अस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णाश्रमात् प्रस्थिताः त्रयः यात्रां कुर्वन्ति। अग्रतः रामः प्रययौ, मध्ये सुशोभना सीता, पृष्ठतः च धनुष्पाणिः लक्ष्मणः अनुजगाम — एषा एव क्रमव्यवस्था सर्वत्र अरण्यकाण्डे रक्ष्यते, यतः सीता मध्ये एव सुरक्षिता तिष्ठति। तौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च पश्यन्तौ रम्याः नदीः च उल्लङ्घ्य सीतया सह जग्मतुः। मार्गे नदीपुलिनचारिणः सारसाः चक्रवाकाः च, जलजैः खगैः युतानि सपद्मानि सरांसि, यूथबद्धाः पृषताः, मदोन्मत्ताः विषाणिनः, महिषाः वराहाः, द्रुमवैरिणः गजाः च दृष्टाः। एवं दूरम् अध्वानं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ते सहिताः एकं योजनायतं रम्यं तटाकं ददृशुः। तत् पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैः अलंकृतं सारसैः हंसकादम्बैः जलजातिभिः च संकुलम् आसीत्। तस्मिन् प्रसन्नसलिले रम्ये सरसि गीतवादित्रयोः निर्घोषः श्रूयते स्म, किन्तु कश्चन अपि न दृश्यते स्म। एतत् आश्चर्यम् एव आगामिन्याः कथायाः द्वारम्। अत्र क्रमव्यवस्थायाः तात्पर्यं विचारणीयम् — यः अग्रे गच्छति सः मार्गं शोधयति, यः पृष्ठतः सः पृष्ठरक्षां करोति; मध्ये स्थिता सीता उभाभ्यां रक्षिता भवति। वनवर्णने कविः प्रथमं जलाशयान्, ततः पक्षिणः, ततः च चतुष्पदान् गणयति; एवं दृश्यं क्रमेण विस्तृतं भवति। ‘लम्बमाने दिवाकरे’ इति पदेन दिवसस्य अन्तः सूचितः, तेन च तटाकदर्शनस्य शान्तः अवसरः कल्पितः। ‘न तु कश्चन दृश्यते’ इति अर्धेन कविः श्रोतुः मनसि प्रश्नम् उत्पादयति, यस्य उत्तरं परस्मिन् खण्डे दीयते। एषा एव वाल्मीकेः कथनरीतिः — आश्चर्यं प्रथमं दर्शयित्वा पश्चात् तस्य कारणं कथयति। तटाकस्य विस्तारः ‘योजनायतम्’ इति उक्तः; एतावति जलाशये गजयूथानि क्रीडन्ति, हंसकादम्बाः सारसाः च कूजन्ति — एतत् एव वनस्य समृद्धेः चिह्नम्। पद्मपुष्करैः निबिडं तत् सरः दूरात् एव मनः आकर्षति।

ततः कौतूहलात् रामः महारथः लक्ष्मणः च धर्मभृत् नाम मुनिं प्रष्टुं समुपचक्रमतुः — ‘हे महामुने, इदम् अत्यद्भुतं श्रुत्वा अस्माकं सर्वेषां महत् कौतूहलं जातम्; किम् इदम् इति साधु कथ्यताम्।’ राघवेण एवम् उक्तः धर्मात्मा मुनिः तदा सरसः प्रभावं क्षिप्रम् आख्यातुम् उपचक्रमे। ‘इदं पञ्चाप्सरः नाम सार्वकालिकं तटाकम्, हे राम, माण्डकर्णिना मुनिना तपसा निर्मितम्। सः हि महामुनिः जलाशये वायुभक्षः सन् दशवर्षसहस्राणि तीव्रं तपः तेपे। ततः अग्निपुरोगमाः सर्वे देवाः प्रव्यथिताः परस्परं समागत्य अवदन् — अस्माकं कस्यचित् स्थानम् एष मुनिः प्रार्थयते इति; एवं संविग्नमनसः ते तत्र दिवौकसः आसन्। ततः सर्वैः देवैः तपोविघ्नं कर्तुं नियोजिताः विद्युच्चलितवर्चसः पञ्च प्रधानाप्सरसः प्रेषिताः। ताभिः अप्सरोभिः दृष्टपरावरः अपि सः मुनिः देवानां कार्यसिद्धये मदनवश्यत्वं नीतः। ताः पञ्च अप्सरसः मुनेः पत्नीत्वम् आगताः; तासां कृते तटाके अन्तर्हितं गृहं निर्मितम्। तत्र एव यथासुखं निवसन्त्यः ताः तपोयोगात् पुनः यौवनम् आस्थितं मुनिं रमयन्ति। तासां संक्रीडमानानाम् एषः वादित्रनिःस्वनः, भूषणोन्मिश्रः मनोहरः गीतशब्दः च श्रूयते।’ ‘आश्चर्यम्’ इति एतत् भावितात्मनः वचनं महायशाः राघवः भ्रात्रा सह प्रतिजग्राह। अस्यां कथायां बहवः अंशाः विचारणीयाः। प्रथमम् — देवानां भयम् एव अप्सरःप्रेषणस्य कारणम्, न तु मुनेः कश्चित् अपराधः; अतः विघ्नस्य दोषः देवेषु एव तिष्ठति। द्वितीयम् — ‘दृष्टपरावरः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् सः मुनिः लौकिकं पारलौकिकं च जानाति स्म, तथापि कामवशं गतः; एतेन कामस्य बलं ध्वन्यते। तृतीयम् — तटाकस्य नाम ‘पञ्चाप्सरः’ इति तासाम् एव पञ्चानां स्मारकम्; स्थलनामसु इतिहासः निहितः इति एषा कथा दर्शयति। चतुर्थम् — मुनिः तपोयोगेन पुनः यौवनम् आस्थितः इति उक्तम्; अतः तपः न निष्फलम्, किन्तु तस्य फलं भोगे विनियुक्तम्। धर्मभृतः मुनेः नाम अपि सार्थकम् — यः धर्मं बिभर्ति सः एव अन्येषां स्खलनं निर्विकारः सन् कथयितुं समर्थः। रामः च ‘आश्चर्यम्’ इति एकपदेन एव प्रतिवचनं ददाति, न तु निन्दां करोति — एषा तस्य मर्यादा। कथायाः अन्ते मुनिः न कञ्चन उपदेशं ददाति; केवलं वस्तुस्थितिं वर्णयित्वा विरमति। अतः श्रोता स्वयम् एव निर्णयं करोतु इति कवेः अभिप्रायः। ‘तपोयोगात् यौवनम् आस्थितम्’ इति वाक्ये विरोधः रमणीयः — तपसा लब्धं यौवनं तपसः एव विघातकं जातम्। ‘अन्तर्हितं गृहम्’ इति च जलान्तर्गतस्य भवनस्य कल्पना पुराणेषु प्रसिद्धा; अत्र तु सा गीतवादित्रध्वनेः कारणं दर्शयितुम् एव प्रयुक्ता। एवम् एकेन आख्यानेन कविः त्रीणि कार्याणि साधयति — आश्चर्यस्य निवारणम्, स्थलनाम्नः व्याख्यानम्, तपसः भङ्गस्य च उदाहरणम्। अन्ते च स्मर्तव्यम् — रामः लक्ष्मणः च प्रश्नं युगपत् कृतवन्तौ, उत्तरं तु मुनिः एकाकी एव दत्तवान्; एवं कथायाः श्रोतारः त्रयः, वक्ता तु एकः इति नाट्यरचना अत्र दृश्यते।

