रामस्य आदेशम् अनुसृत्य राघवानुजः लक्ष्मणः आश्रमपदं प्रविश्य अगस्त्यशिष्यम् आसाद्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘राजा दशरथः नाम आसीत्; तस्य ज्येष्ठः बली सुतः रामः भार्यया सीतया सह मुनिं द्रष्टुं प्राप्तः। अहं तु तस्य अवरजः भ्राता, हितः अनुकूलः भक्तः च; लक्ष्मणः इति मम नाम, यदि ते श्रोत्रम् आगतम् अस्ति। ते वयं पितृशासनात् एतत् अत्युग्रं वनं प्रविष्टाः; सर्वे भगवन्तं द्रष्टुम् इच्छामः, तत् निवेद्यताम्।’ तस्य लक्ष्मणस्य तत् वचनं श्रुत्वा तपोधनः ‘तथा’ इति उक्त्वा निवेदयितुम् अग्निशरणं प्रविवेश। सः प्रविश्य तपसा दुष्प्रधर्षणं मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिः सन् रामागमनम् अञ्जसा उवाच — यथोक्तं लक्ष्मणेन एव, सः अगस्त्यस्य सम्मतः शिष्यः न्यवेदयत् — ‘इमौ दशरथस्य पुत्रौ रामः लक्ष्मणः एव च भार्यया सीतया सह आश्रमपदं प्रविष्टौ। अरिंदमौ तौ शुश्रूषार्थं भवन्तं द्रष्टुम् आयातौ।’ अत्र द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः स्वस्य परिचयं न प्रथमं ददाति, अपितु पितुः ज्येष्ठभ्रातुः च परिचयं पूर्वं कृत्वा पश्चात् आत्मानं नामयति; एषा एव कुलीनस्य मर्यादा। ‘यदि ते श्रोत्रमागतः’ इति वचने लक्ष्मणस्य विनयः पराकाष्ठां गच्छति — सः स्वस्य प्रसिद्धिं न कल्पयति, अपितु सन्देहेन एव वदति। ‘पितृशासनात्’ इति हेतुना च वनवासस्य कारणम् एकेन एव पदेन निवेदितम्; न तत्र कैकेय्याः नाम, न च भरतस्य, न च कोऽपि आक्षेपः — एतेन रामकथायाः मर्यादा रक्षिता। शिष्यस्य निवेदनम् अपि विशिष्टम् — सः न स्वबुद्ध्या किमपि योजयति, अपितु ‘यथोक्तं लक्ष्मणेनैव’ इति लक्ष्मणस्य एव वचनं यथावत् मुनये न्यवेदयत्; एषा एव शिष्यस्य निष्ठा। ‘तपसा दुष्प्रधर्षणम्’ इति विशेषणेन अगस्त्यस्य तपोबलं प्रथमम् एव सूचितम्, तेन च आगामिनः दर्शनस्य गौरवं वर्धते। ‘अग्निशरणं प्रविवेश’ इति पदेन च आश्रमस्य अन्तःस्थानम् — अग्निहोत्रशाला — दर्शिता, यत्र मुनिः नित्यं तिष्ठति। एवम् अष्टभिः एव श्लोकैः कविः निवेदनस्य द्वौ स्तरौ दर्शयति — लक्ष्मणात् शिष्यं प्रति, शिष्यात् च मुनिं प्रति।

‘अत्र यत् अनन्तरं कर्तव्यं तत् तत्त्वतः आज्ञापयितुम् अर्हसि’ इति शिष्यः न्यवेदयत्। ततः शिष्यात् उपश्रुत्य रामं सलक्ष्मणं महाभागां वैदेहीं च प्राप्तान् ज्ञात्वा मुनिः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या अद्य चिरस्य रामः मां द्रष्टुं समुपागतः; मनसा तु अस्य आगमनं मया अपि काङ्क्षितम् आसीत्। गम्यताम्, सत्कृतः रामः सभार्यः सलक्ष्मणः मम समीपं प्रवेश्यताम्; असौ किम् अद्यापि न प्रवेशितः?’ एवं धर्मज्ञेन महात्मना मुनिना उक्तः शिष्यः नियताञ्जलिः सन् अभिवाद्य ‘तथा’ इति अब्रवीत्। तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः सः शिष्यः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘कः असौ रामः? मुनिं द्रष्टुम् एतु, स्वयं प्रविशतु।’ ततः शिष्येण सह आश्रमपदं गत्वा लक्ष्मणः तस्मै काकुत्स्थं जनकात्मजां सीतां च दर्शयामास। सः शिष्यः अगस्त्यस्य वचनं प्रश्रितं वाक्यं ब्रुवन् सत्कारार्हं सुसत्कृतं रामं यथान्यायं प्रावेशयत्। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रविवेश — प्रशान्तहरिणाकीर्णम् आश्रमम् अवलोकयन्। अत्र मुनेः औत्सुक्यं ‘किमसौ न प्रवेशितः’ इति वाक्ये स्पष्टम्; शिष्यस्य च ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणेन तस्य त्वरा सूचिता। अत्र अगस्त्यस्य वात्सल्यं विशेषेण दर्शनीयम् — सः न केवलं प्रवेशम् अनुजानाति, अपितु ‘किम् असौ न प्रवेशितः’ इति ईषत् कोपेन इव पृच्छति; एतेन तस्य औत्सुक्यं प्रकटीभवति। ‘मनसा काङ्क्षितम्’ इति च वचनेन स्पष्टं यत् मुनिः रामस्य आगमनं चिरात् प्रतीक्षते स्म। शिष्यस्य ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं तु गुरोः आज्ञायाः तात्कालिकं पालनं सूचयति। ‘सत्कारार्हं सुसत्कृतम्’ इति द्विरुक्त्या कविः वदति — यः सत्कारयोग्यः, सः सम्यक् एव सत्कृतः; अतः अत्र कोऽपि न्यूनता नास्ति। रामस्य प्रवेशे ‘प्रशान्तहरिणाकीर्णम् आश्रमम् अवलोकयन्’ इति पदेन आश्रमस्य शान्तिः एकेन एव चित्रेण दर्शिता — यत्र मृगाः अपि निर्भयाः, तत्र तपसः प्रभावः स्वयम् एव प्रकटः। एवम् अत्र आह्वानस्य प्रतिनिवेदनस्य च क्रमः पूर्णः भवति।

प्रविष्टः रामः तत्र क्रमेण बहूनि देवस्थानानि पश्यति — ब्रह्मणः स्थानम्, अग्नेः स्थानम्, विष्णोः स्थानम्, महेन्द्रस्य, विवस्वतः, सोमस्य, भगस्य, कुबेरस्य, धातुः विधातुः च, वायोः, पाशहस्तस्य महात्मनः वरुणस्य, गायत्र्याः, वसूनाम्, नागराजस्य, गरुडस्य, कार्तिकेयस्य, धर्मस्य च। एषा स्थानगणना आश्रमस्य वैश्वदेवतां सूचयति — एकस्मिन् एव तपोवने सर्वे देवाः उपासिताः, अतः तत् स्थानं समग्रस्य धर्मस्य केन्द्रम् इव। तावता शिष्यैः परिवृतः मुनिः अपि अभिनिष्पतत्। मुनीनां मध्ये दीप्ततेजसम् अग्रतः आगच्छन्तं तं दृष्ट्वा वीरः रामः लक्ष्मिवर्धनं लक्ष्मणं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, बहिः निष्क्रामति एषः भगवान् अगस्त्यः ऋषिः; औदार्येण एव अहम् एनं तपसां निधानम् इति अवगच्छामि।’ अत्र रामः न कञ्चित् पृच्छति; केवलं तेजसा एव मुनिं परिचिनोति — एतेन तस्य सूक्ष्मदृष्टिः पुनः दर्शिता। एतेषु स्थानेषु केचन देवाः वैदिकाः (अग्निः, विवस्वान्, वायुः, वरुणः, वसवः), केचन पौराणिकाः (विष्णुः, कुबेरः, कार्तिकेयः, गरुडः), एका च छन्दोमयी देवता (गायत्री) — एवं सर्वासां परम्पराणां समन्वयः एकस्मिन् आश्रमे दर्शितः। ‘धर्मस्थानम्’ इति अन्ते उक्तं, तेन च सर्वेषां देवानां मूलं धर्मः एव इति ध्वनितम्। कविः अत्र वर्णनं न विस्तारयति; केवलं नामानि गणयित्वा विरमति, यतः गणना एव माहात्म्यस्य प्रमाणम्। रामस्य दृष्टिः च क्रमेण स्थानात् स्थानं गच्छति, अन्ते च मुनौ एव विश्राम्यति; एषा एव कवेः दृश्यरचना।

एवम् उक्त्वा महाबाहुः रघुनन्दनः सूर्यवर्चसम् आपततः अगस्त्यस्य पादौ जग्राह। अभिवाद्य धर्मात्मा रामः वैदेह्या सीतया लक्ष्मणेन च सह कृताञ्जलिः तस्थौ। मुनिः काकुत्स्थं प्रतिगृह्य आसनोदकैः अर्चयित्वा कुशलप्रश्नम् उक्त्वा ‘आस्यताम्’ इति अब्रवीत्। अग्निं हुत्वा, अर्घ्यं प्रदाय, अतिथीन् प्रतिपूज्य च सः वानप्रस्थेन धर्मेण तेषां भोजनं ददौ। ततः धर्मज्ञः मुनिपुंगवः प्रथमं स्वयम् उपविश्य आसीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदं राममुवाच — ‘अग्निं हुत्वा अर्घ्यं प्रदाय अतिथिः प्रतिपूजनीयः; हे काकुत्स्थ, यः तपस्वी अन्यथा समुदाचरति, सः परे लोके दुःसाक्षी इव स्वानि मांसानि भक्षयेत्। भवान् तु सर्वस्य लोकस्य राजा, धर्मचारी, महारथः, पूजनीयः, मान्यः, प्रियातिथिः च सन् प्राप्तः।’ एवम् उक्त्वा फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः च राघवं यथाकामं पूजयित्वा ततः अगस्त्यः तम् अब्रवीत्। अत्र एकोनत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः; तत्र मुनिः प्रथमम् आतिथ्यविधिम् एव सामान्यरूपेण कथयति, ततः तस्य उल्लङ्घने दोषं वदति, अन्ते च रामं प्रशंसति। अत्र आतिथ्यक्रमः सम्पूर्णः दर्शितः — प्रतिग्रहः, आसनम्, उदकम्, कुशलप्रश्नः, उपवेशनाज्ञा, अग्निहोत्रम्, अर्घ्यदानम्, अतिथिपूजनम्, भोजनम् इति। मुनिः स्वयं प्रथमम् उपविशति, ततः रामम् उपवेशयति; एषः अपि विधेः अंशः। तस्य उपदेशे भयङ्करम् एकं वाक्यम् — यः तपस्वी अतिथिं न पूजयति, सः मिथ्यासाक्षी इव परलोके स्वमांसम् एव भक्षयति; एतेन आतिथ्यस्य अनुल्लङ्घनीयता स्थापिता। ततः सः रामं ‘सर्वस्य लोकस्य राजा’ इति सम्बोधयति — यद्यपि रामः अधुना वल्कलधारी वनवासी, तथापि मुनेः दृष्टौ सः सर्वलोकस्य राजा एव। एतेन अग्रे दीयमानस्य वैष्णवधनुषः औचित्यम् अपि सिद्धं भवति। ‘फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः च यथाकामं पूजयित्वा’ इति पदेन दानस्य उदारता सूचिता — यावत् अतिथिः इच्छति तावत् एव दीयते, न तु परिमितम्। ‘प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्’ इति रामस्य विशेषणद्वयेन च शिष्यभावः दर्शितः — यद्यपि सः धर्मकोविदः, तथापि गुरोः पुरतः अञ्जलिं बद्ध्वा एव तिष्ठति। एवं नवभिः श्लोकैः कविः आतिथ्यस्य समग्रं शास्त्रं दर्शयति।

