ്പം, ശരചാപങ്ങളേന്തി, രാക്ഷസന്മാർ വസിക്കുന്ന ഈ ദേശത്തേക്ക് നീ എങ്ങനെ വന്നു? നിന്റെ വരവിന്റെ കാര്യമെന്ത്, ഉദ്ദേശ്യമെന്ത്? അതു സത്യമായി പറയണം.’ ഇവിടെ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽത്തന്നെ കവി വിരോധം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ജടയും താപസവേഷവും തപസ്വിയുടേത്, എന്നാൽ ശരചാപധാരണം ക്ഷത്രിയന്റേത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ കൗതുകത്തിന്റെ മൂലം. കൂടാതെ ‘രാക്ഷസസേവിതം’ (രാക്ഷസന്മാർ വസിക്കുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ സ്വകുലത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വനം ഞങ്ങളുടേതാണ്, നീയാകട്ടെ അന്യൻ. ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ശത്രുതാപനായ രാമൻ ഋജുബുദ്ധിയോടെ എല്ലാം പറയാൻ തുടങ്ങി — ചതിയോ വഞ്ചനയോ മറച്ചുവയ്ക്കലോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലില്ല; ഈ ഋജുതതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന ആപത്തിന്റെ ബീജവുമായിത്തീരുന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ദേവതുല്യപരാക്രമനായ ദശരഥൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്, ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. ഇവൻ എന്റെ അനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ, എപ്പോഴും എന്നെ അനുസരിക്കുന്നവൻ. ഇവൾ എന്റെ ഭാര്യ വൈദേഹി, സീത എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവൾ. അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ആജ്ഞയാൽ നിയന്ത്രിതനായി, ധർമംതന്നെ കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ധർമത്തിനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ വസിക്കാൻ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.’ നാലു വാക്യങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കുലം, സഹോദരൻ, ഭാര്യ, വനവാസകാരണം എന്നിവ പറയുന്നു — കൂടുതലായി ഒന്നുമില്ല, ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നുമില്ല. ഈ മറുപടിയിലൂടെ രാമന്റെ ഋജുതയും പിതൃവചനനിഷ്ഠയും ധർമപരായണതയും പ്രകടമാകുന്നു.

തുടർന്ന് രാമൻ സ്വയം ഒരു മറുചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ‘നിന്നെ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ ആരുടേതാണ്, നീ ആരാണ്, ആരുടെ ബന്ധുവാണ്? നീ മനോജ്ഞമായ അംഗങ്ങളുള്ളവളാണ്, എങ്കിലും എനിക്കു നീ ഒരു രാക്ഷസിയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ഇവിടെ എന്തിനാണു നീ വന്നത്? അതു സത്യമായി പറയുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പ്രകടമാകുന്നു — മായയാൽ നിർമിച്ച സുന്ദരരൂപത്തിന് അദ്ദേഹത്തെ മറയ്ക്കാനാവുന്നില്ല; അംഗങ്ങൾ മനോജ്ഞമായി കാണപ്പെടുന്നു, എങ്കിലും ഉള്ളിലുള്ള രാക്ഷസത്വം അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. കാമപീഡിതയായ അവൾ ആ വാക്കു കേട്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, സത്യം ഞാൻ പറയാം, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. ഞാൻ ശൂർപ്പണഖ എന്ന പേരുള്ള, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള രാക്ഷസിയാണ്. എല്ലാവർക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. രാവണൻ എന്നാണ് എന്റെ സഹോദരന്റെ പേര് — ആ പേര് നിന്റെ ചെവിയിലെത്തിയിട്ടുണ്ടാകാം. വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ വീരനാണ് അദ്ദേഹം; എന്റെ മറ്റൊരു സഹോദരൻ മഹാബലനായ കുംഭകർണനാണ്, അവന്റെ ഉറക്കം എപ്പോഴും വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനാകട്ടെ ധർമാത്മാവാണ്, രാക്ഷസസ്വഭാവത്തോടെ പെരുമാറുന്നവനല്ല; യുദ്ധത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ വീര്യമുള്ള ഖരനും ദൂഷണനും എന്റെ സഹോദരന്മാരാണ്.’ ഇങ്ങനെ സ്വകുലത്തിന്റെ ബലവും സഹോദരന്മാരുടെ പ്രസിദ്ധിയും കാണിച്ച് രാമനെ സ്വാധീനിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സഹോദരപ്പട്ടികതന്നെ വായനക്കാരനെ വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഖരനും ദൂഷണനും ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗംമുതൽ യുദ്ധം ചെയ്യും, രാവണൻ മുഴുവൻ കഥയുടെയും കേന്ദ്രമായിത്തീരും. വിഭീഷണന്റെ ധർമാത്മത്വവും ഇവിടെത്തന്നെയാണ് ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; അതു പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വലിയ ഫലം ഉളവാക്കും. കൂടാതെ, താൻ ‘കാമരൂപിണി’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൾ) ആണെന്ന് അവൾ സ്വയം പറയുന്നു — അതോടെ രാമന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള അനുമാനം ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ സിദ്ധമാകുന്നു; സ്വന്തം വായാൽത്തന്നെ അവൾ അതു സമ്മതിക്കുന്നു.

