पूर्वसर्गान्ते जटायुषा सह प्रस्थितः रामः अस्मिन् सर्गे नानाव्यालमृगायुतां पञ्चवटीं प्राप्नोति। तत्र सः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् आमन्त्र्य वदति — ‘यं देशं मुनिः अब्रवीत्, तं यथोद्दिष्टम् आगताः स्मः; अयम् एव सौम्य पुष्पितकाननः पञ्चवटीदेशः।’ ‘नानाव्यालमृगायुताम्’ इति प्रथमम् एव विशेषणं सूचयति — अयं देशः रमणीयः एव न, अपितु सापायः अपि; अग्रिमे काण्डे यत् भविष्यति तस्य बीजम् अत्र एव निहितम्। अनन्तरं सः कार्यं लक्ष्मणे न्यस्यति — ‘सर्वतः दृष्टिः आर्यताम्, त्वं हि कानने निपुणः असि; कस्मिन् देशे नः आश्रमः सम्मतः भविष्यति?’ अत्र रामः स्वयं न निर्णयति, अपितु अनुजस्य कौशलं मानयति — एतत् एव भ्रातृसम्बन्धस्य माधुर्यम्। ततः सः त्रीणि लक्षणानि वदति — यत्र वैदेही त्वम् अहं च रमेमहि, यत्र जलाशयः संनिकृष्टः, यत्र च वनरामण्यकं जलरामण्यकं च सह वर्तेते, समित्पुष्पकुशोदकं च समीपे लभ्येत। ‘वनरामण्यकं जलरामण्यकं च’ इति द्वन्द्वेन दृश्यस्य द्वे अङ्गे — स्थलं जलं च — एकत्र योजिते। प्रथमं सीतायाः रतिः उक्ता, ततः जलम्, अन्ते च यज्ञसामग्री — गृहस्थस्य तापसस्य च द्वयी अपेक्षा एकत्र संगृहीता।

रामेण एवम् उक्तः लक्ष्मणः संयताञ्जलिः सन् सीतासमक्षं काकुत्स्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, त्वयि वर्षशतं स्थिते अपि अहं परवान् एव अस्मि; अतः स्वयम् एव रुचिरे देशे ‘क्रियताम्’ इति मां वद।’ ‘त्वयि वर्षशतं स्थिते’ इति अतिशयोक्त्या सः स्वस्य आज्ञाधीनताम् अनन्तकालिकीं करोति। ‘सीतासमक्षम्’ इति पदं सोद्देशम् — यत् वक्तव्यं तत् सः गोपनीयं न मन्यते, अपितु ज्येष्ठस्य आधिपत्यं सर्वेषां पुरतः स्वीकरोति। ‘परवान्’ इति एकेन पदेन लक्ष्मणस्य समग्रं चरित्रं व्यज्यते — स्वतन्त्रेच्छायाः सम्पूर्णः त्यागः। तेन वाक्येन महाद्युतिः रामः सुप्रीतः अभवत्, विमृशन् च सर्वगुणान्वितं देशं रोचयामास। ‘विमृशन्’ इति पदेन रामः तत्क्षणं न निर्णयति, अपितु विचार्य एव रोचयति इति दर्शितम्। ततः सः तं रुचिरं देशम् आश्रमकर्मणि आक्रम्य हस्तेन लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा सौमित्रिम् अब्रवीत् — हस्तग्रहणम् एव अत्र स्नेहस्य साक्षात् चिह्नम्, वचनात् पूर्वम् एव स्पर्शेन सम्मतिः प्रकाशिता।

रामस्य वर्णनं क्रमेण विस्तीर्यते — ‘अयं देशः समः श्रीमान् पुष्पितैः तरुभिः वृतः; अत्र रम्यम् आश्रमपदं यथावत् कर्तुम् अर्हसि।’ ‘समः’ इति पदेन भूमेः समता, ‘श्रीमान्’ इति शोभा, ‘पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः’ इति परिवेष्टनम् — त्रिभिः एव पदैः स्थानस्य समग्रं रूपम् उक्तम्। ततः सः दूरं दूरं दृष्टिं नयति — अदूरे आदित्यसंकाशैः सुरभिगन्धिभिः पद्मैः शोभिता रम्या पद्मिनी दृश्यते; भावितात्मना मुनिना अगस्त्येन यथाख्याता इयम् एव पुष्पितैः तरुभिः वृता रम्या गोदावरी। सा हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता, न अतिदूरे न च अतिसन्निकटे, मृगयूथैः निपीडिता — अत्र ‘नातिदूरे न चासन्ने’ इति पदेन तापसजीवनस्य उचितं मानं सूचितम्, यतः अतिदूरं जलं क्लेशाय, अतिसमीपं च मृगोपद्रवाय भवति। ‘यथाख्यातम् अगस्त्येन’ इति पदेन कविः मुनेः वचनस्य सत्यताम् एव प्रत्यक्षेण प्रमाणयति — यत् श्रुतम्, तत् एव दृष्टम्। अन्ते दृष्टिः ऊर्ध्वं गच्छति — मयूरनादिताः रम्याः प्रांशवः बहुकन्दराः गिरयः फुल्लैः तरुभिः आवृताः दृश्यन्ते। एवं जलं, पुष्पम्, पक्षी, मृगः, पर्वतः इति क्रमेण समग्रं दृश्यं चित्रितम्।

गिरीणां वर्णनं विस्तार्यते — देशे देशे सौवर्णैः राजतैः ताम्रैः शुभैः धातुभिः ते गवाक्षिताः इव भान्ति, परमभक्तिभिः चित्रिताः गजाः इव। उपमा अत्र द्विगुणा — गवाक्षयुक्ताः प्रासादाः इव, चित्रितलेखायुक्ताः गजाः इव च। ‘सौवर्णैः राजतैः ताम्रैः’ इति त्रिभिः धातुवर्णैः पर्वतानां चित्रितता वर्णिता; एते एव वर्णाः प्रासादस्य गवाक्षाणाम् अपि भवन्ति इति उपमायाः सङ्गतिः। ततः वृक्षाणां दीर्घा गणना — सालाः, तालाः, तमालाः, खर्जूराः, पनसाः, नीवाराः, तिनिशाः, पुन्नागाः, चूताः, अशोकाः, तिलकाः, केतकाः, चम्पकाः, स्यन्दनाः, चन्दनाः, नीपाः, पर्णासाः, लकुचाः, धवाः, अश्वकर्णाः, खदिराः, शमी, किंशुकाः, पाटलाः च; पुष्पगुल्मलतोपेतैः तैः तैः तरुभिः सर्वे गिरयः आवृताः। एषा नामावली केवला सूचिः न — प्रत्येकं वृक्षः काष्ठेन फलेन पुष्पेण वा तापसजीवनोपयोगी इति ज्ञेयम्। एतेषु केचन पुष्पप्रधानाः, केचन फलप्रधानाः, केचन च काष्ठप्रधानाः — एवं गणनायाम् अपि क्रमः विद्यते। अन्ते रामः निश्चयं वदति — ‘इदं पुण्यम्, इदं रम्यम्, इदं बहुमृगद्विजम्; हे सौमित्रे, एतेन पक्षिणा सार्धम् इह वत्स्यामः।’ जटायुः अत्र कुटुम्बस्य अङ्गम् एव गणितः इति ‘सार्धमेतेन पक्षिणा’ इति पदेन स्पष्टम्।

रामेण एवम् उक्तः परवीरहा सुमहाबलः लक्ष्मणः अचिरेण एव भ्रातुः आश्रमं चकार। पर्णशालायाः निर्माणं कविः शिल्पशास्त्रवत् क्रमेण वर्णयति — सा सुविपुला, संघातमृत्तिका (सङ्घातिता मृत्तिका यस्याः भित्तिषु), दीर्घैः मस्करैः (वेणुभिः) सुस्तम्भा, कृतवंशा, सुशोभना च। ततः शमीशाखाभिः आस्तीर्य दृढपाशैः अवपाशिता, कुशकाशशरपर्णैः सुपरिच्छादिता, समीकृततला च कृता। ‘अचिरेण’ इति पदेन कार्यस्य शीघ्रता सूचिता; महाबलः इति विशेषणेन च तस्य शरीरसामर्थ्यम्। अन्ते सः तां राघवस्य अर्थे प्रेक्षणीयम् अनुत्तमं निवासं चकार। ‘सुस्तम्भाम्’ ‘कृतवंशाम्’ इति पदाभ्यां वेणुनिर्मितः आधारः सूचितः। चत्वारः एव श्लोकाः, किन्तु तेषु भित्तिः, स्तम्भः, वंशः, छादनम्, बन्धनम्, तलम् इति गृहनिर्माणस्य सर्वे अवयवाः गणिताः। एतेन लक्ष्मणस्य केवलं भक्तिः न, अपितु कौशलम् अपि दर्शितम् — वने राजपुत्रः स्वहस्तेन गृहं रचयति इति एव वनवासस्य यथार्थं चित्रम्। द्वाविंशत्रयोविंशौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तौ वुल्गेटस्य एव विस्तारः।

निर्माणं समाप्य श्रीमान् लक्ष्मणः गोदावरीं नदीं गत्वा स्नात्वा पद्मानि आदाय सफलः पुनः आगतः — ‘सफलः’ इति पदं द्व्यर्थम्, फलानि गृहीतवान् इति कृतकार्यः च इति। पद्मानि गृहीत्वा आगमनं देवपूजायाः सिद्धतां सूचयति। ततः यथाविधि पुष्पबलिं शान्तिं च कृत्वा सः रामाय कृतम् आश्रमपदं दर्शयामास। गृहप्रवेशात् पूर्वं वास्तुशान्तिः इति गृह्यविधिः अत्र वनवासे अपि अनुसृतः — धर्मः देशकालाभ्यां न त्यज्यते इति भावः। रामः सीतया सह तं कृतं सौम्यम् आश्रमं दृष्ट्वा पर्णशालायां परमं हर्षम् आहारयत्। ‘हर्षम् आहारयत्’ इति प्रयोगः सूचयति — हर्षः स्वयम् एव न आगतः, अपितु रामेण आहृतः, यतः वनवासे हर्षः यत्नसाध्यः। ततः सुसंहृष्टः सः बाहुभ्यां लक्ष्मणं परिष्वज्य अतिस्निग्धं गाढं च वचनम् अब्रवीत्। आलिङ्गनम् एव अत्र पुरस्कारः, यतः वने अन्यत् किमपि दातुं नास्ति।