ततः अगस्त्यः अस्त्राणि समर्पयति — ‘इदं दिव्यं महत् चापं हेमवज्रविभूषितं वैष्णवम्, हे पुरुषव्याघ्र, विश्वकर्मणा निर्मितम्। अयम् अमोघः सूर्यसंकाशः शरोत्तमः ब्रह्मणा दत्तः। इमौ अक्षय्यसायकौ तूणीरौ महेन्द्रेण मह्यं दत्तौ; तौ ज्वलद्भिः पावकैः इव निशितैः बाणैः सम्पूर्णौ। अयं च महाराजतकोशः हेमविभूषितः असिः। हे राम, अनेन धनुषा पुरा विष्णुः संख्ये महासुरान् हत्वा दिवौकसां दीप्तां श्रियम् आजहार। तत् धनुः, तौ तूणीरौ, शरं खड्गं च, हे मानद, जयाय प्रतिगृहीष्व — यथा वज्रधरः वज्रं गृह्णाति।’ एवम् उक्त्वा महातेजाः भगवान् अगस्त्यः तत् समस्तं वरायुधं रामाय दत्त्वा पुनः अब्रवीत्। अत्र कथायाः महान् सन्धिः — अद्यावधि रामः केवलं तापसानाम् अतिथिः आसीत्; अधुना सः विष्णोः एव धनुषा सज्जितः रक्षकः जातः। आयुधानां परम्परा अपि सूचिता — विश्वकर्मा, विष्णुः, ब्रह्मा, महेन्द्रः, अगस्त्यः, रामः इति; अतः एतत् दानं न केवलं शस्त्रदानम्, अपितु दायित्वस्य समर्पणम् अपि। सर्गः तु ‘पुनरब्रवीत्’ इति अर्धोक्ते एव समाप्यते, येन आगामिनः सर्गस्य प्रति औत्सुक्यं जायते। ‘हेमवज्रविभूषितम्’ इति चापस्य वर्णने सुवर्णं हीरकाः च; ‘ज्वलद्भिः पावकैः इव निशितैः बाणैः सम्पूर्णौ’ इति तूणीरयोः वर्णने अग्नेः उपमा — एवं दानस्य वस्तूनि अपि तेजोमयानि। ‘अक्षय्यसायकौ’ इति विशेषणेन तयोः अक्षयत्वं सूचितम्, तेन च आगामिनि खरदूषणयुद्धे बाणानां क्षयः न भविष्यति इति पूर्वसूचना। ‘मानद’ इति सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — यः अन्येषां मानं करोति, तस्मै एव एतानि आयुधानि योग्यानि। एतेन सर्गः समाप्तिं प्राप्नोति।

రాముని ఆదేశాన్ని అనుసరించి రాఘవానుజుడైన లక్ష్మణుడు ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించి అగస్త్యుని శిష్యుని సమీపించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశరథుడనే రాజు ఉండేవాడు; ఆయన జ్యేష్ఠపుత్రుడూ బలవంతుడూ అయిన రాముడు భార్య సీతతో కలిసి మునిని దర్శించడానికి వచ్చాడు. నేను అతని తమ్ముడను, హితుడను, అనుకూలుడను, భక్తుడను; నా పేరు లక్ష్మణుడు — ఒకవేళ నీ చెవిన పడి ఉంటే. తండ్రి శాసనం వల్ల మేము ఈ అత్యుగ్రమైన వనంలో ప్రవేశించాం; మేమంతా పూజ్యులైన మునిని దర్శించాలనుకుంటున్నాం, ఆ విషయం నివేదించు.’ లక్ష్మణుని ఆ మాట విని ఆ తపోధనుడు ‘అలాగే’ అని చెప్పి నివేదించడానికి అగ్నిశాలలో ప్రవేశించాడు. లోపలికి వెళ్ళి, తపస్సుతో ఎదిరించరానివాడైన ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి చేతులు జోడించి రాముని రాకను వెంటనే చెప్పాడు — లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లుగానే, అగస్త్యునికి ఇష్టుడైన ఆ శిష్యుడు నివేదించాడు — ‘దశరథుని పుత్రులైన ఈ రాముడూ లక్ష్మణుడూ భార్య సీతతో కలిసి ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించారు. శత్రుదమనులైన వారిద్దరూ సేవ చేయడానికి మిమ్మల్ని దర్శించాలని వచ్చారు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — లక్ష్మణుడు ముందు తన పరిచయం ఇవ్వడు, తండ్రిదీ అన్నదీ పరిచయం ముందు చేసి తర్వాతే తన పేరు చెబుతాడు; ఇదే కులీనుని మర్యాద. ‘ఒకవేళ నీ చెవిన పడి ఉంటే’ అనే మాటలో లక్ష్మణుని వినయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — అతడు తనకు ప్రసిద్ధి ఉందని అనుకోడు, సందేహంగానే మాట్లాడతాడు. ‘తండ్రి శాసనం వల్ల’ అనే హేతువుతో వనవాస కారణం ఒకే పదంతో నివేదించబడింది; అందులో కైకేయి పేరు లేదు, భరతుని పేరూ లేదు, ఏ ఆక్షేపణా లేదు — దీనితో రామకథ మర్యాద కాపాడబడింది. శిష్యుని నివేదన కూడా విశిష్టమైనది — అతడు తన బుద్ధితో ఏదీ జోడించడు, ‘లక్ష్మణుడు చెప్పినట్లుగానే’ అని లక్ష్మణుని మాటనే యథాతథంగా మునికి నివేదిస్తాడు; ఇదే శిష్యుని నిష్ఠ. ‘తపస్సుతో ఎదిరించరానివాడు’ అనే విశేషణంతో అగస్త్యుని తపోబలం ముందే సూచించబడింది, దానితో రాబోయే దర్శనపు గౌరవం పెరుగుతుంది. ‘అగ్నిశాలలో ప్రవేశించాడు’ అనే పదంతో ఆశ్రమపు లోపలి స్థానం — ముని నిత్యం ఉండే అగ్నిహోత్రశాల — చూపబడింది. ఇలా ఎనిమిది శ్లోకాలలోనే కవి నివేదనకు రెండు స్థాయిలను చూపుతాడు — లక్ష్మణుని నుండి శిష్యునికి, శిష్యుని నుండి మునికి.

‘దీని తర్వాత ఏమి చేయాలో యథార్థంగా ఆజ్ఞాపించండి’ అని శిష్యుడు నివేదించాడు. అప్పుడు శిష్యుని నుండి విని, లక్ష్మణ సహితుడైన రాముడూ మహాభాగ్యవతి వైదేహీ వచ్చారని తెలుసుకొని ముని ఈ మాట అన్నాడు — ‘అదృష్టవశాత్తు ఈ రోజు చాలా కాలానికి రాముడు నన్ను దర్శించడానికి వచ్చాడు; మనస్సులో నేను కూడా ఇతని రాకను కోరుకున్నాను. వెళ్ళు, భార్యతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కూడిన రాముని సత్కరించి నా దగ్గరకు ప్రవేశపెట్టు; అతనిని ఇంకా ఎందుకు లోపలికి తీసుకురాలేదు?’ ధర్మజ్ఞుడూ మహాత్ముడూ అయిన ముని ఇలా చెప్పగా శిష్యుడు చేతులు జోడించి అభివాదం చేసి ‘అలాగే’ అన్నాడు. అప్పుడు బయటికి వచ్చి తొందరపడుతూ ఆ శిష్యుడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘ఆ రాముడెవరు? మునిని దర్శించడానికి రావాలి, స్వయంగా ప్రవేశించాలి.’ తరువాత శిష్యునితో కలిసి ఆశ్రమపదానికి వెళ్ళి లక్ష్మణుడు అతనికి కాకుత్స్థునీ జనకాత్మజ సీతనూ చూపించాడు. ఆ శిష్యుడు అగస్త్యుని మాటను వినయంగా చెబుతూ, సత్కారానికి అర్హుడైన రాముని చక్కగా సత్కరించి యథాన్యాయంగా లోపలికి తీసుకువెళ్ళాడు. అప్పుడు రాముడు సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి, ప్రశాంతమైన హరిణాలతో నిండిన ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ ముని ఉత్సుకత ‘అతనిని ఇంకా ఎందుకు లోపలికి తీసుకురాలేదు’ అనే వాక్యంలో స్పష్టం; శిష్యుని ‘తొందరపడుతూ’ అనే విశేషణంతో అతని త్వర సూచించబడింది. ఇక్కడ అగస్త్యుని వాత్సల్యం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — ఆయన కేవలం ప్రవేశానికి అనుమతి ఇవ్వడం కాదు, ‘అతనిని ఇంకా ఎందుకు తీసుకురాలేదు’ అని కొంచెం కోపంతో అన్నట్లు అడుగుతాడు; దీనితో ఆయన ఉత్సుకత ప్రకటమవుతుంది. ‘మనస్సులో కోరుకున్నాను’ అనే మాటతో ముని చిరకాలంగా రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడని స్పష్టమవుతుంది. శిష్యుని ‘తొందరపడుతూ’ అనే విశేషణం మాత్రం గురువు ఆజ్ఞను తక్షణమే పాలించడాన్ని సూచిస్తుంది. ‘సత్కారార్హుని చక్కగా సత్కరించి’ అనే ద్విరుక్తితో కవి చెబుతున్నాడు — సత్కారయోగ్యుడైనవాడు సరిగ్గానే సత్కరించబడ్డాడు; కాబట్టి ఇక్కడ ఏ లోటూ లేదు. రాముని ప్రవేశంలో ‘ప్రశాంతమైన హరిణాలతో నిండిన ఆశ్రమాన్ని చూస్తూ’ అనే పదంతో ఆశ్రమపు శాంతి ఒకే చిత్రంతో చూపబడింది — మృగాలు కూడా నిర్భయంగా ఉండేచోట తపఃప్రభావం తనంతట తానే ప్రకటమవుతుంది. ఇలా ఇక్కడ ఆహ్వానమూ ప్రతినివేదనా అనే క్రమం పూర్తవుతుంది.

