पूर्वस्मिन् सर्गे रामः अगस्त्याश्रमं प्राप्य महर्षिणा पूजितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे मुनिः स्वयम् एव प्रसन्नतां प्रकटयति — ‘राम, त्वयि प्रीतः अस्मि; लक्ष्मण, त्वयि परितुष्टः अस्मि; यत् युवां सीतया सह माम् अभिवादयितुं प्राप्तौ स्थः, तत् एव मे तोषस्य कारणम्।’ ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनं रामं प्रति, ‘परितुष्टोऽस्मि’ इति च पृथक् लक्ष्मणं प्रति — मुनिः उभयोः विषये पृथक् पृथक् स्नेहं दर्शयति; ‘अभिवादयितुम्’ इति पदेन च तयोः आगमनस्य प्रयोजनं विनयः एव इति सूचितम्, न कापि याचना। ततः सः अध्वश्रमं स्मरति — मार्गपरिश्रमेण जनितः खेदः युवां बाधते, जनकात्मजा मैथिली च व्यक्तम् उत्कण्ठते इति। अनन्तरं सीतायाः त्यागं वर्णयति — सुकुमारी इयं खेदैः कदापि न विमानिता, तथापि भर्तृस्नेहेन प्रचोदिता प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता। अतः सः रामम् उपदिशति — ‘यथा एषा इह रमते तथा कुरु’ इति; वने त्वाम् अनुगच्छन्ती सा दुष्करं कर्म कृतवती इति च कथयति। अन्ते स्त्रीस्वभावस्य सामान्यं लक्षणं वदति — सृष्टेः आरभ्य स्त्रियः समस्थं भर्तारम् अनुरज्यन्ते, विषमस्थं च त्यजन्ति इति। एतेन विरोधेन सीतायाः वैशिष्ट्यम् अग्रे स्थापयितुं भूमिका रचिता।

षष्ठे श्लोके मुनिः त्रिभिः उपमानैः स्त्रीणां चापल्यं दर्शयति — विद्युतां लोलत्वम्, शस्त्राणां तीक्ष्णताम्, गरुडवाय्वोः शैघ्र्यं च ताः अनुगच्छन्ति इति। किन्तु एषा निन्दा सामान्यविषया एव; सीतायाः तु स्थितिः अन्यैव। ‘इयं तु भवतः भार्या एतैः दोषैः विवर्जिता’ इति उक्त्वा तां श्लाघ्यां व्यपदेश्यां च वदति — देवीषु अरुन्धती यथा प्रशस्ता, तथा नारीषु एषा। निन्दास्तुत्योः सन्निधानेन कविः सीतायाः माहात्म्यं तीव्रतरं करोति। अष्टमे श्लोके मुनिः देशम् एव अलंकृतं वदति — यत्र सौमित्रिणा वैदेह्या च सह रामः वत्स्यति, सः प्रदेशः तेषाम् एव सान्निध्येन भूषितः भवति इति भावः। अत्र ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनेन आगामिनः राक्षससंघर्षस्य सूचना अपि निहिता।

मुनिना एवम् उक्तः राघवः संयताञ्जलिः सन् दीप्तम् अनलम् इव तम् ऋषिं प्रति प्रश्रितं वाक्यम् उवाच — ‘धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि, यस्य मे सभ्रातृभार्यस्य गुणैः गुरुः परितुष्यति।’ अत्र रामः स्वं न स्तौति, अपितु गुरोः तोषम् एव स्वस्य भाग्यं मन्यते — एषा एव तस्य विनयस्य पराकाष्ठा। ततः सः प्रार्थयते — ‘सोदकं बहुकाननं देशं मे व्यादिश, यत्र आश्रमपदं कृत्वा निरतः सुखं वसेयम्।’ ‘निरतः’ इति पदेन रामः केवलं वासम् एव न याचते, अपितु तपसि रतिं धर्मे च स्थितिम् इच्छति इति स्पष्टम्। ‘सोदकं बहुकाननम्’ इति विशेषणाभ्यां तापसजीवनस्य द्वे एव अपेक्षे — जलम् इन्धनं च — सूचिते। मुनिश्रेष्ठः रामस्य भाषितं श्रुत्वा मुहूर्तं ध्यात्वा शुभं वचनम् उवाच। एतत् क्षणिकं ध्यानं महत्त्वपूर्णम् — वासस्थानस्य निर्णयः न केवलं रामस्य सुखार्थम्, अपितु अग्रिमस्य सर्वस्य वृत्तान्तस्य आधारः इति कविः सूचयति।

धर्मात्मा अगस्त्यः पञ्चवटीं निर्दिशति — ‘इतः द्वियोजने बहुमूलफलोदकः बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवटी इति विश्रुतः देशः अस्ति। तत्र गत्वा सौमित्रिणा सह आश्रमपदं कृत्वा पितुः वाक्यं यथोक्तम् अनुपालयन् रमस्व।’ ततः सः स्वस्य ज्ञानस्य मूलं प्रकटयति — ‘तव सर्वः वृत्तान्तः मया विदितः, तपसः प्रभावेण दशरथस्य स्नेहेन च। तव हृदयस्थं छन्दः अपि तपसा मया विज्ञातम् — मया सह तपोवने वासं प्रतिज्ञाय अपि त्वं किञ्चित् अन्यत् इच्छसि इति। अतः एव अहं ब्रवीमि — गच्छ पञ्चवटीम् इति।’ ‘तात’ इति सम्बोधनेन मुनिः रामं पुत्रवत् पश्यति। ‘द्वियोजने’ इति निश्चितं परिमाणं वदन् सः मार्गस्य सौकर्यम् अपि सूचयति — न अतिदूरं गन्तव्यम्, यतः तपस्विनां सान्निध्यं न त्याज्यम्। ‘विदितो ह्येष वृत्तान्तः’ इति वचनेन मुनेः त्रिकालज्ञता प्रकटिता; किन्तु सः तां न तपोबलमात्रेण, अपितु दशरथस्य स्नेहेन अपि युक्तां वदति — ज्ञानं स्नेहेन मिश्रितम् इति एषा अस्य मुनेः विशेषता। ‘इह वासं प्रतिज्ञाय’ इति अर्धेन सूच्यते — रामः पूर्वं तत्र एव स्थातुम् इष्टवान् आसीत्, किन्तु मुनिः तस्य अन्तर्गतं भावम् अन्यम् एव जानाति। एवं मुनेः वचनं न आज्ञामात्रम्, अपितु अन्तःकरणस्य अनुमोदनम्। अनन्तरं तस्य देशस्य गुणाः क्रमेण गण्यन्ते — रम्यः वनोद्देशः, तत्र मैथिली रंस्यते; श्लाघनीयः सः, नातिदूरः, गोदावर्याः समीपे च स्थितः; प्राज्यमूलफलैः नानाद्विजगणैः च युक्तः; विविक्तः पुण्यः रम्यः च। द्विः उक्तम् ‘मैथिली तत्र रंस्यते’ इति पदं सीतायाः सुखम् एव मुनेः मुख्यं प्रयोजनम् इति सूचयति। अन्ते सः प्रयोजनान्तरम् अपि दर्शयति — ‘भवान् सदाचारः सदारः च, परिरक्षणे समर्थः; अत्र वसन् त्वं तापसान् अपि पालयिष्यसि।’ एवं वासस्थाननिर्देशे सुखं धर्मः च उभयम् अपि संगृहीतम्।