एवं कथयमानः सः आश्रममण्डलं ददर्श — कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्। वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रविश्य काकुत्स्थः तस्मिन् श्रीमति आश्रममण्डले महर्षिभिः पूज्यमानः सुखम् उषित्वा, ततः तेषां तपस्विनाम् आश्रमान् पर्यायेण जगाम — येषां सकाशे पूर्वं सः महास्त्रवित् उषितवान्, तान् एव पुनः अभ्यगच्छत्। कविः तस्य वासकालं गणयति — क्वचित् दश मासान्, क्वचित् एकं संवत्सरम्, क्वचित् चतुरः मासान्, क्वचित् पञ्च षट् वा, अन्यत्र ततः अधिकान् मासान्, क्वचित् अध्यर्धम् अधिकम्, क्वचित् त्रीन् मासान्, क्वचित् अष्ट मासान् — एवं सुखं न्यवसत्। मुनीनाम् आश्रमेषु संवसतः अनुकूल्येन रममाणस्य च तस्य एवं दश संवत्सराः ययुः। एषा गणना एकम् एव तथ्यं सूचयति — वनवासस्य त्रयोदशवर्षाणां महान् भागः शान्तः आसीत्, आश्रमेषु अध्ययनेन सेवया च व्यतीतः। ततः धर्मज्ञः राघवः सीतया सह सर्वत्र परिसृत्य पुनः एव सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदम् आजगाम। तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः परिपूजितः अरिंदमः रामः तत्र अपि किंचित् कालं न्यवसत्। अत्र कविः कालस्य गणनां विशिष्टेन प्रकारेण करोति — न सः ‘दश वर्षाणि उषितः’ इति सङ्क्षेपेण वदति, अपितु प्रत्येकस्मिन् आश्रमे वासस्य कालं पृथक् गणयति। एतेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः — एकं, रामस्य वनवासः न निरन्तरं क्लेशमयः आसीत्; द्वितीयं, तस्य सम्बन्धः तपस्विभिः सह दृढः जातः। ‘येषामुषितवान्पूर्वम्’ इति पदेन स्पष्टं भवति यत् एते आश्रमाः पूर्वम् एव उक्ताः, अतः कथा वर्तुलाकारेण पुनः तम् एव प्रदेशम् आनयति। ‘महास्त्रवित्’ इति विशेषणं तु स्मारयति — यः महास्त्राणां ज्ञाता, सः एव अधुना शान्तेषु आश्रमेषु निवसति; शक्तिः शान्त्या सह वर्तते इति कवेः अभिप्रायः। ‘पर्यायेण’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः एकत्र एव न स्थितः, अपितु क्रमेण सर्वान् आश्रमान् अभ्यगच्छत्; एतेन तस्य रक्षणप्रतिज्ञा कार्ये परिणता इति सूच्यते। ‘मुनिभिः परिपूजितः’ इति च पुनरागमने तस्य स्वागतम् — दशवर्षानन्तरम् अपि तापसानां स्नेहः न ह्रासितः। ‘अनुकूल्येन रममाणस्य’ इति पदेन कविः स्पष्टयति — न कोऽपि विघ्नः, न च कस्यचित् विरोधः; दश वर्षाणि सौहार्देन एव व्यतीतानि।

कदाचित् आश्रमस्थः काकुत्स्थः विनयेन तं महामुनिम् उपासीनः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, अस्मिन् अरण्ये मुनिसत्तमः अगस्त्यः वसति इति कथाः कथयतां जनानां मुखात् मया नित्यं श्रुतम्; किन्तु अस्य वनस्य महत्तया अहं तं देशं न जानामि। तस्य धीमतः महर्षेः रम्यम् आश्रमपदं कुत्र? भगवतः प्रसादार्थम् अहम् अनुजेन सीतया च सह अगस्त्यम् अभिगच्छेयम्, तं मुनिम् अभिवादयितुम् इच्छामि। एषः महान् मनोरथः मम हृदि सम्परिवर्तते — यत् अहं तं मुनिवरं स्वयम् अपि शुश्रूषेयम्।’ इति धर्मात्मनः रामस्य वचः श्रुत्वा प्रीतः सुतीक्ष्णः दशरथात्मजं प्रत्युवाच — ‘अहम् अपि सलक्ष्मणं त्वाम् एतत् एव वक्तुकामः आसम् — सीतया सह अगस्त्यम् अभिगच्छ इति, हे राघव। दिष्ट्या तु इदानीम् अस्मिन् अर्थे स्वयम् एव त्वं मां ब्रवीषि। अयम् अहं ते आख्यामि, यत्र महामुनिः अगस्त्यः वसति। हे तात, अस्मात् आश्रमात् चत्वारि योजनानि दक्षिणेन याहि; तत्र अगस्त्यभ्रातुः महान् श्रीमान् आश्रमः।’ एषः सप्तत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः। अत्र रामस्य विनयः विशेषेण दर्शनीयः — सः न आज्ञापयति, न च स्वयं मार्गं गवेषयति; गुरुम् उपासीनः सन् पृच्छति। ‘कथाः कथयतां श्रुतम्’ इति पदेन सः स्वस्य ज्ञानस्य सीमाम् अपि स्वीकरोति। सुतीक्ष्णस्य उत्तरे ‘अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः’ इति वचनेन गुरुशिष्ययोः एकचित्तता प्रकटिता; ‘दिष्ट्या’ इति च तस्य हर्षः सूचितः। मुनिः मार्गं न अस्पष्टं वदति — चत्वारि योजनानि दक्षिणेन, ततः एकां रात्रिम्, ततः पुनः योजनम् इति सुनिश्चितम् एव निर्देशम् अयच्छत्। ‘भगवन्तं द्रष्टुम्’ इति न, अपितु ‘अभिवादयितुम्’ इति रामस्य शब्दः — दर्शनं न प्रधानम्, प्रणामः एव प्रधानम् इति तस्य भावः। ‘शुश्रूषेयमपि स्वयम्’ इति च अत्यन्तं विनम्रं वचनम् — राजपुत्रः अपि सन् सः स्वयं सेवां कर्तुम् इच्छति। एतेन अग्रे अगस्त्येन दीयमानस्य सत्कारस्य भूमिका सिद्धा भवति। ‘वनस्यास्य महत्तया’ इति हेतुना रामः स्वस्य अज्ञानं दण्डकारण्यस्य विस्तारे एव न्यस्यति, न तु प्रमादे; एषा अपि तस्य वाक्चातुरी।

सुतीक्ष्णः तम् आश्रमं वर्णयति — ‘सः स्थलीप्रायः वनोद्देशः पिप्पलीवनेन शोभितः, बहुपुष्पफलः रम्यः, नानाविहगैः नादितः। तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः विविधाः पद्मिन्यः सन्ति, हंसकारण्डवैः आकीर्णाः चक्रवाकैः च उपशोभिताः। तत्र एकां रजनीम् उष्य प्रभाते, हे राम, गम्यताम्; वनखण्डस्य पार्श्वतः दक्षिणां दिशम् आस्थाय योजनम् अन्तरं गत्वा अगस्त्याश्रमपदं प्राप्स्यसि — रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते। तत्र वैदेही लक्ष्मणः च त्वया सह रंस्यते; सः हि रम्यः वनोद्देशः बहुपादपसंयुतः। यदि अगस्त्यं तं महामुनिं द्रष्टुं बुद्धिः कृता, तर्हि, हे महामते, अद्य एव गमने बुद्धिं रोचयस्व।’ इति मुनेः वचनं श्रुत्वा रामः भ्रात्रा सह तम् अभिवाद्य, सानुगः सीतया सह अगस्त्यम् उद्दिश्य प्रतस्थे। एवं सुतीक्ष्णाश्रमवासः समाप्यते, नूतनः च अध्यायः आरभ्यते। वर्णने ‘पिप्पलीवनशोभिते’ इति विशेषणं विशिष्टम् — दक्षिणापथस्य वनस्पतिः एव अत्र सूचिता, तेन च स्थानस्य वास्तविकता वर्धते। ‘प्रसन्नसलिलाशयाः’ इति पदेन जलस्य स्वच्छता, ‘हंसकारण्डवाकीर्णाः’ इति पदेन च तस्य जीवनपूर्णता उक्ते। सुतीक्ष्णः केवलं मार्गं न कथयति, अपितु गन्तव्यस्य सौन्दर्यम् अपि वर्णयति, येन गमने रुचिः उत्पद्येत। ‘रंस्यते तत्र वैदेही’ इति वचने तस्य सौजन्यं दृश्यते — सः सीतायाः सुखम् अपि स्मरति। ‘नानाविहगनादिते’ इति पदे पक्षिकलरवेण एव वनस्य प्राणः सूचितः। वर्णनस्य अन्ते ‘स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः’ इति पुनरुक्तिः अपि सप्रयोजना — मुनिः तस्य स्थानस्य रमणीयतां द्विः उक्त्वा रामस्य मनसि निश्चयम् उत्पादयति। ‘प्रभाते राम गम्यताम्’ इति आदेशे विश्रामस्य अपि विधिः — रात्रौ मार्गः न, प्रातः एव गमनम् इति वनवासिनां नियमः सूचितः।