ప్రవేశించిన రాముడు అక్కడ క్రమంగా అనేక దేవస్థానాలను చూస్తాడు — బ్రహ్మదేవుని స్థానం, అగ్ని స్థానం, విష్ణువు స్థానం, మహేంద్రునిది, వివస్వంతునిది (సూర్యునిది), సోమునిది, భగునిది, కుబేరునిది, ధాతదీ విధాతదీ, వాయువుది, పాశహస్తుడైన మహాత్ముడు వరుణునిది, గాయత్రిది, వసువులది, నాగరాజుది, గరుడునిది, కార్తికేయునిది, ధర్మునిది. ఈ స్థానగణన ఆశ్రమపు వైశ్వదేవత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఒకే తపోవనంలో దేవతలందరూ ఉపాసించబడుతున్నారు, కాబట్టి ఆ స్థానం సమగ్ర ధర్మానికి కేంద్రం వంటిది. ఇంతలో శిష్యులతో కూడిన ముని కూడా బయటికి వచ్చాడు. మునుల మధ్య ప్రజ్వలించే తేజస్సుతో ముందుగా వస్తున్న ఆయనను చూసి వీరుడైన రాముడు శోభను పెంచే లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ పూజ్యుడైన అగస్త్య మహర్షి బయటికి వస్తున్నాడు; ఆయన ఔదార్యం వల్లనే ఈయన తపస్సులకు నిధి అని నేను గ్రహిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ రాముడు ఎవరినీ అడగడు; తేజస్సుతోనే మునిని గుర్తుపడతాడు — దీనితో అతని సూక్ష్మదృష్టి మళ్ళీ చూపబడింది. ఈ స్థానాలలో కొందరు దేవతలు వైదికులు (అగ్ని, వివస్వంతుడు, వాయువు, వరుణుడు, వసువులు), కొందరు పౌరాణికులు (విష్ణువు, కుబేరుడు, కార్తికేయుడు, గరుడుడు), ఒక దేవత ఛందోమయి (గాయత్రి) — ఇలా అన్ని పరంపరల సమన్వయం ఒకే ఆశ్రమంలో చూపబడింది. చివర ‘ధర్మస్థానం’ అని చెప్పబడింది, దానితో దేవతలందరికీ మూలం ధర్మమే అని ధ్వనించబడింది. కవి ఇక్కడ వర్ణనను విస్తరించడు; పేర్లు మాత్రమే లెక్కించి విరమిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ గణనే మాహాత్మ్యానికి ప్రమాణం. రాముని దృష్టి కూడా క్రమంగా స్థానం నుండి స్థానానికి వెళ్ళి చివరికి మునిలోనే విశ్రమిస్తుంది; ఇదే కవి దృశ్యరచన.

ఇలా చెప్పి మహాబాహువైన రఘునందనుడు ఎదురుగా వస్తున్న, సూర్యునితో సమానమైన తేజస్సు గల అగస్త్యుని పాదాలు పట్టుకున్నాడు. అభివాదం చేసి ధర్మాత్ముడైన రాముడు వైదేహి సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు. ముని కాకుత్స్థుని స్వీకరించి, ఆసనమూ జలమూ ఇచ్చి అర్చించి, కుశలప్రశ్నలు అడిగి ‘కూర్చోండి’ అన్నాడు. అగ్నిలో హోమం చేసి, అర్ఘ్యమిచ్చి, అతిథులను పూజించి, ఆయన వానప్రస్థ ధర్మం ప్రకారం వారికి భోజనం పెట్టాడు. తరువాత ధర్మజ్ఞుడైన మునిపుంగవుడు మొదట తాను కూర్చొని, కూర్చొని చేతులు జోడించి ఉన్న ధర్మకోవిదుడైన రామునితో అన్నాడు — ‘అగ్నిలో హోమం చేసి, అర్ఘ్యమిచ్చి, అతిథిని పూజించాలి; కాకుత్స్థా, ఏ తపస్వి ఇందుకు భిన్నంగా ఆచరిస్తాడో, అతడు పరలోకంలో అబద్ధపు సాక్షిలా తన మాంసాన్ని తానే తింటాడు. నీవైతే సర్వలోకానికీ రాజువు, ధర్మచారివి, మహారథుడవు, పూజనీయుడవు, మాన్యుడవు, ప్రియాతిథివిగా వచ్చావు.’ ఇలా చెప్పి పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర వస్తువులతో రాఘవుని కోరినంతగా పూజించి, అప్పుడు అగస్త్యుడు అతనితో అన్నాడు. ఇక్కడ ఇరవై తొమ్మిదో శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో, ఆరు పాదాలతో కూర్చబడింది; అందులో ముని మొదట ఆతిథ్యవిధిని సామాన్యరూపంలో చెబుతాడు, తర్వాత దాని ఉల్లంఘనలోని దోషాన్ని చెబుతాడు, చివరికి రాముని ప్రశంసిస్తాడు. ఇక్కడ ఆతిథ్యక్రమం సంపూర్ణంగా చూపబడింది — స్వీకారం, ఆసనం, జలం, కుశలప్రశ్న, కూర్చోమనే ఆజ్ఞ, అగ్నిహోత్రం, అర్ఘ్యదానం, అతిథిపూజ, భోజనం. ముని మొదట తాను కూర్చుంటాడు, తర్వాత రాముని కూర్చోబెడతాడు; ఇది కూడా విధిలో భాగమే. ఆయన ఉపదేశంలో ఒక భయంకరమైన వాక్యం ఉంది — అతిథిని పూజించని తపస్వి అబద్ధపు సాక్షిలా పరలోకంలో తన మాంసాన్నే తింటాడు; దీనితో ఆతిథ్యం ఉల్లంఘించరానిదని స్థాపించబడింది. తరువాత ఆయన రాముని ‘సర్వలోకానికీ రాజువు’ అని సంబోధిస్తాడు — రాముడు ఇప్పుడు నారచీరలు ధరించిన వనవాసి అయినా, ముని దృష్టిలో అతడు సర్వలోకానికీ రాజే. దీనితో ముందు ఇవ్వబోయే వైష్ణవధనుస్సు ఔచిత్యం కూడా సిద్ధమవుతుంది. ‘పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర వస్తువులతో కోరినంతగా పూజించి’ అనే పదంతో దానపు ఉదారత సూచించబడింది — అతిథి ఎంత కోరితే అంత ఇవ్వబడుతుంది, పరిమితంగా కాదు. ‘చేతులు జోడించినవాడు, ధర్మకోవిదుడు’ అనే రాముని రెండు విశేషణాలతో శిష్యభావం చూపబడింది — ధర్మకోవిదుడైనా గురువు ఎదుట చేతులు జోడించే నిలబడతాడు. ఇలా తొమ్మిది శ్లోకాలలో కవి ఆతిథ్యపు సమగ్ర శాస్త్రాన్ని చూపుతాడు.

తరువాత అగస్త్యుడు అస్త్రాలను సమర్పిస్తాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన ఈ దివ్యమైన మహాధనుస్సు వైష్ణవం, విశ్వకర్మ నిర్మించినది. సూర్యునిలా ప్రకాశించే, వ్యర్థం కాని ఈ ఉత్తమ బాణం బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చినది. అక్షయమైన బాణాలు గల ఈ రెండు అమ్ములపొదులూ మహేంద్రుడు నాకు ఇచ్చినవి; అవి మండుతున్న అగ్నుల్లాంటి వాడి బాణాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఇది వెండి ఒర గల, బంగారంతో అలంకరించబడిన ఖడ్గం. రామా, పూర్వం విష్ణువు ఈ ధనుస్సుతో యుద్ధంలో మహాసురులను సంహరించి దేవతల ప్రకాశించే సంపదను తిరిగి తెచ్చాడు. మానదా, ఆ ధనుస్సునూ, ఆ రెండు అమ్ములపొదులనూ, బాణాన్నీ, ఖడ్గాన్నీ — వజ్రధారి వజ్రాన్ని స్వీకరించినట్లు — విజయం కోసం స్వీకరించు.’ ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వియైన భగవాన్ అగస్త్యుడు ఆ సమస్త శ్రేష్ఠాయుధాలనూ రామునికి ఇచ్చి మళ్ళీ అన్నాడు. ఇక్కడ కథకు ఒక పెద్ద సంధి — ఇప్పటివరకు రాముడు కేవలం తాపసుల అతిథి; ఇప్పుడు అతడు విష్ణువు ధనుస్సుతోనే సన్నద్ధుడైన రక్షకుడయ్యాడు. ఆయుధాల పరంపర కూడా సూచించబడింది — విశ్వకర్మ, విష్ణువు, బ్రహ్మ, మహేంద్రుడు, అగస్త్యుడు, రాముడు; కాబట్టి ఈ దానం కేవలం శస్త్రదానం కాదు, బాధ్యతను అప్పగించడం కూడా. సర్గ మాత్రం ‘మళ్ళీ అన్నాడు’ అనే అర్ధోక్తితోనే ముగుస్తుంది, దానితో తర్వాతి సర్గ పట్ల ఉత్సుకత పుడుతుంది. ‘బంగారంతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన’ అనే ధనుర్వర్ణనలో బంగారమూ వజ్రాలూ; ‘మండుతున్న అగ్నుల్లాంటి వాడి బాణాలతో నిండినవి’ అనే అమ్ములపొదుల వర్ణనలో అగ్ని ఉపమ — ఇలా దానవస్తువులు కూడా తేజోమయమైనవే. ‘అక్షయమైన బాణాలు గలవి’ అనే విశేషణంతో వాటి అక్షయత్వం సూచించబడింది, దానితో రాబోయే ఖరదూషణ యుద్ధంలో బాణాలు తరగవని పూర్వసూచన. ‘మానదా’ (ఇతరులను గౌరవించేవాడా) అనే సంబోధన కూడా సార్థకం — ఇతరులను గౌరవించేవానికే ఈ ఆయుధాలు తగినవి. దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది.