അനന്തരം അവൾ തന്റെ അഭിപ്രായം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘അവരെയെല്ലാം ഞാൻ ബലംകൊണ്ടു മറികടന്നിരിക്കുന്നു; രാമാ, നിന്നെ ആദ്യം കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ പുരുഷോത്തമനായ നിന്നെ ഹൃദയംകൊണ്ടു ഭർത്താവായി കരുതി ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തു വന്നിരിക്കുന്നു. പ്രഭാവമുള്ളവളായ എനിക്ക് ബലംകൊണ്ട് ഇഷ്ടംപോലെ എവിടെയും സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയും; ദീർഘകാലത്തേക്ക് നീ എന്റെ ഭർത്താവാകുക. സീതയെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാൻ?’ അവളുടെ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് സ്വന്തം ബലൈശ്വര്യങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പ്രലോഭനം, മറുവശത്ത് സപത്നിയെക്കുറിച്ചുള്ള അപവാദം. തുടർന്ന് അവൾ സീതയെ നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘വികൃതയും വിരൂപയുമായ ഇവൾ നിനക്കു ചേർന്നവളല്ല; ഞാനാണ് നിനക്ക് അനുരൂപ, അതിനാൽ എന്നെ ഭാര്യയായി കാണുക. വിരൂപയും അസതിയും ഭയങ്കരിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളുമായ ഈ മാനുഷിയെ നിന്റെ ഈ സഹോദരനോടൊപ്പം ഞാൻ തിന്നുകളയും. പിന്നെ കാമിയായ നീ എന്നോടൊപ്പം പർവതശിഖരങ്ങളും പലവിധമായ വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും.’ അവൾ സീതയ്ക്കുമേൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന വിശേഷണങ്ങൾതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശൂർപ്പണഖയ്ക്കു തിരിച്ചുകൊടുക്കും — ഈ പദപ്രത്യർപ്പണം ഈ കഥയുടെ സവിശേഷസൗന്ദര്യമാണ്. ഭക്ഷിക്കുമെന്ന വാക്കോടെ അവളുടെ രാക്ഷസസ്വഭാവം പെട്ടെന്നു പ്രകടമാകുന്നു, മായയാൽ നിർമിച്ച സൗന്ദര്യം അലിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്ചതുരനായ കാകുത്സ്ഥൻ മദിരാക്ഷിയായ അവളെ നോക്കി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി. ‘പ്രഹസ്യ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ അവളുടെ യാചന ക്രോധത്തോടെയല്ല, പരിഹാസത്തോടെയാണു നിരസിക്കാൻ പോകുന്നത്; ഈ പരിഹാസംതന്നെ മുന്നോട്ട് വലിയ അനർഥത്തിനു കാരണമാകും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വാക്കിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ സർഗം മുറിയുന്നു; മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും — കവി വായനക്കാരനെ കൗതുകത്തിൽ നിർത്തുന്നു.

In the previous sarga, after the description of winter, Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa bathed on the bank of the Godāvarī, offered water to the gods and ancestors, and praised the rising sun. Now they went back from that riverbank to their own hermitage. There Rāghava and Lakṣmaṇa performed the morning rites, and Rāma entered the leaf hut. He lived there in comfort, honoured by the great sages; exile is pictured here not as hardship but as a calm life of austerity, and the poet conveys his state in two words — ‘in comfort’ for his inner condition, ‘honoured’ for his standing in the world. Seated in the leaf hut with Sītā, mighty-armed Rāma shone like the moon joined with the star Citrā, an image of the couple's beauty, their perfect match and their gentleness, as close together as the moon and Citrā. And with his brother Lakṣmaṇa he talked of many things; even in the grove of austerity a brother's love had not faded. So the poet sets up a peaceful, happy picture, into which Śūrpaṇakhā's coming will soon bring great turmoil. Calamity placed right after a picture of happiness is a familiar pattern of the Rāmāyaṇa, and from this sarga the main story of the Araṇya Kāṇḍa begins.