मार्गानुगानि चित्राणि वनानि, अभ्रसंनिभान् पर्वतान्, सरांसि सरितः च पश्यन् सः अग्रे गच्छति। सुतीक्ष्णेन उपदिष्टेन तेन पथा सुखं गत्वा परमसंहृष्टः रामः लक्ष्मणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘एतत् एव नूनं तस्य महात्मनः पुण्यकर्मणः अगस्त्यमुनेः भ्रातुः आश्रमपदं दृश्यते। यथा हि इमे अस्य वनस्य पथि सहस्रशः ज्ञाताः वृक्षाः फलभारेण पुष्पभारेण च संनताः। अस्मात् वनात् उपागतः अयं पक्वानां पिप्पलीनां गन्धः पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः। तत्र तत्र संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः दृश्यन्ते, लूनाः च वैदूर्यवर्चसः दर्भाः परिदृश्यन्ते। एतत् च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमं धूमाग्रम् आश्रमस्थस्य पावकस्य सम्प्रदृश्यते। विविक्तेषु तीर्थेषु कृतस्नानाः द्विजातयः स्वयम् अर्जितैः कुसुमैः पुष्पोपहारं कुर्वन्ति। तत् सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा मया श्रुतम्, हे सौम्य, तेन नूनम् एषः अगस्त्यभ्रातुः आश्रमः भविष्यति।’ एवं रामः चिह्नैः एव स्थानं निश्चिनोति — एषा एव अस्य सर्गस्य विशिष्टा शैली। अस्मिन् खण्डे कविः रामं प्रकृतेः पाठकम् इव दर्शयति — सः वृक्षाणां भारम्, गन्धस्य दिशम्, काष्ठसंचयान्, लूनान् दर्भान्, धूमाग्रं च दृष्ट्वा मानवनिवासस्य अनुमानं करोति। एषा अनुमानपरम्परा शास्त्रीया — कार्येण कारणम्, चिह्नेन च चिह्नि इति। ‘ज्ञाताः पथि सहस्रशः’ इति पदेन सूचितं यत् एते वृक्षाः सुतीक्ष्णेन पूर्वम् एव वर्णिताः, अतः रामः श्रुतं प्रत्यक्षेण मेलयति। ‘कटुकोदयः’ इति पिप्पलीगन्धस्य विशेषणम् अपि सूक्ष्मम् — गन्धः प्रथमं मधुरः, परिणामे तु तीक्ष्णः। ‘विविक्तेषु तीर्थेषु कृतस्नानाः द्विजातयः’ इति दृश्येन आश्रमस्य धार्मिकं जीवनम् एकेन एव चित्रेण दर्शितम्। ‘परमसंहृष्टः’ इति विशेषणेन रामस्य आन्तरिकः हर्षः सूचितः — दीर्घस्य मार्गस्य अन्ते गन्तव्यस्य चिह्नानि दृष्ट्वा सः प्रसन्नः जातः। ‘हे सौम्य’ इति सम्बोधनेन च भ्रातरं प्रति तस्य वात्सल्यम्। एतेषु नवसु श्लोकेषु एकः अपि युद्धस्य शब्दः नास्ति; सर्वत्र शान्तं प्रकृतिचित्रम् एव विद्यते। ‘लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः’ इति चित्रे तु यज्ञसामग्र्याः संग्रहः सूचितः; छिन्नानां दर्भाणां हरिता कान्तिः वैदूर्यमणेः इव इति उपमा अपि सुन्दरा।

ततः रामः तस्य आश्रमस्य माहात्म्यं कथयति — ‘यस्य भ्रात्रा पुण्यकर्मणा लोकानां हितकाम्यया तरसा मृत्युं निगृह्य इयं दिक् शरण्या कृता। इह एकदा किल क्रूरः वातापिः इल्वलः च — ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ भ्रातरौ सहितौ आस्ताम्। निर्घृणः इल्वलः ब्राह्मणस्य रूपं धारयन् संस्कृतं वदन् श्राद्धम् उद्दिश्य विप्रान् आमन्त्रयति स्म। ततः मेषरूपिणं भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा श्राद्धदृष्टेन कर्मणा तान् द्विजान् भोजयामास। भुक्तवतां तेषां विप्राणाम् अनन्तरम् इल्वलः महता स्वरेण वदन् अब्रवीत् — वातापे, निष्क्रमस्व इति। ततः भ्रातुः वचः श्रुत्वा वातापिः मेषवत् नदन् ब्राह्मणानां शरीराणि भित्त्वा भित्त्वा विनिष्पतति स्म। एवं तैः कामरूपिभिः पिशिताशनैः नित्यशः संहत्य ब्राह्मणानां सहस्राणि विनाशितानि। ततः देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा अगस्त्येन श्राद्धे सः महासुरः अनुभूय भक्षितः। ततः सम्पन्नम् इति उक्त्वा हस्ते अवनेजनं दत्त्वा इल्वलः भ्रातरं निष्क्रमस्व इति समभाषत। तदा तथा भाषमाणं विप्रघातिनं भ्रातरं प्रहसन् धीमान् मुनिसत्तमः अगस्त्यः अब्रवीत् — मया जीर्णस्य रक्षसः निष्क्रमितुं कुतः शक्तिः? यमसादनं गतस्य ते मेषरूपस्य भ्रातुः का गतिः? अथ भ्रातुः निधनं सूचयत् तस्य वचः श्रुत्वा निशाचरः क्रोधात् मुनिं प्रधर्षयितुम् आरेभे। सः द्विजेन्द्रम् अभ्यद्रवत्, किन्तु दीप्ततेजसा मुनिना अनलकल्पेन चक्षुषा निर्दग्धः निधनं गतः। तस्य भ्रातुः अयम् एव तटाकवनशोभितः आश्रमः, येन विप्रानुकम्पया इदं दुष्करं कर्म कृतम्।’ एतत् आख्यानं द्वयोः स्तरयोः कार्यं करोति। एकस्मिन् स्तरे तत् अगस्त्यस्य माहात्म्यं स्थापयति — यः जठराग्निना एव असुरं जीर्णं कर्तुं शक्तः, सः तपसा अजेयः। अपरस्मिन् स्तरे तत् रामस्य आगामिनः कर्मणः पूर्वरूपम् — यथा अगस्त्येन दक्षिणा दिक् राक्षसेभ्यः मुक्ता, तथा रामेण जनस्थानं मोचनीयम्। इल्वलस्य कपटः अपि विशेषेण वर्णितः — सः ब्राह्मणरूपं धारयति, संस्कृतं वदति, श्राद्धम् उद्दिशति; अतः धर्मस्य एव वेषेण अधर्मः प्रवर्तते इति भयङ्करं तथ्यम्। ‘श्राद्धदृष्टेन कर्मणा’ इति पदेन कविः स्पष्टयति — विधिः सम्यक् एव आचरितः, केवलम् आशयः दुष्टः। अगस्त्यस्य प्रतिकारः अपि सम्यक् एव — सः आमन्त्रणं स्वीकरोति, भोजनं भुङ्क्ते, ततः च ‘सम्पन्नम्’ इति उक्त्वा हसन् एव सत्यं कथयति। ‘प्रहसन्’ इति एकपदेन कविः तस्य निर्भयतां दर्शयति; क्रोधः न कुत्रापि। इल्वलः तु क्रोधात् आक्रामति, अतः तस्य नाशः स्वकृतः एव। ‘चक्षुषा अनलकल्पेन निर्दग्धः’ इति वचने तपसः तेजः एव शस्त्रम् इति उक्तम्। अन्ते ‘विप्रानुकम्पया’ इति हेतुः उक्तः — कर्म न स्वार्थाय, अपितु ब्राह्मणानां रक्षणाय कृतम्; एतेन एव तत् दुष्करम् अपि श्लाघ्यं जातम्। वातापेः रूपपरिवर्तनम् अपि सूक्ष्मम् — सः मेषरूपं धारयति, यतः श्राद्धे मांसस्य विधिः शास्त्रेषु प्रसिद्धः; अतः कपटः शास्त्रस्य एव छायायां प्रविष्टः। ‘भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि’ इति द्विरुक्त्या हिंसायाः पुनःपुनर्भावः सूचितः; ‘ब्राह्मणानां सहस्राणि’ इति सङ्ख्यया च तस्य विस्तारः। अगस्त्यस्य उत्तरवाक्ये ‘जीर्णस्य रक्षसः’ इति पदम् एव सर्वं कथयति — न सः युद्धेन जितः, अपितु जठरे एव पचितः। एवं तपस्विनः शस्त्रं तपः एव, न च खड्गः। तथा च ‘तरसा मृत्युं निगृह्य’ इति पदेन कविः असुरौ एव मृत्युरूपौ इति व्यञ्जयति; तयोः निग्रहः एव दिशः शरण्यताकरणम्।

