पूर्वसर्गान्ते अगस्त्येन अनुज्ञातौ रामलक्ष्मणौ सीतया सह पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ। अस्मिन् सर्गे मार्गमध्ये एव रघुनन्दनः महाकायं भीमपराक्रमं गृध्रम् आससाद। ‘महाकायम्’ ‘भीमपराक्रमम्’ इति विशेषणाभ्यां पक्षिणः बाह्यम् आकारं बलं च कविः सूचयति; एतत् एव अग्रिमायाः शङ्कायाः कारणम्। वनस्थौ तौ महाभागौ तं दृष्ट्वा राक्षसं पक्षिरूपधारिणं मेनाते, ‘को भवान्’ इति च अपृच्छताम् — दण्डकारण्ये सर्वं संदिग्धम् इति पूर्वानुभवः एव अत्र हेतुः। ‘मेनाते’ इति पदेन तयोः आन्तरिकः तर्कः एव सूचितः; बहिः तु तौ शस्त्रं न उद्यच्छतः, केवलं प्रश्नं पृच्छतः — एषा एव आर्यमर्यादा। किन्तु सः पक्षी मधुरया सौम्यया च वाचा तौ प्रीणयन् इव उवाच — ‘वत्स, मां पितुः आत्मनः वयस्यं विद्धि’ इति। ‘वत्स’ इति सम्बोधनेन एव सम्बन्धः स्थापितः, शङ्का च अपगता। पितृसखं मत्वा राघवः तं पूजयामास, अव्यग्रं च तस्य कुलं नाम च पप्रच्छ — प्रथमं पूजा, ततः प्रश्नः इति रामस्य शिष्टाचारः। द्विजः रामस्य वचनं श्रुत्वा केवलं स्वकुलं न कथयति, अपितु सर्वभूतसमुद्भवम् एव आदितः आचचक्षे — एकस्य पक्षिणः परिचयः समग्रायाः सृष्टेः कथया एव पूर्णः भवति इति कवेः योजना।

गृध्रः रामं महाबाहुम् आमन्त्र्य वदति — ‘पूर्वकाले ये प्रजापतयः अभवन्, तान् सर्वान् आदितः निगदतः मे शृणु।’ अनेन षष्ठीप्रयोगेण कथयितुः श्रोतुश्च सम्बन्धः विनयपूर्वकः स्थापितः; वृद्धः पक्षी राजपुत्रं ‘महाबाहो’ ‘राघव’ इति च सम्बोधयति। ततः सः नामानि क्रमेण गणयति — कर्दमः तेषां प्रथमः, तदनन्तरं विकृतः, शेषः, संश्रयः, वीर्यवान् बहुपुत्रः, स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः, दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः; तेषां सर्वेषां पश्चिमः महातेजाः कश्यपः। एषा गणना न केवला नामावलिः — अस्याः अन्ते कश्यपस्य स्थापनेन अग्रिमा सर्वा सृष्टिकथा तस्मात् एव प्रवर्तते इति सूचितम्। एतेषु केचन प्रसिद्धाः महर्षयः एव — मरीचिः, अत्रिः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः इति; अन्ये तु केवलं प्रजापतित्वेन परिगणिताः। रावणस्य पितामहः पुलस्त्यः अपि अत्र गणितः इति स्मर्तव्यम्, येन अग्रिमस्य वैरस्य मूलम् अपि अस्मिन् एव कुलवृक्षे निहितम्। प्रजापतीनां सङ्ख्या पुराणेषु भिन्ना भिन्ना दृश्यते, किन्तु अत्र वाल्मीकिः स्वकीयं क्रमम् एव अनुसरति। ततः दक्षप्रजापतेः षष्टिः दुहितरः यशस्विन्यः महायशसः च बभूवुः इति श्रुतम् इति कथयति। तासां मध्ये कश्यपः अष्टौ सुमध्यमाः प्रतिजग्राह — अदितिं, दितिं, दनुम्, कालकां च; शेषाणां चतसृणां नामानि अग्रे गण्यन्ते। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी विद्यते — पुराणेषु कश्यपस्य त्रयोदश पत्न्यः उच्यन्ते, किन्तु अत्र या सन्ततिपरम्परा वर्ण्यते तस्यां एतासाम् अष्टानाम् एव उपयोगः इति अष्टसङ्ख्या दत्ता।

अवशिष्टानि नामानि अपि गण्यन्ते — ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। तासु कन्यासु प्रीतः कश्यपः पुनः अब्रवीत् — ‘यूयं मत्समान् त्रैलोक्यभर्तॄन् पुत्रान् जनयिष्यथ’ इति। ‘प्रीतः’ इति पदेन वरदानस्य हेतुः प्रसादः एव इति सूचितम्; ‘मत्समान्’ इति पदेन च पितुः तेजसः सन्ततौ संक्रमणम्। अदितिः, दितिः, दनुः, कालका च तस्मिन् वचने मनः दत्तवत्यः; शेषाः तु अमनसः अभवन् — इच्छायाः भेदेन एव सन्ततेः भेदः इति सूक्ष्मः सिद्धान्तः। यासां मनः पितुः वचने स्थितम्, तासाम् एव सन्ततिः त्रैलोक्यभर्त्री जाता; याः उदासीनाः, तासां सन्ततिः अपि अल्पप्रभावा — एतेन सङ्कल्पस्य सामर्थ्यं दर्शितम्। अदित्यां त्रयस्त्रिंशत् देवाः जज्ञिरे — द्वादश आदित्याः, अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, अश्विनौ च। दितिः तु यशस्विनः दैत्यान् अजनयत्; तेषाम् एव इयं सवनार्णवा वसुमती पुरा आसीत् इति अपि उक्तम् — एतेन देवासुरयोः पुरातनः अधिकारविवादः सूचितः, यः पुराणेषु बहुधा विस्तारितः। ‘सवनार्णवा’ इति एकेन पदेन कविः पृथिव्याः वनसमुद्रयुक्तं समग्रं रूपम् एव गृह्णाति। दनुः पुनः अश्वग्रीवं नाम पुत्रम् अजनयत् — सः एव अग्रे प्रसिद्धः दानवः।

कालका नरकं कालकं च व्यजायत। ताम्रा तु पञ्च लोकविश्रुताः कन्याः सुषुवे — क्रौञ्चीं, भासीं, श्येनीं, धृतराष्ट्रीं, शुकीं च। अत्र नामानि एव अर्थानुगुणानि — पञ्च कन्यानामानि पञ्चानां पक्षिवर्गाणाम् एव मातृनामानि। तासां प्रत्येकं स्वः पक्षिवर्गः जातः — क्रौञ्ची उलूकान् अजनयत्, भासी भासान्, श्येनी सुतेजसः श्येनान् गृध्रांश्च, धृतराष्ट्री हंसान् कलहंसान् चक्रवाकांश्च। अत्र वक्तुः जटायोः निजः वर्गः अपि गणितः — श्येन्याः एव गृध्राः इति। शुकी नतां विजज्ञे, नतायां च विनता सुता जाता — एषा एव अग्रे गरुडारुणयोः माता। एवं गृध्रः स्वस्य मातृवंशम् अपि अस्मिन् एव क्रमे निवेशयति, येन तस्य परिचयः सृष्टिकथायाः अङ्गम् एव भवति। पक्षिणां जन्मकथनेन कविः वनस्य कोलाहलम् एव सजीवं करोति; प्रत्येकः पक्षी अत्र कस्याश्चित् मातुः पुत्रः इति दृष्ट्वा अरण्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति। अनन्तरं क्रोधवशा दश आत्मसंभवाः कन्याः विजज्ञे — मृगीं, मृगमन्दां, हरीं, भद्रमदाम्, मातङ्गीं, शार्दूलीं, श्वेतां, सुरभीं, सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां, कद्रुकां च। नामानि एव तासां सन्ततिं सूचयन्ति — मृगीतः मृगाः, शार्दूल्याः व्याघ्राः, मातङ्ग्याः गजाः इति। दशसु नामसु ‘सर्वलक्षणसम्पन्नाम्’ इति एकम् एव विशेषणं सुरसायाः दत्तम्, येन सा अन्याभ्यः विशिष्टा सूचिता। एवं कविः पशुपक्षिजगतः सर्वस्य एकं कुलवृक्षं रचयति, येन वनवासिनः रामस्य पुरतः सर्वं प्राणिजातं बन्धुवत् प्रतिभाति।

गृध्रः नरवरोत्तमं रामं प्रति वर्गशः सन्ततिं गणयति — मृग्याः अपत्यं सर्वे मृगाः; मृगमन्दायाः ऋक्षाः, सृमराः, चमराः च। ‘अपत्यं तु मृगाः सर्वे’ इति वाक्ये एकवचनान्तं ‘अपत्यम्’ पदं समष्टिवाचकम्, अतः बहुवचनान्तेन ‘मृगाः’ इति पदेन सह योजितम्। भद्रमदा इरावतीं नाम सुतां जज्ञे, तस्याः पुत्रः लोकनाथः महागजः ऐरावतः। हर्याः अपत्यं हरयः तपस्विनः वानराश्च — एतत् पदं किष्किन्धाकाण्डस्य वानरकुलस्य मूलं सूचयति। शार्दूली गोलाङ्गूलान् व्याघ्रांश्च सुतान् अजनयत्; मातङ्ग्याः अपत्यं मातङ्गाः; श्वेता दिशागजं सुतं व्यजनयत्। ऐरावतस्य ‘लोकनाथः’ इति विशेषणं दिग्गजत्वं सूचयति, श्वेतायाः पुत्रः अपि दिशागजः एव — एवं दिशां धारकाणां गजानाम् अपि कुलम् अत्र निर्दिष्टम्। गोलाङ्गूलाः वानराणाम् एव भेदः, अतः वानरव्याघ्रयोः एका एव माता इति विचित्रः सृष्टिक्रमः अत्र सूचितः। ततः सुरभिः द्वे दुहितरौ अजनयत् — रोहिणीं गन्धर्वीं च यशस्विनीम्। रोहिणी गावः अजनयत्, गन्धर्वी वाजिनः सुतान्; सुरसा नागान्, कद्रूश्च पन्नगान्। गवाम् अश्वानां नागानां पन्नगानां च जन्म एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धम्, येन गृहपशवः वनसर्पाश्च समानकुलजाः इति दर्शितम्। मनुः महात्मनः कश्यपस्य मनुष्यान् अजनयत् — ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च। तेषाम् उत्पत्तिस्थानं श्रुतिवचनेन उच्यते — मुखतः ब्राह्मणाः, उरसः क्षत्रियाः, ऊरुभ्यां वैश्याः, पद्भ्यां शूद्राः इति। ‘इति श्रुतिः’ इति पदेन कविः पुरुषसूक्तस्य प्रसिद्धं वचनम् एव प्रमाणत्वेन उद्धरति, न स्वमतम्। अनला सर्वान् पुण्यफलान् वृक्षान् व्यजायत, येन सृष्टिवर्णनं स्थावरजङ्गमोभयव्यापि जातम्। अन्ते सम्बन्धाः पुनः स्मार्यन्ते — विनता शुक्याः पौत्री, कद्रूश्च सुरसायाः स्वसा इति। एवं देवाः, दैत्याः, पक्षिणः, पशवः, मनुष्याः, वृक्षाः च एकस्मात् एव कश्यपकुलात् निर्गताः इति दर्शयन् कविः सर्वभूतानां बन्धुतां स्थापयति — एषा एव कथा अग्रे सीतारक्षणप्रतिज्ञायाः नैतिकं मूलम्।