रामस्य वचनं त्रिभिः पदैः प्रवर्तते — ‘प्रीतः अस्मि; त्वया इदं महत् कर्म कृतम्, हे प्रभो। यत्निमित्तं ते प्रदेयं किमपि नास्ति, अतः मया परिष्वङ्गः एव कृतः।’ ततः परमं वचनम् — ‘भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च त्वया पुत्रेण मम धर्मात्मा पिता न संवृत्तः’ इति; अर्थात् त्वादृशे पुत्रे विद्यमाने दशरथः मृतः इति न वक्तव्यम्, सः त्वयि एव जीवति। त्रीणि विशेषणानि क्रमेण हृदयस्य, स्मृतेः, धर्मस्य च ज्ञानं सूचयन्ति। एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा लक्ष्मिवर्धनः राघवः तस्मिन् बहुफले देशे वशी सन् सुखं न्यवसत्। कञ्चित् कालं सः धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमानः स्वर्गलोके अमरः इव उषितवान् — ‘स्वर्गलोके यथामरः’ इति उपमया वनवासस्य दुःखं क्षणार्थं तिरोहितम्। किन्तु ‘कञ्चित्कालम्’ इति पदम् एव सूचयति — एषा शान्तिः चिरस्थायिनी न; अनन्तरं सप्तदशे सर्गे शूर्पणखायाः आगमनेन सा भज्यते।

గత సర్గ చివర జటాయువుతో కలిసి బయలుదేరిన రాముడు ఈ సర్గలో రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన పంచవటిని చేరుకుంటాడు. అక్కడ అతడు ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల సోదరుడు లక్ష్మణుని సంబోధించి అంటాడు — ‘ముని ఏ ప్రదేశాన్ని చెప్పాడో, చెప్పినట్లే అక్కడికి వచ్చాం; సౌమ్యా, పూచిన వనాలు గల పంచవటీ ప్రదేశం ఇదే.’ ‘రకరకాల క్రూరమృగాలతో నిండిన’ అనే మొదటి విశేషణమే సూచిస్తుంది — ఈ ప్రదేశం రమణీయమైనది మాత్రమే కాదు, ప్రమాదభరితమైనది కూడా; తర్వాతి భాగంలో జరగబోయేదానికి బీజం ఇక్కడే దాగి ఉంది. అనంతరం అతడు పనిని లక్ష్మణునికి అప్పగిస్తాడు — ‘అన్ని వైపులా చూడు, నీవు అడవిలో నేర్పరివి కదా; ఏ ప్రదేశంలో మన ఆశ్రమం తగినదిగా ఉంటుంది?’ ఇక్కడ రాముడు తానే నిర్ణయించడు, తమ్ముని నైపుణ్యాన్ని గౌరవిస్తాడు — ఇదే సోదర సంబంధపు మాధుర్యం. తరువాత అతడు మూడు లక్షణాలు చెబుతాడు — వైదేహీ, నీవూ, నేనూ ఆనందంగా ఉండగలిగేచోట, జలాశయం దగ్గరగా ఉండేచోట, వనరామణీయకమూ జలరామణీయకమూ కలిసి ఉండేచోట, సమిధలూ పూలూ దర్భలూ నీళ్ళూ దగ్గరలోనే లభించేచోట. ‘వనరామణీయకం, జలరామణీయకం’ అనే ద్వంద్వంతో దృశ్యపు రెండు అంగాలు — నేలా నీరూ — ఒకచోట జోడించబడ్డాయి. ముందు సీత ఆనందం చెప్పబడింది, తర్వాత నీరు, చివరికి యజ్ఞసామగ్రి — గృహస్థుని, తాపసుని రెండు రకాల అవసరాలూ ఒకచోట సంగ్రహించబడ్డాయి.

రాముడు ఇలా అనగా లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి సీత సమక్షంలో కాకుత్స్థునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, నీవు వంద సంవత్సరాలు ఉన్నా నేను పరాధీనుడనే; కాబట్టి నీవే స్వయంగా రుచికరమైన ప్రదేశంలో ‘ఇక్కడ కట్టు’ అని నాకు చెప్పు.’ ‘నీవు వంద సంవత్సరాలు ఉన్నా’ అనే అతిశయోక్తితో అతడు తన ఆజ్ఞాధీనతను అనంతకాలికం చేస్తాడు. ‘సీత సమక్షంలో’ అనే పదం ఉద్దేశపూర్వకమైనది — చెప్పవలసినదానిని అతడు రహస్యంగా భావించడు, అన్నగారి ఆధిపత్యాన్ని అందరి ఎదుటా అంగీకరిస్తాడు. ‘పరవాన్’ (పరాధీనుడు) అనే ఒక్క పదంతో లక్ష్మణుని సమగ్ర చరిత్ర వ్యక్తమవుతుంది — స్వతంత్రేచ్ఛను సంపూర్ణంగా త్యజించడం. ఆ మాటతో మహాకాంతిమంతుడైన రాముడు ఎంతో సంతోషించాడు, ఆలోచించి సర్వగుణాలతో కూడిన ప్రదేశాన్ని ఎంచుకున్నాడు. ‘ఆలోచించి’ అనే పదంతో రాముడు వెంటనే నిర్ణయించడని, ఆలోచించిన తర్వాతనే ఎంచుకుంటాడని చూపబడింది. తరువాత అతడు ఆ రుచికరమైన ప్రదేశంలో ఆశ్రమ నిర్మాణం కోసం అడుగుపెట్టి, తన చేతితో లక్ష్మణుని చేయి పట్టుకొని సౌమిత్రితో అన్నాడు — చేయి పట్టుకోవడమే ఇక్కడ స్నేహానికి ప్రత్యక్ష చిహ్నం, మాటకు ముందే స్పర్శతో సమ్మతి ప్రకటించబడింది.

రాముని వర్ణన క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — ‘ఈ ప్రదేశం సమతలమైనది, శోభాయమానమైనది, పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడినది; ఇక్కడ రమ్యమైన ఆశ్రమపదాన్ని యథావిధిగా నిర్మించు.’ ‘సమతలం’ అనే పదంతో నేల సమతా, ‘శోభాయమానం’ అనే పదంతో శోభా, ‘పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడినది’ అనే పదంతో పరివేష్టనమూ — మూడు పదాలలోనే స్థానపు సమగ్ర రూపం చెప్పబడింది. తరువాత అతడు దూరదూరంగా దృష్టి సారిస్తాడు — దగ్గరలోనే సూర్యునిలా ప్రకాశించే, సుగంధభరితమైన పద్మాలతో శోభిల్లే రమ్యమైన పద్మసరస్సు కనిపిస్తోంది; ఆత్మనిష్ఠుడైన అగస్త్యముని చెప్పినట్లే, పూచిన చెట్లతో చుట్టుముట్టబడిన రమ్యమైన గోదావరి ఇదే. అది హంసలతో కారండవాలతో నిండి, చక్రవాకాలతో శోభిస్తూ, మరీ దూరంగానూ లేదు మరీ దగ్గరగానూ లేదు, మృగయూథాలతో కిక్కిరిసి ఉంది — ఇక్కడ ‘మరీ దూరంగానూ కాదు, మరీ దగ్గరగానూ కాదు’ అనే పదంతో తాపస జీవితానికి తగిన కొలత సూచించబడింది, ఎందుకంటే మరీ దూరమైన నీరు శ్రమకూ, మరీ దగ్గరైనది మృగాల ఉపద్రవానికీ కారణమవుతుంది. ‘అగస్త్యుడు చెప్పినట్లే’ అనే పదంతో కవి ముని మాట సత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా నిరూపిస్తాడు — ఏది విన్నామో అదే చూశాం. చివరికి దృష్టి పైకి వెళ్తుంది — నెమళ్ళ కేకలతో మారుమోగే, రమ్యమైన, ఎత్తైన, అనేక గుహలు గల పర్వతాలు వికసించిన చెట్లతో కప్పబడి కనిపిస్తున్నాయి. ఇలా నీరు, పువ్వు, పక్షి, మృగం, పర్వతం అనే క్రమంలో సమగ్ర దృశ్యం చిత్రించబడింది.