एवं सौमित्रिणा सह कथयमानस्य रामस्य सूर्यः अस्तं गतः, संध्याकालः च अभ्यवर्तत। भ्रात्रा सह यथाविधि पश्चिमां संध्याम् उपास्य सः आश्रमपदं प्रविवेश, तम् ऋषिं च अभ्यवादयत्। तेन मुनिना सम्यक् प्रतिगृहीतः राघवः मूलफलानि प्राश्य तां निशाम् एकां तत्र न्यवसत्। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम्, उदिते रविमण्डले, राघवः अगस्त्यस्य तं भ्रातरम् आमन्त्रयत — ‘हे भगवन्, त्वाम् अभिवादये; निशां सुखम् उषितः अस्मि। त्वाम् आमन्त्रये, गच्छामि; ते अग्रजं गुरुं द्रष्टुम् इच्छामि।’ ‘गम्यताम्’ इति तेन उक्तः रघुनन्दनः यथोद्दिष्टेन मार्गेण तत् वनम् अवलोकयन् जगाम। अत्र आतिथ्यस्य समग्रः विधिः सङ्क्षेपेण दर्शितः — अभिवादनम्, प्रतिग्रहः, भोजनम्, निशावासः, प्रातः आमन्त्रणम्, अनुज्ञा च। अत्र कविः दिवसस्य समाप्तिं रात्रेः शान्तिं च अल्पैः एव पदैः दर्शयति। ‘यथाविधि’ इति पदेन स्पष्टं — वनवासे अपि नित्यकर्मणः लोपः न जातः। ‘मूलफलानि प्राश्य’ इति च तापसानां भोजनक्रमः सूचितः। प्रातः रामस्य आमन्त्रणवचनं मर्यादापूर्णम् — प्रथमम् अभिवादनम्, ततः सुखवासस्य निवेदनम्, ततः च अनुज्ञायाचना। मुनेः उत्तरम् अपि ‘गम्यताम्’ इति एकपदम् एव, यत् तापसानां वाक्संयमं सूचयति। एवं षड्भिः एव श्लोकैः एकः पूर्णः अतिथिसत्कारक्रमः निबद्धः। ‘तमृषिं चाभ्यवादयत्’ इति पदेन स्पष्टं — प्रवेशात् पूर्वम् एव अभिवादनम्, ततः आतिथ्यम्; एषः एव क्रमः अग्रे अगस्त्याश्रमे अपि पुनः दृश्यते। एवं शान्तेन एव क्रमेण कथा अग्रे सरति।

मार्गे रामः नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलान् तिनिशान्, चिरिबिल्वान् मधूकान् बिल्वान् तिन्दुकान् च ददर्श — पुष्पिताग्राभिः लताभिः उपशोभितान् शतशः कान्तारपादपान्। हस्तिहस्तैः विमदिताः, वानरैः उपशोभिताः, मत्तैः शकुनिसङ्घैः शतशः प्रतिनादिताः च ते वृक्षाः आसन्। ततः राजीवलोचनः रामः पृष्ठतः अनुगतं वीरं लक्ष्मणं समीपस्थम् अब्रवीत् — ‘यथा वृक्षाः स्निग्धपत्राः, यथा च मृगद्विजाः क्षान्ताः, तेन भावितात्मनः महर्षेः आश्रमः नातिदूरस्थः। लोके स्वेन एव कर्मणा ‘अगस्त्यः’ इति विख्यातः यः, तस्य परिश्रान्तश्रमापहः आश्रमः दृश्यते। सः प्राज्यधूमाकुलवनः चीरमालापरिष्कृतः प्रशान्तमृगयूथः नानाशकुनिनादितः च। येन पुण्यकर्मणा लोकानां हितकाम्यया तरसा मृत्युं निगृह्य दक्षिणा दिक् शरण्या कृता, तस्य एव इदम् आश्रमपदम्; यस्य प्रभावात् राक्षसैः त्रासात् इयं दक्षिणा दिक् केवलं दृश्यते, न उपभुज्यते। यदाप्रभृति पुण्यकर्मणा इयं दिक् आक्रान्ता, तदाप्रभृति रजनीचराः निर्वैराः प्रशान्ताः च जाताः।’ वृक्षनामानां गणने कविः दक्षिणापथस्य वनस्पतिम् एव आनयति — नीवारः, पनसः, सालः, वञ्जुलः, तिनिशः, चिरिबिल्वः, मधूकः, बिल्वः, तिन्दुकः इति; एतेषां नामानि हिन्दीभाष्ये अपि व्याख्यातानि। ‘हस्तिहस्तैः विमदितान्’ इति पदेन वनस्य वन्यता, ‘वानरैः उपशोभितान्’ इति च तस्य जीवनपूर्णता दर्शिते। ततः रामः लक्ष्मणं प्रति यत् वदति, तत्र पुनः अनुमानम् एव प्रमाणम् — वृक्षाणां स्निग्धपत्रता, मृगद्विजानां क्षान्तिः च आश्रमसामीप्यस्य लिङ्गे। ‘क्षान्ता मृगद्विजाः’ इति विशेषणं विशेषेण सुन्दरम् — यत्र तपस्विनः वसन्ति, तत्र पशवः अपि वैरं त्यजन्ति। दक्षिणदिशः वर्णने ‘दृश्यते नोपभुज्यते’ इति विरोधः रमणीयः — राक्षसाः तां दिशं पश्यन्ति एव, भोक्तुं तु न शक्नुवन्ति। एवं स्थानमाहात्म्यम् ऐतिह्येन सह मिलितं भवति। ‘मत्तैः शकुनिसङ्घैः शतशः प्रतिनादितान्’ इति पदेन वनस्य शब्दचित्रम् अपि दत्तम्; पूर्वं रूपम्, अधुना शब्दः — एवं द्वाभ्याम् इन्द्रियाभ्यां वनं वर्णितम्। ‘अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा’ इति अर्धेन कविः स्पष्टयति — तस्य ख्यातिः न जन्मना, न च वरेण, अपितु स्वकर्मणा एव जाता। एतत् एव रामस्य अपि आदर्शः। ‘प्राज्यधूमाकुलवनः’ इति च यज्ञानां नैरन्तर्यं सूचयति। ‘यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा’ इति अर्धेन कालस्य विभागः कृतः — अगस्त्यात् पूर्वम्, अगस्त्यात् परं च; एतेन एकस्य तपस्विनः आगमनम् एव युगपरिवर्तनम् इति ध्वनितम्।