ராமனின் ஆணைப்படி ராகவனின் தம்பியான லக்ஷ்மணன் ஆசிரமத்தில் நுழைந்து, அகஸ்தியரின் சீடரை அணுகி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தசரதன் என்னும் அரசர் இருந்தார்; அவருடைய மூத்த மகனான வலிமை மிக்க ராமன் மனைவி சீதையுடன் முனிவரைக் காண வந்திருக்கிறான். நானோ அவனுடைய தம்பி; அவனுக்கு நன்மை விரும்புபவன், இணக்கமானவன், பக்தி உடையவன்; உங்கள் காதுக்கு எட்டியிருந்தால், என் பெயர் லக்ஷ்மணன். தந்தையின் ஆணையால் நாங்கள் மிகக் கொடிய இந்தக் காட்டில் நுழைந்திருக்கிறோம்; நாங்கள் அனைவரும் பகவானைக் காண விரும்புகிறோம்; அதைத் தெரிவியுங்கள்.’ லக்ஷ்மணனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்ட அந்தச் சீடர் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லித் தெரிவிப்பதற்காக அக்கினிசாலைக்குள் நுழைந்தார். உள்ளே நுழைந்து, தவத்தால் யாராலும் வெல்ல முடியாத முனிவர்களில் சிறந்தவரிடம் கைகூப்பியவாறு ராமன் வந்ததை உடனே சொன்னார் — லக்ஷ்மணன் சொன்னபடியே, அகஸ்தியரின் அன்புக்குரிய அந்தச் சீடர் தெரிவித்தார்: ‘தசரதனின் மகன்களான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் மனைவி சீதையுடன் ஆசிரமத்தில் நுழைந்திருக்கின்றனர். பகைவரை அடக்கும் அவர்கள் இருவரும் உங்களுக்குத் தொண்டு செய்யும் பொருட்டு உங்களைக் காண வந்திருக்கின்றனர்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது — லக்ஷ்மணன் தன் அறிமுகத்தை முதலில் தருவதில்லை; தந்தையையும் தமையனையும் முதலில் அறிமுகம் செய்த பின்னரே தன் பெயரைச் சொல்கிறான்; இதுவே உயர்குடியினனின் மரியாதை. ‘உங்கள் காதுக்கு எட்டியிருந்தால்’ என்ற சொல்லில் லக்ஷ்மணனின் பணிவு உச்சத்தை அடைகிறது — அவன் தன் புகழைக் கற்பனை செய்துகொள்வதில்லை; ஐயத்துடனேயே பேசுகிறான். ‘தந்தையின் ஆணையால்’ என்ற காரணத்தால் வனவாசத்தின் காரணம் ஒரே சொல்லில் தெரிவிக்கப்படுகிறது; அங்கே கைகேயியின் பெயரும் இல்லை, பரதனின் பெயரும் இல்லை, எந்தக் குற்றச்சாட்டும் இல்லை — இதனால் ராமகதையின் மரியாதை காக்கப்படுகிறது. சீடரின் தெரிவிப்பும் சிறப்பானது — அவர் தம் அறிவால் எதையும் சேர்ப்பதில்லை; ‘லக்ஷ்மணன் சொன்னபடியே’ லக்ஷ்மணனின் சொல்லையே அப்படியே முனிவரிடம் தெரிவித்தார்; இதுவே சீடனின் நிலைப்பு. ‘தவத்தால் யாராலும் வெல்ல முடியாதவர்’ என்ற அடைமொழியால் அகஸ்தியரின் தவ வலிமை முதலிலேயே சுட்டப்படுகிறது; அதனால் வரவிருக்கும் சந்திப்பின் பெருமை கூடுகிறது. ‘அக்கினிசாலைக்குள் நுழைந்தார்’ என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் உட்பகுதி — முனிவர் எப்போதும் இருக்கும் அக்கினிஹோத்திரச் சாலை — காட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு எட்டே சுலோகங்களில் கவிஞர் தெரிவிப்பின் இரண்டு படிகளைக் காட்டுகிறார் — லக்ஷ்மணனிடமிருந்து சீடருக்கு, சீடரிடமிருந்து முனிவருக்கு.

‘இனி இங்கே செய்ய வேண்டியதை உள்ளபடியே ஆணையிட வேண்டும்’ என்று சீடர் தெரிவித்தார். பிறகு சீடரிடமிருந்து கேட்டு, ராமனும் லக்ஷ்மணனும் பெருமைமிக்க வைதேகியும் வந்திருப்பதை அறிந்த முனிவர் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்: ‘நல்வாய்ப்பாக, நெடுநாளுக்குப் பின் இன்று ராமன் என்னைக் காண வந்திருக்கிறான்; இவன் வருகையை நானும் மனத்தால் விரும்பியிருந்தேன். செல்; மனைவியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் கூடிய ராமனை உபசரித்து என் அருகே அழைத்து வா; அவனை இன்னும் ஏன் உள்ளே அழைத்து வரவில்லை?’ தர்மம் அறிந்த மகாத்மாவான முனிவரால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சீடர், கைகூப்பி வணங்கி, ‘அப்படியே’ என்றார். அப்போது பரபரப்புடன் வெளியே வந்த அந்தச் சீடர் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னார்: ‘அந்த ராமன் யார்? முனிவரைக் காண வரட்டும், தானே உள்ளே நுழையட்டும்.’ பிறகு சீடருடன் ஆசிரமத்துக்குச் சென்ற லக்ஷ்மணன் அவருக்குக் காகுத்ஸ்தனையும் ஜனகன் மகளான சீதையையும் காட்டினான். அந்தச் சீடர் அகஸ்தியரின் சொல்லைப் பணிவான சொற்களில் சொல்லியபடி, உபசாரத்துக்குத் தகுந்தவனும் நன்கு உபசரிக்கப்பட்டவனுமான ராமனை முறைப்படி உள்ளே அழைத்துச் சென்றார். பிறகு ராமன் அமைதியான மான்கள் நிறைந்த ஆசிரமத்தைப் பார்த்தபடி சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் நுழைந்தான். இங்கே ‘அவனை இன்னும் ஏன் உள்ளே அழைத்து வரவில்லை?’ என்ற வாக்கியத்தில் முனிவரின் ஆவல் தெளிவாகிறது; ‘பரபரப்புடன்’ என்ற அடைமொழியால் சீடரின் விரைவு சுட்டப்படுகிறது. இங்கே அகஸ்தியரின் பரிவு சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — அவர் நுழைய அனுமதிப்பதோடு நிற்கவில்லை; ‘ஏன் இன்னும் அழைத்து வரவில்லை?’ என்று சற்றுச் சினத்துடன் கேட்பதுபோலக் கேட்கிறார்; இதனால் அவருடைய ஆவல் வெளிப்படுகிறது. ‘மனத்தால் விரும்பியிருந்தேன்’ என்ற சொல்லால், முனிவர் ராமனின் வருகையை நெடுங்காலமாக எதிர்பார்த்திருந்தார் என்பது தெளிவாகிறது. சீடரின் ‘பரபரப்புடன்’ என்ற அடைமொழியோ குருவின் கட்டளையை உடனே நிறைவேற்றுவதைச் சுட்டுகிறது. ‘உபசாரத்துக்குத் தகுந்தவன், நன்கு உபசரிக்கப்பட்டவன்’ என்ற இரட்டிப்பால் கவிஞர் சொல்கிறார் — உபசாரத்துக்குத் தகுந்தவன் முறையாகவே உபசரிக்கப்பட்டான்; ஆகவே இங்கே எந்தக் குறையும் இல்லை. ராமன் நுழையும்போது ‘அமைதியான மான்கள் நிறைந்த ஆசிரமத்தைப் பார்த்தபடி’ என்ற சொல்லால் ஆசிரமத்தின் அமைதி ஒரே சித்திரத்தில் காட்டப்படுகிறது — மான்களும் அச்சமின்றி இருக்கும் இடத்தில் தவத்தின் ஆற்றல் தானே வெளிப்படுகிறது. இவ்வாறு இங்கே அழைப்பும் பதில் தெரிவிப்பும் ஆகிய வரிசை நிறைவுபெறுகிறது.

உள்ளே நுழைந்த ராமன் அங்கே வரிசையாகப் பல தெய்வ இடங்களைக் காண்கிறான் — பிரம்மாவின் இடம், அக்கினியின் இடம், விஷ்ணுவின் இடம், மகேந்திரனுடையது, சூரியனுடையது, சந்திரனுடையது, பகனுடையது, குபேரனுடையது, தாதா, விதாதா ஆகியோருடையது, வாயுவினுடையது, பாசம் ஏந்திய மகாத்மாவான வருணனுடையது, காயத்ரியினுடையது, வசுக்களுடையது, நாகராஜனுடையது, கருடனுடையது, கார்த்திகேயனுடையது, தர்மத்தினுடையது. இந்த இடங்களின் கணக்கு ஆசிரமம் எல்லாத் தெய்வங்களுக்கும் உரியது என்பதைச் சுட்டுகிறது — ஒரே தவவனத்தில் எல்லாத் தேவர்களும் வழிபடப்படுகின்றனர்; ஆகவே அந்த இடம் முழு தர்மத்தின் மையம் போன்றது. அதற்குள் சீடர்கள் சூழ முனிவரும் வெளியே வந்தார். முனிவர்களின் நடுவே முன்னால் வந்துகொண்டிருந்த, ஒளிமிக்க அவரைக் கண்டு, வீரனான ராமன் திருவை வளர்க்கும் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, இதோ பகவான் அகஸ்திய ரிஷி வெளியே வருகிறார்; அவருடைய பெருந்தன்மையாலேயே இவர் தவங்களின் கருவூலம் என்று அறிகிறேன்.’ இங்கே ராமன் யாரிடமும் கேட்பதில்லை; ஒளியைக் கொண்டே முனிவரை அடையாளம் காண்கிறான் — இதனால் அவனுடைய நுண்ணிய பார்வை மீண்டும் காட்டப்படுகிறது. இந்த இடங்களில் சில தேவர்கள் வேதத்துக்குரியவர்கள் (அக்கினி, சூரியன், வாயு, வருணன், வசுக்கள்), சிலர் புராணங்களுக்குரியவர்கள் (விஷ்ணு, குபேரன், கார்த்திகேயன், கருடன்), ஒரு தெய்வம் யாப்பு வடிவானது (காயத்ரி) — இவ்வாறு எல்லா மரபுகளின் இணைப்பும் ஒரே ஆசிரமத்தில் காட்டப்படுகிறது. இறுதியில் ‘தர்மத்தின் இடம்’ என்று சொல்லப்படுகிறது; அதனால் எல்லாத் தேவர்களுக்கும் வேர் தர்மமே என்று உட்பொருளாகச் சொல்லப்படுகிறது. கவிஞர் இங்கே வருணனையை விரிப்பதில்லை; பெயர்களை மட்டும் எண்ணிவிட்டு நிறுத்துகிறார்; ஏனெனில் அந்தக் கணக்கே பெருமைக்குச் சான்று. ராமனின் பார்வையும் இடத்திலிருந்து இடத்துக்கு வரிசையாகச் சென்று இறுதியில் முனிவரிடமே நிலைகொள்கிறது; இதுவே கவிஞரின் காட்சியமைப்பு.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, நீண்ட கைகளுடைய ரகுநந்தனன் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தபடி வந்த அகஸ்தியரின் பாதங்களைப் பற்றினான். வணங்கிய பின் தர்மாத்மாவான ராமன் வைதேகியான சீதையுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் கைகூப்பி நின்றான். முனிவர் காகுத்ஸ்தனை ஏற்றுக்கொண்டு, ஆசனமும் நீரும் தந்து வழிபட்டு, நலம் விசாரித்து, ‘அமருங்கள்’ என்றார். அக்கினியில் ஹோமம் செய்து, அர்க்கியம் அளித்து, விருந்தினர்களைச் சிறப்பித்து, வானப்பிரஸ்த தர்மப்படி அவர்களுக்கு உணவளித்தார். பிறகு தர்மம் அறிந்த முனிவர்களில் சிறந்தவர் முதலில் தாமே அமர்ந்துகொண்டு, அமர்ந்து கைகூப்பியிருந்த தர்மத்தில் வல்ல ராமனிடம் சொன்னார்: ‘அக்கினியில் ஹோமம் செய்து, அர்க்கியம் அளித்து, விருந்தினனை வழிபட வேண்டும்; காகுத்ஸ்தா, இதற்கு மாறாக நடக்கும் தவசி பொய்ச்சாட்சி சொன்னவனைப் போல மறுமையில் தன் சதையையே தின்பான். நீயோ உலகம் முழுவதற்கும் அரசன், தர்மத்தில் நடப்பவன், மகாரதன், வழிபடத்தக்கவன், மதிக்கத்தக்கவன், அன்புக்குரிய விருந்தினனாக வந்திருக்கிறாய்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கனிகளாலும் கிழங்குகளாலும் பூக்களாலும் பிறவற்றாலும் ராகவனை விரும்பிய அளவுக்கு வழிபட்ட பின் அகஸ்தியர் அவனிடம் பேசினார். இங்கே இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளாக, ஆறு பாதங்களில் அமைந்தது; அதில் முனிவர் முதலில் விருந்தோம்பல் விதியைப் பொதுவாகச் சொல்கிறார், பிறகு அதை மீறுவதன் குற்றத்தைச் சொல்கிறார், இறுதியில் ராமனைப் புகழ்கிறார். இங்கே விருந்தோம்பலின் முழு வரிசையும் காட்டப்படுகிறது — ஏற்றுக்கொள்ளுதல், ஆசனம், நீர், நலம் விசாரித்தல், அமரச் சொல்லுதல், அக்கினிஹோத்திரம், அர்க்கியம் அளித்தல், விருந்தினரை வழிபடுதல், உணவு. முனிவர் தாமே முதலில் அமர்ந்து, பிறகு ராமனை அமரச் செய்கிறார்; இதுவும் விதியின் ஒரு பகுதியே. அவருடைய உபதேசத்தில் அச்சமூட்டும் ஒரு வாக்கியம் உள்ளது — விருந்தினனை வழிபடாத தவசி பொய்ச்சாட்சியைப் போல மறுமையில் தன் சதையையே தின்பான்; இதனால் விருந்தோம்பல் மீறக்கூடாதது என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது. பிறகு அவர் ராமனை ‘உலகம் முழுவதற்கும் அரசன்’ என்று விளிக்கிறார் — ராமன் இப்போது மரவுரி தரித்த காட்டுவாசியாக இருந்தாலும், முனிவரின் பார்வையில் அவன் எல்லா உலகுக்கும் அரசனே. இதனால் பின்னர் அளிக்கப்படவிருக்கும் விஷ்ணுவின் வில்லின் பொருத்தமும் நிறுவப்படுகிறது. ‘கனிகளாலும் கிழங்குகளாலும் பூக்களாலும் பிறவற்றாலும் விரும்பிய அளவுக்கு வழிபட்டு’ என்ற சொல்லால் கொடையின் தாராளம் சுட்டப்படுகிறது — விருந்தினன் விரும்பும் அளவுக்குக் கொடுக்கப்படுகிறது, அளவோடு அன்று. ‘கைகூப்பியவன், தர்மத்தில் வல்லவன்’ என்ற ராமனின் இரண்டு அடைமொழிகளால் சீடனின் உணர்வு காட்டப்படுகிறது — தர்மத்தில் வல்லவனாக இருந்தும் குருவின் முன் கைகூப்பியே நிற்கிறான். இவ்வாறு ஒன்பது சுலோகங்களில் கவிஞர் விருந்தோம்பலின் முழு சாஸ்திரத்தையும் காட்டுகிறார்.