పర్వతాల వర్ణన విస్తరిస్తుంది — చోటుచోటునా బంగారు, వెండి, రాగి రంగుల శుభమైన ధాతువులతో అవి కిటికీలు గల భవనాల్లా, చక్కని చిత్రరేఖలతో అలంకరించిన ఏనుగుల్లా కనిపిస్తున్నాయి. ఇక్కడ ఉపమ రెండింతలు — గవాక్షాలు గల ప్రాసాదాల్లా, చిత్రరేఖలు గల ఏనుగుల్లా. ‘బంగారు, వెండి, రాగి’ అనే మూడు ధాతువర్ణాలతో పర్వతాల చిత్రత వర్ణించబడింది; ఇవే రంగులు ప్రాసాదపు గవాక్షాలకు కూడా ఉంటాయనేది ఉపమకు సంగతి. తరువాత వృక్షాల దీర్ఘగణన — సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లు, తమాలాలు, ఖర్జూరాలు, పనసలు, నీవారాలు, తినిశాలు, పున్నాగాలు, మామిడిచెట్లు, అశోకాలు, తిలకాలు, మొగలి పొదలు, సంపెంగలు, స్యందనాలు, చందనాలు, కడిమిచెట్లు, పర్ణాసాలు, లకుచాలు, ధవవృక్షాలు, అశ్వకర్ణాలు, చండ్రచెట్లు, జమ్మి, మోదుగులు, పాటలాలు; పూలపొదలతో తీగలతో కూడిన ఆయా వృక్షాలతో పర్వతాలన్నీ కప్పబడి ఉన్నాయి. ఈ నామావళి కేవలం జాబితా కాదు — ప్రతి వృక్షమూ కలపతోనో పండుతోనో పువ్వుతోనో తాపస జీవితానికి ఉపయోగపడేదని తెలుసుకోవాలి. వీటిలో కొన్ని పూలకు ప్రధానమైనవి, కొన్ని పండ్లకు, కొన్ని కలపకు — ఇలా గణనలో కూడా ఒక క్రమం ఉంది. చివరికి రాముడు నిశ్చయాన్ని చెబుతాడు — ‘ఇది పుణ్యమైనది, ఇది రమ్యమైనది, ఇది అనేక మృగపక్షులు గలది; సౌమిత్రీ, ఈ పక్షితో కలిసి ఇక్కడే నివసిద్దాం.’ జటాయువు ఇక్కడ కుటుంబంలో భాగంగానే లెక్కించబడ్డాడని ‘ఈ పక్షితో కలిసి’ అనే పదంతో స్పష్టమవుతుంది.

రాముడు ఇలా అనగా శత్రువీరులను సంహరించే మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు అతిత్వరలోనే అన్నగారి కోసం ఆశ్రమాన్ని నిర్మించాడు. కవి పర్ణశాల నిర్మాణాన్ని శిల్పశాస్త్రంలా క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — అది మిక్కిలి విశాలమైనది, గోడలకు గట్టిగా కూర్చిన మట్టి గలది, పొడవైన మస్కరాలతో (వెదుళ్ళతో) చక్కని స్తంభాలు గలది, వెదురు దూలాలు గలది, మిక్కిలి శోభాయమానమైనది. తరువాత జమ్మికొమ్మలు పరచి, గట్టి కట్లతో బిగించి, దర్భలతో, రెల్లుగడ్డితో, శరగడ్డితో, ఆకులతో చక్కగా కప్పబడి, నేల సమతలంగా చేయబడింది. ‘అతిత్వరలోనే’ అనే పదంతో పని వేగం సూచించబడింది; ‘మహాబలుడు’ అనే విశేషణంతో అతని శరీరసామర్థ్యం. చివరికి అతడు దానిని రాఘవుని కోసం చూడదగిన, సాటిలేని నివాసంగా తీర్చిదిద్దాడు. ‘చక్కని స్తంభాలు గలది’, ‘వెదురు దూలాలు గలది’ అనే పదాలతో వెదురుతో నిర్మించిన ఆధారం సూచించబడింది. నాలుగే శ్లోకాలు, కానీ వాటిలో గోడ, స్తంభం, దూలం, కప్పు, కట్టు, నేల అనే గృహనిర్మాణపు అవయవాలన్నీ లెక్కించబడ్డాయి. దీనితో లక్ష్మణుని భక్తి మాత్రమే కాదు, నైపుణ్యం కూడా చూపబడింది — వనంలో రాజకుమారుడు తన చేతులతో ఇల్లు కడతాడనేదే వనవాసపు యథార్థ చిత్రం. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) విస్తరణే.

నిర్మాణం పూర్తిచేసి శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు గోదావరీ నదికి వెళ్ళి స్నానం చేసి, పద్మాలను తీసుకొని ‘సఫలుడై’ తిరిగి వచ్చాడు — ‘సఫలుడు’ అనే పదానికి రెండు అర్థాలు: పండ్లు తీసుకున్నవాడు అని, కార్యం సాధించినవాడు అని. పద్మాలు తీసుకొని రావడం దేవపూజకు సిద్ధతను సూచిస్తుంది. తరువాత యథావిధిగా పుష్పబలినీ శాంతికర్మనూ చేసి అతడు తాను నిర్మించిన ఆశ్రమపదాన్ని రామునికి చూపించాడు. గృహప్రవేశానికి ముందు వాస్తుశాంతి అనే గృహ్యవిధి ఇక్కడ వనవాసంలో కూడా అనుసరించబడింది — దేశకాలాల వల్ల ధర్మం విడువబడదని భావం. రాముడు సీతతో కలిసి నిర్మించబడిన ఆ సౌమ్యమైన ఆశ్రమాన్ని చూసి పర్ణశాలలో పరమహర్షాన్ని పొందాడు. ‘హర్షమాహారయత్’ (హర్షాన్ని తెచ్చుకున్నాడు) అనే ప్రయోగం సూచిస్తుంది — హర్షం తనంతట తానే రాలేదు, రాముడే దానిని తెచ్చుకున్నాడు, ఎందుకంటే వనవాసంలో హర్షం ప్రయత్నంతో సాధించవలసినది. తరువాత ఎంతో సంతోషించిన అతడు చేతులతో లక్ష్మణుని కౌగిలించుకొని అత్యంత స్నేహార్ద్రమైన, గాఢమైన మాట అన్నాడు. కౌగిలింతే ఇక్కడ బహుమానం, ఎందుకంటే వనంలో ఇవ్వడానికి వేరే ఏమీ లేదు.

రాముని మాట మూడు అంశాలతో సాగుతుంది — ‘సంతోషించాను; ప్రభూ, నీవు ఈ గొప్ప పని చేశావు. దీనికి బదులుగా నీకు ఇవ్వదగినది ఏదీ లేదు, అందుకే నేను కౌగిలింత మాత్రమే ఇచ్చాను.’ తరువాత పరమమైన మాట — ‘భావజ్ఞుడవూ కృతజ్ఞుడవూ ధర్మజ్ఞుడవూ అయిన నీవంటి పుత్రుని వల్ల ధర్మాత్ముడైన నా తండ్రి మరణించలేదు’; అంటే నీవంటి పుత్రుడు ఉండగా దశరథుడు మరణించాడని చెప్పకూడదు, ఆయన నీలోనే జీవిస్తున్నాడు. మూడు విశేషణాలూ క్రమంగా హృదయానికీ, జ్ఞాపకానికీ, ధర్మానికీ సంబంధించిన జ్ఞానాన్ని సూచిస్తాయి. లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, శోభను పెంచే రాఘవుడు అనేక ఫలాలు గల ఆ ప్రదేశంలో ఇంద్రియనిగ్రహంతో సుఖంగా నివసించాడు. కొంతకాలం ఆ ధర్మాత్ముడు సీతా లక్ష్మణులు సేవిస్తుండగా స్వర్గలోకంలో దేవునిలా నివసించాడు — ‘స్వర్గలోకంలో దేవునిలా’ అనే ఉపమతో వనవాసపు దుఃఖం క్షణకాలం మరుగుపడింది. కానీ ‘కొంతకాలం’ అనే పదమే సూచిస్తుంది — ఈ శాంతి చిరకాలం నిలవదు; తర్వాత పదిహేడవ సర్గలో శూర్పణఖ రాకతో అది భంగమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ஜடாயுவுடன் புறப்பட்ட ராமன் இந்தச் சர்க்கத்தில் பலவகைக் கொடிய விலங்குகளும் மான்களும் நிறைந்த பஞ்சவடியை அடைகிறான். அங்கே அவன் ஒளிமிக்க தம்பி லக்ஷ்மணனை விளித்துச் சொல்கிறான்: ‘முனிவர் சொன்ன இடத்துக்கு, அவர் சுட்டிக்காட்டியபடியே வந்துவிட்டோம்; சௌம்யனே, பூத்துக் குலுங்கும் காடுடைய பஞ்சவடிப் பகுதி இதுவே.’ ‘பலவகைக் கொடிய விலங்குகளும் மான்களும் நிறைந்த’ என்ற முதல் அடைமொழியே சுட்டுகிறது — இந்த இடம் இனியது மட்டுமன்று, அபாயமும் உடையது; காண்டத்தில் அடுத்து நிகழவிருப்பதன் வித்து இங்கேயே பொதிந்துள்ளது. அதன் பின் அவன் வேலையை லக்ஷ்மணனிடம் ஒப்படைக்கிறான்: ‘எல்லாப் பக்கங்களிலும் பார்வையைச் செலுத்து; நீ காட்டில் திறமையானவன்; எந்த இடத்தில் நம் ஆசிரமம் பொருத்தமாக இருக்கும்?’ இங்கே ராமன் தானே முடிவு செய்யவில்லை; தம்பியின் திறமையை மதிக்கிறான் — இதுவே சகோதர உறவின் இனிமை. பிறகு அவன் மூன்று அடையாளங்களைச் சொல்கிறான் — வைதேகியும் நீயும் நானும் மகிழ்ந்திருக்கக்கூடிய இடம், நீர்நிலை அருகில் இருக்கும் இடம், காட்டின் இனிமையும் நீரின் இனிமையும் ஒருங்கே அமைந்து, சமித்தும் பூக்களும் தர்ப்பையும் நீரும் அருகிலேயே கிடைக்கும் இடம். ‘காட்டின் இனிமையும் நீரின் இனிமையும்’ என்ற இணையால் காட்சியின் இரண்டு உறுப்புகள் — நிலமும் நீரும் — ஒன்றாக இணைக்கப்படுகின்றன. முதலில் சீதையின் மகிழ்ச்சி சொல்லப்படுகிறது, பிறகு நீர், இறுதியில் வேள்விப் பொருட்கள் — இல்லறத்தானின் தேவையும் தவசியின் தேவையும் ஆகிய இரண்டும் ஒன்றாகத் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன.

ராமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட லக்ஷ்மணன் கைகூப்பியவாறு சீதையின் முன்னிலையில் காகுத்ஸ்தனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘காகுத்ஸ்தா, நீ நூறு ஆண்டுகள் இருந்தாலும் நான் உனக்குக் கட்டுப்பட்டவனே; ஆகவே நீயே ஓர் அழகிய இடத்தில் ‘இங்கே அமை’ என்று எனக்குச் சொல்.’ ‘நீ நூறு ஆண்டுகள் இருந்தாலும்’ என்ற உயர்வு நவிற்சியால் அவன் தன் கட்டுப்பாட்டை எல்லையற்ற காலத்துக்குரியதாக்குகிறான். ‘சீதையின் முன்னிலையில்’ என்ற சொல் நோக்கமுடையது — சொல்ல வேண்டியதை அவன் மறைக்க வேண்டியதாகக் கருதவில்லை; தமையனின் தலைமையை அனைவர் முன்னிலையிலும் ஏற்றுக்கொள்கிறான். ‘கட்டுப்பட்டவன்’ என்ற ஒரே சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் முழு இயல்பும் வெளிப்படுகிறது — தன் விருப்பத்தை முழுமையாகத் துறத்தல். அந்தச் சொல்லால் பேரொளி மிக்க ராமன் மிகவும் மகிழ்ந்தான்; சிந்தித்து, எல்லாச் சிறப்புகளும் கொண்ட ஓர் இடத்தைத் தேர்ந்தெடுத்தான். ‘சிந்தித்து’ என்ற சொல்லால், ராமன் உடனே முடிவு செய்யவில்லை, ஆராய்ந்த பின்னரே தேர்ந்தெடுத்தான் என்று காட்டப்படுகிறது. பிறகு அவன் ஆசிரமம் அமைப்பதற்காக அந்த அழகிய இடத்தில் அடியெடுத்து வைத்து, தன் கையால் லக்ஷ்மணனின் கையைப் பற்றிக்கொண்டு சௌமித்ரியிடம் சொன்னான் — கையைப் பற்றுவதே இங்கே அன்பின் நேரடி அடையாளம்; சொல்லுக்கு முன்பே தொடுதலால் ஒப்புதல் வெளிப்படுத்தப்பட்டது.

ராமனின் வருணனை படிப்படியாக விரிகிறது: ‘இந்த இடம் சமதளமானது, அழகுடையது, பூத்த மரங்களால் சூழப்பட்டது; இங்கே இனிய ஆசிரமத்தை முறைப்படி அமைக்க வேண்டும்.’ ‘சமதளமானது’ என்ற சொல்லால் நிலத்தின் சமநிலையும், ‘அழகுடையது’ என்பதால் பொலிவும், ‘பூத்த மரங்களால் சூழப்பட்டது’ என்பதால் சுற்றுச்சூழலும் — மூன்றே சொற்களில் இடத்தின் முழு வடிவமும் சொல்லப்படுகிறது. பிறகு அவன் தொலைவு தொலைவாகப் பார்வையைச் செலுத்துகிறான் — அருகில் சூரியனைப் போன்ற, நறுமணம் கமழும் தாமரைகளால் அழகுபெற்ற இனிய தாமரைக் குளம் தெரிகிறது; தூய உள்ளம் உடைய அகஸ்திய முனிவர் சொன்னபடியே, பூத்த மரங்களால் சூழப்பட்ட இனிய கோதாவரி இதுவே. அது அன்னங்களாலும் காரண்டவங்களாலும் நிறைந்து, சக்கரவாகங்களால் அழகுபெற்று, அதிகத் தொலைவிலும் இல்லாமல் மிக அருகிலும் இல்லாமல், மான் கூட்டங்கள் நீர் பருக நெருங்குவதாக இருக்கிறது — இங்கே ‘அதிகத் தொலைவிலும் இல்லை, மிக அருகிலும் இல்லை’ என்ற சொல்லால் தவ வாழ்க்கைக்கு ஏற்ற அளவு சுட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் நீர் மிகத் தொலைவில் இருந்தால் துன்பம், மிக அருகில் இருந்தால் மான்களின் தொல்லை. ‘அகஸ்தியர் சொன்னபடியே’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் முனிவரின் சொல்லின் உண்மையை நேரில் கண்டதால் உறுதிப்படுத்துகிறார் — கேட்டதே காணப்பட்டது. இறுதியில் பார்வை மேலே செல்கிறது — மயில்களின் அகவல் ஒலிக்கும், இனிய, உயர்ந்த, பல குகைகள் உடைய மலைகள் மலர்ந்த மரங்களால் மூடப்பட்டுத் தெரிகின்றன. இவ்வாறு நீர், மலர், பறவை, விலங்கு, மலை என்று வரிசையாக முழுக் காட்சியும் ஓவியமாக்கப்படுகிறது.

மலைகளின் வருணனை விரிக்கப்படுகிறது — இடத்துக்கு இடம் பொன், வெள்ளி, செம்பு நிறமுடைய அழகிய தாதுக்களால் அவை சாளரங்கள் உடையவை போல ஒளிர்கின்றன; மிகுந்த அலங்கார வேலைப்பாடுகளால் வண்ணம் தீட்டப்பட்ட யானைகளைப் போல் இருக்கின்றன. இங்கே உவமை இருமடங்கானது — சாளரங்கள் உடைய மாளிகைகளைப் போலவும், வண்ணக் கோடுகள் தீட்டப்பட்ட யானைகளைப் போலவும். ‘பொன், வெள்ளி, செம்பு’ என்ற மூன்று தாது வண்ணங்களால் மலைகளின் வண்ணச் சித்திரம் வருணிக்கப்படுகிறது; இதே வண்ணங்கள் மாளிகையின் சாளரங்களுக்கும் உண்டு என்பதே உவமையின் பொருத்தம். பிறகு மரங்களின் நீண்ட கணக்கு — சால மரங்கள், பனைகள், தமாலங்கள், பேரீச்சைகள், பலாக்கள், நீவாரங்கள், திநிசங்கள், புன்னைகள், மாமரங்கள், அசோகங்கள், திலகங்கள், தாழைகள், சண்பகங்கள், ஸ்யந்தனங்கள், சந்தனங்கள், கடம்பங்கள், பர்ணாசங்கள், லகுசங்கள், தவங்கள், அசுவகர்ணங்கள், கருங்காலிகள், வன்னி, முருக்கு, பாதிரி; பூப்புதர்களும் கொடிகளும் படர்ந்த அந்தந்த மரங்களால் மலைகள் அனைத்தும் மூடப்பட்டிருக்கின்றன. இந்தப் பெயர்ப்பட்டியல் வெறும் பட்டியல் அன்று — ஒவ்வொரு மரமும் மரத்தாலோ கனியாலோ பூவாலோ தவ வாழ்க்கைக்குப் பயன்படுவது என்று அறிய வேண்டும். இவற்றில் சில பூக்களுக்காகச் சிறந்தவை, சில கனிகளுக்காக, சில மரத்துக்காக — இவ்வாறு கணக்கிலும் ஒரு வரிசை உள்ளது. இறுதியில் ராமன் முடிவைச் சொல்கிறான்: ‘இது புனிதமானது, இது இனியது, இது மான்களும் பறவைகளும் நிறைந்தது; சௌமித்ரியே, இந்தப் பறவையுடன் சேர்ந்து நாம் இங்கே வசிப்போம்.’ ‘இந்தப் பறவையுடன் சேர்ந்து’ என்ற சொல்லால் ஜடாயு இங்கே குடும்பத்தின் ஓர் உறுப்பாகவே கணக்கிடப்படுகிறான் என்பது தெளிவாகிறது.

ராமனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, பகை வீரர்களைக் கொல்லும், மிகுந்த வலிமையுடைய லக்ஷ்மணன் விரைவிலேயே தமையனுக்கு ஆசிரமத்தை அமைத்தான். இலைக்குடிலின் அமைப்பைக் கவிஞர் சிற்ப சாஸ்திரம் போல வரிசையாக வருணிக்கிறார் — அது மிக விசாலமானது, சுவர்களில் மண் அழுத்திப் பூசப்பட்டது, நீண்ட மூங்கில்களால் உறுதியான தூண்கள் உடையது, மூங்கில் உத்தரங்கள் அமைக்கப்பட்டது, மிக அழகானது. பிறகு வன்னிக் கிளைகளால் பரப்பி, உறுதியான கயிறுகளால் கட்டப்பட்டு, தர்ப்பை, நாணல், கோரை, இலைகள் ஆகியவற்றால் நன்கு வேயப்பட்டு, தரை சமன் செய்யப்பட்டது. ‘விரைவிலேயே’ என்ற சொல்லால் வேலையின் விரைவும், ‘மிகுந்த வலிமையுடையவன்’ என்ற அடைமொழியால் அவனுடைய உடல் வலிமையும் சுட்டப்படுகின்றன. இறுதியில் அவன் ராகவனுக்காகக் காணத்தக்க, ஒப்பற்ற இருப்பிடத்தை அமைத்தான். ‘உறுதியான தூண்கள் உடையது’, ‘மூங்கில் உத்தரங்கள் அமைக்கப்பட்டது’ என்ற சொற்களால் மூங்கிலால் ஆன அடித்தளம் சுட்டப்படுகிறது. நான்கே சுலோகங்கள்; ஆனால் அவற்றில் சுவர், தூண், உத்தரம், கூரை, கட்டு, தரை என்று வீடு கட்டுவதன் எல்லா உறுப்புகளும் எண்ணப்பட்டுள்ளன. இதனால் லக்ஷ்மணனின் பக்தி மட்டுமன்று, திறமையும் காட்டப்படுகிறது — காட்டில் அரசகுமாரன் தன் கையால் வீடு கட்டுகிறான் என்பதே வனவாசத்தின் உண்மையான சித்திரம். இருபத்திரண்டு, இருபத்து மூன்றாம் சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவை வல்கேட் பாடத்தின் விரிவே.