कद्रूः धरणीधरान् नागसहस्रं विजज्ञे; विनतायाः तु द्वौ पुत्रौ — गरुडः अरुणश्च। ‘तस्मात् अरुणात् अहं जातः, सम्पातिश्च मम अग्रजः; मां श्येनीपुत्रं जटायुम् इति विद्धि’ इति सः आत्मानं निवेदयति। दीर्घायाः वंशकथायाः अन्ते एव निजं नाम कथयति इति विनयस्य लक्षणम्। अनन्तरं चतुस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः प्रतिज्ञां वहति — ‘इच्छसि चेत् सः अहं ते वाससहायः भविष्यामि; इदं दुर्गं कान्तारं मृगराक्षससेवितम्; त्वयि सलक्ष्मणे याते सीतां च रक्षिष्ये।’ मध्यमम् अर्धम् एव प्रतिज्ञायाः हेतुं वहति — वनस्य भयङ्करत्वम् एव रक्षकस्य आवश्यकतां साधयति। ‘वाससहायः’ इति पदेन सः रक्षकत्वमात्रं न याचते, अपितु सहवासम् एव — मैत्री एव तस्य प्रयोजनम्। रामः जटायुषं प्रतिपूज्य मुदा परिष्वज्य संनतः अभवत्, यतः पितुः मुखात् जटायुषा सह सख्यं पुनः पुनः श्रुतम् आसीत् — स्मृतिः एव अत्र विश्वासस्य आधारः। अन्ते सः तत्र सीतां परिदाय तेन अतिबलेन पक्षिणा सह सलक्ष्मणः पञ्चवटीं जगाम — शलभान् दग्धुम् इच्छन् अनलः इव रिपून् दिधक्षन्। उपमा एव अग्रिमस्य खरदूषणवधस्य सूचिका, सर्गान्ते च शान्तात् वंशकथनात् संग्रामस्य छाया प्रसारिता।

గత సర్గ చివర అగస్త్యుని అనుమతి పొందిన రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి పంచవటి వైపు బయలుదేరారు. ఈ సర్గలో మార్గమధ్యంలోనే రఘునందనుడు మహాకాయుడూ భీకరపరాక్రముడూ అయిన ఒక గృధ్రాన్ని (గద్దను) ఎదుర్కొన్నాడు. ‘మహాకాయుడు’, ‘భీకరపరాక్రముడు’ అనే విశేషణాలతో కవి ఆ పక్షి బాహ్యాకారాన్నీ బలాన్నీ సూచిస్తున్నాడు; ఇదే తర్వాతి శంకకు కారణం. వనంలో ఉన్న ఆ మహాభాగులిద్దరూ అతనిని చూసి పక్షిరూపం ధరించిన రాక్షసునిగా భావించి, ‘నీవెవరు’ అని అడిగారు — దండకారణ్యంలో అంతా సందేహాస్పదమే అనే పూర్వానుభవమే ఇక్కడ కారణం. ‘భావించారు’ అనే పదంతో వారి ఆంతరిక తర్కమే సూచించబడింది; బయటికి మాత్రం వారు ఆయుధం ఎత్తరు, ప్రశ్న మాత్రమే అడుగుతారు — ఇదే ఆర్యమర్యాద. కానీ ఆ పక్షి మధురమైన, సౌమ్యమైన మాటతో వారిని సంతోషపెడుతున్నట్లుగా అన్నాడు — ‘నాయనా, నన్ను నీ తండ్రికి స్నేహితునిగా తెలుసుకో’ అని. ‘నాయనా’ అనే సంబోధనతోనే సంబంధం స్థాపించబడింది, శంక తొలగిపోయింది. తండ్రి స్నేహితుడని భావించి రాఘవుడు అతనిని పూజించాడు, ప్రశాంతంగా అతని వంశాన్నీ పేరునూ అడిగాడు — ముందు పూజ, తర్వాత ప్రశ్న అనేది రాముని శిష్టాచారం. రాముని మాట విని ఆ పక్షి కేవలం తన వంశాన్ని మాత్రమే చెప్పడు, సర్వభూతాల పుట్టుకను మొదటి నుండి చెప్పాడు — ఒక్క పక్షి పరిచయం సమగ్ర సృష్టికథతోనే పూర్తవుతుందనేది కవి యోజన.

గృధ్రం మహాబాహువైన రాముని సంబోధించి అంటుంది — ‘పూర్వకాలంలో ఏ ప్రజాపతులు ఉండేవారో, వారందరినీ మొదటి నుండి చెబుతున్న నా మాట విను.’ దీనితో చెప్పేవానికీ వినేవానికీ మధ్య వినయపూర్వకమైన సంబంధం స్థాపించబడింది; వృద్ధుడైన పక్షి రాజకుమారుని ‘మహాబాహూ’, ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తాడు. తరువాత అతడు పేర్లను క్రమంగా లెక్కిస్తాడు — వారిలో మొదటివాడు కర్దముడు, తర్వాత వికృతుడు, శేషుడు, సంశ్రయుడు, వీర్యవంతుడైన బహుపుత్రుడు, స్థాణువు, మరీచి, అత్రి, మహాబలుడైన క్రతువు, పులస్త్యుడు, అంగిరసుడు, ప్రచేతసుడు, పులహుడు, దక్షుడు, వివస్వంతుడు, అరిష్టనేమి; వారందరిలో చివరివాడు మహాతేజస్వియైన కశ్యపుడు. ఈ గణన కేవలం నామావళి కాదు — దాని చివర కశ్యపుని ఉంచడం ద్వారా తర్వాతి సృష్టికథ అంతా ఆయన నుండే ప్రవర్తిస్తుందని సూచించబడింది. వీరిలో కొందరు ప్రసిద్ధ మహర్షులే — మరీచి, అత్రి, పులస్త్యుడు, అంగిరసుడు, పులహుడు, క్రతువు; మిగిలినవారు కేవలం ప్రజాపతులుగా లెక్కించబడ్డారు. రావణుని తాత పులస్త్యుడు కూడా ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాడని గుర్తుంచుకోవాలి, దానితో రాబోయే వైరానికి మూలం కూడా ఇదే కులవృక్షంలో దాగి ఉంది. ప్రజాపతుల సంఖ్య పురాణాలలో వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది, కానీ ఇక్కడ వాల్మీకి తన స్వంత క్రమాన్నే అనుసరిస్తాడు. తరువాత దక్షప్రజాపతికి అరవై మంది యశస్వినులూ మహాకీర్తిమంతులూ అయిన కుమార్తెలు ఉండేవారని విన్నామని చెబుతాడు. వారిలో కశ్యపుడు సన్నని నడుము గల ఎనిమిది మందిని స్వీకరించాడు — అదితి, దితి, దనువు, కాలక; మిగిలిన నలుగురి పేర్లు తర్వాత లెక్కించబడతాయి. ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి ఉంది — పురాణాలలో కశ్యపునికి పదమూడు మంది భార్యలని చెప్పబడింది, కానీ ఇక్కడ వర్ణించబడే సంతతి పరంపరలో ఈ ఎనిమిది మందితోనే పని ఉంది కాబట్టి ఎనిమిది అనే సంఖ్య ఇవ్వబడింది.

మిగిలిన పేర్లు కూడా లెక్కించబడతాయి — తామ్ర, క్రోధవశ, మనువు, అనల. ఆ కన్యల పట్ల ప్రసన్నుడైన కశ్యపుడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘మీరు నాతో సమానులైన, ముల్లోకాలనూ పోషించే పుత్రులను కంటారు’ అని. ‘ప్రసన్నుడై’ అనే పదంతో వరదానానికి కారణం ప్రసాదమే అని సూచించబడింది; ‘నాతో సమానులైన’ అనే పదంతో తండ్రి తేజస్సు సంతతిలోకి సంక్రమించడం. అదితి, దితి, దనువు, కాలక ఆ మాట మీద మనస్సు పెట్టారు; మిగిలినవారు మాత్రం మనస్సు పెట్టలేదు — ఇచ్ఛా భేదం వల్లనే సంతతి భేదం అనే సూక్ష్మ సిద్ధాంతం. ఎవరి మనస్సు తండ్రి మాట మీద నిలిచిందో, వారి సంతతే ముల్లోకాలనూ పోషించేదైంది; ఎవరు ఉదాసీనంగా ఉన్నారో, వారి సంతతి కూడా అల్పప్రభావం గలది — దీనితో సంకల్పపు సామర్థ్యం చూపబడింది. అదితికి ముప్పై ముగ్గురు దేవతలు జన్మించారు — పన్నెండు మంది ఆదిత్యులు, ఎనిమిది మంది వసువులు, పదకొండు మంది రుద్రులు, ఇద్దరు అశ్వినులు. దితి మాత్రం యశస్వులైన దైత్యులను కన్నది; అడవులతో సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమి పూర్వం వారిదే అని కూడా చెప్పబడింది — దీనితో దేవాసురుల పురాతనమైన అధికార వివాదం సూచించబడింది, అది పురాణాలలో అనేక విధాలుగా విస్తరించబడింది. ‘సవనార్ణవ’ (వనాలతో సముద్రాలతో కూడినది) అనే ఒక్క పదంతో కవి భూమి సమగ్ర రూపాన్నే గ్రహిస్తాడు. దనువు మళ్ళీ అశ్వగ్రీవుడనే పుత్రుని కన్నది — అతడే తర్వాత ప్రసిద్ధుడైన దానవుడు.