பிறகு அகஸ்தியர் ஆயுதங்களை அர்ப்பணிக்கிறார்: ‘மனிதருள் புலியே, இது பொன்னாலும் வைரங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்ட, விசுவகர்மாவால் செய்யப்பட்ட, விஷ்ணுவுக்குரிய தெய்வீகப் பெரிய வில். இது பிரம்மா அளித்த, தவறாத, சூரியனைப் போன்ற சிறந்த அம்பு. இவை இந்திரன் எனக்கு அளித்த, அம்புகள் தீராத இரண்டு அம்பறாத்தூணிகள்; எரியும் நெருப்புகளைப் போன்ற கூர்மையான அம்புகளால் நிறைந்தவை. இது பெரிய வெள்ளி உறையுடைய, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட வாள். ராமா, இந்த வில்லால் முன்பு விஷ்ணு போரில் பேரசுரர்களைக் கொன்று தேவர்களின் ஒளிமிக்க செல்வத்தை மீட்டுக் கொணர்ந்தார். மதிப்பளிப்பவனே, வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரன் வஜ்ரத்தை ஏற்பதுபோல, அந்த வில்லையும், அந்த இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளையும், அம்பையும், வாளையும் வெற்றிக்காக ஏற்றுக்கொள்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பேரொளி மிக்க பகவான் அகஸ்தியர் அந்தச் சிறந்த ஆயுதங்கள் அனைத்தையும் ராமனுக்கு அளித்துவிட்டு மீண்டும் பேசினார். இங்கே கதையின் பெரிய சந்திப்புப் புள்ளி — இதுவரை ராமன் தவசிகளின் விருந்தினனாக மட்டுமே இருந்தான்; இப்போது விஷ்ணுவின் வில்லையே ஏந்திய காவலனாகிறான். ஆயுதங்களின் மரபும் சுட்டப்படுகிறது — விசுவகர்மா, விஷ்ணு, பிரம்மா, மகேந்திரன், அகஸ்தியர், ராமன்; ஆகவே இந்தக் கொடை ஆயுதக் கொடை மட்டுமன்று, பொறுப்பை ஒப்படைப்பதும் ஆகும். சர்க்கமோ ‘மீண்டும் பேசினார்’ என்று பாதியில் நிறுத்தப்பட்டு முடிகிறது; அதனால் அடுத்த சர்க்கத்தின் மீது ஆவல் பிறக்கிறது. ‘பொன்னாலும் வைரங்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்ட’ என்ற வில்லின் வருணனையில் பொன்னும் வைரங்களும்; ‘எரியும் நெருப்புகளைப் போன்ற கூர்மையான அம்புகளால் நிறைந்தவை’ என்ற அம்பறாத்தூணிகளின் வருணனையில் நெருப்பின் உவமை — இவ்வாறு கொடைப் பொருட்களும் ஒளி நிறைந்தவை. ‘அம்புகள் தீராதவை’ என்ற அடைமொழியால் அவற்றின் அழியாமை சுட்டப்படுகிறது; அதனால் வரவிருக்கும் கர தூஷணப் போரில் அம்புகள் தீராது என்பதற்கான முன்னறிவிப்பும் இருக்கிறது. ‘மதிப்பளிப்பவனே’ என்ற விளிப்பும் பொருள் பொதிந்தது — பிறருக்கு மதிப்பளிப்பவனுக்கே இந்த ஆயுதங்கள் தகுந்தவை. இத்துடன் சர்க்கம் முடிவை அடைகிறது.

ರಾಮನ ಆದೇಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ದಶರಥನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನು ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನಾದರೋ ಅವನ ತಮ್ಮ, ಅವನ ಹಿತೈಷಿ, ಅನುಕೂಲನಾಗಿ ನಡೆಯುವವನು, ಭಕ್ತ; ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಹೆಸರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ನಾವು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಈ ಅತ್ಯುಗ್ರವಾದ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೇವೆ; ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪೂಜ್ಯರನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ, ಅದನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನನಾದ ಶಿಷ್ಯನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿವೇದಿಸಲೆಂದು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹೇಳಿದನು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆ ಮೆಚ್ಚಿನ ಶಿಷ್ಯನು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ದಶರಥನ ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅರಿಂದಮರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇವೆ ಮಾಡಲೆಂದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಕುಲೀನನ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಯದಿ ತೇ ಶ್ರೋತ್ರಮಾಗತಃ’ (ನಿಮ್ಮ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಿತೃಶಾಸನಾತ್’ (ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ವನವಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೆಸರಿಲ್ಲ, ಭರತನದೂ ಇಲ್ಲ, ಯಾವ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಇಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ರಾಮಕಥೆಯ ಮರ್ಯಾದೆ ಕಾಪಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ನಿವೇದನೆಯೂ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅವನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಯಥೋಕ್ತಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನೈವ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ) ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನೇ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಮುನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು; ಇದೇ ಶಿಷ್ಯನ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ತಪಸಾ ದುಷ್ಪ್ರಧರ್ಷಣಮ್’ (ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯರಾದವರನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಪೋಬಲವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದರ್ಶನದ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಅಗ್ನಿಶರಣಂ ಪ್ರವಿವೇಶ’ (ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಒಳಭಾಗ — ಮುನಿ ನಿತ್ಯವೂ ಇರುವ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಶಾಲೆ — ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಎಂಟೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಿವೇದನೆಯ ಎರಡು ಸ್ತರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ, ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಮುನಿಗೆ.