கட்டி முடித்த பின், திருமிகு லக்ஷ்மணன் கோதாவரி நதிக்குச் சென்று நீராடித் தாமரைகளை எடுத்துக்கொண்டு ‘ஸஃபலனாக’ மீண்டும் வந்தான் — ‘ஸஃபல:’ என்ற சொல் இருபொருள் உடையது: கனிகளை எடுத்துக்கொண்டு வந்தவன் என்றும், காரியத்தை நிறைவேற்றியவன் என்றும். தாமரைகளை எடுத்துக்கொண்டு வருவது தெய்வ வழிபாட்டுக்கான ஆயத்தத்தைச் சுட்டுகிறது. பிறகு முறைப்படி பூப்பலியும் சாந்திச் சடங்கும் செய்து, அவன் தான் அமைத்த ஆசிரமத்தை ராமனுக்குக் காட்டினான். புதுமனை புகுவதற்கு முன் வாஸ்து சாந்தி என்ற இல்லற விதி இங்கே வனவாசத்திலும் பின்பற்றப்பட்டது — இடத்தாலும் காலத்தாலும் தர்மம் கைவிடப்படுவதில்லை என்பது கருத்து. ராமன் சீதையுடன் அமைக்கப்பட்ட அந்த அழகிய ஆசிரமத்தைக் கண்டு இலைக்குடிலில் பெருமகிழ்ச்சியை வரவழைத்துக்கொண்டான். ‘மகிழ்ச்சியை வரவழைத்துக்கொண்டான்’ என்ற சொல்லாட்சி சுட்டுகிறது — மகிழ்ச்சி தானே வரவில்லை, ராமனால் கொணரப்பட்டது; ஏனெனில் வனவாசத்தில் மகிழ்ச்சி முயற்சியால் அடைய வேண்டியது. பிறகு மிக மகிழ்ந்த அவன் இரு கைகளாலும் லக்ஷ்மணனைத் தழுவிக்கொண்டு மிகுந்த அன்பு கனிந்த, ஆழ்ந்த சொல்லைச் சொன்னான். தழுவுதலே இங்கே பரிசு; ஏனெனில் காட்டில் கொடுப்பதற்கு வேறெதுவும் இல்லை.

ராமனின் சொல் மூன்று படிகளில் செல்கிறது: ‘மகிழ்கிறேன்; தலைவனே, நீ இந்தப் பெரிய காரியத்தைச் செய்திருக்கிறாய். அதற்காக உனக்குக் கொடுக்க என்னிடம் எதுவும் இல்லை; ஆகவே தழுவுதலை மட்டுமே செய்தேன்.’ பிறகு மிக உயர்ந்த சொல்: ‘உள்ளத்தை அறிபவனும், நன்றி அறிபவனும், தர்மம் அறிபவனுமான உன்னை மகனாகக் கொண்டிருப்பதால், தர்மாத்மாவான என் தந்தை இறந்துவிடவில்லை’; அதாவது உன்னைப் போன்ற மகன் இருக்கும்போது தசரதன் இறந்தான் என்று சொல்லலாகாது; அவர் உன்னிடமே வாழ்கிறார். மூன்று அடைமொழிகளும் வரிசையாக இதயத்தின், நினைவின், தர்மத்தின் அறிவைச் சுட்டுகின்றன. இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் சொல்லிவிட்டு, திருவை வளர்க்கும் ராகவன் கனிகள் மிகுந்த அந்த இடத்தில் தன்னடக்கத்துடன் இனிதாக வாழ்ந்தான். சீதையும் லக்ஷ்மணனும் உடனிருந்து பணிவிடை செய்ய, தர்மாத்மாவான அவன் சுவர்க்க உலகில் ஒரு தேவனைப் போலச் சில காலம் வாழ்ந்தான் — ‘சுவர்க்க உலகில் தேவனைப் போல’ என்ற உவமையால் வனவாசத்தின் துயரம் சற்று நேரம் மறைகிறது. ஆனால் ‘சில காலம்’ என்ற சொல்லே சுட்டுகிறது — இந்த அமைதி நீடிப்பதல்ல; பின்னர் பதினேழாம் சர்க்கத்தில் சூர்ப்பணகையின் வருகையால் அது உடைகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ಹೊರಟ ರಾಮನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮುನಿಗಳು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದರೋ ಅದನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದಂತೆಯೇ ತಲುಪಿದ್ದೇವೆ; ಸೌಮ್ಯ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಪಂಚವಟೀಪ್ರದೇಶ ಇದೇ.’ ‘ನಾನಾವ್ಯಾಲಮೃಗಾಯುತಾಮ್’ (ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ವಿಶೇಷಣವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಪ್ರದೇಶ ರಮಣೀಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಪಾಯಕಾರಿಯೂ ಹೌದು; ಮುಂದೆ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಏನು ನಡೆಯಲಿದೆಯೋ ಅದರ ಬೀಜ ಇಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಕೆಲಸವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುತ್ತಲೂ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸು, ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ; ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮ ಸಮುಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸೋದರಸಂಬಂಧದ ಮಾಧುರ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ, ನೀನು, ನಾನು ಆನಂದದಿಂದಿರಬಹುದೋ, ಎಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ನೀರಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆಯೋ, ಸಮಿತ್ತು-ಹೂವು-ದರ್ಭೆ-ನೀರು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಸ್ಥಳ. ‘ವನರಾಮಣ್ಯಕಂ ಜಲರಾಮಣ್ಯಕಂ ಚ’ (ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ ನೀರಿನ ರಮಣೀಯತೆಯೂ) ಎಂಬ ಜೋಡಿಯಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಎರಡು ಅಂಗಗಳನ್ನು — ನೆಲ ಮತ್ತು ನೀರು — ಒಂದೆಡೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅನಂತರ ನೀರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿ — ಗೃಹಸ್ಥನ ಮತ್ತು ತಾಪಸನ ಎರಡೂ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ನೀನು ನೂರು ವರ್ಷ ಇದ್ದರೂ ನಾನು ನಿನ್ನ ಅಧೀನನೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನಿನಗೆ ರುಚಿಸುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡು’ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ‘ತ್ವಯಿ ವರ್ಷಶತಂ ಸ್ಥಿತೇ’ (ನೀನು ನೂರು ವರ್ಷ ಇದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಅನಂತಕಾಲದ್ದನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸೀತಾಸಮಕ್ಷಮ್’ (ಸೀತೆಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ — ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಅವನು ಗುಟ್ಟೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಣ್ಣನ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರವಾನ್’ (ಅಧೀನ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಮಗ್ರ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೂ ವ್ಯಂಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸ್ವತಂತ್ರ ಇಚ್ಛೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗ. ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತನಾದನು, ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ ಸರ್ವಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆರಿಸಿದನು. ‘ವಿಮೃಶನ್’ (ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಆರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಆ ಸುಂದರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ಕೈಹಿಡಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿಹ್ನೆ, ಮಾತಿಗೂ ಮೊದಲೇ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

ರಾಮನ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ‘ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸಮಃ’ (ಸಮತಟ್ಟಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೆಲದ ಸಮತೆ, ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ (ಶೋಭಾಯಮಾನ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೊಬಗು, ‘ಪುಷ್ಪಿತೈಸ್ತರುಭಿರ್ವೃತಃ’ (ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸುತ್ತಣ ಆವರಣ — ಮೂರೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳದ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದೂರ ದೂರಕ್ಕೆ ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಸುಗಂಧಭರಿತ ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಮ್ಯವಾದ ತಾವರೆಕೊಳ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಮ್ಯವಾದ ಗೋದಾವರಿ ಇದೇ. ಅದು ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ತೀರ ಸಮೀಪವೂ ಅಲ್ಲ, ಮೃಗಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾತಿದೂರೇ ನ ಚಾಸನ್ನೇ’ (ಹೆಚ್ಚು ದೂರವೂ ಅಲ್ಲ, ತೀರ ಸಮೀಪವೂ ಅಲ್ಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಪಸಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ಅಳತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತೀರ ದೂರದ ನೀರು ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೂ, ತೀರ ಸಮೀಪದ ನೀರು ಮೃಗಗಳ ಉಪದ್ರವಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಯಥಾಖ್ಯಾತಮ್ ಅಗಸ್ತ್ಯೇನ’ (ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇಳಿದ್ದೇ ಕಂಡದ್ದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ನವಿಲುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಮೊಳಗುವ, ರಮ್ಯವಾದ, ಎತ್ತರದ, ಅನೇಕ ಗುಹೆಗಳುಳ್ಳ, ಅರಳಿದ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನೀರು, ಹೂವು, ಪಕ್ಷಿ, ಮೃಗ, ಪರ್ವತ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬೆಟ್ಟಗಳ ವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ ಶುಭವಾದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಅವು ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳವುಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆನೆಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ ಇಮ್ಮಡಿ — ಕಿಟಕಿಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಸಾದಗಳಂತೆ, ಚಿತ್ರರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ಆನೆಗಳಂತೆ. ‘ಸೌವರ್ಣೈಃ ರಾಜತೈಃ ತಾಮ್ರೈಃ’ (ಚಿನ್ನದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ತಾಮ್ರದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಧಾತುವರ್ಣಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಗಳ ಚಿತ್ರಿತತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ವರ್ಣಗಳು ಪ್ರಾಸಾದದ ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ. ಅನಂತರ ಮರಗಳ ದೀರ್ಘ ಎಣಿಕೆ — ಸಾಲ, ತಾಳೆ, ತಮಾಲ, ಖರ್ಜೂರ, ಹಲಸು, ನೀವಾರ, ತಿನಿಶ, ಪುನ್ನಾಗ, ಮಾವು, ಅಶೋಕ, ತಿಲಕ, ಕೇದಗೆ, ಸಂಪಿಗೆ, ಸ್ಯಂದನ, ಶ್ರೀಗಂಧ, ಕದಂಬ, ಪರ್ಣಾಸ, ಲಕುಚ, ಧವ, ಅಶ್ವಕರ್ಣ, ಖದಿರ (ಕಗ್ಗಲಿ), ಶಮೀ (ಬನ್ನಿ), ಕಿಂಶುಕ (ಮುತ್ತುಗ), ಪಾಟಲ; ಹೂವಿನ ಪೊದೆ-ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಯಾ ಮರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಆವೃತವಾಗಿವೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಸೂಚಿಯಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮರವೂ ಮರದಿಂದಲೋ ಹಣ್ಣಿನಿಂದಲೋ ಹೂವಿನಿಂದಲೋ ತಾಪಸಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೂವುಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ಹಣ್ಣುಪ್ರಧಾನ, ಕೆಲವು ಮರ(ಕಟ್ಟಿಗೆ)ಪ್ರಧಾನ — ಹೀಗೆ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇದು ಪವಿತ್ರ, ಇದು ರಮ್ಯ, ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳಿವೆ; ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಅಂಗವೆಂದೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ‘ಸಾರ್ಧಮೇತೇನ ಪಕ್ಷಿಣಾ’ (ಈ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ.

ರಾಮನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮಹಾಬಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೂಡಲೇ ಅಣ್ಣನಿಗಾಗಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಕವಿ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಬಹು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಅದರ ಗೋಡೆಗಳು ಒತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದ ಮಣ್ಣಿನವು, ಉದ್ದನೆಯ ಬಿದಿರುಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಬಿದಿರಿನ ತೊಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಸುಂದರವಾದದ್ದು. ಅನಂತರ ಬನ್ನಿಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಬಿಗಿದು, ದರ್ಭೆ, ಕಾಶ, ಶರ (ಜೊಂಡು) ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊದಿಸಿ, ನೆಲವನ್ನು ಸಮತಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ‘ಅಚಿರೇಣ’ (ಕೂಡಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಶೀಘ್ರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಹಾಬಲಃ’ (ಮಹಾಬಲಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ದೇಹಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ, ಅನುತ್ತಮವಾದ ನಿವಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ‘ಸುಸ್ತಂಭಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾದ ಕಂಬಗಳುಳ್ಳದ್ದು), ‘ಕೃತವಂಶಾಮ್’ (ಬಿದಿರಿನ ತೊಲೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಬಿದಿರಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆಧಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಡೆ, ಕಂಬ, ತೊಲೆ, ಹೊದಿಕೆ, ಕಟ್ಟು, ನೆಲ — ಮನೆಕಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಕೌಶಲವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮನೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವನವಾಸದ ಯಥಾರ್ಥ ಚಿತ್ರ. 22 ಮತ್ತು 23ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾತ್ರ.

ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗೋದಾವರಿ ನದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ತಾವರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ‘ಸಫಲನಾಗಿ’ ಮರಳಿ ಬಂದನು — ‘ಸಫಲಃ’ ಎಂಬ ಪದ ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ: ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡವನು ಎಂದೂ, ಕೃತಕಾರ್ಯನಾದವನು ಎಂದೂ. ತಾವರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬರುವುದು ದೇವಪೂಜೆಯ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಯಥಾವಿಧಿ ಪುಷ್ಪಬಲಿಯನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಗೃಹಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ವಾಸ್ತುಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಗೃಹ್ಯವಿಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದೇಶಕಾಲಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಆ ಸೌಮ್ಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ‘ಹರ್ಷಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ (ಹರ್ಷವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹರ್ಷವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬರಲಿಲ್ಲ, ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಪ್ರಯತ್ನಸಾಧ್ಯ. ಅನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅತಿಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣವಾದ, ಗಾಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ಆಲಿಂಗನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲು ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲ.

ರಾಮನ ಮಾತು ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ಓ ಪ್ರಭೋ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಆಲಿಂಗನವನ್ನೇ ಮಾಡಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಪರಮ ವಚನ — ‘ಭಾವಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಆದ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ತಂದೆ ಸತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು; ಅಂದರೆ ನಿನ್ನಂತಹ ಮಗನಿರುವಾಗ ದಶರಥನು ಮೃತನೆಂದು ಹೇಳಬಾರದು, ಅವನು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಜೀವಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೃದಯದ, ಸ್ಮೃತಿಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ರಾಘವನು ಸಮೃದ್ಧ ಫಲಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಯಂತೆ ವಾಸಿಸಿದನು — ‘ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಯಥಾಮರಃ’ (ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವನವಾಸದ ದುಃಖ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಕಂಚಿತ್ಕಾಲಮ್’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಶಾಂತಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲ; ಮುಂದೆ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಅದು ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ജടായുവിനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട രാമൻ ഈ സർഗത്തിൽ പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ പഞ്ചവടിയിലെത്തുന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ വിളിച്ചു പറയുന്നു: ‘മുനി പറഞ്ഞ ദേശത്ത്, നിർദേശിച്ചതുപോലെതന്നെ, നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു; സൗമ്യാ, പൂത്ത കാടുകളുള്ള ഇതുതന്നെയാണ് പഞ്ചവടീദേശം.’ ‘നാനാവ്യാലമൃഗായുതാം’ (പലതരം ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞ) എന്ന ആദ്യത്തെ വിശേഷണംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ദേശം രമണീയംമാത്രമല്ല, അപകടങ്ങളുള്ളതുമാണ്; ഈ കാണ്ഡത്തിൽ തുടർന്നു സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതിന്റെ വിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം കാര്യം ലക്ഷ്മണനെ ഏല്പിക്കുന്നു: ‘എല്ലാ വശത്തേക്കും നോക്കുക, നീ കാട്ടിൽ നിപുണനാണല്ലോ; ഏതു സ്ഥലത്താണ് നമ്മുടെ ആശ്രമം ഉചിതമാവുക?’ ഇവിടെ രാമൻ സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, അനുജന്റെ കൗശലത്തെ മാനിക്കുന്നു — ഇതാണ് സഹോദരബന്ധത്തിന്റെ മാധുര്യം. പിന്നെ അദ്ദേഹം മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു — വൈദേഹിയും നീയും ഞാനും രമിക്കുന്നിടം, ജലാശയം അടുത്തുള്ളിടം, വനത്തിന്റെ രമണീയതയും ജലത്തിന്റെ രമണീയതയും ഒന്നിച്ചുള്ളിടം, ചമതയും പൂക്കളും ദർഭയും ജലവും അടുത്തു ലഭിക്കുന്നിടം. ‘വനരാമണ്യകം ജലരാമണ്യകം ച’ (വനത്തിന്റെ രമണീയതയും ജലത്തിന്റെ രമണീയതയും) എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിലൂടെ ദൃശ്യത്തിന്റെ രണ്ട് അംഗങ്ങൾ — കരയും വെള്ളവും — ഒന്നിച്ചു ചേർക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യം സീതയുടെ സന്തോഷം പറയുന്നു, പിന്നെ ജലം, ഒടുവിൽ യജ്ഞസാമഗ്രികൾ — ഗൃഹസ്ഥന്റെയും താപസന്റെയും ഇരട്ട ആവശ്യങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു സമാഹരിക്കപ്പെടുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സീതയുടെ മുന്നിൽവെച്ച് കാകുത്സ്ഥനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങു നൂറു വർഷം ജീവിച്ചിരുന്നാലും ഞാൻ അങ്ങയുടെ അധീനൻതന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് രുചികരമായ ഒരു സ്ഥലം അങ്ങുതന്നെ തിരഞ്ഞെടുത്ത് ‘ഇവിടെ പണിയുക’ എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞാലും.’ ‘ത്വയി വർഷശതം സ്ഥിതേ’ (അങ്ങു നൂറു വർഷം ജീവിച്ചിരുന്നാലും) എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആജ്ഞാധീനതയെ അനന്തകാലത്തേക്കു നീട്ടുന്നു. ‘സീതാസമക്ഷം’ (സീതയുടെ മുന്നിൽവെച്ച്) എന്ന പദം ബോധപൂർവമുള്ളതാണ് — പറയേണ്ടതിനെ അദ്ദേഹം ഒളിച്ചുവെക്കേണ്ടതായി കരുതുന്നില്ല; ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആധിപത്യം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽവെച്ച് അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘പരവാൻ’ (അധീനൻ) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ മുഴുവൻ സ്വഭാവവും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വതന്ത്രേച്ഛയുടെ സമ്പൂർണമായ ത്യാഗം. ആ വാക്കുകൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി; ആലോചിച്ച് എല്ലാ ഗുണങ്ങളുമുള്ള ഒരു സ്ഥലം അദ്ദേഹം തിരഞ്ഞെടുത്തു. ‘വിമൃശൻ’ (ആലോചിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട്, രാമൻ ഉടനടി തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, വിചാരിച്ചിട്ടാണു തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത് എന്നു കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ ആശ്രമനിർമാണത്തിനായി ആ രുചികരമായ സ്ഥലത്തു ചെന്നുനിന്ന്, കൈകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ കൈപിടിച്ച് അദ്ദേഹം സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — കൈപിടിക്കൽതന്നെയാണ് ഇവിടെ സ്നേഹത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള അടയാളം; വാക്കിനുമുമ്പുതന്നെ സ്പർശത്തിലൂടെ സമ്മതം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