ततः मुनिः साक्षात् मार्गं दर्शयति — ‘एतत् मधूकानां महत् वनं दृश्यते; अस्य उत्तरेण गन्तव्यं न्यग्रोधम् अपि गच्छता। ततः स्थलम् उपारुह्य पर्वतस्य अविदूरतः नित्यपुष्पितकाननः पञ्चवटी इति ख्यातः देशः।’ ‘एतत् आलक्ष्यते’ इति वर्तमानकालिकेन पदेन मुनिः अङ्गुल्या इव दिशं दर्शयति; श्रोता रामः तत् वनं तदैव पश्यति इति नाट्यरूपं वर्णनम्। अगस्त्येन एवम् उक्तः रामः सौमित्रिणा सह तं सत्यवादिनम् ऋषिं सत्कृत्य आमन्त्रयामास। तेन अभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ च तौ सीतया सह तस्मात् आश्रमात् पञ्चवटीं जग्मतुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चित्रं पूरयति — गृहीतचापौ विषक्ततूणी समरेषु अकातरौ नराधिपात्मजौ महर्षिणा यथोपदिष्टेन पथा समाहितौ पञ्चवटीं प्रजग्मतुः। ‘सत्यवादिनम्’ इति विशेषणेन मुनेः उपदेशस्य प्रामाण्यम् उपसंहृतम् — यत् सः वदति तत् अवश्यं सत्यं भविष्यति इति। धनुर्धारणेन तूणीरबन्धनेन च भाविनः संघर्षस्य सूचना, ‘समाहितौ’ इति पदेन च तयोः शान्तः निश्चयः सूचितः। एवं सर्गः शान्तात् आश्रमात् नूतनस्य अध्यायस्य आरम्भं प्रति नयति।

గత సర్గలో రాముడు అగస్త్యాశ్రమాన్ని చేరి మహర్షిచే పూజించబడ్డాడు. ఈ సర్గలో ముని తానే తన ప్రసన్నతను ప్రకటిస్తాడు — ‘రామా, నీ మీద ప్రీతి కలిగింది; లక్ష్మణా, నీ పట్ల సంతుష్టుడనయ్యాను; మీరిద్దరూ సీతతో కలిసి నాకు నమస్కరించడానికి వచ్చారు, అదే నా సంతోషానికి కారణం.’ ‘నీకు శుభమగుగాక’ అనే ఆశీర్వచనం రామునికి, ‘సంతుష్టుడనయ్యాను’ అనేది ప్రత్యేకంగా లక్ష్మణునికి — ముని ఇద్దరి పట్లా వేర్వేరుగా ప్రేమను చూపుతాడు; ‘నమస్కరించడానికి’ అనే పదంతో వారి రాకకు ప్రయోజనం వినయమే అని, ఏ యాచనా కాదని సూచించబడింది. తరువాత ఆయన మార్గశ్రమను స్మరిస్తాడు — దారిలో పడిన శ్రమ వల్ల కలిగిన అలసట మిమ్మల్ని బాధిస్తోంది, జనకాత్మజ మైథిలి కూడా స్పష్టంగా ఉత్కంఠపడుతోంది అని. అనంతరం సీత త్యాగాన్ని వర్ణిస్తాడు — సుకుమారియైన ఈమె ఎన్నడూ కష్టాలతో అవమానించబడలేదు, అయినా భర్తృస్నేహంతో ప్రేరేపించబడి అనేక దోషాలు గల వనానికి వచ్చింది. కాబట్టి ఆయన రామునికి ఉపదేశిస్తాడు — ‘ఈమె ఇక్కడ ఆనందంగా ఉండేలా చెయ్యి’ అని; వనంలో నిన్ను అనుసరిస్తూ ఆమె దుష్కరమైన పని చేసింది అని కూడా చెబుతాడు. చివరికి స్త్రీస్వభావపు సామాన్య లక్షణాన్ని చెబుతాడు — సృష్టి ఆరంభం నుండి స్త్రీలు మంచి స్థితిలో ఉన్న భర్తను అనురాగంతో అనుసరిస్తారు, చెడ్డ స్థితిలో ఉన్నవానిని విడిచిపెడతారు అని. ఈ విరోధంతో ముందు సీత విశిష్టతను స్థాపించడానికి భూమిక రచించబడింది.

ఆరవ శ్లోకంలో ముని మూడు ఉపమానాలతో స్త్రీల చాపల్యాన్ని చూపుతాడు — మెరుపుల చంచలత్వాన్నీ, శస్త్రాల తీక్ష్ణత్వాన్నీ, గరుడవాయువుల వేగాన్నీ వారు అనుసరిస్తారు అని. కానీ ఈ నింద సామాన్య విషయమే; సీత స్థితి మాత్రం వేరు. ‘నీ భార్య అయిన ఈమె మాత్రం ఈ దోషాలు లేనిది’ అని చెప్పి ఆమెను శ్లాఘనీయురాలిగా, ఆదర్శంగా పేర్కొనదగినదిగా చెబుతాడు — దేవతలలో అరుంధతి ఎలా ప్రశంసనీయమో, స్త్రీలలో ఈమె అలా. నిందనూ స్తుతినీ పక్కపక్కనే ఉంచి కవి సీత మాహాత్మ్యాన్ని మరింత తీవ్రం చేస్తాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముని ఆ ప్రదేశమే అలంకరించబడిందని అంటాడు — సౌమిత్రితోనూ వైదేహితోనూ కలిసి రాముడు ఎక్కడ నివసిస్తాడో, ఆ ప్రదేశం వారి సాన్నిధ్యంతోనే భూషితమవుతుందని భావం. ఇక్కడ ‘అరిందమా’ (శత్రుదమనా) అనే సంబోధనలో రాబోయే రాక్షససంఘర్షణ సూచన కూడా దాగి ఉంది.

ముని ఇలా అనగా రాఘవుడు చేతులు జోడించి, ప్రజ్వలించే అగ్నిలాంటి ఆ ఋషికి వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘సోదరునితోనూ భార్యతోనూ కూడిన నా గుణాలకు గురువు సంతుష్టుడవుతున్నాడంటే నేను ధన్యుడను, అనుగృహీతుడను.’ ఇక్కడ రాముడు తనను తాను పొగడుకోడు, గురువు సంతోషాన్నే తన భాగ్యంగా భావిస్తాడు — ఇదే అతని వినయానికి పరాకాష్ఠ. తరువాత అతడు ప్రార్థిస్తాడు — ‘నీరూ అనేక వనాలూ గల ఒక ప్రదేశాన్ని నాకు సూచించండి, అక్కడ ఆశ్రమపదం నిర్మించుకొని నిమగ్నుడనై సుఖంగా నివసిస్తాను.’ ‘నిమగ్నుడనై’ అనే పదంతో రాముడు కేవలం నివాసాన్నే యాచించడం లేదు, తపస్సులో ఆసక్తినీ ధర్మంలో నిలకడనీ కోరుకుంటున్నాడని స్పష్టం. ‘నీరూ అనేక వనాలూ గల’ అనే రెండు విశేషణాలతో తాపస జీవితానికి కావలసిన రెండే అవసరాలు — నీరూ, వంటచెరకూ — సూచించబడ్డాయి. మునిశ్రేష్ఠుడు రాముని మాట విని, ముహూర్తకాలం ధ్యానించి శుభమైన మాట పలికాడు. ఈ క్షణికమైన ధ్యానం ముఖ్యమైనది — నివాసస్థాన నిర్ణయం కేవలం రాముని సుఖం కోసమే కాదు, తర్వాత జరిగే వృత్తాంతమంతటికీ ఆధారమని కవి సూచిస్తున్నాడు.