‘ಇದರ ನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ನೀವು ಸರಿಯಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಶಿಷ್ಯನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಶಿಷ್ಯನಿಂದ ಕೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ವೈದೇಹಿಯೂ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮುನಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು — ‘ಸುದೈವದಿಂದ ಬಹುಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಇಂದು ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಇವನ ಆಗಮನವನ್ನು ನಾನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಹೋಗು, ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಪತ್ನಿಸಹಿತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತಾ; ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ?’ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮುನಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯನು ಕೈಮುಗಿದು ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಹೊರಬಂದು ಆತುರಗೊಂಡ ಆ ಶಿಷ್ಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆ ರಾಮನು ಯಾರು? ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬರಲಿ, ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಅನಂತರ ಶಿಷ್ಯನೊಡನೆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನೂ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ಶಿಷ್ಯನು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತ, ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ಪ್ರಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಉತ್ಸುಕತೆ ‘ಕಿಮಸೌ ನ ಪ್ರವೇಶಿತಃ’ (ಇನ್ನೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಒಳಗೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಶಿಷ್ಯನ ‘ಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಆತುರಗೊಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಇನ್ನೂ ಏಕೆ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪದಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸುಕತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮನಸಾ ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದ್ದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುನಿ ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನ ‘ಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯ ತತ್ಕ್ಷಣದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಂ ಸುಸತ್ಕೃತಮ್’ (ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ — ಸತ್ಕಾರಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕೊರತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಶಾಂತಹರಿಣಾಕೀರ್ಣಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್ ಅವಲೋಕಯನ್’ (ಪ್ರಶಾಂತ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೃಗಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವ ತಾನಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಹ್ವಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿವೇದನೆಯ ಕ್ರಮ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನ, ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನ, ಮಹೇಂದ್ರನದು, ವಿವಸ್ವಂತನದು (ಸೂರ್ಯನದು), ಸೋಮನದು, ಭಗನದು, ಕುಬೇರನದು, ಧಾತೃ ಮತ್ತು ವಿಧಾತೃಗಳದು, ವಾಯುವಿನದು, ಪಾಶಹಸ್ತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ವರುಣನದು, ಗಾಯತ್ರಿಯದು, ವಸುಗಳದು, ನಾಗರಾಜನದು, ಗರುಡನದು, ಕಾರ್ತಿಕೇಯನದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮನದು. ಈ ಸ್ಥಾನಗಳ ಎಣಿಕೆ ಆಶ್ರಮದ ವೈಶ್ವದೇವತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಉಪಾಸಿತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಸಮಗ್ರ ಧರ್ಮದ ಕೇಂದ್ರದಂತಿದೆ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮುನಿಯೂ ಹೊರಬಂದರು. ಮುನಿಗಳ ನಡುವೆ ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ವೀರನಾದ ರಾಮನು ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಗೋ ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಔದಾರ್ಯದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಇವರು ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಧಿ ಎಂದು ನಾನು ಅರಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮುನಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದೇವತೆಗಳು ವೈದಿಕರು (ಅಗ್ನಿ, ವಿವಸ್ವಂತ, ವಾಯು, ವರುಣ, ವಸುಗಳು), ಕೆಲವರು ಪೌರಾಣಿಕರು (ವಿಷ್ಣು, ಕುಬೇರ, ಕಾರ್ತಿಕೇಯ, ಗರುಡ), ಒಬ್ಬ ದೇವತೆ ಛಂದೋಮಯಿ (ಗಾಯತ್ರಿ) — ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪರಂಪರೆಗಳ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಸ್ಥಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಣಿಕೆಯೇ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ದೃಶ್ಯರಚನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಘುನಂದನನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತನು. ಮುನಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಆಸನ ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ಅರ್ಚಿಸಿ, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿ ‘ಕುಳಿತುಕೋ’ ಎಂದರು. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಅವರು ವಾನಪ್ರಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಭೋಜನವನ್ನಿತ್ತರು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮೊದಲು ತಾವೇ ಕುಳಿತು, ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ, ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನಿತ್ತು ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಯಾವ ತಪಸ್ವಿ ಇದಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸುಳ್ಳುಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನೀನಾದರೋ ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ರಾಜ, ಧರ್ಮಚಾರಿ, ಮಹಾರಥಿ, ಪೂಜನೀಯ, ಮಾನ್ಯ, ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ಅವನು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ ಅನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮೊದಲು ಆತಿಥ್ಯವಿಧಿಯನ್ನೇ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದರ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ವಾಗತ, ಆಸನ, ನೀರು, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಆಜ್ಞೆ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಅರ್ಘ್ಯದಾನ, ಅತಿಥಿಪೂಜೆ, ಭೋಜನ. ಮುನಿ ತಾವೇ ಮೊದಲು ಕುಳಿತು, ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನು ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ವಿಧಿಯ ಅಂಶವೇ. ಅವರ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸದ ತಪಸ್ವಿ ಸುಳ್ಳುಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಆತಿಥ್ಯದ ಅನುಲ್ಲಂಘನೀಯತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ‘ಇಡೀ ಲೋಕಕ್ಕೆ ರಾಜ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನು ಈಗ ನಾರುಮಡಿ ಉಟ್ಟ ವನವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸರ್ವಲೋಕದ ರಾಜನೇ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಕೊಡಲಿರುವ ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸಿನ ಔಚಿತ್ಯವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಫಲೈಃ ಮೂಲೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ಅನ್ಯೈಃ ಚ ಯಥಾಕಾಮಂ ಪೂಜಯಿತ್ವಾ’ (ಹಣ್ಣು, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹೂವು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬಯಸಿದಷ್ಟು ಪೂಜಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನದ ಉದಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅತಿಥಿ ಎಷ್ಟು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಂ ಧರ್ಮಕೋವಿದಮ್’ (ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ, ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾದ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಶಿಷ್ಯಭಾವ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧರ್ಮಕೋವಿದನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗುರುವಿನ ಮುಂದೆ ಕೈಮುಗಿದೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಮಹಾಧನುಸ್ಸು ವೈಷ್ಣವಧನುಸ್ಸು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದ್ದು. ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಹೇಂದ್ರನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಅವು ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಇದು ಬೆಳ್ಳಿಯ ದೊಡ್ಡ ಒರೆಯುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಖಡ್ಗ. ರಾಮ, ಈ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ವಿಷ್ಣುವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸುರರನ್ನು ಕೊಂದು ದೇವತೆಗಳ ಉಜ್ವಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದನು. ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ, ಆ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ, ಬಾಣವನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ, ಓ ಮಾನದ (ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವವನೇ), ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು — ವಜ್ರಧಾರಿಯು ವಜ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪೂಜ್ಯ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಆ ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಯುಧಗಳನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮಹಾಸಂಧಿಯಿದೆ — ಇದುವರೆಗೆ ರಾಮನು ಕೇವಲ ತಾಪಸರ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಜ್ಜಿತನಾದ ರಕ್ಷಕನಾದನು. ಆಯುಧಗಳ ಪರಂಪರೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ರಾಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದಾನ ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರದಾನವಲ್ಲ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಸಮರ್ಪಣೆಯೂ ಹೌದು. ಸರ್ಗವಾದರೋ ‘ಪುನರಬ್ರವೀತ್’ (ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು) ಎಂಬ ಅರ್ಧೋಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕುತೂಹಲ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಹೇಮವಜ್ರವಿಭೂಷಿತಮ್’ (ಚಿನ್ನ-ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಧನುಸ್ಸಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನವೂ ವಜ್ರಗಳೂ; ‘ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ ಪಾವಕೈಃ ಇವ ನಿಶಿತೈಃ ಬಾಣೈಃ ಸಂಪೂರ್ಣೌ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತಿರುವ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು) ಎಂಬ ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ — ಹೀಗೆ ದಾನದ ವಸ್ತುಗಳೂ ತೇಜೋಮಯ. ‘ಅಕ್ಷಯ್ಯಸಾಯಕೌ’ (ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಕ್ಷಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಖರ-ದೂಷಣರೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ‘ಮಾನದ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಇತರರಿಗೆ ಮಾನ ನೀಡುವವನಿಗೇ ಈ ಆಯುಧಗಳು ಯೋಗ್ಯ. ಇದರೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് രാഘവന്റെ അനുജനായ ലക്ഷ്മണൻ ആശ്രമപദത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അഗസ്ത്യന്റെ ശിഷ്യനെ സമീപിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദശരഥൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനും ബലവാനുമായ രാമൻ ഭാര്യ സീതയോടൊപ്പം മുനിയെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു. ഞാനാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുജനാണ് — ഹിതനും അനുകൂലനും ഭക്തനുമായവൻ; ലക്ഷ്മണൻ എന്നാണ് എന്റെ പേര് — അങ്ങ് അതു കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ. അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ അത്യുഗ്രമായ ഈ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ഞങ്ങളെല്ലാവരും ഭഗവാനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി അതു അറിയിച്ചാലും.’ ലക്ഷ്മണന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് തപോധനനായ ശിഷ്യൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അറിയിക്കാനായി അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അകത്തു കടന്ന്, തപസ്സുകൊണ്ട് ആർക്കും ആക്രമിക്കാനാവാത്ത മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം രാമന്റെ വരവ് വേഗം അറിയിച്ചു — ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ, അഗസ്ത്യന്റെ പ്രിയശിഷ്യനായ അദ്ദേഹം അറിയിച്ചു: ‘ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ ഈ രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭാര്യ സീതയോടൊപ്പം ആശ്രമപദത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ശത്രുസംഹാരകരായ അവർ ശുശ്രൂഷയ്ക്കായി അങ്ങയെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം — ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അച്ഛനെയും ജ്യേഷ്ഠനെയും ആദ്യം പരിചയപ്പെടുത്തിയശേഷം പിന്നീടാണ് തന്റെ പേരു പറയുന്നത്; ഇതാണ് കുലീനന്റെ മര്യാദ. ‘യദി തേ ശ്രോത്രമാഗതഃ’ (അങ്ങ് അതു കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ) എന്ന വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നു — തന്റെ പ്രസിദ്ധി അദ്ദേഹം സങ്കല്പിക്കുന്നില്ല, സംശയത്തോടെയാണു പറയുന്നത്. ‘പിതൃശാസനാത്’ (അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച്) എന്ന കാരണത്തിലൂടെ വനവാസത്തിന്റെ കാരണം ഒരൊറ്റ പദംകൊണ്ട് അറിയിച്ചിരിക്കുന്നു; അവിടെ കൈകേയിയുടെ പേരില്ല, ഭരതന്റെയുമില്ല, ഒരു ആക്ഷേപവുമില്ല — ഇതിലൂടെ രാമകഥയുടെ മര്യാദ കാക്കപ്പെടുന്നു. ശിഷ്യന്റെ അറിയിപ്പും സവിശേഷമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം ബുദ്ധിയിൽനിന്ന് ഒന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല; ‘യഥോക്തം ലക്ഷ്മണേനൈവ’ (ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ) ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അതേപടി മുനിയെ അറിയിച്ചു; ഇതാണ് ശിഷ്യന്റെ നിഷ്ഠ. ‘തപസാ ദുഷ്പ്രധർഷണം’ (തപസ്സുകൊണ്ട് ആക്രമിക്കാനാവാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അഗസ്ത്യന്റെ തപോബലം ആദ്യംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ദർശനത്തിന്റെ ഗൗരവം വർധിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിശരണം പ്രവിവേശ’ (അഗ്നിശാലയിൽ പ്രവേശിച്ചു) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ അകത്തളം — മുനി എന്നും കഴിയുന്ന അഗ്നിഹോത്രശാല — കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം കവി അറിയിപ്പിന്റെ രണ്ടു തലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനിൽനിന്നു ശിഷ്യനിലേക്ക്, ശിഷ്യനിൽനിന്നു മുനിയിലേക്ക്.