രാമന്റെ വർണന ക്രമേണ വിസ്തൃതമാകുന്നു: ‘ഈ സ്ഥലം നിരപ്പായതും ശോഭയുള്ളതും പൂത്ത മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്; ഇവിടെ രമണീയമായ ഒരു ആശ്രമപദം യഥാവിധി നിർമിക്കാൻ നീ അർഹനാണ്.’ ‘സമഃ’ (നിരപ്പായത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭൂമിയുടെ നിരപ്പും ‘ശ്രീമാൻ’ എന്നതുകൊണ്ട് ശോഭയും ‘പുഷ്പിതൈസ്തരുഭിർവൃതഃ’ (പൂത്ത മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടത്) എന്നതുകൊണ്ട് ചുറ്റുപാടും — മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ സ്ഥലത്തിന്റെ സമഗ്രരൂപം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ദൃഷ്ടി ദൂരേക്കു ദൂരേക്കു നീട്ടുന്നു — അധികം അകലെയല്ലാതെ സൂര്യതുല്യവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ താമരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രമണീയമായ ഒരു താമരപ്പൊയ്ക കാണുന്നു; ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ അഗസ്ത്യമുനി പറഞ്ഞതുപോലെ, പൂത്ത മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രമണീയമായ ഗോദാവരി ഇതുതന്നെ. ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും അധികം ദൂരെയോ അധികം അടുത്തോ അല്ലാത്തതും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ വെള്ളം കുടിക്കാൻ വന്നുതിങ്ങുന്നതുമാണ് അത് — ഇവിടെ ‘നാതിദൂരേ ന ചാസന്നേ’ (അധികം ദൂരെയുമല്ല, അധികം അടുത്തുമല്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് താപസജീവിതത്തിന് ഉചിതമായ അളവു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം വെള്ളം അധികം ദൂരെയാണെങ്കിൽ ക്ലേശം, അധികം അടുത്താണെങ്കിൽ മൃഗങ്ങളുടെ ഉപദ്രവം. ‘യഥാഖ്യാതം അഗസ്ത്യേന’ (അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞതുപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി മുനിയുടെ വാക്കിന്റെ സത്യത പ്രത്യക്ഷംകൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കുന്നു — കേട്ടതുതന്നെ കണ്ടു. ഒടുവിൽ ദൃഷ്ടി മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — മയിലുകളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതും രമണീയവും ഉയർന്നതും അനേകം ഗുഹകളുള്ളതും പൂത്ത മരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുമായ മലകൾ കാണുന്നു. ഇങ്ങനെ ജലം, പൂവ്, പക്ഷി, മൃഗം, പർവതം എന്ന ക്രമത്തിൽ സമഗ്രമായ ദൃശ്യം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

മലകളുടെ വർണന വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു — അവിടവിടെ സ്വർണവും വെള്ളിയും ചെമ്പുംപോലെയുള്ള ശുഭമായ ധാതുക്കളാൽ അവ ജനാലകളുള്ളവയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; ഉത്തമമായ ചിത്രപ്പണികളാൽ അലങ്കരിച്ച ആനകളെപ്പോലെയും. ഇവിടെ ഉപമ ഇരട്ടിയാണ് — ജനാലകളുള്ള മാളികകളെപ്പോലെ, ചിത്രരേഖകൾ വരച്ച ആനകളെപ്പോലെ. ‘സൗവർണൈ രാജതൈസ്താമ്രൈഃ’ (സ്വർണം, വെള്ളി, ചെമ്പ്) എന്ന മൂന്നു ധാതുവർണങ്ങൾകൊണ്ട് പർവതങ്ങളുടെ ചിത്രിതാവസ്ഥ വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതേ നിറങ്ങൾതന്നെയാണ് മാളികകളുടെ ജനാലകൾക്കും ഉള്ളത് എന്നതാണ് ഉപമയുടെ പൊരുത്തം. പിന്നെ മരങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട എണ്ണൽ — സാലം, പന, തമാലം, ഈന്തൽ, പ്ലാവ്, നീവാരം, തിനിശം, പുന്നാഗം, മാവ്, അശോകം, തിലകം, കൈത, ചമ്പകം, സ്യന്ദനം, ചന്ദനം, കടമ്പ് (നീപം), പർണാസം, ലകുചം, ധവം, അശ്വകർണം, കരിങ്ങാലി (ഖദിരം), വന്നി (ശമി), പ്ലാശ് (കിംശുകം), പാതിരി (പാടലം) എന്നിവ; പൂച്ചെടികളും വള്ളികളുമുള്ള അതതു മരങ്ങളാൽ എല്ലാ മലകളും മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പേരുപട്ടിക വെറുമൊരു പട്ടികയല്ല — ഓരോ മരവും തടികൊണ്ടോ പഴംകൊണ്ടോ പൂവുകൊണ്ടോ താപസജീവിതത്തിന് ഉപകരിക്കുന്നതാണെന്ന് അറിയണം. ഇവയിൽ ചിലതു പൂക്കൾക്കു പ്രധാനം, ചിലതു പഴങ്ങൾക്ക്, ചിലതു തടിക്ക് — ഇങ്ങനെ എണ്ണലിലും ഒരു ക്രമമുണ്ട്. ഒടുവിൽ രാമൻ നിശ്ചയം പറയുന്നു: ‘ഇതു പുണ്യമാണ്, ഇതു രമണീയമാണ്, ഇവിടെ ധാരാളം മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമുണ്ട്; സൗമിത്രേ, ഈ പക്ഷിയോടൊപ്പം നമുക്ക് ഇവിടെ വസിക്കാം.’ ജടായു ഇവിടെ കുടുംബത്തിന്റെതന്നെ അംഗമായി എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് ‘സാർധമേതേന പക്ഷിണാ’ (ഈ പക്ഷിയോടൊപ്പം) എന്ന പദംകൊണ്ടു വ്യക്തമാണ്.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനും മഹാബലനുമായ ലക്ഷ്മണൻ അധികം താമസിയാതെതന്നെ സഹോദരനുവേണ്ടി ആശ്രമം നിർമിച്ചു. പർണശാലയുടെ നിർമാണം കവി ഒരു ശില്പശാസ്ത്രത്തിലെന്നപോലെ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — അത് അതിവിശാലമായിരുന്നു; ചുവരുകളിൽ മണ്ണു കുഴച്ചു തേച്ചുറപ്പിച്ചതായിരുന്നു; നീണ്ട മുളകൾകൊണ്ടുള്ള നല്ല തൂണുകളുള്ളതും മുളകൊണ്ടു മേൽക്കൂരച്ചട്ടം കെട്ടിയതും അതിമനോഹരവുമായിരുന്നു. പിന്നെ വന്നിമരക്കൊമ്പുകൾ നിരത്തി ഉറപ്പുള്ള കയറുകൾകൊണ്ടു കെട്ടിമുറുക്കി, ദർഭയും കാശപ്പുല്ലും ശരപ്പുല്ലും ഇലകളുംകൊണ്ടു നന്നായി മേഞ്ഞ്, തറ നിരപ്പാക്കുകയും ചെയ്തു. ‘അചിരേണ’ (അധികം താമസിയാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പണിയുടെ വേഗവും ‘മഹാബലഃ’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരസാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം രാഘവനുവേണ്ടി കാണാൻ ഭംഗിയുള്ളതും അനുത്തമവുമായ ഒരു വാസസ്ഥലം നിർമിച്ചു. ‘സുസ്തംഭാം’, ‘കൃതവംശാം’ (നല്ല തൂണുകളുള്ളത്, മുളച്ചട്ടം കെട്ടിയത്) എന്നീ പദങ്ങൾകൊണ്ട് മുളകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആധാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാലു ശ്ലോകങ്ങൾമാത്രമേയുള്ളൂ; എന്നാൽ അവയിൽ ചുവര്, തൂണ്, ചട്ടം, മേച്ചിൽ, കെട്ട്, തറ എന്നിങ്ങനെ ഗൃഹനിർമാണത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഭക്തിമാത്രമല്ല, കൗശലവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു — വനത്തിൽ രാജപുത്രൻ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു വീടു പണിയുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് വനവാസത്തിന്റെ യഥാർഥചിത്രം. ഇരുപത്തിരണ്ടും ഇരുപത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) വിസ്താരംമാത്രമാണ്.

നിർമാണം പൂർത്തിയാക്കി ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ ഗോദാവരീനദിയിൽ ചെന്നു സ്നാനംചെയ്ത് താമരകളുമെടുത്ത് ‘സഫലനായി’ തിരിച്ചുവന്നു — ‘സഫലഃ’ എന്ന പദത്തിനു രണ്ടർഥമുണ്ട്: പഴങ്ങൾ ശേഖരിച്ചവൻ എന്നും കാര്യം സാധിച്ചവൻ എന്നും. താമരകളുമായുള്ള വരവ് ദേവപൂജയുടെ ഒരുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ യഥാവിധി പുഷ്പബലിയും ശാന്തികർമവും നടത്തി അദ്ദേഹം നിർമിച്ച ആശ്രമപദം രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഗൃഹപ്രവേശത്തിനുമുമ്പുള്ള വാസ്തുശാന്തി എന്ന ഗൃഹ്യവിധി ഇവിടെ വനവാസത്തിലും പാലിക്കപ്പെടുന്നു — ദേശകാലങ്ങൾ മാറിയാലും ധർമം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല എന്നാണു ഭാവം. സീതയോടൊപ്പം രാമൻ നിർമിക്കപ്പെട്ട ആ സൗമ്യമായ ആശ്രമം കണ്ട് പർണശാലയിൽ പരമമായ ഹർഷം അനുഭവിച്ചു. ‘ഹർഷം ആഹാരയത്’ (ഹർഷം കൈക്കൊണ്ടു) എന്ന പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഹർഷം താനേ വന്നതല്ല, രാമൻ അതിനെ കൈക്കൊള്ളുകയാണു ചെയ്തത്; കാരണം വനവാസത്തിൽ സന്തോഷം പ്രയത്നംകൊണ്ടു നേടേണ്ടതാണ്. പിന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ അദ്ദേഹം കൈകൾകൊണ്ടു ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനംചെയ്ത് അതിസ്നിഗ്ധവും ഗാഢവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ആലിംഗനംതന്നെയാണ് ഇവിടെ സമ്മാനം, കാരണം വനത്തിൽ കൊടുക്കാൻ മറ്റൊന്നുമില്ല.