ధర్మాత్ముడైన అగస్త్యుడు పంచవటిని నిర్దేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడి నుండి రెండు యోజనాల దూరంలో అనేక కందమూలాలూ పండ్లూ నీరూ గల, అనేక మృగాలు గల, శోభాయమానమైన, పంచవటి అని ప్రసిద్ధమైన ప్రదేశం ఉంది. అక్కడికి వెళ్ళి సౌమిత్రితో కలిసి ఆశ్రమపదం నిర్మించుకొని, తండ్రి మాటను చెప్పినట్లే పాలిస్తూ ఆనందంగా ఉండు.’ తరువాత ఆయన తన జ్ఞానానికి మూలాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘నీ వృత్తాంతమంతా నాకు తెలుసు, తపఃప్రభావం వల్లనూ దశరథుని మీది స్నేహం వల్లనూ. నీ హృదయంలోని కోరిక కూడా తపస్సుతో నాకు తెలిసింది — నాతో కలిసి తపోవనంలో నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి కూడా నీవు వేరేదో కోరుకుంటున్నావని. అందుకే నేను చెబుతున్నాను — పంచవటికి వెళ్ళు అని.’ ‘నాయనా’ అనే సంబోధనతో ముని రాముని కుమారునిలా చూస్తాడు. ‘రెండు యోజనాల దూరంలో’ అని నిశ్చితమైన పరిమాణం చెబుతూ ఆయన మార్గ సౌకర్యాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — మరీ దూరం వెళ్ళనక్కరలేదు, ఎందుకంటే తపస్వుల సాన్నిధ్యాన్ని విడువకూడదు. ‘ఈ వృత్తాంతం నాకు తెలుసు’ అనే మాటతో ముని త్రికాలజ్ఞత ప్రకటమైంది; కానీ ఆయన దానిని తపోబలం మాత్రమే కాక దశరథుని మీది స్నేహంతో కూడినదిగా చెబుతాడు — జ్ఞానం స్నేహంతో కలిసి ఉండటమే ఈ ముని విశేషత. ‘ఇక్కడ నివసిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి’ అనే అర్ధశ్లోకంతో సూచించబడుతుంది — రాముడు ఇంతకు ముందు అక్కడే ఉండాలనుకున్నాడు, కానీ ముని అతని అంతరంగ భావాన్ని వేరుగా గ్రహిస్తాడు. ఇలా ముని మాట కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, అంతఃకరణానికి ఆమోదం. అనంతరం ఆ ప్రదేశపు గుణాలు క్రమంగా లెక్కించబడతాయి — రమ్యమైన వనప్రదేశం, అక్కడ మైథిలి ఆనందిస్తుంది; అది శ్లాఘనీయమైనది, మరీ దూరం కాదు, గోదావరి సమీపంలో ఉంది; సమృద్ధిగా కందమూలఫలాలతో, రకరకాల పక్షిగణాలతో కూడినది; ఏకాంతమైనది, పుణ్యమైనది, రమ్యమైనది. రెండుసార్లు చెప్పిన ‘అక్కడ మైథిలి ఆనందిస్తుంది’ అనే మాట సీత సుఖమే ముని ముఖ్యప్రయోజనమని సూచిస్తుంది. చివరికి ఆయన మరొక ప్రయోజనాన్ని కూడా చూపుతాడు — ‘నీవు సదాచారుడవు, భార్యతో కూడినవాడవు, రక్షించడంలో సమర్థుడవు; ఇక్కడ నివసిస్తూ నీవు తాపసులను కూడా రక్షిస్తావు.’ ఇలా నివాసస్థాన నిర్దేశంలో సుఖమూ ధర్మమూ రెండూ సంగ్రహించబడ్డాయి.

తరువాత ముని నేరుగా మార్గాన్ని చూపుతాడు — ‘ఇదిగో ఈ పెద్ద ఇప్ప చెట్ల వనం కనిపిస్తోంది; దీనికి ఉత్తరంగా, మర్రిచెట్టు దగ్గరకు వెళ్తూ నడవాలి. తరువాత ఎత్తైన నేల ఎక్కితే, పర్వతానికి సమీపంలో నిత్యం పూచిన వనాలు గల పంచవటి అని ప్రసిద్ధమైన ప్రదేశం.’ ‘ఇదిగో కనిపిస్తోంది’ అనే వర్తమానకాల పదంతో ముని వేలితో చూపుతున్నట్లు దిక్కును చూపుతాడు; శ్రోతయైన రాముడు ఆ వనాన్ని అప్పుడే చూస్తున్నాడనే నాటకీయ వర్ణన. అగస్త్యుడు ఇలా చెప్పగా రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి సత్యవాదియైన ఆ ఋషిని సత్కరించి సెలవు కోరాడు. ఆయన అనుమతి పొంది, పాదాలకు నమస్కరించి, వారిద్దరూ సీతతో కలిసి ఆ ఆశ్రమం నుండి పంచవటికి వెళ్ళారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తుంది — విల్లులు చేపట్టి, అమ్ములపొదులు కట్టుకొని, యుద్ధాలలో బెదరని ఆ రాజకుమారులిద్దరూ మహర్షి ఉపదేశించిన దారిలో ఏకాగ్రచిత్తులై పంచవటికి వెళ్ళారు. ‘సత్యవాది’ అనే విశేషణంతో ముని ఉపదేశపు ప్రామాణ్యం ఉపసంహరించబడింది — ఆయన ఏది చెబుతాడో అది తప్పక నిజమవుతుంది అని. విల్లులు ధరించడంతో, అమ్ములపొదులు కట్టుకోవడంతో రాబోయే సంఘర్షణ సూచన; ‘ఏకాగ్రచిత్తులు’ అనే పదంతో వారి ప్రశాంత నిశ్చయం సూచించబడ్డాయి. ఇలా సర్గ ప్రశాంతమైన ఆశ్రమం నుండి ఒక కొత్త అధ్యాయపు ఆరంభం వైపు నడిపిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் அகஸ்தியரின் ஆசிரமத்தை அடைந்து மகரிஷியால் வழிபடப்பட்டான். இந்தச் சர்க்கத்தில் முனிவரே தம் மகிழ்ச்சியை வெளிப்படுத்துகிறார்: ‘ராமா, உன்னிடம் மகிழ்கிறேன்; லக்ஷ்மணா, உன்னிடம் மனநிறைவு கொள்கிறேன்; நீங்கள் இருவரும் சீதையுடன் என்னை வணங்க வந்திருக்கிறீர்கள் என்பதே என் மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம்.’ ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசீர்வாதச் சொல் ராமனுக்கு; ‘மனநிறைவு கொள்கிறேன்’ என்பது தனியாக லக்ஷ்மணனுக்கு — முனிவர் இருவரிடமும் தனித்தனியே அன்பு காட்டுகிறார்; ‘வணங்க’ என்ற சொல்லால் அவர்கள் வருகையின் நோக்கம் பணிவே, எந்த வேண்டுகோளும் அன்று என்று சுட்டப்படுகிறது. பிறகு அவர் வழிநடைக் களைப்பை நினைவுகூர்கிறார் — வழியின் உழைப்பால் உண்டான களைப்பு உங்களை வருத்துகிறது; ஜனகன் மகளான மைதிலியும் தெளிவாக ஏங்கித் தவிக்கிறாள் என்று. அதன் பின் சீதையின் தியாகத்தை வருணிக்கிறார் — மென்மையான இவள் ஒருபோதும் துன்பங்களால் இழிவுபடுத்தப்படாதவள்; ஆயினும் கணவனின் மீதுள்ள அன்பால் தூண்டப்பட்டு, குறைகள் மிகுந்த காட்டுக்கு வந்திருக்கிறாள். ஆகவே அவர் ராமனுக்கு அறிவுறுத்துகிறார் — ‘இவள் இங்கே எப்படி மகிழ்ந்திருப்பாளோ அப்படிச் செய்’ என்று; காட்டில் உன்னைப் பின்தொடர்ந்து அவள் அரிய செயலைச் செய்திருக்கிறாள் என்றும் சொல்கிறார். இறுதியில் பெண்களின் இயல்பின் பொதுவான அடையாளத்தைச் சொல்கிறார் — படைப்பின் தொடக்கம் முதலே பெண்கள் நல்ல நிலையில் இருக்கும் கணவனிடம் பற்றுக் கொள்கின்றனர், துன்ப நிலையில் இருப்பவனைக் கைவிடுகின்றனர் என்று. இந்த முரணால் சீதையின் தனிச்சிறப்பை அடுத்து நிலைநாட்டுவதற்கு அடித்தளம் அமைக்கப்படுகிறது.