‘ഇനി ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണെന്ന് യഥാർഥത്തിൽ ആജ്ഞാപിച്ചാലും’ എന്നു ശിഷ്യൻ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ശിഷ്യനിൽനിന്നു കേട്ട്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമനും മഹാഭാഗയായ വൈദേഹിയും എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നറിഞ്ഞ് മുനി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ ഇന്ന് ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം രാമൻ എന്നെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവ് ഞാനും മനസ്സുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. പോകൂ, ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പമുള്ള രാമനെ സത്കരിച്ച് എന്റെ അടുക്കലേക്കു കൊണ്ടുവരൂ; ഇതുവരെയും അദ്ദേഹത്തെ അകത്തേക്കു കൊണ്ടുവരാത്തതെന്ത്?’ ധർമജ്ഞനും മഹാത്മാവുമായ മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശിഷ്യൻ കൈകൂപ്പി അഭിവാദ്യംചെയ്ത് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ പരിഭ്രമത്തോടെ പുറത്തിറങ്ങി ആ ശിഷ്യൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ആരാണ് ആ രാമൻ? അദ്ദേഹം മുനിയെ കാണാൻ വരട്ടെ, സ്വയം അകത്തു കടക്കട്ടെ.’ പിന്നെ ശിഷ്യനോടൊപ്പം ആശ്രമപദത്തിലേക്കു ചെന്ന് ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിനു കാകുത്സ്ഥനെയും ജനകപുത്രി സീതയെയും കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ആ ശിഷ്യൻ അഗസ്ത്യന്റെ വാക്ക് വിനയപൂർവം പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, സത്കാരത്തിനർഹനായ രാമനെ നന്നായി സത്കരിച്ച് യഥാവിധി അകത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി. പിന്നെ ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞ ആശ്രമം നോക്കിക്കൊണ്ട് രാമൻ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ മുനിയുടെ ഉത്സുകത ‘കിമസൗ ന പ്രവേശിതഃ’ (ഇതുവരെയും അദ്ദേഹത്തെ കൊണ്ടുവരാത്തതെന്ത്) എന്ന വാക്യത്തിൽ വ്യക്തമാണ്; ശിഷ്യന്റെ ‘സംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ അഗസ്ത്യന്റെ വാത്സല്യം പ്രത്യേകം കാണേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം പ്രവേശനം അനുവദിക്കുകമാത്രമല്ല, ‘ഇതുവരെയും കൊണ്ടുവരാത്തതെന്ത്’ എന്ന് അല്പം കോപത്തോടെയെന്നപോലെ ചോദിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്സുകത പ്രകടമാകുന്നു. ‘മനസാ കാങ്ക്ഷിതം’ (മനസ്സുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് മുനി രാമന്റെ വരവ് ഏറെക്കാലമായി പ്രതീക്ഷിച്ചിരിക്കുകയായിരുന്നു എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ശിഷ്യന്റെ ‘സംഭ്രാന്തഃ’ എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ ഉടനടി പാലിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സത്കാരാർഹം സുസത്കൃതം’ (സത്കാരത്തിനർഹനായവനെ നന്നായി സത്കരിച്ച്) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു — സത്കാരയോഗ്യനായവൻ നന്നായിത്തന്നെ സത്കരിക്കപ്പെട്ടു; അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ ഒരു കുറവുമില്ല. രാമന്റെ പ്രവേശനത്തിൽ ‘പ്രശാന്തഹരിണാകീർണം ആശ്രമം അവലോകയൻ’ (ശാന്തരായ മാനുകൾ നിറഞ്ഞ ആശ്രമം നോക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തി ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടുതന്നെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — മൃഗങ്ങൾപോലും നിർഭയരായിരിക്കുന്നിടത്ത് തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം താനേ പ്രകടമാണ്. ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ക്ഷണത്തിന്റെയും മറുപടിയുടെയും ക്രമം പൂർത്തിയാകുന്നു.

അകത്തു കടന്ന രാമൻ അവിടെ ക്രമമായി അനേകം ദേവസ്ഥാനങ്ങൾ കാണുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം, അഗ്നിയുടെ സ്ഥാനം, വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനം, മഹേന്ദ്രന്റെയും വിവസ്വാന്റെയും (സൂര്യന്റെയും) സോമന്റെയും ഭഗന്റെയും കുബേരന്റെയും ധാതാവിന്റെയും വിധാതാവിന്റെയും വായുവിന്റെയും പാശം കൈയിലേന്തിയ മഹാത്മാവായ വരുണന്റെയും ഗായത്രിയുടെയും വസുക്കളുടെയും നാഗരാജന്റെയും ഗരുഡന്റെയും കാർത്തികേയന്റെയും ധർമന്റെയും സ്ഥാനങ്ങൾ. ഈ സ്ഥാനങ്ങളുടെ എണ്ണൽ ആശ്രമത്തിന്റെ വൈശ്വദേവത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരേ തപോവനത്തിൽത്തന്നെ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം സമഗ്രമായ ധർമത്തിന്റെ കേന്ദ്രംപോലെയാണ്. അപ്പോഴേക്കും ശിഷ്യന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മുനിയും പുറത്തേക്കു വന്നു. മുനിമാരുടെ നടുവിൽ മുന്നിൽ വരുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, വീരനായ രാമൻ ശോഭ വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇതാ ഭഗവാനായ അഗസ്ത്യഋഷി പുറത്തേക്കു വരുന്നു; ഈ ഔദാര്യം (തേജോവൈപുല്യം) കണ്ടുതന്നെ ഇദ്ദേഹം തപസ്സുകളുടെ നിധിയാണെന്നു ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ആരോടും ചോദിക്കുന്നില്ല; തേജസ്സുകൊണ്ടുമാത്രം മുനിയെ തിരിച്ചറിയുന്നു — ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി വീണ്ടും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ചില ദേവന്മാർ വൈദികരാണ് (അഗ്നി, വിവസ്വാൻ, വായു, വരുണൻ, വസുക്കൾ), ചിലർ പൗരാണികരാണ് (വിഷ്ണു, കുബേരൻ, കാർത്തികേയൻ, ഗരുഡൻ), ഒരു ദേവത ഛന്ദോമയിയാണ് (ഗായത്രി) — ഇങ്ങനെ എല്ലാ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും സമന്വയം ഒരൊറ്റ ആശ്രമത്തിൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധർമസ്ഥാനം’ എന്ന് അവസാനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും മൂലം ധർമംതന്നെ എന്നു ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി ഇവിടെ വർണന വിസ്തരിക്കുന്നില്ല; പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞു നിർത്തുന്നതേയുള്ളൂ, കാരണം എണ്ണൽതന്നെയാണ് മാഹാത്മ്യത്തിന്റെ പ്രമാണം. രാമന്റെ ദൃഷ്ടി ക്രമമായി ഒരു സ്ഥാനത്തുനിന്നു മറ്റൊന്നിലേക്കു നീങ്ങി ഒടുവിൽ മുനിയിൽത്തന്നെ വിശ്രമിക്കുന്നു; ഇതാണ് കവിയുടെ ദൃശ്യരചന.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹുവായ രഘുനന്ദനൻ, അടുത്തുവരുന്ന സൂര്യതേജസ്സുള്ള അഗസ്ത്യന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. അഭിവാദ്യംചെയ്ത് ധർമാത്മാവായ രാമൻ വൈദേഹിയായ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം കൈകൂപ്പി നിന്നു. മുനി കാകുത്സ്ഥനെ സ്വീകരിച്ച്, ആസനവും ജലവുംകൊണ്ട് അർച്ചിച്ച്, കുശലം ചോദിച്ച് ‘ഇരുന്നാലും’ എന്നു പറഞ്ഞു. അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച്, അർഘ്യം നൽകി, അതിഥികളെ പൂജിച്ച്, വാനപ്രസ്ഥധർമമനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം അവർക്കു ഭക്ഷണം നൽകി. പിന്നെ ധർമജ്ഞനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആദ്യം സ്വയം ഇരുന്നിട്ട്, കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്ന ധർമകോവിദനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ച്, അർഘ്യം നൽകി, അതിഥിയെ പൂജിക്കണം; കാകുത്സ്ഥാ, മറിച്ചു പെരുമാറുന്ന തപസ്വി പരലോകത്തിൽ കള്ളസാക്ഷിയെപ്പോലെ സ്വന്തം മാംസം ഭക്ഷിക്കേണ്ടിവരും. അങ്ങാകട്ടെ സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവും ധർമചാരിയും മഹാരഥനും പൂജനീയനും മാന്യനും പ്രിയനായ അതിഥിയുമായി വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പഴങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പൂക്കൾ, മറ്റുള്ളവ എന്നിവകൊണ്ട് രാഘവനെ ഇഷ്ടംപോലെ പൂജിച്ചശേഷം അഗസ്ത്യൻ അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിൽ ആറു പാദങ്ങളായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ മുനി ആദ്യം ആതിഥ്യവിധി പൊതുവായി പറയുന്നു, പിന്നെ അതു ലംഘിച്ചാലുള്ള ദോഷം പറയുന്നു, ഒടുവിൽ രാമനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇവിടെ ആതിഥ്യക്രമം സമ്പൂർണമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വീകരണം, ആസനം, ജലം, കുശലപ്രശ്നം, ഇരിക്കാനുള്ള അനുവാദം, അഗ്നിഹോത്രം, അർഘ്യദാനം, അതിഥിപൂജ, ഭക്ഷണം. മുനി ആദ്യം സ്വയം ഇരിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമനെ ഇരുത്തുന്നു; ഇതും വിധിയുടെ ഭാഗമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശത്തിൽ ഭയങ്കരമായ ഒരു വാക്യമുണ്ട് — അതിഥിയെ പൂജിക്കാത്ത തപസ്വി കള്ളസാക്ഷിയെപ്പോലെ പരലോകത്തിൽ സ്വന്തം മാംസംതന്നെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ആതിഥ്യം ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം രാമനെ ‘സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവ്’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — രാമൻ ഇപ്പോൾ വല്കലം ധരിച്ച വനവാസിയാണെങ്കിലും മുനിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദ്ദേഹം സർവലോകത്തിന്റെയും രാജാവുതന്നെ. ഇതിലൂടെ പിന്നീടു നൽകാനിരിക്കുന്ന വൈഷ്ണവധനുസ്സിന്റെ ഔചിത്യവും സിദ്ധമാകുന്നു. ‘ഫലങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ, പൂക്കൾ, മറ്റുള്ളവ എന്നിവകൊണ്ട് ഇഷ്ടംപോലെ പൂജിച്ച്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദാനത്തിന്റെ ഉദാരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അതിഥി ആഗ്രഹിക്കുന്നത്രയും നൽകുന്നു, അളന്നല്ല. ‘പ്രാഞ്ജലിം ധർമകോവിദം’ (കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്ന ധർമകോവിദൻ) എന്ന രാമന്റെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾകൊണ്ട് ശിഷ്യഭാവം കാണിക്കുന്നു — ധർമകോവിദനാണെങ്കിലും ഗുരുവിന്റെ മുന്നിൽ അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ട് കവി ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ശാസ്ത്രം കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ അഗസ്ത്യൻ അസ്ത്രങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, സ്വർണവും വജ്രവുംകൊണ്ട് അലംകൃതമായ ഈ ദിവ്യവും മഹത്തുമായ വില്ല് വൈഷ്ണവമാണ്, വിശ്വകർമാവു നിർമിച്ചതാണ്. സൂര്യതുല്യവും അമോഘവുമായ ഈ ശ്രേഷ്ഠശരം ബ്രഹ്മാവു നൽകിയതാണ്. ഒരിക്കലും ശരങ്ങൾ തീരാത്ത ഈ രണ്ട് ആവനാഴികൾ മഹേന്ദ്രൻ എനിക്കു നൽകിയതാണ്; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ അവയിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇതാ, സ്വർണംകൊണ്ടലങ്കരിച്ച വെള്ളിയുറയുള്ള ഈ വാളും. രാമാ, ഈ വില്ലുകൊണ്ടാണ് പണ്ട് വിഷ്ണു യുദ്ധത്തിൽ മഹാസുരന്മാരെ കൊന്ന് ദേവന്മാരുടെ ജ്വലിക്കുന്ന ഐശ്വര്യം തിരിച്ചുകൊണ്ടുവന്നത്. മാനദാ, ആ വില്ലും ആ ആവനാഴികളും ശരവും വാളും വിജയത്തിനായി സ്വീകരിച്ചാലും — വജ്രധാരി വജ്രം സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ ആ ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങളെല്ലാം രാമനു നൽകി വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയിലെ ഒരു വലിയ സന്ധിയാണ് — ഇതുവരെ രാമൻ താപസരുടെ അതിഥിമാത്രമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിഷ്ണുവിന്റെതന്നെ വില്ലുകൊണ്ടു സജ്ജനായ രക്ഷകനായിത്തീർന്നു. ആയുധങ്ങളുടെ പരമ്പരയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വിശ്വകർമാവ്, വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാവ്, മഹേന്ദ്രൻ, അഗസ്ത്യൻ, രാമൻ എന്നിങ്ങനെ; അതുകൊണ്ട് ഈ ദാനം കേവലം ആയുധദാനമല്ല, ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ സമർപ്പണവുംകൂടിയാണ്. സർഗമാകട്ടെ ‘പുനരബ്രവീത്’ (വീണ്ടും പറഞ്ഞു) എന്ന പാതിപറഞ്ഞ വാക്കോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തെക്കുറിച്ച് ഉത്സുകത ജനിക്കുന്നു. ‘ഹേമവജ്രവിഭൂഷിതം’ എന്ന വില്ലിന്റെ വർണനയിൽ സ്വർണവും വജ്രങ്ങളും; ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെയുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ നിറഞ്ഞവ’ എന്ന ആവനാഴികളുടെ വർണനയിൽ അഗ്നിയുടെ ഉപമ — ഇങ്ങനെ ദാനവസ്തുക്കളും തേജോമയങ്ങളാണ്. ‘അക്ഷയ്യസായകൗ’ (ശരങ്ങൾ തീരാത്തവ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവയുടെ അക്ഷയത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഖരദൂഷണയുദ്ധത്തിൽ ബാണങ്ങൾ തീർന്നുപോവുകയില്ല എന്ന മുന്നറിയിപ്പും. ‘മാനദ’ (മറ്റുള്ളവർക്കു മാനം നൽകുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയും അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവരെ മാനിക്കുന്നവനുമാത്രമേ ഈ ആയുധങ്ങൾ യോജിക്കൂ. ഇതോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.