रामः माहात्म्यं प्रवर्धयति — ‘भगवतः नाम्ना एव इयं दक्षिणा दिक् ‘प्रदक्षिणा’ इति त्रिषु लोकेषु प्रथिता, क्रूरकर्मभिः च दुर्धर्षा। भास्करस्य मार्गं निरोद्धुं यः अचलोत्तमः उद्यतः आसीत्, सः विन्ध्यशैलः तस्य संदेशं पालयन् अद्य अपि न वर्धते। लोके विश्रुतकर्मणः तस्य दीर्घायुषः अगस्त्यस्य अयं श्रीमान् आश्रमः विनीतमृगसेवितः। एषः लोकार्चितः साधुः सतां हिते नित्यं रतः; अस्मान् अधिगतान् एषः श्रेयसा योजयिष्यति। अत्र अहं तं महामुनिम् अगस्त्यम् आराधयिष्यामि, वनवासस्य शेषं च, हे सौम्य प्रभो, अत्र एव वत्स्यामि। अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च नियताहाराः सन्तः सततम् अगस्त्यं पर्युपासते। अत्र मृषावादी, क्रूरः, शठः, नृशंसः, पापवृत्तः वा न जीवेत् — तथाविधः एषः मुनिः। अत्र देवाः यक्षाः नागाः पतगैः सह नियताहाराः धर्मम् आराधयिष्णवः वसन्ति। अत्र महात्मानः सिद्धाः परमर्षयः च देहान् त्यक्त्वा नवैः देहैः सूर्यसंनिभैः विमानैः स्वर्याताः। अत्र शुभैः भूतैः आराधिताः देवाः यक्षत्वम्, अमरत्वम्, विविधानि राज्यानि च प्रयच्छन्ति।’ अन्ते सः लक्ष्मणम् आदिशति — ‘आश्रमपदम् आगताः स्मः, हे सौमित्रे; अग्रतः प्रविश, सीतया सह प्राप्तं मां च ऋषये निवेदय।’ अत्र अगस्त्यस्य नाम्नः निर्वचनम् अपि निहितम् — यः अगं पर्वतं स्तम्भयति सः अगस्त्यः; विन्ध्यस्य वर्धनं निरुद्धम् इति कथया तत् सूचितम्। मुद्रणे एतत् निर्वचनं पादटिप्पण्यां स्पष्टम् एव दत्तम्। ‘नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा’ इति श्लोके श्लेषः — ‘प्रदक्षिणा’ इति शब्दः दिशम् अपि पूजाक्रमम् अपि सूचयति। आश्रमस्य वर्णने रामः क्रमेण उपरि गच्छति — प्रथमं मृगाः, ततः देवगन्धर्वसिद्धाः, ततः यक्षनागपतगाः, अन्ते च सिद्धानां विमानैः स्वर्गगमनम्; एवं स्थानस्य महिमा त्रिलोकव्यापिनी दर्शिता। ‘नात्र जीवेन्मृषावादी’ इति श्लोकेन तु आश्रमस्य नैतिकः नियमः उक्तः — असत्यवादिनः शठस्य नृशंसस्य च तत्र स्थितिः एव न सम्भवति। अन्ते रामः स्वयं न प्रविशति, अपितु लक्ष्मणं प्रेषयति — एषा अतिथेः मर्यादा, यत् पूर्वं निवेदनम्, ततः प्रवेशः। ‘अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति’ इति वचने रामस्य श्रद्धा दृश्यते — सः न वरं याचते, अपितु श्रेयसः सम्भावनाम् एव वदति। ‘शेषं च वनवासस्य अत्र एव वत्स्यामि’ इति सङ्कल्पः तु अग्रे परिवर्तिष्यते, यतः अगस्त्यः एव तं पञ्चवटीं प्रति प्रेषयिष्यति; अतः अयं सङ्कल्पः कथायाः आगामिनं परिवर्तनं सूचयति। ‘आगताः स्माश्रमपदम्’ इति बहुवचनेन च सः आत्मानं सीतां लक्ष्मणं च एकत्र गणयति — त्रयः अपि समानाः अतिथयः इति तस्य भावः।

ఈ సర్గలో సుతీక్ష్ణాశ్రమం నుండి బయలుదేరిన ముగ్గురూ ప్రయాణం చేస్తారు. ముందు రాముడు నడిచాడు, మధ్యలో సుందరి సీత, వెనుక ధనుస్సు చేతబట్టిన లక్ష్మణుడు అనుసరించాడు — అరణ్యకాండమంతటా ఇదే క్రమవ్యవస్థ కాపాడబడుతుంది, ఎందుకంటే మధ్యలోనే సీత సురక్షితంగా ఉంటుంది. వారిద్దరూ రకరకాల పర్వత చరియలనూ వనాలనూ చూస్తూ, రమ్యమైన నదులను దాటుతూ సీతతో కలిసి నడిచారు. మార్గంలో నదీతీరపు ఇసుకతిన్నెల మీద తిరిగే సారసాలూ చక్రవాకాలూ, జలపక్షులతో కూడిన పద్మాల సరస్సులూ, మందలుగా తిరిగే చుక్కల జింకలూ, మదించిన కొమ్ముల జంతువులూ, అడవిదున్నలూ, అడవిపందులూ, చెట్లకు శత్రువులైన ఏనుగులూ కనిపించాయి. ఇలా దూరమార్గం నడిచి, సూర్యుడు వాలుతుండగా, వారంతా కలిసి ఒక యోజనం పొడవైన రమ్యమైన సరస్సును చూశారు. అది పద్మాలతో, కమలాలతో నిండి, ఏనుగుల గుంపులతో అలంకరించబడి, సారసాలతో, హంసలతో, కాదంబాలతో, జలచరాలతో కిక్కిరిసి ఉంది. నిర్మలమైన నీరు గల ఆ రమ్యమైన సరస్సులో పాటల, వాద్యాల ధ్వని వినిపిస్తోంది, కానీ ఎవరూ కనిపించడం లేదు. ఈ ఆశ్చర్యమే రాబోయే కథకు ద్వారం. ఇక్కడ క్రమవ్యవస్థ తాత్పర్యం ఆలోచించదగినది — ముందు నడిచేవాడు మార్గాన్ని శోధిస్తాడు, వెనుక నడిచేవాడు వెనుకవైపు రక్షణ చేస్తాడు; మధ్యలో ఉన్న సీత ఇద్దరిచేతా రక్షించబడుతుంది. వనవర్ణనలో కవి మొదట జలాశయాలను, తర్వాత పక్షులను, తర్వాత చతుష్పాదాలను లెక్కిస్తాడు; ఇలా దృశ్యం క్రమంగా విస్తరిస్తుంది. ‘సూర్యుడు వాలుతుండగా’ అనే పదంతో రోజు ముగింపు సూచించబడింది, దానితో సరస్సును దర్శించడానికి ప్రశాంతమైన సమయం కల్పించబడింది. ‘కానీ ఎవరూ కనిపించడం లేదు’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి శ్రోత మనస్సులో ప్రశ్నను పుట్టిస్తాడు, దాని జవాబు తర్వాతి భాగంలో ఇవ్వబడుతుంది. ఇదే వాల్మీకి కథనరీతి — ముందు ఆశ్చర్యాన్ని చూపి, తర్వాత దాని కారణాన్ని చెబుతాడు. సరస్సు విస్తారం ‘యోజనం పొడవు’ అని చెప్పబడింది; అంత పెద్ద జలాశయంలో ఏనుగుల గుంపులు ఆడుకుంటాయి, హంసలూ కాదంబాలూ సారసాలూ కూస్తాయి — ఇదే వనసమృద్ధికి చిహ్నం. పద్మాలతో, కమలాలతో దట్టంగా నిండిన ఆ సరస్సు దూరం నుండే మనస్సును ఆకర్షిస్తుంది.