ஆறாம் சுலோகத்தில் முனிவர் மூன்று உவமைகளால் பெண்களின் சபலத்தைக் காட்டுகிறார் — மின்னல்களின் நிலையாமையையும், ஆயுதங்களின் கூர்மையையும், கருடனுடையதும் காற்றினுடையதுமான வேகத்தையும் அவர்கள் பின்பற்றுகின்றனர் என்று. ஆனால் இந்தப் பழிப்பு பொதுவான பொருளைப் பற்றியதே; சீதையின் நிலையோ வேறானது. ‘உன் மனைவியான இவளோ இந்தக் குறைகள் அற்றவள்’ என்று சொல்லி, அவளைப் புகழத்தக்கவள், எடுத்துக்காட்டாகச் சுட்டத்தக்கவள் என்கிறார் — தேவியருள் அருந்ததி எப்படிப் போற்றப்படுகிறாளோ, அப்படிப் பெண்களுள் இவள். பழிப்பையும் புகழ்ச்சியையும் அருகருகே வைப்பதன் மூலம் கவிஞர் சீதையின் பெருமையை மேலும் கூர்மையாக்குகிறார். எட்டாம் சுலோகத்தில் முனிவர் அந்த இடமே அணிபெற்றது என்கிறார் — சௌமித்ரியுடனும் வைதேகியுடனும் ராமன் எங்கே வசிப்பானோ, அந்த இடம் அவர்களுடைய அண்மையாலேயே அலங்கரிக்கப்படுகிறது என்பது கருத்து. இங்கே ‘பகைவரை அடக்குபவனே’ என்ற விளிப்பில் வரவிருக்கும் ராக்ஷசப் போராட்டத்தின் குறிப்பும் பொதிந்துள்ளது.

முனிவரால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராகவன், கைகூப்பியவாறு, சுடர்விடும் நெருப்பைப் போன்ற அந்த ரிஷியிடம் பணிவான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தம்பியுடனும் மனைவியுடனும் இருக்கும் என் பண்புகளால் குரு மனநிறைவு கொள்கிறார் என்பதால் நான் பாக்கியசாலி, அருள்பெற்றவன்.’ இங்கே ராமன் தன்னைப் புகழ்ந்துகொள்வதில்லை; குருவின் மகிழ்ச்சியையே தன் பாக்கியமாகக் கருதுகிறான் — இதுவே அவனுடைய பணிவின் உச்சம். பிறகு அவன் வேண்டுகிறான்: ‘நீரும் நிறைந்த காடும் உள்ள ஓர் இடத்தை எனக்குச் சுட்டிக்காட்டுங்கள்; அங்கே ஆசிரமம் அமைத்து, ஈடுபாட்டுடன் இனிதாக வாழ்வேன்.’ ‘ஈடுபாட்டுடன்’ என்ற சொல்லால், ராமன் வெறும் தங்குமிடத்தை மட்டும் வேண்டவில்லை, தவத்தில் ஈடுபாட்டையும் தர்மத்தில் நிலைப்பையும் விரும்புகிறான் என்பது தெளிவாகிறது. ‘நீருடைய, காடு நிறைந்த’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் தவ வாழ்க்கையின் இரண்டு தேவைகள் — நீரும் விறகும் — சுட்டப்படுகின்றன. முனிவர்களில் சிறந்தவர் ராமன் சொன்னதைக் கேட்டு, சற்று நேரம் தியானித்து, மங்கலமான சொல்லைச் சொன்னார். இந்தக் கண நேரத் தியானம் முக்கியமானது — தங்குமிடத்தைப் பற்றிய முடிவு ராமனின் இன்பத்துக்காக மட்டுமன்று; அடுத்து வரும் நிகழ்ச்சிகள் அனைத்துக்கும் அடிப்படை என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்.