രാമന്റെ വാക്ക് മൂന്നു ഘട്ടങ്ങളിലായി നീങ്ങുന്നു: ‘ഞാൻ പ്രീതനാണ്; പ്രഭോ, നീ ഈ മഹത്തായ കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. ഇതിനു പകരമായി നിനക്കു നൽകാൻ എന്റെ പക്കൽ ഒന്നുമില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ആലിംഗനംമാത്രം ചെയ്തത്.’ പിന്നെ പരമമായ വാക്ക്: ‘ഭാവജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും ധർമജ്ഞനുമായ നീ പുത്രനായുള്ളപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ എന്റെ അച്ഛൻ മരിച്ചുപോയിട്ടില്ല’; അതായത്, നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ഒരു പുത്രനുള്ളപ്പോൾ ദശരഥൻ മരിച്ചു എന്നു പറയരുത്, അദ്ദേഹം നിന്നിൽത്തന്നെ ജീവിക്കുന്നു. മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി ഹൃദയത്തിന്റെയും ഓർമയുടെയും ധർമത്തിന്റെയും ജ്ഞാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവൻ ധാരാളം ഫലങ്ങളുള്ള ആ ദേശത്ത് ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ സുഖമായി വസിച്ചു. സീതയാലും ലക്ഷ്മണനാലും പരിചരിക്കപ്പെട്ട് ആ ധർമാത്മാവ് കുറച്ചുകാലം സ്വർഗലോകത്തിൽ ഒരു അമരനെന്നപോലെ വസിച്ചു — ‘സ്വർഗലോകേ യഥാമരഃ’ (സ്വർഗലോകത്തിൽ അമരനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം ഒരു നിമിഷത്തേക്കു മറയുന്നു. എന്നാൽ ‘കഞ്ചിത്കാലം’ (കുറച്ചുകാലം) എന്ന പദംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ശാന്തി ചിരസ്ഥായിയല്ല; പിന്നീടു പതിനേഴാം സർഗത്തിൽ ശൂർപ്പണഖയുടെ വരവോടെ അതു തകരുന്നു.

Rāma, who had set out with Jaṭāyu at the end of the previous sarga, now reached Pañcavaṭī, thronged with beasts of prey and deer of every kind. There he said to his radiant brother Lakṣmaṇa: ‘We have come to the place the sage described, just as he directed; this, gentle brother, is the country of Pañcavaṭī, with its woods in flower.’ The first epithet, ‘thronged with beasts of prey’, suggests that the place was not only lovely but dangerous; the seed of what will happen later in the kāṇḍa is already planted here. Then he entrusted the task to Lakṣmaṇa: ‘Look around in every direction, for you are skilled in the ways of the forest. Where here would a hermitage suit us best?’ Rāma did not decide on his own but honoured his younger brother's skill — that is the sweetness of their bond. Then he named three requirements: ‘Look for a place where Vaidehī, you and I can all be happy, with water close at hand, where the beauty of the woods and the beauty of the water can both be enjoyed, and where firewood, flowers, kuśa grass and water are near by.’ The pairing of the beauty of woods and of water joins the two parts of the scene, land and water, in one. Sītā's happiness is named first, then water, and last the materials for worship — so the needs of a householder and of an ascetic are gathered together.

So addressed by Rāma, Lakṣmaṇa folded his hands and, in Sītā's presence, said to Kākutstha: ‘While you are here, Kākutstha, I am another's to command, for a hundred years and more. Choose a pleasing spot yourself and simply tell me, “Build it here.”’ With the hyperbole of a hundred years he makes his obedience endless, and by saying it in Sītā's presence he openly acknowledges his elder brother's authority before them all, keeping nothing hidden. The single phrase ‘another's to command’ expresses Lakṣmaṇa's whole character — the complete surrender of his own will. Greatly pleased by these words, the radiant Rāma considered carefully and chose a place endowed with every good quality; ‘considered’ shows that he did not decide in a moment but only after reflection. Then, stepping onto that lovely spot for the work of the hermitage, he took Lakṣmaṇa's hand in his own and spoke to him — the clasp of hands being the plain sign of affection, his consent shown by touch before any word.

Rāma's description unfolds step by step: ‘This ground is level and fair, ringed by flowering trees. Here, gentle brother, you should build us a pleasant hermitage as it ought to be built.’ In three phrases — level, fair, ringed by flowering trees — the whole character of the place is given. Then he let his gaze travel further: ‘Not far off is a lovely lotus pool, bright with sweet-scented lotuses that shine like the sun. And here is the lovely Godāvarī, just as Agastya, the sage of perfected soul, described it, hedged with flowering trees, crowded with geese and kāraṇḍava ducks, graced by ruddy geese, neither too far nor too near, and thronged with herds of deer.’ ‘Neither too far nor too near’ points to the right measure for an ascetic's life, since water too far away is a hardship and water too close invites trouble from animals. ‘Just as Agastya described it’ confirms the sage's word by the evidence of Rāma's own eyes: what had been heard was now seen. At last his gaze rose upward: ‘And there, gentle brother, are the hills, lovely and lofty, full of caves, loud with peacocks and covered with trees in bloom.’ So water, flowers, birds, beasts and mountains are painted one after another into a complete scene.

The description of the hills widens: ‘In place after place they shine with fine ores of gold, silver and copper, as though set with lattice windows, like elephants painted with splendid streaks.’ The comparison is double — like palaces with latticed windows, and like elephants decorated with painted lines — and the colours of the ores, gold, silver and copper, are the very colours of a palace's windows, which is why the image fits. Then comes a long list of trees: ‘They are covered with sāl, palmyra and tamāla, date palms and jackfruit, wild rice, tiniśa and punnāga, mango, aśoka, tilaka, ketaka and campaka, syandana, sandalwood and nīpa, parṇāsa and lakuca, dhava, aśvakarṇa and khadira, śamī, kiṃśuka and pāṭala — tree after tree wreathed in flowers, thickets and vines.’ This is no mere catalogue: each tree is useful to an ascetic's life for its wood, its fruit or its flowers, and the list itself has an order, some trees chiefly for flowers, some for fruit, some for timber. Finally Rāma gave his decision: ‘This place is holy, this place is lovely, this place is full of deer and birds. Here, Saumitri, we shall live, together with this bird.’ The words ‘together with this bird’ make it clear that Jaṭāyu was counted as one of the family.

So addressed by Rāma, the mighty Lakṣmaṇa, slayer of enemy champions, quickly built a hermitage for his brother — ‘quickly’ marks the speed of the work and ‘mighty’ his physical strength. The poet describes the building of the leaf hut step by step, like a manual of craftsmanship: it was spacious, with walls of packed earth, set on stout pillars of long bamboo with a bamboo frame, and beautiful to see. He spread śamī branches over it and lashed them fast with strong cords, thatched it well with kuśa, kāśa and śara grass and with leaves, and levelled the floor. So that man of great strength made for Rāghava a dwelling fair to look on and beyond compare. In these few verses every part of a house is counted — walls, pillars, frame, roof, lashings and floor. This shows not only Lakṣmaṇa's devotion but his skill as well; a prince building a house with his own hands in the forest is a true picture of life in exile.

When the building was finished, the illustrious Lakṣmaṇa went to the river Godāvarī, bathed, gathered lotuses, and came back with fruit as well — the word also means that he returned with his work accomplished. Bringing lotuses shows that all was ready for the worship of the gods. Then, as prescribed, he made an offering of flowers and performed the rite of appeasement, and showed Rāma the hermitage he had built; the household rule of consecrating a dwelling before entering it was followed even in the forest, for dharma is not abandoned because of place or time. Seeing the pleasant hermitage made ready, Rāghava and Sītā found the greatest joy in the leaf hut. The poet's phrase suggests that the joy did not simply come of itself but was gathered in by Rāma, for in exile joy must be striven for. Then, overjoyed, he embraced Lakṣmaṇa in both arms and spoke to him with deep tenderness; the embrace itself was the reward, since in the forest there was nothing else to give.

Rāma said: ‘I am pleased with you. You have done a great work, my lord. Since I have nothing to give you for it, I have given you my embrace.’ Then came his highest praise: ‘With a son like you, Lakṣmaṇa — one who knows my heart, who is grateful, and who knows dharma — my righteous father has not died at all.’ That is, while such a son lives, it cannot be said that Daśaratha is dead; he lives on in Lakṣmaṇa. The three qualities point in turn to understanding of the heart, a memory of kindness, and knowledge of what is right. Having said this to Lakṣmaṇa, Rāghava, the increaser of good fortune, lived happily and in self-command in that land rich in fruit. For some time that righteous man dwelt there, attended by Sītā and Lakṣmaṇa, like an immortal in heaven; with that image the sorrow of exile vanishes for a while. But the words ‘for some time’ themselves hint that this peace would not last: it is soon to be broken, in sarga 17, by the coming of Śūrpaṇakhā.