తరువాత కుతూహలంతో రాముడూ మహారథుడైన లక్ష్మణుడూ ధర్మభృత్తు అనే మునిని అడగడానికి ఉపక్రమించారు — ‘మహామునీ, ఈ అత్యద్భుతాన్ని విని మా అందరికీ గొప్ప కుతూహలం కలిగింది; ఇది ఏమిటో చక్కగా చెప్పండి.’ రాఘవుడు ఇలా అడగగా ధర్మాత్ముడైన ముని అప్పుడు సరస్సు ప్రభావాన్ని వెంటనే చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ‘రామా, ఇది పంచాప్సరమనే, అన్ని కాలాలలోనూ నీరుండే సరస్సు; దీనిని మాండకర్ణి అనే ముని తపస్సుతో నిర్మించాడు. ఆ మహాముని జలాశయంలో వాయువునే భక్షిస్తూ పదివేల సంవత్సరాలు తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు అగ్ని మొదలైన దేవతలందరూ కలవరపడి, ఒకచోట కలిసి — మనలో ఎవరో ఒకరి స్థానాన్ని ఈ ముని కోరుకుంటున్నాడు అని చెప్పుకున్నారు; ఇలా ఆ దేవతలు అక్కడ ఆందోళనతో ఉన్నారు. అప్పుడు దేవతలందరూ తపోవిఘ్నం కలిగించడానికి నియమించి, మెరుపులా చంచలమైన కాంతి గల ఐదుగురు ప్రధాన అప్సరసలను పంపారు. ఇహపరాలు రెండూ తెలిసినవాడైనా ఆ మునిని ఆ అప్సరసలు దేవకార్యసిద్ధి కోసం మదనునికి వశుణ్ణి చేశారు. ఆ ఐదుగురు అప్సరసలూ ముని భార్యలయ్యారు; వారి కోసం సరస్సులో కనిపించని ఒక గృహం నిర్మించబడింది. అక్కడే సుఖంగా నివసిస్తూ వారు తపోయోగం వల్ల మళ్ళీ యౌవనాన్ని పొందిన మునిని రమింపజేస్తున్నారు. క్రీడిస్తున్న వారి ఈ వాద్యధ్వనీ, ఆభరణాల సవ్వడితో కలిసిన మనోహరమైన పాటల శబ్దమూ వినిపిస్తున్నాయి.’ ఆత్మనిష్ఠుడైన ఆ ముని చెప్పిన ఈ మాటను మహాయశస్వియైన రాఘవుడు సోదరునితో కలిసి ‘ఆశ్చర్యం’ అంటూ స్వీకరించాడు. ఈ కథలో అనేక అంశాలు ఆలోచించదగినవి. మొదటిది — దేవతల భయమే అప్సరసలను పంపడానికి కారణం, ముని అపరాధం ఏదీ కాదు; కాబట్టి విఘ్నపు దోషం దేవతలదే. రెండవది — ‘దృష్టపరావరుడు’ (ఇహపరాలు రెండూ చూసినవాడు) అనే విశేషణంతో కవి ఆ మునికి లౌకికమూ పారలౌకికమూ తెలుసని సూచిస్తున్నాడు, అయినా అతడు కామవశుడయ్యాడు; దీనితో కామబలం ధ్వనిస్తుంది. మూడవది — సరస్సు పేరు ‘పంచాప్సరం’ ఆ ఐదుగురికే స్మారకం; స్థలనామాలలో చరిత్ర దాగి ఉంటుందని ఈ కథ చూపుతుంది. నాలుగవది — ముని తపోయోగంతో మళ్ళీ యౌవనాన్ని పొందాడని చెప్పబడింది; కాబట్టి తపస్సు నిష్ఫలం కాదు, కానీ దాని ఫలం భోగంలో వినియోగించబడింది. ధర్మభృత్తు అనే ముని పేరు కూడా సార్థకం — ధర్మాన్ని ధరించేవాడే ఇతరుల స్ఖలనాన్ని నిర్వికారంగా చెప్పగల సమర్థుడు. రాముడు కూడా ‘ఆశ్చర్యం’ అనే ఒక్క పదంతోనే బదులిస్తాడు, నింద చేయడు — ఇదే అతని మర్యాద. కథ చివర ముని ఏ ఉపదేశమూ ఇవ్వడు; కేవలం వస్తుస్థితిని వర్ణించి విరమిస్తాడు. కాబట్టి శ్రోత తానే నిర్ణయించుకోవాలని కవి అభిప్రాయం. ‘తపోయోగంతో యౌవనాన్ని పొందినవాడు’ అనే వాక్యంలో విరోధం రమణీయమైనది — తపస్సుతో పొందిన యౌవనం తపస్సునే భంగపరిచేదైంది. ‘కనిపించని గృహం’ అనే జలాంతర్గత భవన కల్పన పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనది; ఇక్కడ మాత్రం అది పాటల, వాద్యాల ధ్వనికి కారణం చూపడానికే ప్రయోగించబడింది. ఇలా ఒకే ఆఖ్యానంతో కవి మూడు పనులు సాధిస్తాడు — ఆశ్చర్యాన్ని తీర్చడం, స్థలనామాన్ని వివరించడం, తపోభంగానికి ఉదాహరణ ఇవ్వడం. చివరిగా గుర్తుంచుకోవలసినది — రాముడూ లక్ష్మణుడూ ఒకేసారి ప్రశ్న అడిగారు, జవాబు మాత్రం ముని ఒక్కడే ఇచ్చాడు; ఇలా కథకు శ్రోతలు ముగ్గురు, వక్త ఒక్కడు అనే నాటకీయ రచన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

ఇలా మాట్లాడుతూ అతడు దర్భలూ నారచీరలూ పరచిన, బ్రహ్మతేజస్సుతో నిండిన ఆశ్రమమండలాన్ని చూశాడు. వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి ప్రవేశించి, కాకుత్స్థుడు ఆ శోభాయమానమైన ఆశ్రమమండలంలో మహర్షులచే పూజించబడుతూ సుఖంగా నివసించి, తర్వాత ఆ తపస్వుల ఆశ్రమాలకు వంతుల వారీగా వెళ్ళాడు — మహాస్త్రవేత్తయైన అతడు ఇంతకు ముందు ఎవరి దగ్గర నివసించాడో వారి దగ్గరకే మళ్ళీ వెళ్ళాడు. కవి అతని నివాసకాలాన్ని లెక్కిస్తాడు — ఎక్కడో పది నెలలు, ఎక్కడో ఒక సంవత్సరం, ఎక్కడో నాలుగు నెలలు, ఎక్కడో ఐదు లేదా ఆరు, మరోచోట అంతకంటే ఎక్కువ నెలలు, ఎక్కడో ఒకటిన్నర నెలలకు పైగా, ఎక్కడో మూడు నెలలు, ఎక్కడో ఎనిమిది నెలలు — ఇలా సుఖంగా నివసించాడు. మునుల ఆశ్రమాలలో నివసిస్తూ, అనుకూలంగా ఆనందిస్తున్న అతనికి ఇలా పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. ఈ లెక్క ఒకే వాస్తవాన్ని సూచిస్తుంది — వనవాసపు పదమూడేళ్ళలో చాలా భాగం ప్రశాంతంగా, ఆశ్రమాలలో అధ్యయనంతోనూ సేవతోనూ గడిచింది. తరువాత ధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి అన్నిచోట్లా తిరిగి మళ్ళీ సుతీక్ష్ణుని ఆశ్రమపదానికే వచ్చాడు. ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చి మునులచే పూజించబడిన శత్రుదమనుడైన రాముడు అక్కడ కూడా కొంతకాలం నివసించాడు. ఇక్కడ కవి కాలగణనను ఒక ప్రత్యేకమైన రీతిలో చేస్తాడు — ‘పదేళ్ళు నివసించాడు’ అని సంక్షేపంగా చెప్పడు, ప్రతి ఆశ్రమంలోని నివాసకాలాన్ని వేర్వేరుగా లెక్కిస్తాడు. దీనితో రెండు విషయాలు సిద్ధిస్తాయి — ఒకటి, రాముని వనవాసం నిరంతరం క్లేశమయం కాదు; రెండు, తపస్వులతో అతని సంబంధం దృఢమైంది. ‘ఇంతకు ముందు ఎవరి దగ్గర నివసించాడో’ అనే పదంతో ఈ ఆశ్రమాలు ఇంతకు ముందే చెప్పబడ్డాయని స్పష్టమవుతుంది, కాబట్టి కథ వృత్తాకారంగా మళ్ళీ అదే ప్రదేశానికి తెస్తుంది. ‘మహాస్త్రవేత్త’ అనే విశేషణం మాత్రం గుర్తుచేస్తుంది — మహాస్త్రాలు తెలిసినవాడే ఇప్పుడు ప్రశాంతమైన ఆశ్రమాలలో నివసిస్తున్నాడు; శక్తి శాంతితో కలిసి ఉంటుందని కవి అభిప్రాయం. ‘వంతుల వారీగా’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముడు ఒక్కచోటే ఉండలేదు, క్రమంగా అన్ని ఆశ్రమాలకూ వెళ్ళాడు; దీనితో అతని రక్షణప్రతిజ్ఞ కార్యరూపం దాల్చిందని సూచించబడుతుంది. ‘మునులచే పూజించబడినవాడు’ అనేది తిరిగి వచ్చినప్పుడు అతనికి లభించిన స్వాగతం — పదేళ్ళ తర్వాత కూడా తాపసుల స్నేహం తగ్గలేదు. ‘అనుకూలంగా ఆనందిస్తున్న’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఏ విఘ్నమూ లేదు, ఎవరి విరోధమూ లేదు; పది సంవత్సరాలు సౌహార్దంతోనే గడిచాయి.