தர்மாத்மாவான அகஸ்தியர் பஞ்சவடியைச் சுட்டிக்காட்டுகிறார்: ‘இங்கிருந்து இரண்டு யோஜனை தொலைவில், கிழங்குகளும் கனிகளும் நீரும் மிகுந்த, மான்கள் நிறைந்த, செழிப்பான, பஞ்சவடி என்று புகழ்பெற்ற இடம் இருக்கிறது. அங்கே சென்று சௌமித்ரியுடன் ஆசிரமம் அமைத்து, தந்தையின் சொல்லைச் சொன்னபடியே கடைப்பிடித்து இன்புற்றிரு.’ பிறகு அவர் தம் அறிவின் மூலத்தை வெளிப்படுத்துகிறார்: ‘உன்னைப் பற்றிய எல்லா நிகழ்ச்சிகளும் எனக்குத் தெரியும் — தவத்தின் ஆற்றலாலும் தசரதனிடம் கொண்ட அன்பாலும். உன் இதயத்திலுள்ள விருப்பத்தையும் தவத்தால் நான் அறிந்துகொண்டேன் — என்னுடன் தவவனத்தில் வாழ்வதாகச் சொன்னாலும் நீ வேறொன்றை விரும்புகிறாய் என்று. ஆகவேதான் நான் சொல்கிறேன் — பஞ்சவடிக்குச் செல் என்று.’ ‘அப்பா’ என்ற விளிப்பால் முனிவர் ராமனை மகனைப் போலக் காண்கிறார். ‘இரண்டு யோஜனை’ என்ற துல்லியமான அளவைச் சொல்வதன் மூலம் அவர் வழியின் எளிமையையும் சுட்டுகிறார் — அதிகத் தொலைவு செல்ல வேண்டியதில்லை; ஏனெனில் தவசிகளின் அண்மையைக் கைவிடலாகாது. ‘இந்த நிகழ்ச்சிகள் எனக்குத் தெரியும்’ என்ற சொல்லால் முனிவரின் முக்கால ஞானம் வெளிப்படுகிறது; ஆனால் அதைத் தவ வலிமையால் மட்டுமன்று, தசரதனிடம் கொண்ட அன்போடும் இணைந்ததாகச் சொல்கிறார் — அன்போடு கலந்த ஞானமே இந்த முனிவரின் சிறப்பு. ‘இங்கே வாழ்வதாகச் சொன்னாலும்’ என்ற பாதியால் சுட்டப்படுவது — ராமன் முன்பு அங்கேயே தங்க விரும்பியிருந்தான்; ஆனால் முனிவர் அவனுடைய உள்ளார்ந்த உணர்வு வேறு என்று அறிகிறார். இவ்வாறு முனிவரின் சொல் வெறும் கட்டளை அன்று, உள்ளத்தின் விருப்பத்துக்கு அளிக்கும் ஒப்புதல். அதன் பின் அந்த இடத்தின் சிறப்புகள் வரிசையாக எண்ணப்படுகின்றன — இனிய காட்டுப் பகுதி, அங்கே மைதிலி மகிழ்வாள்; புகழத்தக்கது, அதிகத் தொலைவில் இல்லாதது, கோதாவரியின் அருகில் அமைந்தது; ஏராளமான கிழங்குகளும் கனிகளும் பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்களும் உடையது; தனிமையானது, புனிதமானது, இனியது. இருமுறை சொல்லப்பட்ட ‘அங்கே மைதிலி மகிழ்வாள்’ என்ற சொல் சீதையின் இன்பமே முனிவரின் முதன்மை நோக்கம் என்று சுட்டுகிறது. இறுதியில் அவர் மற்றொரு நோக்கத்தையும் காட்டுகிறார்: ‘நீ நல்லொழுக்கம் உடையவன், மனைவியுடன் இருப்பவன், காக்க வல்லவன்; அங்கே வாழ்ந்துகொண்டு நீ தவசிகளையும் காப்பாய்.’ இவ்வாறு தங்குமிடத்தைச் சுட்டிக்காட்டுவதில் இன்பமும் தர்மமும் ஆகிய இரண்டும் ஒருங்கே அடங்கியுள்ளன.

பிறகு முனிவர் நேரடியாக வழியைக் காட்டுகிறார்: ‘இதோ இலுப்பை மரங்களின் பெரிய காடு தெரிகிறது; இதன் வடக்குப் பக்கமாக, ஓர் ஆலமரத்தையும் அடைந்து செல்ல வேண்டும். பிறகு மேட்டு நிலத்தில் ஏறினால், மலைக்கு அருகிலேயே, எப்போதும் பூத்திருக்கும் காடுடைய, பஞ்சவடி என்று புகழ்பெற்ற இடம் இருக்கிறது.’ ‘இதோ தெரிகிறது’ என்ற நிகழ்காலச் சொல்லால் முனிவர் விரலால் சுட்டுவது போலத் திசையைக் காட்டுகிறார்; கேட்கும் ராமன் அப்போதே அந்தக் காட்டைக் காண்கிறான் என்ற நாடகப் பாங்கான வருணனை இது. அகஸ்தியரால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன் சௌமித்ரியுடன், சத்தியம் பேசும் அந்த ரிஷியைச் சிறப்பித்து விடைபெற்றான். அவரால் அனுமதிக்கப்பட்டு, பாதங்களை வணங்கிய அவர்கள் இருவரும் சீதையுடன் அந்த ஆசிரமத்திலிருந்து பஞ்சவடிக்குச் சென்றனர். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் சித்திரத்தை நிறைவு செய்கிறது — வில்லைப் பற்றிக்கொண்டு, அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டிக்கொண்டு, போர்களில் அஞ்சாதவர்களான அரசகுமாரர் இருவரும் மகரிஷி காட்டிய வழியில் மன ஒருமையுடன் பஞ்சவடிக்குச் சென்றனர். ‘சத்தியம் பேசுபவர்’ என்ற அடைமொழியால் முனிவரின் உபதேசத்தின் நம்பகத்தன்மை நிறைவு செய்யப்படுகிறது — அவர் சொல்வது நிச்சயமாக உண்மையாகும் என்று. வில் ஏந்துவதாலும் அம்பறாத்தூணிகளைக் கட்டுவதாலும் வரவிருக்கும் போராட்டம் சுட்டப்படுகிறது; ‘மன ஒருமையுடன்’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய அமைதியான உறுதி சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் அமைதியான ஆசிரமத்திலிருந்து புதியதோர் அத்தியாயத்தின் தொடக்கத்தை நோக்கி அழைத்துச் செல்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ತಾವೇ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನನಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವುದೇ ನನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.’ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನ ರಾಮನಿಗೆ, ‘ಪರಿತುಷ್ಟೋಽಸ್ಮಿ’ (ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬುದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ — ಮುನಿ ಇಬ್ಬರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ‘ಅಭಿವಾದಯಿತುಮ್’ (ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಆಗಮನದ ಉದ್ದೇಶ ವಿನಯವೇ, ಯಾವ ಯಾಚನೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ಪ್ರಯಾಣದ ಆಯಾಸವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ — ದಾರಿಯ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಳಲಿಕೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಮೈಥಿಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಹಾತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸುಕುಮಾರಿಯಾದ ಇವಳು ಎಂದೂ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾದವಳಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪತಿಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇವಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಆನಂದದಿಂದಿರುವಳೋ ಹಾಗೆ ಮಾಡು’ ಎಂದು; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅವಳು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುರಾಗದಿಂದ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ವಿಷಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಈ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದ ಸೀತೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಭೂಮಿಕೆ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಮಿಂಚಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನೂ, ಗರುಡ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ವೇಗವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು. ಆದರೆ ಈ ನಿಂದೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯದ್ದು ಮಾತ್ರ; ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ. ‘ನಿನ್ನ ಈ ಪತ್ನಿಯಾದರೋ ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘ್ಯಳೆಂದೂ ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ದೇವಿಯರಲ್ಲಿ ಅರುಂಧತಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಳೋ ಹಾಗೆ ನಾರಿಯರಲ್ಲಿ ಇವಳು. ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಪ್ರದೇಶವೇ ಅಲಂಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ — ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆಯೂ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನೋ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಅವರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದಲೇ ಭೂಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ರಾಕ್ಷಸಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.

ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ಇರುವ ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಗುರುಗಳು ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಧನ್ಯ, ಅನುಗೃಹೀತ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಸಂತೋಷವನ್ನೇ ತನ್ನ ಭಾಗ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಅವನ ವಿನಯದ ಪರಮಾವಧಿ. ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮೃದ್ಧ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನನಗೆ ಸೂಚಿಸಿ; ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ನಿರತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು.’ ‘ನಿರತಃ’ (ನಿರತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಕೇವಲ ವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಸೋದಕಂ ಬಹುಕಾನನಮ್’ (ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸಮೃದ್ಧ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತಾಪಸಜೀವನದ ಎರಡೇ ಅಗತ್ಯಗಳು — ನೀರು ಮತ್ತು ಸೌದೆ — ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಶುಭವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಈ ಕ್ಷಣಿಕ ಧ್ಯಾನ ಮಹತ್ವದ್ದು — ವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಣಯ ಕೇವಲ ರಾಮನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮುಂದಿನ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೂ ಆಧಾರ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಪಂಚವಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಎರಡು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣು-ನೀರುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳಿರುವ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಪಂಚವಟಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಆನಂದದಿಂದಿರು.’ ಅನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ. ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ — ನನ್ನೊಡನೆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೂ ನೀನು ಬೇರೇನನ್ನೋ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು.’ ‘ತಾತ’ (ಅಪ್ಪಾ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುನಿ ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ‘ದ್ವಿಯೋಜನೇ’ (ಎರಡು ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅವರು ದಾರಿಯ ಸೌಕರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ — ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗಬೇಕಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯಬಾರದು. ‘ವಿದಿತೋ ಹ್ಯೇಷ ವೃತ್ತಾಂತಃ’ (ಈ ವೃತ್ತಾಂತ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿಯ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಎಂದಲ್ಲ, ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಜ್ಞಾನವು ಸ್ನೇಹದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿರುವುದು ಈ ಮುನಿಯ ವಿಶೇಷತೆ. ‘ಇಹ ವಾಸಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯ’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮುನಿ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವವನ್ನು ಬೇರೆಯೇ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಅನುಮೋದನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅದು ರಮ್ಯವಾದ ವನಪ್ರದೇಶ, ಅಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ಆನಂದಿಸುವಳು; ಅದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ, ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ, ಗೋದಾವರಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ; ಸಮೃದ್ಧ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ; ಏಕಾಂತವೂ ಪವಿತ್ರವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಮೈಥಿಲೀ ತತ್ರ ರಂಸ್ಯತೇ’ (ಅಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ಆನಂದಿಸುವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಸುಖವೇ ಮುನಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಇನ್ನೊಂದು ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ನೀನು ಸದಾಚಾರಿ, ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ; ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ನೀನು ತಾಪಸರನ್ನೂ ಪಾಲಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಮುನಿ ನೇರವಾಗಿ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇದೋ, ಇಪ್ಪೆಮರಗಳ ಈ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇದರ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ, ಆಲದ ಮರದ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗಬೇಕು. ಅನಂತರ ಎತ್ತರದ ನೆಲವನ್ನು ಏರಿದರೆ, ಪರ್ವತದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ, ನಿತ್ಯವೂ ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಪಂಚವಟಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ.’ ‘ಏತತ್ ಆಲಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪದದಿಂದ ಮುನಿ ಬೆರಳಿನಿಂದ ತೋರಿಸುವಂತೆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ರಾಮನು ಆ ಕಾಡನ್ನು ಆಗಲೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ನಾಟಕೀಯ ವರ್ಣನೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಸತ್ಯವಾದಿಗಳಾದ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಬೀಳ್ಕೊಂಡನು. ಅವರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಪಾದಾಭಿವಂದನ ಮಾಡಿ, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಪಂಚವಟಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಿಂದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಜದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಮಹರ್ಷಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ಪಂಚವಟಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ‘ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್’ (ಸತ್ಯವಾದಿಗಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಮುನಿಯ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದಲೂ ಮುಂಬರುವ ಸಂಘರ್ಷದ ಸೂಚನೆ, ‘ಸಮಾಹಿತೌ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಶಾಂತ ನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತವಾದ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലെത്തി മഹർഷിയാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ മുനി സ്വയംതന്നെ തന്റെ പ്രസന്നത പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു: ‘രാമാ, ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രീതനാണ്; ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ നിന്നിൽ സന്തുഷ്ടനാണ്; നിങ്ങൾ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം എന്നെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ വന്നിരിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് എന്റെ സന്തോഷത്തിനു കാരണം.’ ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനം രാമനോടും ‘പരിതുഷ്ടോഽസ്മി’ (ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്) എന്നതു വെവ്വേറെ ലക്ഷ്മണനോടും — മുനി ഇരുവരോടും വെവ്വേറെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു; ‘അഭിവാദയിതും’ (അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ വരവിന്റെ പ്രയോജനം വിനയംമാത്രമാണ്, ഒരു യാചനയുമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം വഴിയുടെ ക്ഷീണം ഓർക്കുന്നു — വഴിനടപ്പിന്റെ പരിശ്രമംകൊണ്ടുണ്ടായ തളർച്ച നിങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നു; ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലിയും വ്യക്തമായി വിഷമിക്കുന്നു എന്ന്. അതിനുശേഷം സീതയുടെ ത്യാഗം വർണിക്കുന്നു — സുകുമാരിയായ ഇവൾ ഒരിക്കലും ക്ലേശങ്ങളാൽ അവമാനിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല; എന്നിട്ടും ഭർതൃസ്നേഹത്താൽ പ്രേരിതയായി ധാരാളം ദോഷങ്ങളുള്ള വനത്തിലേക്കു വന്നിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം രാമനെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘ഇവൾ ഇവിടെ എങ്ങനെ രമിക്കുമോ അങ്ങനെ ചെയ്യുക’ എന്ന്; വനത്തിൽ നിന്നെ അനുഗമിച്ച് അവൾ ദുഷ്കരമായ കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഒടുവിൽ സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിന്റെ പൊതുലക്ഷണം പറയുന്നു — സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭംമുതൽ സ്ത്രീകൾ നല്ല നിലയിലുള്ള ഭർത്താവിനോട് അനുരക്തരാകുന്നു, ദുർഘടാവസ്ഥയിലുള്ളവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്ന്. ഈ വൈരുധ്യത്തിലൂടെ സീതയുടെ വൈശിഷ്ട്യം പിന്നീടു സ്ഥാപിക്കാൻ ഭൂമിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.

ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ മുനി മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ ചാപല്യം കാണിക്കുന്നു — മിന്നലുകളുടെ ചഞ്ചലതയും ആയുധങ്ങളുടെ മൂർച്ചയും ഗരുഡന്റെയും വായുവിന്റെയും വേഗവും അവർ പിന്തുടരുന്നു എന്ന്. എന്നാൽ ഈ നിന്ദ പൊതുവായതുമാത്രമാണ്; സീതയുടെ സ്ഥിതിയാകട്ടെ വേറിട്ടതുതന്നെ. ‘നിന്റെ ഈ ഭാര്യയാകട്ടെ ഈ ദോഷങ്ങളില്ലാത്തവളാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവളെ ശ്ലാഘ്യയും മാതൃകയായി എടുത്തുകാട്ടാവുന്നവളുമായി അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ദേവിമാരിൽ അരുന്ധതി എങ്ങനെ പ്രശസ്തയോ, അങ്ങനെ സ്ത്രീകളിൽ ഇവൾ. നിന്ദയും സ്തുതിയും അടുത്തടുത്തു വെച്ചുകൊണ്ട് കവി സീതയുടെ മാഹാത്മ്യം കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മുനി ദേശംതന്നെ അലംകൃതമാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു — സൗമിത്രിയോടും വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം രാമൻ എവിടെ വസിക്കുമോ, ആ പ്രദേശം അവരുടെ സാന്നിധ്യംകൊണ്ടുതന്നെ ഭൂഷിതമാകുന്നു എന്നാണു ഭാവം. ഇവിടെ ‘അരിന്ദമ’ (ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന രാക്ഷസസംഘർഷത്തിന്റെ സൂചനയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെയുള്ള ആ ഋഷിയോടു വിനയപൂർവം പറഞ്ഞു: ‘സഹോദരനോടും ഭാര്യയോടുമൊപ്പമുള്ള എന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ഗുരു സന്തുഷ്ടനാകുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് ഞാൻ ധന്യനാണ്, അനുഗൃഹീതനാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്നെത്തന്നെ സ്തുതിക്കുന്നില്ല; ഗുരുവിന്റെ സന്തോഷത്തെത്തന്നെ തന്റെ ഭാഗ്യമായി കരുതുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠ. പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രാർഥിക്കുന്നു: ‘ജലമുള്ളതും ധാരാളം കാടുള്ളതുമായ ഒരു ദേശം എനിക്കു നിർദേശിച്ചുതന്നാലും; അവിടെ ആശ്രമപദം നിർമിച്ച് നിരതനായി സുഖമായി ഞാൻ വസിക്കട്ടെ.’ ‘നിരതഃ’ (നിരതനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ വാസസ്ഥലംമാത്രമല്ല യാചിക്കുന്നത്, തപസ്സിൽ രതിയും ധർമത്തിൽ സ്ഥിതിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാണ്. ‘സോദകം ബഹുകാനനം’ (ജലമുള്ളതും ധാരാളം കാടുള്ളതും) എന്ന വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ താപസജീവിതത്തിന്റെ രണ്ട് ആവശ്യങ്ങൾമാത്രം — ജലവും വിറകും — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഒരു മുഹൂർത്തം ധ്യാനിച്ചശേഷം ശുഭമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഈ ക്ഷണികമായ ധ്യാനം പ്രധാനമാണ് — വാസസ്ഥലത്തിന്റെ തീരുമാനം രാമന്റെ സുഖത്തിനുവേണ്ടിമാത്രമല്ല, തുടർന്നുള്ള മുഴുവൻ വൃത്താന്തത്തിന്റെയും ആധാരമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ധർമാത്മാവായ അഗസ്ത്യൻ പഞ്ചവടി നിർദേശിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെനിന്നു രണ്ടു യോജന അകലെ ധാരാളം കിഴങ്ങും പഴവും ജലവുമുള്ളതും ധാരാളം മൃഗങ്ങളുള്ളതും ശ്രീമത്തുമായ പഞ്ചവടി എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ദേശമുണ്ട്. അവിടെച്ചെന്ന് സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ആശ്രമപദം നിർമിച്ച്, അച്ഛന്റെ വാക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് സുഖമായി വസിക്കുക.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ അറിവിന്റെ മൂലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘നിന്റെ വൃത്താന്തം മുഴുവൻ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ടും ദശരഥനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ടും ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ള ആഗ്രഹവും തപസ്സുകൊണ്ടു ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — എന്നോടൊപ്പം തപോവനത്തിൽ വസിക്കാമെന്നു പറഞ്ഞിട്ടും നീ മറ്റെന്തോ ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്ന്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ പറയുന്നത് — പഞ്ചവടിയിലേക്കു പോവുക എന്ന്.’ ‘താത’ (ഉണ്ണീ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ മുനി രാമനെ മകനെപ്പോലെ കാണുന്നു. ‘ദ്വിയോജനേ’ (രണ്ടു യോജന അകലെ) എന്ന കൃത്യമായ അളവു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വഴിയുടെ സൗകര്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഏറെ ദൂരം പോകേണ്ടതില്ല, കാരണം തപസ്വികളുടെ സാന്നിധ്യം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ‘വിദിതോ ഹ്യേഷ വൃത്താന്തഃ’ (ഈ വൃത്താന്തം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ മുനിയുടെ ത്രികാലജ്ഞത പ്രകടമാകുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം അതിനെ തപോബലംകൊണ്ടുമാത്രമുള്ളതായല്ല, ദശരഥനോടുള്ള സ്നേഹത്തോടുകൂടിയതായാണു പറയുന്നത് — അറിവും സ്നേഹവും കലർന്നത് എന്നതാണ് ഈ മുനിയുടെ സവിശേഷത. ‘ഇഹ വാസം പ്രതിജ്ഞായ’ (ഇവിടെ വസിക്കാമെന്നു പറഞ്ഞിട്ടും) എന്ന അർധശ്ലോകം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — രാമൻ മുൻപ് അവിടെത്തന്നെ താമസിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ മുനി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉള്ളിലെ ഭാവം മറ്റൊന്നാണെന്ന് അറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ മുനിയുടെ വാക്ക് കേവലം ആജ്ഞയല്ല, അന്തഃകരണത്തിന്റെ അനുമോദനമാണ്. അതിനുശേഷം ആ ദേശത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — രമണീയമായ വനപ്രദേശം, അവിടെ മൈഥിലി രമിക്കും; അതു ശ്ലാഘനീയമാണ്, അധികം ദൂരെയല്ല, ഗോദാവരിയുടെ സമീപത്തുമാണ്; ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുമുള്ളത്; വിജനവും പുണ്യവും രമണീയവും. രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞ ‘മൈഥിലി തത്ര രംസ്യതേ’ (അവിടെ മൈഥിലി രമിക്കും) എന്ന പദം സീതയുടെ സുഖംതന്നെയാണ് മുനിയുടെ മുഖ്യലക്ഷ്യം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം മറ്റൊരു പ്രയോജനവും കാണിക്കുന്നു: ‘അങ്ങു സദാചാരനും ഭാര്യാസമേതനും പരിരക്ഷണത്തിനു സമർഥനുമാണ്; ഇവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ട് അങ്ങു താപസരെയും പരിപാലിക്കും.’ ഇങ്ങനെ വാസസ്ഥലനിർദേശത്തിൽ സുഖവും ധർമവും — രണ്ടും — ഉൾക്കൊള്ളിച്ചിരിക്കുന്നു.