కాలక నరకునీ కాలకునీ కన్నది. తామ్ర మాత్రం లోకప్రసిద్ధులైన ఐదుగురు కన్యలను కన్నది — క్రౌంచి, భాసి, శ్యేని, ధృతరాష్ట్రి, శుకి. ఇక్కడ పేర్లే అర్థానుగుణమైనవి — ఐదుగురు కన్యల పేర్లు ఐదు పక్షివర్గాలకే మాతృనామాలు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ తమ తమ పక్షివర్గం జన్మించింది — క్రౌంచి గుడ్లగూబలను కన్నది, భాసి భాసపక్షులను, శ్యేని మహాతేజస్సు గల డేగలనూ గద్దలనూ, ధృతరాష్ట్రి హంసలనూ కలహంసలనూ చక్రవాకాలనూ కన్నది. ఇక్కడ వక్తయైన జటాయువు స్వంత వర్గం కూడా లెక్కించబడింది — గద్దలు శ్యేని సంతానమే అని. శుకి నతను కన్నది, నతకు వినత అనే కుమార్తె పుట్టింది — ఆమెయే తర్వాత గరుడ అరుణుల తల్లి. ఇలా గృధ్రం తన మాతృవంశాన్ని కూడా ఇదే క్రమంలో చేర్చుతాడు, దానితో అతని పరిచయం సృష్టికథకు అంగమే అవుతుంది. పక్షుల జన్మను చెప్పడం ద్వారా కవి వనపు కోలాహలాన్నే సజీవం చేస్తాడు; ఇక్కడ ప్రతి పక్షీ ఏదో ఒక తల్లి సంతానమే అని చూస్తే అరణ్యం ఒక కుటుంబంలా కనిపిస్తుంది. అనంతరం క్రోధవశ తనకు పుట్టిన పది మంది కన్యలను కన్నది — మృగి, మృగమంద, హరి, భద్రమద, మాతంగి, శార్దూలి, శ్వేత, సురభి, సర్వలక్షణసంపన్నయైన సురస, కద్రువ. పేర్లే వారి సంతతిని సూచిస్తాయి — మృగి నుండి మృగాలు, శార్దూలి నుండి పులులు, మాతంగి నుండి ఏనుగులు అని. పది పేర్లలో ‘సర్వలక్షణసంపన్న’ అనే ఒకే విశేషణం సురసకు ఇవ్వబడింది, దానితో ఆమె మిగిలినవారి కంటే విశిష్టురాలని సూచించబడింది. ఇలా కవి పశుపక్షి జగత్తుకంతటికీ ఒకే కులవృక్షాన్ని రచిస్తాడు, దానితో వనవాసియైన రాముని ఎదుట ప్రాణికోటి అంతా బంధువుల్లా కనిపిస్తుంది.

గృధ్రం నరశ్రేష్ఠుడైన రామునికి వర్గాల వారీగా సంతతిని లెక్కిస్తాడు — మృగి సంతానం మృగాలన్నీ; మృగమంద సంతానం ఎలుగుబంట్లు, సృమరాలు, చమరీమృగాలు. ‘అపత్యం తు మృగాః సర్వే’ అనే వాక్యంలో ఏకవచనాంతమైన ‘అపత్యం’ (సంతానం) అనే పదం సమష్టివాచకం, కాబట్టి బహువచనాంతమైన ‘మృగాః’ అనే పదంతో జోడించబడింది. భద్రమద ఇరావతి అనే కుమార్తెను కన్నది, ఆమె పుత్రుడు లోకనాథుడైన మహాగజం ఐరావతం. హరి సంతానం హరులు (సింహాలు), తపస్వులైన వానరులు — ఈ పదం కిష్కింధాకాండలోని వానరవంశానికి మూలాన్ని సూచిస్తుంది. శార్దూలి గోలాంగూలాలనూ పులులనూ కన్నది; మాతంగి సంతానం మాతంగాలు (ఏనుగులు); శ్వేత దిగ్గజాన్ని కుమారునిగా కన్నది. ఐరావతానికి ఇచ్చిన ‘లోకనాథుడు’ అనే విశేషణం దిగ్గజత్వాన్ని సూచిస్తుంది, శ్వేత కుమారుడు కూడా దిగ్గజమే — ఇలా దిక్కులను ధరించే గజాల కులం కూడా ఇక్కడ నిర్దేశించబడింది. గోలాంగూలాలు వానరుల్లోనే ఒక భేదం, కాబట్టి వానరులకూ పులులకూ ఒకే తల్లి అనే విచిత్రమైన సృష్టిక్రమం ఇక్కడ సూచించబడింది. తరువాత సురభి ఇద్దరు కుమార్తెలను కన్నది — రోహిణినీ, యశస్వినియైన గంధర్వినీ. రోహిణి గోవులను కన్నది, గంధర్వి గుర్రాలను కుమారులుగా; సురస నాగులను, కద్రువ పన్నగాలను కన్నారు. గోవుల, గుర్రాల, నాగుల, పన్నగాల జన్మ ఒకే శ్లోకంలో కూర్చబడింది, దానితో ఇంటి పశువులూ అడవి సర్పాలూ ఒకే కులంలో పుట్టినవని చూపబడింది. మనువు మహాత్ముడైన కశ్యపునికి మనుష్యులను కన్నది — బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు. వారి ఉత్పత్తిస్థానం శ్రుతివచనంతో చెప్పబడుతుంది — ముఖం నుండి బ్రాహ్మణులు, వక్షస్సు నుండి క్షత్రియులు, తొడల నుండి వైశ్యులు, పాదాల నుండి శూద్రులు అని. ‘ఇతి శ్రుతిః’ (అని శ్రుతి) అనే పదంతో కవి పురుషసూక్తపు ప్రసిద్ధ వచనాన్నే ప్రమాణంగా ఉదహరిస్తాడు, తన మతాన్ని కాదు. అనల పుణ్యఫలాలు గల వృక్షాలన్నిటినీ కన్నది, దానితో సృష్టివర్ణన స్థావరజంగమాలు రెండింటికీ వ్యాపించింది. చివరికి సంబంధాలు మళ్ళీ గుర్తుచేయబడతాయి — వినత శుకికి మనుమరాలు, కద్రువ సురసకు సోదరి అని. ఇలా దేవతలూ దైత్యులూ పక్షులూ పశువులూ మనుష్యులూ వృక్షాలూ ఒకే కశ్యపకులం నుండి వెలువడ్డారని చూపుతూ కవి సర్వభూతాల బంధుత్వాన్ని స్థాపిస్తాడు — ఈ కథే తర్వాత సీతారక్షణ ప్రతిజ్ఞకు నైతిక మూలం.

కద్రువ భూమిని ధరించే వెయ్యి నాగులను కన్నది; వినతకు మాత్రం ఇద్దరు పుత్రులు — గరుడుడూ అరుణుడూ. ‘ఆ అరుణుని నుండి నేను పుట్టాను, సంపాతి నా అన్న; నన్ను శ్యేనీపుత్రుడైన జటాయువుగా తెలుసుకో’ అని అతడు తనను నివేదించుకుంటాడు. దీర్ఘమైన వంశకథ చివరలోనే తన పేరు చెప్పడం వినయానికి లక్షణం. అనంతరం ముప్పై నాలుగో శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో ప్రతిజ్ఞను మోస్తుంది — ‘నీవు కోరితే నేను నీ నివాసంలో సహాయకుడనవుతాను; ఈ దుర్గమమైన అరణ్యం మృగాలూ రాక్షసులూ సంచరించేది; లక్ష్మణునితో కలిసి నీవు బయటికి వెళ్ళినప్పుడు సీతను కూడా నేను రక్షిస్తాను.’ మధ్యలోని అర్ధమే ప్రతిజ్ఞకు హేతువును మోస్తుంది — వనపు భయంకరత్వమే రక్షకుని అవసరాన్ని సాధిస్తుంది. ‘నివాస సహాయకుడు’ అనే పదంతో అతడు కేవలం రక్షకత్వాన్నే కోరడు, సహవాసాన్నే — మైత్రియే అతని ప్రయోజనం. రాముడు జటాయువును పూజించి, ఆనందంతో కౌగిలించుకొని, వినమ్రుడయ్యాడు, ఎందుకంటే జటాయువుతో తండ్రికున్న స్నేహాన్ని తండ్రి నోట అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ విని ఉన్నాడు — జ్ఞాపకమే ఇక్కడ విశ్వాసానికి ఆధారం. చివరికి అతడు సీతను అక్కడ అతనికి అప్పగించి, ఆ అతిబలుడైన పక్షితో కలిసి, లక్ష్మణునితో సహా పంచవటికి వెళ్ళాడు — మిడతలను కాల్చాలనుకునే అగ్నిలా శత్రువులను దహించాలనుకుంటూ. ఈ ఉపమయే రాబోయే ఖరదూషణ వధను సూచిస్తుంది; సర్గ చివర ప్రశాంతమైన వంశకథనం మీద సంగ్రామపు నీడ పరచుకుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் அகஸ்தியரால் அனுமதிக்கப்பட்ட ராமலக்ஷ்மணர்கள் சீதையுடன் பஞ்சவடியை நோக்கிப் புறப்பட்டனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் வழியின் நடுவிலேயே ரகுநந்தனன் பெரிய உடலும் பயங்கர வலிமையும் உடைய ஒரு கழுகைச் சந்தித்தான். ‘பெரிய உடலுடையது’, ‘பயங்கர வலிமையுடையது’ என்ற அடைமொழிகளால் கவிஞர் அந்தப் பறவையின் வெளித்தோற்றத்தையும் வலிமையையும் சுட்டுகிறார்; அடுத்து எழும் ஐயத்துக்கு அதுவே காரணம். காட்டில் இருந்த பெருமைமிக்க அவர்கள் இருவரும் அதைக் கண்டு, பறவை உருவம் தாங்கிய ராக்ஷசன் என்று எண்ணி, ‘நீங்கள் யார்?’ என்று கேட்டனர் — தண்டகாரண்யத்தில் எல்லாமே ஐயத்துக்குரியவை என்ற முந்தைய அனுபவமே இங்கே காரணம். ‘எண்ணினர்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய உள்ளார்ந்த சிந்தனை மட்டுமே சுட்டப்படுகிறது; வெளியே அவர்கள் ஆயுதத்தை உயர்த்தவில்லை, கேள்வி மட்டுமே கேட்கின்றனர் — இதுவே சான்றோரின் மரியாதை. ஆனால் அந்தப் பறவை இனிய, மென்மையான சொல்லால் அவர்களை மகிழ்விப்பது போலச் சொன்னது: ‘குழந்தாய், என்னை உன் தந்தையின் நண்பன் என்று அறிந்துகொள்.’ ‘குழந்தாய்’ என்ற விளிப்பாலேயே உறவு நிலைநாட்டப்பட்டது; ஐயமும் நீங்கியது. தந்தையின் நண்பன் என்று கருதி ராகவன் அதை வழிபட்டு, பதற்றமின்றி அதன் குலத்தையும் பெயரையும் கேட்டான் — முதலில் வழிபாடு, பிறகு கேள்வி என்பது ராமனின் நன்னடத்தை. ராமனின் சொல்லைக் கேட்ட அந்தப் பறவை தன் குலத்தை மட்டும் சொல்லவில்லை; எல்லா உயிர்களின் தோற்றத்தையுமே தொடக்கத்திலிருந்து சொன்னது — ஒரு பறவையின் அறிமுகம் முழுப் படைப்பின் கதையாலேயே நிறைவுபெறுகிறது என்பது கவிஞரின் அமைப்பு.