As Rāma sat with his mind absorbed in conversation, a rākṣasī came to that place by chance. The words ‘by chance’ weigh heavily: great calamities usually arrive unannounced. And ‘absorbed in conversation’ shows that Rāma was at that moment unsuspecting — misfortune enters a trusting heart. She was Śūrpaṇakhā, the sister of ten-necked Rāvaṇa. Coming near Rāma, she saw him, godlike: bright-faced, mighty-armed, his eyes long as lotus petals, walking with an elephant's stride, wearing a crown of matted hair; delicate yet immensely strong, bearing the marks of royalty, dark as a blue lotus, radiant as the god of love, a match for Indra. Seeing him, she was at once overcome with desire. Here the poet builds a long run of contrasts in which, phrase by phrase, a virtue of Rāma's is set against a defect of hers: he was fair of face, she foul; his waist was trim, her belly huge; his eyes were wide, hers misshapen; his hair was beautiful, hers coppery; his form was lovely, she was deformed; his voice was sweet, hers a shriek; he was young, she a hideous old crone; he was straightforward, she crooked of speech; his conduct was just, hers utterly depraved; he was pleasing, she repulsive to look at. In these ten pairs the poet shows how utterly unlike they were, and so prepares for the refusal that follows: the reader knows in advance that what she will ask is impossible by its very nature. The description provokes laughter and pity at once. And there is a subtle touch here: though the rākṣasī may put on a charming outward form, the poet shows the reader her true nature — a hint that illusion is powerless.

Possessed by desire born of the body, the rākṣasī asked Rāma: ‘You wear matted hair and an ascetic's dress, yet you have a wife and carry bow and arrows. How have you come to this region, which the rākṣasas haunt? What business brings you here, and what is your purpose? Tell me truly.’ In a single sentence the poet sets up the contradiction that aroused her curiosity: matted hair and ascetic's dress belong to a hermit, but bow and arrows to a warrior. And by calling the region ‘haunted by rākṣasas’ she asserts her people's ownership: this forest is ours, and you are an outsider. So addressed, Rāma, scorcher of foes, being straightforward of mind, began to tell her everything; trickery, deceit and concealment were not in his nature — and that very candour becomes the seed of the calamity to come. He said: ‘There was a king named Daśaratha, valorous as the gods. I am his eldest son, known in the world as Rāma. This is my younger brother Lakṣmaṇa, always devoted to me, and this is my wife, the princess of Videha, known as Sītā. Bound by the command of my father and my mother, and seeking only dharma, I have come to live in this forest for dharma's sake.’ In four sentences he gave his family, his brother, his wife and the reason for his exile — nothing more and nothing hidden. His answer reveals his candour, his faithfulness to his father's word and his devotion to dharma.

Then Rāma asked in return: ‘But I wish to know about you. Whose daughter are you, who are you, and whose wife? Your limbs are lovely, yet you look to me like a rākṣasī. Tell me truly why you have come here.’ Rāma's keen perception shows here: a beautiful form made by magic could not deceive him; though the limbs looked lovely, he knew the rākṣasa nature within. Tormented by love, she heard him and replied: ‘Listen, Rāma, I will tell you the truth. I am Śūrpaṇakhā, a rākṣasī who can take any form she pleases. I roam this forest alone, a terror to all. I have a brother named Rāvaṇa — if his name has ever reached your ears — the heroic son of Viśravas; and my brother too is the mighty Kumbhakarṇa, whose sleep never ends. Vibhīṣaṇa is my brother as well, but he is righteous and does not behave as rākṣasas do; and Khara and Dūṣaṇa, famed for their valour in battle, are my brothers too.’ By parading the strength of her family and the fame of her brothers she hoped to impress Rāma. But this very list of brothers reminds the reader of the war to come: Khara and Dūṣaṇa will give battle from sarga 25 on, and Rāvaṇa will be the centre of the whole story. Vibhīṣaṇa's righteousness is hinted at here for the first time, and it will bear great fruit in the Yuddha Kāṇḍa. And in calling herself a rākṣasī who can take any form, she confirms Rāma's guess at once, out of her own mouth.

Then she revealed her intent: ‘I surpass them all in strength. From the moment I first saw you, Rāma, I have come to you in love, taking you, best of men, for my husband. I am full of power and can go wherever I please by my own strength. Be my husband for ever — what will you do with Sītā?’ Her argument has two parts: on one side the lure of her own power, on the other the disparagement of her rival. Then she launched into abuse of Sītā: ‘She is misshapen and ugly and no match for you. I alone am worthy of you, so look on me as your wife. This ugly, unchaste, hideous human woman with her shrunken belly I will eat, and this brother of yours with her. Then, as my lover, you will roam the Daṇḍaka forest with me, gazing at mountain peaks and woods of every kind.’ The very words she hurls at Sītā Lakṣmaṇa will throw back at her in the next sarga — this returning of words is a particular beauty of the story. And with her talk of devouring them her rākṣasa nature suddenly shows through and her magic loveliness melts away. Addressed in this way, Kākutstha, skilled in speech, laughed at the wine-eyed creature and began to answer. ‘Laughed’ tells us that Rāma would refuse her not in anger but in jest — and that very jest would lead to great harm. The sarga breaks off just as Rāma begins to speak; his answer comes in the next, and the poet leaves the reader in suspense.