പിന്നെ മുനി നേരിട്ടു വഴി കാണിക്കുന്നു: ‘ഇതാ, ഇലിപ്പമരങ്ങളുടെ ഈ വലിയ കാട് കാണുന്നു; ഇതിന്റെ വടക്കുവശത്തുകൂടി, ഒരു ആൽമരത്തിനടുത്തേക്കു പോകുന്നവൻ പോകണം. പിന്നെ ഒരു ഉയർന്ന സ്ഥലത്തു കയറിയാൽ പർവതത്തിന് അധികം അകലെയല്ലാതെ എന്നും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന കാടുകളുള്ള, പഞ്ചവടി എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ദേശം.’ ‘ഏതദാലക്ഷ്യതേ’ (ഇതാ കാണുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലപദംകൊണ്ട് മുനി വിരൽചൂണ്ടുന്നതുപോലെ ദിക്കു കാണിക്കുന്നു; കേൾക്കുന്ന രാമൻ ആ കാട് അപ്പോൾത്തന്നെ കാണുന്നു എന്ന നാടകീയമായ വർണനയാണിത്. അഗസ്ത്യൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം സത്യവാദിയായ ആ ഋഷിയെ സത്കരിച്ച് യാത്ര ചോദിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച്, പാദവന്ദനം ചെയ്ത്, അവർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം ആ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പഞ്ചവടിയിലേക്കു പോയി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — വില്ലേന്തിയവരും ആവനാഴി കെട്ടിയവരും യുദ്ധങ്ങളിൽ ഭയമില്ലാത്തവരുമായ ആ രാജകുമാരന്മാർ മഹർഷി ഉപദേശിച്ച വഴിയിലൂടെ ഏകാഗ്രചിത്തരായി പഞ്ചവടിയിലേക്കു പോയി. ‘സത്യവാദിനം’ (സത്യവാദിയായ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് മുനിയുടെ ഉപദേശത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം ഉപസംഹരിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം പറയുന്നത് നിശ്ചയമായും സത്യമാകും എന്ന്. വില്ലേന്തലും ആവനാഴി കെട്ടലുംകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ സൂചനയും ‘സമാഹിതൗ’ (ഏകാഗ്രചിത്തർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ശാന്തമായ നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം ശാന്തമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുതിയൊരു അധ്യായത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma had reached Agastya's hermitage and been honoured by the great seer. In this one the sage himself declared his pleasure: ‘Rāma, I am pleased with you — may all go well with you; and Lakṣmaṇa, I am delighted with you, for you have both come here with Sītā to pay me your respects.’ The blessing is addressed to Rāma and the words of delight separately to Lakṣmaṇa, so the sage shows his affection for each of them in turn; and ‘to pay your respects’ marks that they had come in humility, asking for nothing. Then he thought of the hardship of their journey: ‘The weariness of the road and the fatigue it brings are troubling you both, and Maithilī, the daughter of Janaka, is plainly longing for rest.’ He went on to describe Sītā's sacrifice: ‘She is delicate and has never been humbled by hardship, yet, moved by love for her husband, she has come into this forest full of dangers. Act so that Sītā may be happy here, Rāma; in following you to the forest she has done a hard thing.’ Finally he spoke of the common nature of women: ‘For since the world was made, Raghunandana, women have clung to a man while his fortunes are even and left him when they go awry.’ With this contrast he prepared the ground for setting Sītā apart.

The sage used three comparisons to show how fickle women are: they follow the flicker of lightning, the sharpness of weapons, and the speed of Garuḍa and the wind. But this censure was meant of women in general; Sītā's case was quite different. ‘This wife of yours is free of all these faults,’ he said. ‘She is to be praised and held up as an example, as Arundhatī is among the noble ladies.’ By setting blame and praise side by side, the poet makes Sītā's greatness shine the more. Then the sage said that the very region was adorned: ‘This country too is graced, Rāma, tamer of foes, since you will live here with Saumitri and Vaidehī’ — the land would be beautified by their mere presence. And the address ‘tamer of foes’ quietly hints at the struggle with the rākṣasas to come.

Addressed in this way by the sage, Rāghava folded his hands and spoke courteously to the seer, who blazed like a kindled fire: ‘I am fortunate and I am favoured, since our teacher is pleased with the virtues of one who comes to him with his brother and his wife.’ Rāma does not praise himself; he counts his teacher's pleasure as his own good fortune, and that is humility at its height. Then he made his request: ‘Show me a place with water and plenty of woodland, where I may make a hermitage and live happily and content.’ By ‘content’ he meant not merely a place to live but a life absorbed in austerity and rooted in dharma, and his two conditions, water and woodland, are the two needs of an ascetic's life — water and fuel. Hearing Rāma's words, the best of sages reflected for a moment and then spoke auspicious words. That moment of reflection matters: the poet hints that the choice of a dwelling was not only for Rāma's comfort but the foundation of everything that was to follow.

The righteous Agastya pointed him to Pañcavaṭī: ‘Two yojanas from here, my son, is a splendid place, widely known as Pañcavaṭī, rich in roots, fruit and water and full of deer. Go there, build a hermitage with Saumitri, and live happily, keeping your father's word exactly as it was given.’ Calling him ‘my son’, the sage looked on Rāma as his own child, and by giving a fixed distance of two yojanas he showed that the way was easy — not too far, for the nearness of ascetics was not to be given up. Then he revealed the source of his knowledge: ‘All your story is known to me, blameless one, through the power of my austerity and through my affection for Daśaratha. Through austerity I have also discerned the wish in your heart: though you promised to live here with me in this grove of penance, you want something else. That is why I tell you, go to Pañcavaṭī.’ These words show the sage's knowledge of past, present and future, yet he says it came not from the power of austerity alone but also from his love for Daśaratha — knowledge mixed with affection is this sage's special mark. Rāma had earlier meant to stay there, but the sage knew his inner feeling was otherwise, so his words were not a mere command but an assent to what was in Rāma's own heart. Then he counted the virtues of the place: ‘That stretch of woodland is delightful, and Maithilī will be happy there. It is worthy of praise, Rāghava, and not far off, near the Godāvarī, and Maithilī will be happy there. It is rich in roots and fruit, thronged with flocks of many kinds of birds, secluded, holy and lovely.’ The repeated promise that Maithilī would be happy there shows that Sītā's happiness was the sage's first concern. Finally he gave another purpose as well: ‘You are a man of upright life, and with your wife beside you, you are able to protect; living there, Rāma, you will guard the ascetics too.’ So in choosing a dwelling he joined happiness and dharma together.

Then the sage showed him the actual way: ‘You can see this great forest of madhūka trees. Go along its northern side and make for a banyan tree. Then climb the rising ground not far from the mountain, and you will come to the place known as Pañcavaṭī, whose woods are always in flower.’ His words are in the present tense, as though he were pointing the way with his finger and Rāma could see that forest at that very moment — a description with the vividness of a play. Thus addressed by Agastya, Rāma and Saumitri honoured that truthful seer and took their leave — ‘truthful’ seals the authority of his counsel: what he said would surely come true. With his permission, and after bowing at his feet, the two set out with Sītā from the hermitage for Pañcavaṭī. Bows in hand, quivers slung at their sides, undaunted in battle, the two princes went steadily along the path the great sage had shown them and came to Pañcavaṭī. The bows taken up and the quivers fastened on hint at the struggle ahead, while ‘steadily’ speaks of their calm resolve. So the sarga leads from the peaceful hermitage to the opening of a new chapter.