கழுகு நீண்ட கைகளுடைய ராமனை விளித்துச் சொல்கிறது: ‘முன்னொரு காலத்தில் தோன்றிய பிரஜாபதிகள் அனைவரையும் தொடக்கத்திலிருந்து நான் சொல்கிறேன், கேள்.’ இந்தச் சொல்லாட்சியால் சொல்பவருக்கும் கேட்பவருக்குமிடையே பணிவான உறவு நிலைநாட்டப்படுகிறது; முதிய பறவை அரசகுமாரனை ‘நீண்ட கைகளுடையவனே’, ‘ராகவா’ என்று விளிக்கிறது. பிறகு அது பெயர்களை வரிசையாக எண்ணுகிறது — அவர்களில் முதல்வர் கர்த்தமர், அதன் பின் விக்ருதர், சேஷர், சம்ஸ்ரயர், வீரம் மிக்க பகுபுத்திரர், ஸ்தாணு, மரீசி, அத்திரி, பெருவலிமையுடைய கிரது, புலஸ்தியர், அங்கிரஸ், பிரசேதஸ், புலஹர், தக்ஷர், விவஸ்வான், அரிஷ்டநேமி; இவர்கள் அனைவரிலும் கடைசியானவர் பேரொளி மிக்க காசியபர். இந்தக் கணக்கு வெறும் பெயர்ப்பட்டியல் அன்று — இதன் இறுதியில் காசியபரை வைப்பதன் மூலம், அடுத்து வரும் படைப்புக் கதை முழுவதும் அவரிடமிருந்தே தொடர்கிறது என்று சுட்டப்படுகிறது. இவர்களில் சிலர் புகழ்பெற்ற மகரிஷிகளே — மரீசி, அத்திரி, புலஸ்தியர், அங்கிரஸ், புலஹர், கிரது; மற்றவர்கள் பிரஜாபதிகளாக மட்டுமே எண்ணப்பட்டுள்ளனர். ராவணனின் பாட்டனான புலஸ்தியரும் இங்கே எண்ணப்பட்டுள்ளார் என்பது நினைவுகூரத்தக்கது; ஆகவே அடுத்து வரும் பகையின் வேரும் இதே குல மரத்தில் பொதிந்துள்ளது. பிரஜாபதிகளின் எண்ணிக்கை புராணங்களில் வேறுவேறாகக் காணப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே வால்மீகி தம் சொந்த வரிசையையே பின்பற்றுகிறார். பிறகு தக்ஷ பிரஜாபதிக்குப் புகழ்மிக்க, பெரும்புகழ் உடைய அறுபது மகள்கள் பிறந்தனர் என்று கேள்விப்பட்டதாகச் சொல்கிறது. அவர்களுள் காசியபர் அழகிய இடையுடைய எட்டுப் பேரை மணந்தார் — அதிதி, திதி, தனு, காலகா முதலியோரை. அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — புராணங்களில் காசியபருக்குப் பதின்மூன்று மனைவியர் என்று சொல்லப்படுகிறது; ஆனால் இங்கே வருணிக்கப்படும் சந்ததி மரபில் இந்த எட்டுப் பேர் மட்டுமே பயன்படுவதால் எட்டு என்ற எண்ணிக்கை தரப்பட்டுள்ளது.

மீதமுள்ள பெயர்களும் எண்ணப்படுகின்றன — தாம்ரா, குரோதவசா, மனு, அனலா. அந்தக் கன்னியரிடம் மகிழ்ந்த காசியபர் மீண்டும் சொன்னார்: ‘நீங்கள் எனக்கு நிகரான, மூவுலகையும் தாங்கும் மக்களைப் பெறுவீர்கள்.’ ‘மகிழ்ந்த’ என்ற சொல்லால் வரம் அளித்ததன் காரணம் அருளே என்று சுட்டப்படுகிறது; ‘எனக்கு நிகரான’ என்ற சொல்லால் தந்தையின் ஒளி சந்ததிக்குச் செல்வது சுட்டப்படுகிறது. அதிதி, திதி, தனு, காலகா ஆகியோர் அந்தச் சொல்லில் மனம் வைத்தனர்; மற்றவர்களோ மனம் வைக்கவில்லை — விருப்பத்தின் வேறுபாட்டாலேயே சந்ததியின் வேறுபாடு என்பது நுட்பமான கொள்கை. யாருடைய மனம் தந்தையின் சொல்லில் நிலைத்ததோ, அவர்களுடைய சந்ததியே மூவுலகையும் தாங்குவதாயிற்று; அக்கறையற்றவர்களின் சந்ததியோ குறைந்த ஆற்றல் உடையதாயிற்று — இதனால் மன உறுதியின் வலிமை காட்டப்படுகிறது. அதிதியிடம் முப்பத்து மூன்று தேவர்கள் பிறந்தனர் — பன்னிரண்டு ஆதித்தியர்கள், எட்டு வசுக்கள், பதினொரு ருத்திரர்கள், இரண்டு அசுவினிகள். திதியோ புகழ்மிக்க தைத்தியர்களைப் பெற்றாள்; காடுகளும் கடல்களும் உடைய இந்தப் பூமி முன்பு அவர்களுடையதாகவே இருந்தது என்றும் சொல்லப்படுகிறது — இதனால் தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்குமிடையே உள்ள பழைய உரிமைப் போராட்டம் சுட்டப்படுகிறது; அது புராணங்களில் பலவாறு விரிக்கப்பட்டுள்ளது. ‘காடுகளும் கடல்களும் உடைய’ என்ற ஒரே சொல்லால் கவிஞர் பூமியின் காடுகளும் கடல்களும் கொண்ட முழு வடிவத்தையே எடுத்துக்கொள்கிறார். தனு அசுவக்கிரீவன் என்னும் மகனைப் பெற்றாள் — அவனே பின்னர் புகழ்பெற்ற தானவன்.

காலகா நரகனையும் காலகனையும் பெற்றாள். தாம்ராவோ உலகப் புகழ்பெற்ற ஐந்து கன்னியரைப் பெற்றாள் — கிரௌஞ்சி, பாசி, சியேனி, திருதராஷ்டிரி, சுகி. இங்கே பெயர்களே பொருளுக்கு ஏற்றவை — ஐந்து கன்னியரின் பெயர்களும் ஐந்து பறவை இனங்களுக்குத் தாய்ப் பெயர்களே. அவர்கள் ஒவ்வொருவரிடமிருந்தும் ஒவ்வொரு பறவை இனம் தோன்றியது — கிரௌஞ்சி ஆந்தைகளைப் பெற்றாள், பாசி பாசப் பறவைகளை, சியேனி ஒளிமிக்க பருந்துகளையும் கழுகுகளையும், திருதராஷ்டிரி அன்னங்களையும் கலகம்சங்களையும் சக்கரவாகங்களையும். இங்கே சொல்பவனான ஜடாயுவின் சொந்த இனமும் எண்ணப்படுகிறது — சியேனியிடமிருந்தே கழுகுகள் என்று. சுகி நதையைப் பெற்றாள்; நதைக்கு வினதை என்னும் மகள் பிறந்தாள் — அவளே பின்னர் கருடனுக்கும் அருணனுக்கும் தாய். இவ்வாறு கழுகு தன் தாய்வழி வம்சத்தையும் இதே வரிசையில் இணைக்கிறது; அதனால் அதன் அறிமுகம் படைப்புக் கதையின் ஓர் உறுப்பாகவே ஆகிறது. பறவைகளின் பிறப்பைச் சொல்வதன் மூலம் கவிஞர் காட்டின் கலகலப்பையே உயிர்ப்பிக்கிறார்; இங்கே ஒவ்வொரு பறவையும் ஏதோ ஒரு தாயின் பிள்ளை என்று கண்டால் காடு ஒரு குடும்பம் போலத் தோன்றுகிறது. அதன் பின் குரோதவசா தன்னிடமிருந்து பிறந்த பத்துக் கன்னியரைப் பெற்றாள் — மிருகி, மிருகமந்தா, ஹரி, பத்திரமதா, மாதங்கி, சார்தூலி, சுவேதா, சுரபி, எல்லா நல்லிலக்கணங்களும் நிறைந்த சுரசா, கத்ரு. பெயர்களே அவர்களுடைய சந்ததியைச் சுட்டுகின்றன — மிருகியிடமிருந்து மான்கள், சார்தூலியிடமிருந்து புலிகள், மாதங்கியிடமிருந்து யானைகள் என்று. பத்துப் பெயர்களில் ‘எல்லா நல்லிலக்கணங்களும் நிறைந்தவள்’ என்ற ஒரே அடைமொழி சுரசாவுக்கு மட்டுமே தரப்பட்டுள்ளது; அதனால் அவள் மற்றவர்களிலிருந்து சிறப்புடையவள் என்று சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் விலங்கு, பறவை உலகம் முழுவதற்கும் ஒரே குல மரத்தை அமைக்கிறார்; அதனால் காட்டில் வாழும் ராமனின் முன் எல்லா உயிர்களும் உறவினர் போலத் தோன்றுகின்றன.

மனிதருள் சிறந்தோரில் சிறந்த ராமனுக்குக் கழுகு இனம் இனமாகச் சந்ததியை எண்ணுகிறது — மிருகியின் சந்ததி மான்கள் அனைத்தும்; மிருகமந்தாவுடையவை கரடிகள், சிருமர மான்கள், சமரி மான்கள். ‘சந்ததி மான்கள் அனைத்தும்’ என்ற வாக்கியத்தில் ஒருமையில் உள்ள ‘அபத்யம்’ — ‘சந்ததி’ — என்ற சொல் தொகுதியைக் குறிப்பது; ஆகவே பன்மையிலுள்ள ‘மான்கள்’ என்ற சொல்லோடு இணைக்கப்பட்டுள்ளது. பத்திரமதா இராவதி என்னும் மகளைப் பெற்றாள்; அவளுடைய மகனே உலகத்தின் காவலனான பெரிய யானை ஐராவதம். ஹரியின் சந்ததி சிங்கங்களும் தவசிகளான குரங்குகளும் — இந்தச் சொல் கிஷ்கிந்தா காண்டத்தின் வானரக் குலத்தின் வேரைச் சுட்டுகிறது. சார்தூலி கோலாங்கூலங்களையும் புலிகளையும் மக்களாகப் பெற்றாள்; மாதங்கியின் சந்ததி யானைகள்; சுவேதா திசை யானையை மகனாகப் பெற்றாள். ஐராவதத்துக்குரிய ‘உலகத்தின் காவலன்’ என்ற அடைமொழி அது திசை யானை என்பதைச் சுட்டுகிறது; சுவேதாவின் மகனும் திசை யானையே — இவ்வாறு திசைகளைத் தாங்கும் யானைகளின் குலமும் இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது. கோலாங்கூலங்கள் குரங்குகளின் ஒரு வகையே; ஆகவே குரங்குக்கும் புலிக்கும் தாய் ஒருத்தியே என்ற விந்தையான படைப்பு வரிசை இங்கே சுட்டப்படுகிறது. பிறகு சுரபி இரண்டு மகள்களைப் பெற்றாள் — ரோகிணியையும் புகழ்மிக்க கந்தர்வியையும். ரோகிணி பசுக்களைப் பெற்றாள், கந்தர்வி குதிரைகளை மக்களாகப் பெற்றாள்; சுரசா நாகங்களையும், கத்ரு பாம்புகளையும் பெற்றனர். பசுக்கள், குதிரைகள், நாகங்கள், பாம்புகள் ஆகியவற்றின் பிறப்பு ஒரே சுலோகத்தில் அமைக்கப்பட்டுள்ளது; அதனால் வீட்டு விலங்குகளும் காட்டுப் பாம்புகளும் ஒரே குலத்தில் பிறந்தவை என்று காட்டப்படுகிறது. மனு மகாத்மாவான காசியபருக்கு மனிதர்களைப் பெற்றாள் — அந்தணர்கள், க்ஷத்திரியர்கள், வைசியர்கள், சூத்திரர்கள். அவர்கள் தோன்றிய இடம் வேதச் சொல்லால் சொல்லப்படுகிறது — முகத்திலிருந்து அந்தணர்கள், மார்பிலிருந்து க்ஷத்திரியர்கள், தொடைகளிலிருந்து வைசியர்கள், பாதங்களிலிருந்து சூத்திரர்கள் என்று. ‘என்று வேதம் சொல்கிறது’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் புருஷ சூக்தத்தின் புகழ்பெற்ற வாக்கியத்தையே சான்றாக மேற்கோள் காட்டுகிறார், தம் சொந்தக் கருத்தை அன்று. அனலா புனிதமான கனிகளைத் தரும் எல்லா மரங்களையும் பெற்றாள்; அதனால் படைப்பு வருணனை அசைவனவற்றையும் அசையாதனவற்றையும் தழுவியதாயிற்று. இறுதியில் உறவுமுறைகள் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகின்றன — வினதை சுகியின் பேத்தி, கத்ரு சுரசாவின் சகோதரி என்று. இவ்வாறு தேவர்கள், தைத்தியர்கள், பறவைகள், விலங்குகள், மனிதர்கள், மரங்கள் அனைத்தும் காசியபரின் ஒரே குலத்திலிருந்து தோன்றியவை என்று காட்டுவதன் மூலம் கவிஞர் எல்லா உயிர்களின் உறவை நிலைநாட்டுகிறார் — இந்தக் கதையே பின்னர் சீதையைக் காக்கும் சபதத்துக்கு அற அடிப்படையாகிறது.