ఒకసారి ఆశ్రమంలో ఉన్న కాకుత్స్థుడు వినయంగా ఆ మహామునిని సేవిస్తూ సుతీక్ష్ణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, ఈ అరణ్యంలో మునిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యుడు నివసిస్తున్నాడని కథలు చెప్పుకునే జనుల నోట నేను నిత్యం విన్నాను; కానీ ఈ వనపు విశాలత్వం వల్ల ఆ ప్రదేశం నాకు తెలియదు. ధీమంతుడైన ఆ మహర్షి రమ్యమైన ఆశ్రమపదం ఎక్కడ ఉంది? పూజ్యులైన ఆయన అనుగ్రహం కోసం నేను తమ్మునితోనూ సీతతోనూ కలిసి అగస్త్యుని దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను, ఆ మునికి నమస్కరించాలనుకుంటున్నాను. ఆ మునిశ్రేష్ఠుని నేను స్వయంగా సేవించాలనే ఈ గొప్ప కోరిక నా హృదయంలో తిరుగుతోంది.’ ధర్మాత్ముడైన రాముని ఈ మాట విని సంతోషించిన సుతీక్ష్ణుడు దశరథాత్మజునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాఘవా, లక్ష్మణునితో కూడిన నీకు నేను కూడా ఇదే చెప్పాలనుకున్నాను — సీతతో కలిసి అగస్త్యుని దగ్గరకు వెళ్ళు అని. అదృష్టవశాత్తు ఇప్పుడు ఈ విషయం నీవే స్వయంగా నాతో అంటున్నావు. మహాముని అగస్త్యుడు ఎక్కడ నివసిస్తున్నాడో ఇదిగో నీకు చెబుతున్నాను. నాయనా, ఈ ఆశ్రమం నుండి నాలుగు యోజనాలు దక్షిణంగా వెళ్ళు; అక్కడ అగస్త్యుని సోదరుని గొప్ప, శోభాయమానమైన ఆశ్రమం ఉంది.’ ఈ ముప్పై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో, ఆరు పాదాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ రాముని వినయం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — అతడు ఆజ్ఞాపించడు, తానే మార్గాన్ని వెతకడమూ చేయడు; గురువును సేవిస్తూ అడుగుతాడు. ‘కథలు చెప్పేవారి నోట విన్నాను’ అనే పదంతో అతడు తన జ్ఞానానికి ఉన్న పరిమితిని కూడా అంగీకరిస్తాడు. సుతీక్ష్ణుని జవాబులో ‘నేను కూడా నీకు ఇదే చెప్పాలనుకున్నాను’ అనే మాటతో గురుశిష్యుల ఏకచిత్తత ప్రకటమైంది; ‘అదృష్టవశాత్తు’ అనే మాటతో ఆయన ఆనందం సూచించబడింది. ముని మార్గాన్ని అస్పష్టంగా చెప్పడు — నాలుగు యోజనాలు దక్షిణంగా, తర్వాత ఒక రాత్రి బస, తర్వాత మళ్ళీ ఒక యోజనం అని సునిశ్చితమైన నిర్దేశమే ఇచ్చాడు. ‘పూజ్యుని చూడటానికి’ అని కాక ‘నమస్కరించడానికి’ అనేది రాముని మాట — దర్శనం ప్రధానం కాదు, ప్రణామమే ప్రధానం అని అతని భావం. ‘నేను స్వయంగా సేవించాలని’ అనేది అత్యంత వినమ్రమైన మాట — రాజకుమారుడైనా అతడు స్వయంగా సేవ చేయాలనుకుంటున్నాడు. దీనితో ముందు అగస్త్యుడు చేయబోయే సత్కారానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ‘ఈ వనపు విశాలత్వం వల్ల’ అనే హేతువుతో రాముడు తన అజ్ఞానాన్ని దండకారణ్య విస్తారం మీదనే మోపుతాడు, తన అజాగ్రత్త మీద కాదు; ఇది కూడా అతని వాక్చాతుర్యమే.

సుతీక్ష్ణుడు ఆ ఆశ్రమాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఆ వనప్రదేశం ఎక్కువగా మైదానంగా ఉంటుంది, పిప్పలి వనంతో శోభిస్తుంది, అనేక పూలూ పండ్లూ గలది, రమ్యమైనది, రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతుంది. అక్కడ నిర్మలమైన నీరు గల రకరకాల పద్మసరస్సులు ఉన్నాయి, హంసలతో కారండవాలతో నిండి చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నాయి. రామా, అక్కడ ఒక రాత్రి గడిపి తెల్లవారుజామున బయలుదేరు; వనఖండపు పక్కనుండి దక్షిణ దిక్కును పట్టుకొని ఒక యోజనం దూరం వెళ్ళి, అనేక వృక్షాలతో శోభిల్లే రమణీయమైన వనప్రదేశంలో ఉన్న అగస్త్యాశ్రమపదాన్ని చేరుకుంటావు. అక్కడ వైదేహీ లక్ష్మణుడూ నీతో కలిసి ఆనందిస్తారు; ఆ వనప్రదేశం రమ్యమైనది, అనేక వృక్షాలతో కూడినది. మహామతీ, మహాముని అగస్త్యుని చూడాలని నిశ్చయించుకుంటే, ఈ రోజే బయలుదేరాలని మనస్సు పెట్టుకో.’ ముని మాట విని రాముడు సోదరునితో కలిసి ఆయనకు నమస్కరించి, అనుచరులతోనూ సీతతోనూ కలిసి అగస్త్యుని ఉద్దేశించి బయలుదేరాడు. ఇలా సుతీక్ష్ణాశ్రమ నివాసం ముగుస్తుంది, ఒక కొత్త అధ్యాయం మొదలవుతుంది. వర్ణనలో ‘పిప్పలి వనంతో శోభిస్తుంది’ అనే విశేషణం ప్రత్యేకమైనది — దక్షిణాపథపు వృక్షసంపదే ఇక్కడ సూచించబడింది, దానితో స్థల వాస్తవికత పెరుగుతుంది. ‘నిర్మలమైన నీరు గల జలాశయాలు’ అనే పదంతో నీటి స్వచ్ఛతా, ‘హంసలతో కారండవాలతో నిండినవి’ అనే పదంతో దాని జీవనపూర్ణతా చెప్పబడ్డాయి. సుతీక్ష్ణుడు కేవలం మార్గాన్ని చెప్పడు, చేరవలసిన చోటి సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు, దానితో వెళ్ళడానికి ఆసక్తి పుడుతుంది. ‘అక్కడ వైదేహి ఆనందిస్తుంది’ అనే మాటలో ఆయన సౌజన్యం కనిపిస్తుంది — ఆయన సీత సుఖాన్ని కూడా స్మరిస్తాడు. ‘రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగే’ అనే పదంలో పక్షుల కలరవమే వనానికి ప్రాణమని సూచించబడింది. వర్ణన చివర ‘ఆ వనప్రదేశం రమ్యమైనది, అనేక వృక్షాలతో కూడినది’ అనే పునరుక్తి కూడా ప్రయోజనంతో కూడినదే — ముని ఆ స్థానపు రమణీయతను రెండుసార్లు చెప్పి రాముని మనస్సులో నిశ్చయాన్ని పుట్టిస్తాడు. ‘రామా, తెల్లవారుజామున బయలుదేరు’ అనే ఆదేశంలో విశ్రాంతి విధి కూడా ఉంది — రాత్రి ప్రయాణం కాదు, ఉదయమే బయలుదేరాలనే వనవాసుల నియమం సూచించబడింది.

దారి వెంబడి ఉన్న చిత్రమైన వనాలనూ, మేఘాల్లాంటి పర్వతాలనూ, సరస్సులనూ నదులనూ చూస్తూ అతడు ముందుకు సాగుతాడు. సుతీక్ష్ణుడు ఉపదేశించిన ఆ దారిలో సుఖంగా నడిచి, ఎంతో సంతోషించిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘పుణ్యకర్ముడూ మహాత్ముడూ అయిన అగస్త్యముని సోదరుని ఆశ్రమపదం నిశ్చయంగా ఇదే కనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే ఈ వనపు దారిలో మనకు చెప్పబడిన వేలాది వృక్షాలు పండ్ల బరువుతో, పూల బరువుతో వంగి ఉన్నాయి. ఈ వనం నుండి వచ్చిన, గాలికి ఎగసిన, పండిన పిప్పళ్ళ ఈ గంధం హఠాత్తుగా ఘాటుగా మారుతోంది. అక్కడక్కడా కూర్చిన కట్టెల గుట్టలు కనిపిస్తున్నాయి, వైడూర్యపు కాంతి గల కోసిన దర్భలూ కనిపిస్తున్నాయి. వనమధ్యంలో ఉన్న, నల్లని మేఘశిఖరంలాంటి ఈ ఆశ్రమాగ్ని పొగకొన కనిపిస్తోంది. ఏకాంతమైన తీర్థాలలో స్నానం చేసిన ద్విజులు తామే సేకరించిన పూలతో పుష్పోపహారం చేస్తున్నారు. సౌమ్యా, సుతీక్ష్ణుని మాట నేను విన్నట్లుగా, దాని ప్రకారం ఇది నిశ్చయంగా అగస్త్యుని సోదరుని ఆశ్రమమే అయి ఉంటుంది.’ ఇలా రాముడు చిహ్నాలతోనే స్థానాన్ని నిశ్చయిస్తాడు — ఇదే ఈ సర్గ ప్రత్యేక శైలి. ఈ భాగంలో కవి రాముని ప్రకృతిని చదివేవానిగా చూపుతాడు — అతడు వృక్షాల బరువును, గంధపు దిశను, కట్టెల గుట్టలను, కోసిన దర్భలను, పొగకొనను చూసి మానవనివాసాన్ని ఊహిస్తాడు. ఈ అనుమాన పరంపర శాస్త్రీయమైనది — కార్యం నుండి కారణం, చిహ్నం నుండి చిహ్నం గలది. ‘దారిలో చెప్పబడిన వేలాది’ అనే పదంతో ఈ వృక్షాలు సుతీక్ష్ణుడు ముందే వర్ణించినవని సూచించబడింది, కాబట్టి రాముడు విన్నదానిని ప్రత్యక్షంతో సరిపోలుస్తాడు. ‘కటుకోదయం’ (ఘాటుగా మారే) అనే పిప్పలి గంధపు విశేషణం కూడా సూక్ష్మమైనది — గంధం మొదట మధురంగా, చివరికి తీక్ష్ణంగా ఉంటుంది. ‘ఏకాంత తీర్థాలలో స్నానం చేసిన ద్విజులు’ అనే దృశ్యంతో ఆశ్రమపు ధార్మిక జీవితం ఒకే చిత్రంతో చూపబడింది. ‘ఎంతో సంతోషించిన’ అనే విశేషణంతో రాముని ఆంతరిక హర్షం సూచించబడింది — దీర్ఘమార్గం చివర గమ్యస్థానపు చిహ్నాలు చూసి అతడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. ‘సౌమ్యా’ అనే సంబోధనతో సోదరుని పట్ల అతని వాత్సల్యం. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలలో ఒక్క యుద్ధపదం కూడా లేదు; అంతటా ప్రశాంతమైన ప్రకృతిచిత్రమే ఉంది. ‘వైడూర్యపు కాంతి గల కోసిన దర్భలు కనిపిస్తున్నాయి’ అనే చిత్రంలో యజ్ఞసామగ్రి సేకరణ సూచించబడింది; కోసిన దర్భల పచ్చని కాంతి వైడూర్యమణిలా ఉందనే ఉపమ కూడా సుందరమైనది.