Following Rāma's instruction, Lakṣmaṇa, Rāghava's younger brother, entered the hermitage, went up to a pupil of Agastya and said: ‘There was a king named Daśaratha. His eldest son, the mighty Rāma, has come with his wife Sītā to see the sage. I am his younger brother, devoted to his good, loyal and true to him; my name is Lakṣmaṇa, if it has ever reached your ears. At our father's command we have entered this most fearsome forest, and we all wish to see the reverend sage. Please announce us.’ Note that Lakṣmaṇa does not introduce himself first; he names his father and his elder brother and only then himself — the courtesy of a well-born man. ‘If it has ever reached your ears’ is humility at its height: he does not presume that he is known, but speaks as one unsure. And ‘at our father's command’ gives the cause of the exile in a single phrase, without naming Kaikeyī or Bharata and without a word of complaint; so the dignity of Rāma's story is preserved. Hearing Lakṣmaṇa's words, the pupil, whose wealth was austerity, said ‘So be it’ and went into the fire-chamber, the inner sanctuary where the sage always sat, to announce them. There, with folded hands, he told the best of sages, whom none could assail because of his austerity — an epithet that at once suggests Agastya's power and adds to the weight of the coming meeting — plainly of Rāma's arrival. The pupil, who stood high in Agastya's esteem, repeated it just as Lakṣmaṇa had said it, adding nothing of his own, as a faithful pupil should: ‘These two sons of Daśaratha, Rāma and Lakṣmaṇa, have entered the hermitage with Rāma's wife Sītā. Those two tamers of foes have come to see you and to serve you.’ So in eight verses the poet shows the message passing in two stages, from Lakṣmaṇa to the pupil and from the pupil to the sage.

‘Please tell me truly what should be done next,’ the pupil said. Learning from him that Rāma had come with Lakṣmaṇa and the noble Vaidehī, the sage said: ‘How fortunate that Rāma has come to see me today at last! In my heart I too have long wished for his coming. Go, honour Rāma and bring him in to me, with his wife and Lakṣmaṇa. Why has he not been brought in already?’ Agastya's affection is especially striking here: he not only allows them in but asks, almost as if annoyed, why Rāma has not been brought in yet, so eager is he; and ‘in my heart I have long wished for his coming’ shows he had been waiting for him a long time. Thus addressed by the great-souled sage who knew dharma, the pupil saluted him with folded hands and said, ‘So be it.’ He hurried out — his haste shows how promptly he carried out his teacher's command — and said to Lakṣmaṇa, ‘Which of you is Rāma? Let him come in himself to see the sage.’ Then Lakṣmaṇa went with the pupil to the edge of the hermitage and showed him Kākutstha and Sītā, the daughter of Janaka. Repeating Agastya's courteous words, the pupil ushered in with due ceremony Rāma, who was worthy of honour and was honoured fully — the doubling of the words makes the point that nothing was lacking in his welcome. Then Rāma entered with Sītā and Lakṣmaṇa, gazing at the hermitage thronged with peaceful deer; that single picture conveys its calm, for where even the deer are unafraid, the power of austerity reveals itself. So the round of summons and reply is complete.

Once inside, Rāma saw one after another many shrines of the gods: the places of Brahmā and of Agni, of Viṣṇu, of great Indra and Vivasvat, of Soma, Bhaga and Kubera, of Dhātṛ and Vidhātṛ, of Vāyu, and of the great-souled Varuṇa who holds the noose; the places of Gāyatrī, of the Vasus, of the king of the nāgas and of Garuḍa; and the places of Kārttikeya and of Dharma. This list shows that all the gods were honoured in the hermitage: in a single grove of austerity every god was worshipped, so that it was like the centre of the whole of dharma. Some of these are Vedic gods — Agni, Vivasvat, Vāyu, Varuṇa, the Vasus — some are gods of the later tradition — Viṣṇu, Kubera, Kārttikeya, Garuḍa — and one, Gāyatrī, is a goddess embodied in a sacred metre; so every tradition was brought together in one hermitage. The place of Dharma comes last, hinting that dharma is the root of all the gods. The poet does not describe them at length; he merely counts the names and stops, for the counting is itself the proof of greatness. Rāma's eye moved from shrine to shrine and came to rest at last on the sage, for just then the sage too came out, surrounded by his pupils. Seeing him in front of the sages, blazing with splendour, the heroic Rāma said to Lakṣmaṇa, the increaser of his fortune: ‘Lakṣmaṇa, the reverend seer Agastya is coming out. From his noble bearing alone I know him for that treasure-house of austerities.’ Rāma asked no one; he recognised the sage by his radiance alone, and his keen perception shows once more.

So saying, the mighty-armed delight of the Raghus clasped the feet of Agastya, bright as the sun, as he came towards them. Having saluted him, righteous Rāma stood with folded hands, with Vaidehī Sītā and Lakṣmaṇa. The sage received Kākutstha, honoured him with a seat and water, asked after his welfare and said, ‘Sit down.’ He made an offering in the fire, gave the guest-water, honoured his guests, and fed them according to the dharma of a forest hermit. Then the great sage, knower of dharma, first took his own seat — for that too is part of the rule — and said to Rāma, who sat with folded hands, himself skilled in dharma: ‘One should offer oblation in the fire, give the guest-water and honour the guest. An ascetic who does otherwise, Kākutstha, will eat his own flesh in the next world, like one who has borne false witness. You have come here as the king of the whole world, a follower of dharma, a great chariot-fighter, worthy of worship and honour, a welcome guest.’ Having said this, Agastya honoured Rāghava with fruits, roots, flowers and other things to his heart's content, and then spoke to him. The whole sequence of hospitality is shown here — reception, seat, water, inquiry after welfare, the invitation to sit, the fire-offering, the guest-water, the honouring of the guest, and the meal. The sage first states the rule of hospitality in general, then the penalty for breaking it, and finally praises Rāma. His warning is a fearful one — the ascetic who does not honour a guest will eat his own flesh in the next world like a false witness — and it establishes that hospitality must never be neglected. Then he calls Rāma ‘king of the whole world’: though Rāma now wore bark and lived in the forest, in the sage's eyes he was the king of all the world, and this makes fitting the gift of Viṣṇu's bow that follows. ‘To his heart's content’ shows the generosity of the giving, as much as the guest wished and not a measured portion. And Rāma sitting with folded hands, though himself skilled in dharma, shows the attitude of a pupil before his teacher. So in these verses the poet sets out the whole art of hospitality.

Then Agastya handed over the weapons: ‘Here is this great divine bow, tiger among men, adorned with gold and diamond — the bow of Viṣṇu, made by Viśvakarman. Here is the best of arrows, unfailing and bright as the sun, given by Brahmā. And these two quivers with inexhaustible arrows, full of sharp shafts like blazing fires, were given to me by great Indra. And here is this sword with its great silver scabbard, adorned with gold. With this bow, Rāma, Viṣṇu long ago slew great asuras in battle and won back the shining glory of the gods. Take the bow, the two quivers, the arrow and the sword for your victory, you who honour others, as the wielder of the thunderbolt takes up his bolt.’ Having said this, the radiant, reverend Agastya gave all those splendid weapons to Rāma and then spoke again. Here is a great juncture in the story: until now Rāma had been only a guest of the ascetics; now he became their protector, armed with Viṣṇu's own bow. The lineage of the weapons is suggested too — Viśvakarman, Viṣṇu, Brahmā, great Indra, Agastya, and now Rāma — so this was not merely a gift of arms but a handing on of responsibility. The gifts themselves are all radiance: gold and diamond on the bow, arrows in the quivers like blazing fires. The inexhaustible quivers hint in advance that in the coming battle with Khara and Dūṣaṇa his arrows will never run out. The address ‘you who honour others’ is apt as well, for such weapons befit one who gives others their due. The sarga ends with Agastya about to speak again, leaving us eager for the next.