கத்ரு பூமியைத் தாங்கும் ஆயிரம் நாகங்களைப் பெற்றாள்; வினதைக்கோ இரண்டு மகன்கள் — கருடனும் அருணனும். ‘அந்த அருணனிடமிருந்து நான் பிறந்தேன்; சம்பாதி என் தமையன்; சியேனியின் மகனான என்னை ஜடாயு என்று அறிந்துகொள்’ என்று அவன் தன்னைத் தெரிவிக்கிறான். நீண்ட வம்சக் கதையின் இறுதியிலேயே தன் பெயரைச் சொல்வது பணிவின் அடையாளம். அதன் பின் முப்பத்து நான்காம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளில் சபதத்தைத் தாங்கி நிற்கிறது: ‘நீ விரும்பினால், நான் உன் வாழ்க்கைக்குத் துணையாக இருப்பேன்; இது விலங்குகளும் ராக்ஷசர்களும் உலவும், அணுக அரிய அடர்ந்த காடு; நீ லக்ஷ்மணனுடன் வெளியே சென்றிருக்கும்போது சீதையையும் நான் காப்பேன்.’ நடுப்பாதியே சபதத்தின் காரணத்தைத் தாங்கி நிற்கிறது — காட்டின் பயங்கரமே ஒரு காவலனின் தேவையை நிறுவுகிறது. ‘வாழ்க்கைத் துணை’ என்ற சொல்லால் அவன் காவலனாக இருப்பதை மட்டும் வேண்டவில்லை, உடன் வாழ்வதையே வேண்டுகிறான் — நட்பே அவனுடைய நோக்கம். ராமன் ஜடாயுவை வழிபட்டு, மகிழ்ச்சியுடன் தழுவிப் பணிந்து நின்றான்; ஏனெனில் ஜடாயுவுடன் தந்தைக்கிருந்த நட்பை அவன் தந்தையின் வாயிலிருந்தே மீண்டும் மீண்டும் கேட்டிருந்தான் — நினைவே இங்கே நம்பிக்கைக்கு அடிப்படை. இறுதியில் அவன் சீதையை அங்கே ஒப்படைத்து, மிகுந்த வலிமையுடைய அந்தப் பறவையுடன், லக்ஷ்மணனுடன் பஞ்சவடிக்குச் சென்றான் — விட்டில் பூச்சிகளை எரிக்க விரும்பும் நெருப்பைப் போலப் பகைவர்களை எரிக்க விரும்பியவனாக. இந்த உவமையே வரவிருக்கும் கர தூஷண வதத்தைச் சுட்டுகிறது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் அமைதியான வம்சக் கதையிலிருந்து போரின் நிழல் பரவுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಪಂಚವಟಿಯತ್ತ ಹೊರಟರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಾರಿಯ ನಡುವೆಯೇ ರಘುನಂದನನು ದೊಡ್ಡ ಮೈಯ, ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಒಂದು ಹದ್ದನ್ನು ಎದುರಾದನು. ‘ಮಹಾಕಾಯಮ್’ (ದೊಡ್ಡ ಮೈಯವನನ್ನು), ‘ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಮ್’ (ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಪಕ್ಷಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಆಕಾರವನ್ನೂ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಶಂಕೆಗೆ ಕಾರಣ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪಕ್ಷಿರೂಪ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದ ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ. ‘ಮೇನಾತೇ’ (ಭಾವಿಸಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಂತರಿಕ ತರ್ಕವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗೆ ಅವರು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಆರ್ಯಮರ್ಯಾದೆ. ಆದರೆ ಆ ಪಕ್ಷಿ ಮಧುರವಾದ, ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿತು — ‘ಮಗೂ, ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಗೆಳೆಯನೆಂದು ತಿಳಿ.’ ‘ವತ್ಸ’ (ಮಗೂ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಸಂಬಂಧ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು, ಶಂಕೆ ದೂರವಾಯಿತು. ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಘವನು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು, ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನ ಕುಲವನ್ನೂ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು — ಮೊದಲು ಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಆ ಪಕ್ಷಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೇ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳಿತು — ಒಬ್ಬ ಪಕ್ಷಿಯ ಪರಿಚಯವು ಸಮಗ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಥೆಯಿಂದಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಯೋಜನೆ.

ಹದ್ದು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ‘ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿದ್ದರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು.’ ‘ನಿಗದತಃ ಮೇ’ (ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಈ ಷಷ್ಠೀವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಹೇಳುವವನ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನ ಸಂಬಂಧ ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ವೃದ್ಧ ಪಕ್ಷಿ ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’, ‘ರಾಘವ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರ್ದಮನು ಅವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗ, ಅನಂತರ ವಿಕೃತ, ಶೇಷ, ಸಂಶ್ರಯ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಬಹುಪುತ್ರ, ಸ್ಥಾಣು, ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಮಹಾಬಲನಾದ ಕ್ರತು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅಂಗಿರಸ, ಪ್ರಚೇತಸ, ಪುಲಹ, ದಕ್ಷ, ವಿವಸ್ವಂತ, ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ; ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಶ್ಯಪ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ — ಇದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಕಥೆಯೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ — ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅಂಗಿರಸ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು; ಇತರರನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಪುಲಸ್ತ್ಯನನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನೆಯಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವೈರದ ಮೂಲವೂ ಇದೇ ಕುಲವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ತನ್ನದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯರೂ ಮಹಾಕೀರ್ತಿಶಾಲಿನಿಯರೂ ಆದ ಅರವತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನು ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳ ಎಂಟು ಮಂದಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು — ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಕಾ ಎಂಬವರನ್ನು; ಉಳಿದ ನಾಲ್ವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಹದಿಮೂರು ಪತ್ನಿಯರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವ ಸಂತತಿಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಎಂಟು ಮಂದಿ ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಎಂಟು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಉಳಿದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ತಾಮ್ರಾ, ಕ್ರೋಧವಶಾ, ಮನು, ಅನಲಾ. ಆ ಕನ್ಯೆಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾದ ಕಶ್ಯಪನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆರುವಿರಿ’ ಎಂದು. ‘ಪ್ರೀತಃ’ (ಪ್ರೀತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರದಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪ್ರಸಾದವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮತ್ಸಮಾನ್’ (ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ತೇಜಸ್ಸು ಸಂತತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಮಿಸುವುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು, ಕಾಲಕಾ ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟರು; ಉಳಿದವರಾದರೋ ಮನಸ್ಸಿಡಲಿಲ್ಲ — ಇಚ್ಛೆಯ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಸಂತತಿಯ ಭೇದ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿತೋ ಅವರ ಸಂತತಿಯೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದಾಯಿತು; ಯಾರು ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದರೋ ಅವರ ಸಂತತಿಯೂ ಅಲ್ಪಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳದ್ದಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಜನಿಸಿದರು — ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನಿದೇವತೆಗಳು. ದಿತಿಯಾದರೋ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ವನಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿ ಹಿಂದೆ ಅವರದೇ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವಾಸುರರ ಪುರಾತನ ಅಧಿಕಾರವಿವಾದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸವನಾರ್ಣವಾ’ (ವನ-ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಭೂಮಿಯ ವನ-ಸಮುದ್ರಸಹಿತವಾದ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದನುವಾದರೋ ಅಶ್ವಗ್ರೀವನೆಂಬ ಮಗನನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಮುಂದೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ದಾನವ ಅವನೇ.

ಕಾಲಕಾ ನರಕನನ್ನೂ ಕಾಲಕನನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು. ತಾಮ್ರಾ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಐವರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಕ್ರೌಂಚೀ, ಭಾಸೀ, ಶ್ಯೇನೀ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೀ, ಶುಕೀ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗಳೇ ಅರ್ಥಾನುಗುಣವಾಗಿವೆ — ಐದು ಕನ್ಯೆಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಐದು ಪಕ್ಷಿವರ್ಗಗಳ ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರುಗಳೇ. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಂದಲೂ ತನ್ನದೇ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗ ಹುಟ್ಟಿತು — ಕ್ರೌಂಚೀ ಗೂಬೆಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಭಾಸೀ ಭಾಸಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಶ್ಯೇನೀ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಗಿಡುಗಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರೀ ಹಂಸಗಳನ್ನೂ ಕಲಹಂಸಗಳನ್ನೂ ಚಕ್ರವಾಕಗಳನ್ನೂ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನಾದ ಜಟಾಯುವಿನ ಸ್ವಂತ ವರ್ಗವನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಶ್ಯೇನಿಯಿಂದಲೇ ಹದ್ದುಗಳು ಎಂದು. ಶುಕೀ ನತಾಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ನತಾಳಲ್ಲಿ ವಿನತಾ ಎಂಬ ಮಗಳು ಜನಿಸಿದಳು — ಮುಂದೆ ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣರ ತಾಯಿ ಇವಳೇ. ಹೀಗೆ ಹದ್ದು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ವಂಶವನ್ನೂ ಇದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಪರಿಚಯ ಸೃಷ್ಟಿಕಥೆಯ ಅಂಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಕಾಡಿನ ಕಲರವವನ್ನೇ ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಕ್ಷಿಯೂ ಯಾವುದೋ ತಾಯಿಯ ಮಗು ಎಂದು ಕಂಡಾಗ ಅರಣ್ಯವು ಕುಟುಂಬದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಕ್ರೋಧವಶಾ ತನ್ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹತ್ತು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಮೃಗೀ, ಮೃಗಮಂದಾ, ಹರೀ, ಭದ್ರಮದಾ, ಮಾತಂಗೀ, ಶಾರ್ದೂಲೀ, ಶ್ವೇತಾ, ಸುರಭೀ, ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಸುರಸಾ, ಕದ್ರುಕಾ. ಹೆಸರುಗಳೇ ಅವರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೃಗಿಯಿಂದ ಮೃಗಗಳು, ಶಾರ್ದೂಲಿಯಿಂದ ಹುಲಿಗಳು, ಮಾತಂಗಿಯಿಂದ ಆನೆಗಳು ಎಂದು. ಹತ್ತು ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನಾಮ್’ (ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನೆಯನ್ನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸುರಸೆಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಇತರರಿಗಿಂತ ವಿಶಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸಮಸ್ತ ಪಶುಪಕ್ಷಿಜಗತ್ತಿಗೂ ಒಂದೇ ಕುಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸಿಯಾದ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಜಾತವೂ ಬಂಧುಗಳಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಹದ್ದು ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ವರ್ಗವರ್ಗವಾಗಿ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃಗಿಯ ಸಂತತಿ ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳು; ಮೃಗಮಂದೆಯ ಸಂತತಿ ಕರಡಿಗಳು, ಸೃಮರಗಳು, ಚಮರೀಮೃಗಗಳು. ‘ಅಪತ್ಯಂ ತು ಮೃಗಾಃ ಸರ್ವೇ’ (ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳೂ ಸಂತತಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನಾಂತವಾದ ‘ಅಪತ್ಯಮ್’ (ಸಂತತಿ) ಎಂಬ ಪದ ಸಮಷ್ಟಿವಾಚಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬಹುವಚನಾಂತವಾದ ‘ಮೃಗಾಃ’ (ಮೃಗಗಳು) ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭದ್ರಮದಾ ಇರಾವತೀ ಎಂಬ ಮಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಅವಳ ಮಗ ಲೋಕನಾಥನಾದ ಮಹಾಗಜ ಐರಾವತ. ಹರಿಯ ಸಂತತಿ ಸಿಂಹಗಳು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ವಾನರರು — ಈ ಪದವು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದ ವಾನರಕುಲದ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾರ್ದೂಲೀ ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳನ್ನೂ (ಕರಿಮುಖದ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ) ಹುಲಿಗಳನ್ನೂ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಹೆತ್ತಳು; ಮಾತಂಗಿಯ ಸಂತತಿ ಮಾತಂಗಗಳು (ಆನೆಗಳು); ಶ್ವೇತಾ ದಿಗ್ಗಜವನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಹೆತ್ತಳು. ಐರಾವತನ ‘ಲೋಕನಾಥಃ’ (ಲೋಕನಾಥ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದಿಗ್ಗಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಶ್ವೇತೆಯ ಮಗನೂ ದಿಗ್ಗಜವೇ — ಹೀಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಆನೆಗಳ ಕುಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗೋಲಾಂಗೂಲಗಳು ವಾನರರದೇ ಒಂದು ಭೇದ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರಿಗೂ ಹುಲಿಗಳಿಗೂ ಒಬ್ಬಳೇ ತಾಯಿ ಎಂಬ ವಿಚಿತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಸುರಭಿ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ರೋಹಿಣಿಯನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಗಂಧರ್ವಿಯನ್ನೂ. ರೋಹಿಣಿ ಹಸುಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು, ಗಂಧರ್ವಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಾಗಿ; ಸುರಸಾ ನಾಗಗಳನ್ನು, ಕದ್ರು ಪನ್ನಗಗಳನ್ನು. ಹಸುಗಳ, ಕುದುರೆಗಳ, ನಾಗಗಳ, ಪನ್ನಗಗಳ ಜನ್ಮವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮನೆಯ ಪಶುಗಳೂ ಕಾಡಿನ ಸರ್ಪಗಳೂ ಸಮಾನಕುಲದವು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುವು ಮಹಾತ್ಮ ಕಶ್ಯಪನ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು, ವೈಶ್ಯರನ್ನು, ಶೂದ್ರರನ್ನು. ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶ್ರುತಿವಚನದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಖದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಎದೆಯಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ತೊಡೆಗಳಿಂದ ವೈಶ್ಯರು, ಪಾದಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಎಂದು. ‘ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ’ (ಎಂದು ಶ್ರುತಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನಲ್ಲ. ಅನಲಾ ಪವಿತ್ರ ಫಲಗಳುಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು; ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎರಡನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಿನತಾ ಶುಕಿಯ ಮೊಮ್ಮಗಳು, ಕದ್ರು ಸುರಸೆಯ ತಂಗಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪಶುಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಮರಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಕಶ್ಯಪಕುಲದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತ ಕವಿ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಬಂಧುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸೀತಾರಕ್ಷಣೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ನೈತಿಕ ಮೂಲ.

ಕದ್ರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಸಾವಿರ ನಾಗಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ವಿನತೆಗಾದರೋ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು — ಗರುಡ ಮತ್ತು ಅರುಣ. ‘ಆ ಅರುಣನಿಂದ ನಾನು ಜನಿಸಿದೆ, ಸಂಪಾತಿ ನನ್ನ ಅಣ್ಣ; ಶ್ಯೇನಿಯ ಮಗನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಜಟಾಯು ಎಂದು ತಿಳಿ’ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ವಂಶಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವುದು ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ‘ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗುವೆನು; ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ; ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಹೊರಗೆ ಹೋದಾಗ ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುವೆನು.’ ನಡುವಿನ ಅರ್ಧವೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದೆ — ಕಾಡಿನ ಭಯಂಕರತೆಯೇ ರಕ್ಷಕನ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಸಸಹಾಯಃ’ (ವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಹವಾಸವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈತ್ರಿಯೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ. ರಾಮನು ಜಟಾಯುವನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ತಲೆಬಾಗಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಜಟಾಯುವಿನೊಡನೆ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದ್ದನು — ಸ್ಮೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ಆಧಾರ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಆ ಅತಿಬಲಿ ಪಕ್ಷಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಪಂಚವಟಿಗೆ ತೆರಳಿದನು — ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸುತ್ತ. ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಖರ-ದೂಷಣವಧೆಯ ಸೂಚಕ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ ವಂಶಕಥನದ ಮೇಲೆ ಸಂಗ್ರಾಮದ ನೆರಳು ಹರಡುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം അഗസ്ത്യന്റെ അനുവാദത്തോടെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സീതയോടൊപ്പം പഞ്ചവടിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ വഴിമധ്യേതന്നെ രഘുനന്ദനൻ ഭീമാകാരനും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമായ ഒരു കഴുകനെ കണ്ടുമുട്ടി. ‘മഹാകായം’, ‘ഭീമപരാക്രമം’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പക്ഷിയുടെ ബാഹ്യാകാരവും ബലവും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ആശങ്കയ്ക്കു കാരണം. വനത്തിലായിരുന്ന ആ മഹാഭാഗർ ഇരുവരും അവനെ കണ്ട് പക്ഷിരൂപം ധരിച്ച ഒരു രാക്ഷസനാണെന്നു കരുതി, ‘അങ്ങ് ആരാണ്?’ എന്നു ചോദിച്ചു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ എല്ലാം സംശയാസ്പദമാണ് എന്ന മുൻ അനുഭവമാണ് ഇവിടെ കാരണം. ‘മേനാതേ’ (കരുതി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഉള്ളിലെ യുക്തിവിചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുറമേ അവർ ആയുധം ഉയർത്തുന്നില്ല, ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നതേയുള്ളൂ — ഇതാണ് ആര്യമര്യാദ. എന്നാൽ ആ പക്ഷി മധുരവും സൗമ്യവുമായ വാക്കുകൊണ്ട് അവരെ പ്രീതരാക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ, എന്നെ നിന്റെ അച്ഛന്റെ സുഹൃത്തായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ ‘വത്സാ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, സംശയം നീങ്ങി. അച്ഛന്റെ സുഹൃത്താണെന്നു കരുതി രാഘവൻ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു; ശാന്തമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലവും പേരും ചോദിച്ചു — ആദ്യം പൂജ, പിന്നെ ചോദ്യം എന്നതാണ് രാമന്റെ ശിഷ്ടാചാരം. രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് ആ പക്ഷി തന്റെ കുലംമാത്രമല്ല പറയുന്നത്, സകല ജീവികളുടെയും ഉദ്ഭവംതന്നെ ആദിമുതൽ വിവരിച്ചു — ഒരു പക്ഷിയുടെ പരിചയം സമഗ്രമായ സൃഷ്ടിയുടെ കഥയിലൂടെതന്നെ പൂർണമാകുന്നു എന്നതാണ് കവിയുടെ യോജന.

കഴുകൻ മഹാബാഹുവായ രാമനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു: ‘പൂർവകാലത്ത് ഏതൊക്കെ പ്രജാപതിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നുവോ, അവരെയെല്ലാം ആദിമുതൽ പറയുന്ന എന്നിൽനിന്നു കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ഈ ഷഷ്ഠീപ്രയോഗത്തിലൂടെ (‘പറയുന്ന എന്റെ’ — നിഗദതോ മേ) പറയുന്നയാളും കേൾക്കുന്നയാളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിനയപൂർവം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; വൃദ്ധനായ പക്ഷി രാജപുത്രനെ ‘മഹാബാഹോ’, ‘രാഘവാ’ എന്നിങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം പേരുകൾ ക്രമമായി എണ്ണുന്നു — അവരിൽ ആദ്യത്തേതു കർദമൻ, അതിനുശേഷം വികൃതൻ, ശേഷൻ, സംശ്രയൻ, വീര്യവാനായ ബഹുപുത്രൻ, സ്ഥാണു, മരീചി, അത്രി, മഹാബലനായ ക്രതു, പുലസ്ത്യൻ, അംഗിരസ്സ്, പ്രചേതസ്സ്, പുലഹൻ, ദക്ഷൻ, വിവസ്വാൻ, അരിഷ്ടനേമി; അവരിലെല്ലാം അവസാനത്തേതു മഹാതേജസ്വിയായ കശ്യപൻ. ഈ എണ്ണൽ കേവലം ഒരു പേരുപട്ടികയല്ല — ഇതിന്റെ അവസാനം കശ്യപനെ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള സൃഷ്ടികഥ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവരിൽ ചിലർ പ്രസിദ്ധരായ മഹർഷിമാർതന്നെയാണ് — മരീചി, അത്രി, പുലസ്ത്യൻ, അംഗിരസ്സ്, പുലഹൻ, ക്രതു എന്നിവർ; മറ്റുള്ളവർ പ്രജാപതികൾ എന്ന നിലയിൽമാത്രം എണ്ണപ്പെട്ടവരാണ്. രാവണന്റെ പിതാമഹനായ പുലസ്ത്യനും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്ന് ഓർക്കണം; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന വൈരത്തിന്റെ മൂലവും ഇതേ കുലവൃക്ഷത്തിൽത്തന്നെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിമാരുടെ എണ്ണം പുരാണങ്ങളിൽ പലവിധത്തിൽ കാണാം; എന്നാൽ ഇവിടെ വാല്മീകി തന്റേതായ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. പിന്നെ ദക്ഷപ്രജാപതിക്ക് യശസ്വിനികളും മഹായശസ്സുള്ളവരുമായ അറുപതു പുത്രിമാർ ഉണ്ടായി എന്നു കേട്ടിട്ടുണ്ട് എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. അവരിൽ സുന്ദരികളായ എട്ടുപേരെ കശ്യപൻ സ്വീകരിച്ചു — അദിതി, ദിതി, ദനു, കാലക എന്നിവരെ; ശേഷിച്ച നാലുപേരുടെ പേരുകൾ തുടർന്ന് എണ്ണപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — പുരാണങ്ങളിൽ കശ്യപനു പതിമൂന്നു പത്നിമാരെ പറയുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ വർണിക്കുന്ന സന്താനപരമ്പരയിൽ ഈ എട്ടുപേർമാത്രമേ ആവശ്യമുള്ളൂ എന്നതുകൊണ്ടാണ് എട്ട് എന്ന എണ്ണം നൽകിയിരിക്കുന്നത്.

ബാക്കിയുള്ള പേരുകളും എണ്ണപ്പെടുന്നു — താമ്ര, ക്രോധവശ, മനു, അനല. ആ കന്യകമാരിൽ പ്രീതനായ കശ്യപൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എനിക്കു തുല്യരും മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കുന്നവരുമായ പുത്രന്മാരെ പ്രസവിക്കും.’ ‘പ്രീതഃ’ (പ്രീതനായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വരദാനത്തിന്റെ കാരണം പ്രസാദംതന്നെ എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മത്സമാൻ’ (എനിക്കു തുല്യരായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ തേജസ്സ് സന്തതിയിലേക്കു സംക്രമിക്കുന്നതും. അദിതി, ദിതി, ദനു, കാലക എന്നിവർ ആ വാക്കിൽ മനസ്സുവെച്ചു; ബാക്കിയുള്ളവരാകട്ടെ മനസ്സുവെച്ചില്ല — ഇച്ഛയുടെ ഭേദംകൊണ്ടുതന്നെ സന്തതിയുടെ ഭേദം എന്ന സൂക്ഷ്മസിദ്ധാന്തം. ആരുടെ മനസ്സ് പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുവോ, അവരുടെ സന്തതിതന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കുന്നവരായി; ഉദാസീനരായവരുടെ സന്തതിയും അല്പപ്രഭാവരായി — ഇതിലൂടെ സങ്കല്പത്തിന്റെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അദിതിയിൽ മുപ്പത്തിമൂന്നു ദേവന്മാർ ജനിച്ചു — പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാർ, എട്ടു വസുക്കൾ, പതിനൊന്നു രുദ്രന്മാർ, രണ്ട് അശ്വിനികൾ. ദിതിയാകട്ടെ യശസ്വികളായ ദൈത്യന്മാരെ പ്രസവിച്ചു; വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ള ഈ ഭൂമി പണ്ട് അവരുടേതായിരുന്നു എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ ദേവാസുരന്മാർ തമ്മിലുള്ള പുരാതനമായ അധികാരത്തർക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുരാണങ്ങളിൽ അതു പലവിധത്തിൽ വിസ്തരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘സവനാർണവാ’ (വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ളത്) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി ഭൂമിയുടെ വനസമുദ്രസഹിതമായ സമഗ്രരൂപംതന്നെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ദനു പിന്നെ അശ്വഗ്രീവൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു — അവനാണ് പിന്നീടു പ്രസിദ്ധനായ ദാനവൻ.

കാലക നരകനെയും കാലകനെയും പ്രസവിച്ചു. താമ്രയാകട്ടെ ലോകപ്രസിദ്ധരായ അഞ്ചു കന്യകമാരെ പ്രസവിച്ചു — ക്രൗഞ്ചി, ഭാസി, ശ്യേനി, ധൃതരാഷ്ട്രി, ശുകി. ഇവിടെ പേരുകൾതന്നെ അർഥത്തിനനുസരിച്ചുള്ളവയാണ് — അഞ്ചു കന്യാനാമങ്ങൾ അഞ്ചു പക്ഷിവർഗങ്ങളുടെ മാതൃനാമങ്ങൾതന്നെയാണ്. അവരിൽ ഓരോരുത്തരിൽനിന്നും ഓരോ പക്ഷിവർഗം ഉണ്ടായി — ക്രൗഞ്ചി മൂങ്ങകളെ പ്രസവിച്ചു, ഭാസി ഭാസപ്പക്ഷികളെ, ശ്യേനി തേജസ്വികളായ പരുന്തുകളെയും കഴുകന്മാരെയും, ധൃതരാഷ്ട്രി ഹംസങ്ങളെയും കലഹംസങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും. ഇവിടെ പറയുന്നയാളായ ജടായുവിന്റെ സ്വന്തം വർഗവും എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ശ്യേനിയിൽനിന്നാണ് കഴുകന്മാർ എന്ന്. ശുകി നതയെ പ്രസവിച്ചു; നതയിൽ വിനത എന്ന പുത്രി ജനിച്ചു — ഇവളാണ് പിന്നീട് ഗരുഡന്റെയും അരുണന്റെയും മാതാവ്. ഇങ്ങനെ കഴുകൻ തന്റെ മാതൃവംശവും ഇതേ ക്രമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; അങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചയം സൃഷ്ടികഥയുടെതന്നെ ഭാഗമാകുന്നു. പക്ഷികളുടെ ജന്മകഥനത്തിലൂടെ കവി വനത്തിന്റെ കോലാഹലംതന്നെ സജീവമാക്കുന്നു; ഇവിടെ ഓരോ പക്ഷിയും ഏതെങ്കിലുമൊരു അമ്മയുടെ മകനാണെന്നു കാണുമ്പോൾ അരണ്യം ഒരു കുടുംബംപോലെ തോന്നുന്നു. അതിനുശേഷം ക്രോധവശ സ്വന്തം ഉദരത്തിൽനിന്നു പത്തു കന്യകമാരെ പ്രസവിച്ചു — മൃഗി, മൃഗമന്ദ, ഹരി, ഭദ്രമദ, മാതംഗി, ശാർദൂലി, ശ്വേത, സുരഭി, സർവലക്ഷണസമ്പന്നയായ സുരസ, കദ്രു. പേരുകൾതന്നെ അവരുടെ സന്തതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മൃഗിയിൽനിന്നു മൃഗങ്ങൾ, ശാർദൂലിയിൽനിന്നു പുലികൾ, മാതംഗിയിൽനിന്ന് ആനകൾ എന്നിങ്ങനെ. പത്തു പേരുകളിൽ ‘സർവലക്ഷണസമ്പന്നാം’ എന്ന ഒരു വിശേഷണംമാത്രമേ സുരസയ്ക്കു നൽകിയിട്ടുള്ളൂ; അതിലൂടെ അവൾ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നു വിശിഷ്ടയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി പശുപക്ഷിജഗത്തിനു മുഴുവൻ ഒരു കുലവൃക്ഷം രചിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് വനവാസിയായ രാമന്റെ മുന്നിൽ സകല ജീവജാലവും ബന്ധുക്കളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.

കഴുകൻ നരശ്രേഷ്ഠനായ രാമനോടു സന്തതിയെ വർഗംവർഗമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — എല്ലാ മൃഗങ്ങളും മൃഗിയുടെ സന്തതിയാണ്; മൃഗമന്ദയുടേതു കരടികളും സൃമരങ്ങളും ചമരിമാനുകളും. ‘അപത്യം തു മൃഗാഃ സർവേ’ (എല്ലാ മൃഗങ്ങളും സന്തതി) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഏകവചനമായ ‘അപത്യം’ എന്ന പദം സമഷ്ടിയെ കുറിക്കുന്നതാണ്; അതുകൊണ്ട് ബഹുവചനമായ ‘മൃഗാഃ’ എന്ന പദത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഭദ്രമദ ഇരാവതി എന്ന പുത്രിയെ പ്രസവിച്ചു; അവളുടെ പുത്രനാണ് ലോകനാഥനായ മഹാഗജം ഐരാവതം. ഹരിയുടെ സന്തതി സിംഹങ്ങളും തപസ്വികളായ വാനരന്മാരും — ഈ പദം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ വാനരകുലത്തിന്റെ മൂലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാർദൂലി ഗോലാംഗൂലങ്ങളെയും പുലികളെയും പുത്രന്മാരായി പ്രസവിച്ചു; മാതംഗിയുടെ സന്തതി ആനകൾ; ശ്വേത ഒരു ദിഗ്ഗജത്തെ പുത്രനായി പ്രസവിച്ചു. ഐരാവതത്തിന്റെ ‘ലോകനാഥഃ’ എന്ന വിശേഷണം ദിഗ്ഗജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ശ്വേതയുടെ പുത്രനും ദിഗ്ഗജംതന്നെ — ഇങ്ങനെ ദിക്കുകളെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന ആനകളുടെ കുലവും ഇവിടെ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ വാനരന്മാരുടെതന്നെ ഒരു വിഭാഗമാണ്; അതുകൊണ്ട് വാനരന്മാർക്കും പുലികൾക്കും ഒരേ അമ്മ എന്ന വിചിത്രമായ സൃഷ്ടിക്രമം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ സുരഭി രണ്ടു പുത്രിമാരെ പ്രസവിച്ചു — രോഹിണിയെയും യശസ്വിനിയായ ഗന്ധർവിയെയും. രോഹിണി പശുക്കളെ പ്രസവിച്ചു, ഗന്ധർവി കുതിരകളെ പുത്രന്മാരായി; സുരസ നാഗങ്ങളെയും കദ്രു പന്നഗങ്ങളെയും (സർപ്പങ്ങളെയും). പശുക്കളുടെയും കുതിരകളുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും സർപ്പങ്ങളുടെയും ജന്മം ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വളർത്തുമൃഗങ്ങളും കാട്ടുസർപ്പങ്ങളും ഒരേ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവരാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. മനു മഹാത്മാവായ കശ്യപന്റെ മനുഷ്യരെ പ്രസവിച്ചു — ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും വൈശ്യരെയും ശൂദ്രരെയും. അവരുടെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനം ശ്രുതിവചനപ്രകാരം പറയുന്നു — മുഖത്തുനിന്നു ബ്രാഹ്മണർ, മാറിൽനിന്നു ക്ഷത്രിയർ, തുടകളിൽനിന്നു വൈശ്യർ, പാദങ്ങളിൽനിന്നു ശൂദ്രർ എന്ന്. ‘ഇതി ശ്രുതിഃ’ (എന്നു ശ്രുതി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി പുരുഷസൂക്തത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്കുതന്നെ പ്രമാണമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു, സ്വന്തം അഭിപ്രായമല്ല. അനല പുണ്യഫലങ്ങളുള്ള എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളെയും പ്രസവിച്ചു; അങ്ങനെ സൃഷ്ടിവർണന ചരവും അചരവുമായ എല്ലാറ്റിലും വ്യാപിച്ചു. ഒടുവിൽ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വിനത ശുകിയുടെ പൗത്രിയാണ്, കദ്രു സുരസയുടെ സഹോദരിയും. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും വൃക്ഷങ്ങളും ഒരേ കശ്യപകുലത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടവരാണെന്നു കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി സകല ജീവികളുടെയും ബന്ധുത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഈ കഥതന്നെയാണ് പിന്നീടുള്ള സീതാരക്ഷണപ്രതിജ്ഞയുടെ ധാർമികമൂലം.

കദ്രു ഭൂമിയെ താങ്ങുന്ന ആയിരം നാഗങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു; വിനതയ്ക്കാകട്ടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ഗരുഡനും അരുണനും. ‘ആ അരുണനിൽനിന്നാണു ഞാൻ ജനിച്ചത്; സമ്പാതി എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനാണ്; ശ്യേനിയുടെ പുത്രനായ ജടായുവാണു ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം അറിയിക്കുന്നു. നീണ്ട വംശകഥയുടെ അവസാനംമാത്രമാണ് സ്വന്തം പേരു പറയുന്നത് എന്നതു വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അതിനുശേഷം മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി പ്രതിജ്ഞ വഹിക്കുന്നു: ‘നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്റെ വാസത്തിൽ സഹായിയാകാം; മൃഗങ്ങളും രാക്ഷസരും വിഹരിക്കുന്ന ദുർഗമമായ കാടാണിത്; നീ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പുറത്തുപോകുമ്പോൾ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിക്കാം.’ നടുവിലെ അർധമാണ് പ്രതിജ്ഞയുടെ കാരണം വഹിക്കുന്നത് — വനത്തിന്റെ ഭയങ്കരതതന്നെയാണ് ഒരു രക്ഷകന്റെ ആവശ്യകത സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ‘വാസസഹായഃ’ (വാസത്തിലെ സഹായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം രക്ഷകസ്ഥാനംമാത്രമല്ല യാചിക്കുന്നത്, സഹവാസംതന്നെയാണ് — സൗഹൃദമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. രാമൻ ജടായുവിനെ പൂജിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ആലിംഗനംചെയ്ത് തലകുനിച്ചു; കാരണം ജടായുവുമായുള്ള സൗഹൃദത്തെക്കുറിച്ച് അച്ഛന്റെ വായിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടിരുന്നു — ഓർമതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആധാരം. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം സീതയെ അവിടെ ഏല്പിച്ച്, അതിബലനായ ആ പക്ഷിയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണസഹിതനായി പഞ്ചവടിയിലേക്കു പോയി — ഈയാംപാറ്റകളെ ദഹിപ്പിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്. ഈ ഉപമതന്നെയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന ഖരദൂഷണവധത്തിന്റെ സൂചന; സർഗാന്ത്യത്തിൽ ശാന്തമായ വംശകഥനത്തിൽനിന്ന് യുദ്ധത്തിന്റെ നിഴൽ പരക്കുന്നു.

At the end of the previous sarga Rāma and Lakṣmaṇa, with Agastya's leave, set out with Sītā for Pañcavaṭī. Now, on the way, Raghunandana came upon a vulture of huge body and fearsome strength — two epithets that describe the bird's outward form and power, and that account for the suspicion that follows. Seeing him there in the forest, the two illustrious brothers took him for a rākṣasa in the shape of a bird and asked, ‘Who are you?’ Their past experience was the reason: in the Daṇḍaka forest everything was open to doubt. Yet they only thought it; outwardly they raised no weapon but merely asked a question, as noble men should. But the bird spoke in a sweet and gentle voice, as though to reassure them: ‘My child, know me for a friend of your father's.’ With that one word ‘my child’ a bond was formed and suspicion vanished. Taking him for his father's friend, Rāghava honoured him and then calmly asked his family and his name — honour first, then questions, as courtesy requires. Hearing Rāma's words, the bird did not simply name his family but told from the very beginning how all creatures came to be; the poet's design is that one bird's introduction is completed only by the story of the whole creation.

Addressing the mighty-armed Rāma, the vulture said: ‘Hear from me, Rāghava, told from the beginning, the names of all those who were the Prajāpatis, the lords of creatures, in ancient times.’ The old bird speaks courteously to the prince, calling him ‘mighty-armed’ and ‘Rāghava’. Then he named them in order: Kardama was the first of them, and after him came Vikṛta, Śeṣa, Saṃśraya, the valiant Bahuputra, Sthāṇu, Marīci, Atri, the mighty Kratu, Pulastya, Aṅgiras, Pracetas, Pulaha, Dakṣa, Vivasvān and Ariṣṭanemi; and last of them all came Kaśyapa of great splendour. This is no mere list of names: by placing Kaśyapa at its end he signals that the whole story of creation to follow flows from him. Some of these — Marīci, Atri, Pulastya, Aṅgiras, Pulaha, Kratu — are famous great seers; the others are counted only as lords of creatures. It is worth remembering that Pulastya, Rāvaṇa's grandfather, is counted here, so the root of the coming enmity lies hidden in this same family tree. Then he said: ‘To Dakṣa Prajāpati, so it is told, sixty daughters were born, Rāma, glorious women of great renown. Of them Kaśyapa took eight slender-waisted ones as wives: Aditi, Diti, Danu and Kālakā,’

‘and Tāmrā, Krodhavaśā, Manu and Analā.’ Pleased with those maidens, Kaśyapa said to them: ‘You shall bear sons equal to me, lords of the three worlds.’ ‘Pleased’ shows that grace was the cause of this boon, and ‘equal to me’ that the father's splendour would pass into his offspring. Aditi, Diti, Danu and Kālakā set their minds on his words, but the rest were indifferent — a subtle principle: the difference in their offspring came from a difference in their desire. Those whose minds held to his words bore children who ruled the three worlds; those who were indifferent bore offspring of lesser power, and so the strength of resolve is shown. In Aditi were born the thirty-three gods, subduer of foes — the Ādityas, the Vasus, the Rudras and the two Aśvins. Diti, my son, gave birth to the glorious Daityas, and in days of old this earth with its forests and its ocean belonged to them — a hint of the ancient dispute between gods and asuras over who should rule, so often told at length. In one word the poet takes in the whole earth with its forests and seas. And Danu bore a son named Aśvagrīva, who later became a famous dānava.

‘Kālakā bore Naraka and Kālaka. Tāmrā bore five daughters famous in the world: Krauñcī, Bhāsī, Śyenī, Dhṛtarāṣṭrī and Śukī.’ Their names match their meaning, for the names of the five daughters are the names of the mothers of five kinds of birds. Each of them gave rise to her own race of birds: Krauñcī bore the owls, Bhāsī the bhāsa birds, Śyenī hawks and vultures of great vigour, and Dhṛtarāṣṭrī swans, kalahaṃsas of every kind and ruddy geese. Here the speaker's own kind is counted too, since the vultures come from Śyenī. Śukī bore Natā, and from Natā was born the daughter Vinatā, who would later be the mother of Garuḍa and Aruṇa. In this way the vulture sets his own mother's line within the same sequence, so that his introduction becomes part of the story of creation itself. By telling the birth of the birds the poet brings the clamour of the forest to life; seeing each bird as some mother's child, the wilderness seems like one great family. ‘Then Krodhavaśā, Rāma, bore ten daughters of her own: Mṛgī, Mṛgamandā, Harī, Bhadramadā, Mātaṅgī, Śārdūlī, Śvetā, Surabhī, Surasā who had every auspicious mark, and Kadrukā.’ Their very names point to their offspring — the deer from Mṛgī, the tigers from Śārdūlī, the elephants from Mātaṅgī — and of the ten only Surasā is given an epithet, which sets her apart from the rest. So the poet builds a single family tree for the whole world of beasts and birds, so that before Rāma, living in the forest, every living creature appears as kin.

The vulture went on counting their offspring kind by kind for Rāma, best of men: ‘The children of Mṛgī are all the deer; from Mṛgamandā come the bears, the sṛmaras and the yaks. Bhadramadā bore a daughter named Irāvatī, and her son is Airāvata, the great elephant, lord of the world. From Harī come the tawny monkeys and the apes who live like ascetics in the forest’ — words that point to the root of the monkey race of the Kiṣkindhā Kāṇḍa. ‘Śārdūlī bore the golāṅgūla monkeys and the tigers as her sons; from Mātaṅgī come the elephants; and Śvetā, Kākutstha, bore the elephant who guards a quarter of the sky.’ Calling Airāvata ‘lord of the world’ marks him as one of the elephants of the quarters, and Śvetā's son is another; so the race of the elephants who uphold the directions is named here too. The golāṅgūlas are a kind of monkey, so monkeys and tigers share one mother — a curious order of creation. ‘Surabhi bore two daughters, Rāma, Rohiṇī — may all go well with you — and the glorious Gandharvī. Rohiṇī bore the cattle, and Gandharvī the horses; Surasā bore the nāgas, Rāma, and Kadrū the serpents.’ The birth of cattle, horses, nāgas and serpents is set in a single verse, showing that tame beasts and forest snakes are of one family. ‘Manu bore the human beings of great-souled Kaśyapa — brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas and śūdras, best of men. From the mouth the brāhmaṇas were born, from the chest the kṣatriyas, from the thighs the vaiśyas and from the feet the śūdras: so says the sacred word.’ With ‘so says the sacred word’ the speaker cites the well-known hymn of the Veda as his authority rather than his own opinion. ‘Analā bore all the trees that bear wholesome fruit’ — so the account of creation takes in both moving and unmoving things. At the end he recalled the relationships again: Vinatā is Śukī's granddaughter, and Kadrū is Surasā's sister. Showing that gods, daityas, birds, beasts, men and trees all came from the one line of Kaśyapa, the poet establishes the kinship of all beings — and this story is the moral root of the vow to protect Sītā that follows.

‘Kadrū bore a thousand serpents, the bearers of the earth; Vinatā had two sons, Garuḍa and Aruṇa. From that Aruṇa I was born, and Saṃpāti is my elder brother. Know me as Jaṭāyu, son of Śyenī.’ Only at the end of the long account of his lineage does he give his own name — a sign of modesty. Then he made his pledge: ‘If you wish, I will be your companion where you live. This is a hard wilderness, haunted by wild beasts and rākṣasas; when you go out with Lakṣmaṇa, I will guard Sītā.’ The dangers of the forest are the reason for his pledge, since they make a guardian necessary; and in offering to be a companion he asks not merely to be a guard but to share their life — friendship is what he seeks. Rāghava honoured Jaṭāyu, embraced him with joy and bowed low before him, for he had often heard from his father of their friendship; that memory was the ground of his trust. Then, entrusting Sītā of Mithilā to him, he went on to Pañcavaṭī with Lakṣmaṇa and that mighty bird, eager to burn his enemies as a fire longs to burn moths. The image foreshadows the slaying of Khara and Dūṣaṇa, and so at the close of the sarga the shadow of battle falls across the calm account of lineage.