తరువాత రాముడు ఆ ఆశ్రమ మాహాత్మ్యాన్ని చెబుతాడు — ‘పుణ్యకర్ముడైన ఎవరి సోదరుడు లోకహితం కోరి బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి ఈ దిక్కును శరణ్యంగా చేశాడో — ఇక్కడ ఒకప్పుడు క్రూరులైన వాతాపి, ఇల్వలుడు అనే బ్రాహ్మణఘాతకులైన ఇద్దరు మహాసుర సోదరులు కలిసి ఉండేవారట. నిర్దయుడైన ఇల్వలుడు బ్రాహ్మణ రూపం ధరించి, సంస్కృతం మాట్లాడుతూ, శ్రాద్ధం పేరు చెప్పి విప్రులను ఆహ్వానించేవాడు. తరువాత మేషరూపంలో ఉన్న సోదరుని వండి, శ్రాద్ధంలో విధించిన కర్మపద్ధతిలో ఆ ద్విజులకు భోజనం పెట్టేవాడు. ఆ విప్రులు భోజనం చేసిన తర్వాత ఇల్వలుడు పెద్ద గొంతుతో — వాతాపీ, బయటికి రా — అని అనేవాడు. అప్పుడు సోదరుని మాట విని వాతాపి మేకలా అరుస్తూ బ్రాహ్మణుల శరీరాలను చీల్చి చీల్చి బయటికి వచ్చేవాడు. ఇలా కామరూపులూ మాంసభక్షకులూ అయిన వారు నిత్యం కలిసి వేలాది బ్రాహ్మణులను నాశనం చేశారు. తరువాత దేవతలు ప్రార్థించగా మహర్షి అగస్త్యుడు శ్రాద్ధంలో ఆ మహాసురుని తెలిసి కూడా భక్షించాడు. అప్పుడు ‘సంపన్నం’ (కర్మ పూర్తయింది) అని చెప్పి, చేతులు కడుక్కోవడానికి నీరిచ్చి, ఇల్వలుడు సోదరుని — బయటికి రా — అని పిలిచాడు. అప్పుడు అలా పలుకుతున్న విప్రఘాతకుడైన ఆ సోదరుని చూసి నవ్వుతూ ధీమంతుడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన అగస్త్యుడు అన్నాడు — నేను జీర్ణం చేసుకున్న రాక్షసునికి బయటికి వచ్చే శక్తి ఎక్కడిది? యమసదనానికి వెళ్ళిన, మేషరూపంలోని నీ సోదరునికి గతి ఏముంది? అప్పుడు సోదరుని మరణాన్ని సూచించే ఆయన మాట విని ఆ నిశాచరుడు కోపంతో మునిని ఎదిరించడం మొదలుపెట్టాడు. అతడు ద్విజేంద్రుని మీదికి పరుగెత్తాడు, కానీ ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల ముని అగ్నిలాంటి చూపుతో దహించబడి మరణించాడు. విప్రుల మీది దయతో ఈ దుష్కరమైన పని ఎవరు చేశారో, ఆయన సోదరుని ఆశ్రమమే సరస్సులతో, వనాలతో శోభిస్తున్న ఈ ఆశ్రమం.’ ఈ ఆఖ్యానం రెండు స్థాయిలలో పనిచేస్తుంది. ఒక స్థాయిలో అది అగస్త్యుని మాహాత్మ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది — జఠరాగ్నితోనే అసురుని జీర్ణం చేయగలవాడు తపస్సుతో అజేయుడు. మరొక స్థాయిలో అది రాముని రాబోయే కర్మకు పూర్వరూపం — అగస్త్యుడు దక్షిణ దిక్కును రాక్షసుల నుండి ఎలా విముక్తం చేశాడో, అలా రాముడు జనస్థానాన్ని విముక్తం చేయాలి. ఇల్వలుని కపటం కూడా ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడింది — అతడు బ్రాహ్మణ రూపం ధరిస్తాడు, సంస్కృతం మాట్లాడతాడు, శ్రాద్ధం పేరు చెబుతాడు; కాబట్టి ధర్మవేషంలోనే అధర్మం ప్రవర్తిస్తుందనేది భయంకరమైన వాస్తవం. ‘శ్రాద్ధంలో విధించిన కర్మపద్ధతిలో’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — విధి సరిగ్గానే ఆచరించబడింది, ఆశయం మాత్రమే దుష్టమైనది. అగస్త్యుని ప్రతీకారం కూడా సరైనదే — ఆయన ఆహ్వానాన్ని స్వీకరిస్తాడు, భోజనం చేస్తాడు, తర్వాత ‘సంపన్నం’ అని చెప్పి నవ్వుతూనే సత్యాన్ని చెబుతాడు. ‘నవ్వుతూ’ అనే ఒక్క పదంతో కవి ఆయన నిర్భయత్వాన్ని చూపుతాడు; ఎక్కడా కోపం లేదు. ఇల్వలుడు మాత్రం కోపంతో దాడి చేస్తాడు, కాబట్టి అతని నాశనం స్వయంకృతమే. ‘అగ్నిలాంటి చూపుతో దహించబడ్డాడు’ అనే మాటలో తపస్సు తేజస్సే శస్త్రమని చెప్పబడింది. చివరికి ‘విప్రుల మీది దయతో’ అనే హేతువు చెప్పబడింది — పని స్వార్థం కోసం కాదు, బ్రాహ్మణుల రక్షణ కోసం చేయబడింది; అందువల్లనే అది దుష్కరమైనా శ్లాఘనీయమైంది. వాతాపి రూపపరివర్తనం కూడా సూక్ష్మమైనది — అతడు మేషరూపం ధరిస్తాడు, ఎందుకంటే శ్రాద్ధంలో మాంస విధి శాస్త్రాలలో ప్రసిద్ధం; కాబట్టి కపటం శాస్త్రపు నీడలోనే ప్రవేశించింది. ‘చీల్చి చీల్చి శరీరాలను’ అనే ద్విరుక్తితో హింస మళ్ళీ మళ్ళీ జరగడం సూచించబడింది; ‘వేలాది బ్రాహ్మణులు’ అనే సంఖ్యతో దాని విస్తారం. అగస్త్యుని జవాబులో ‘జీర్ణమైన రాక్షసుడు’ అనే పదమే అంతా చెబుతుంది — అతడు యుద్ధంతో జయించబడలేదు, జఠరంలోనే జీర్ణమయ్యాడు. ఇలా తపస్వి శస్త్రం తపస్సే, ఖడ్గం కాదు. అలాగే ‘బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి’ అనే పదంతో కవి ఆ ఇద్దరు అసురులే మృత్యురూపులని వ్యంజింపజేస్తాడు; వారిని నిగ్రహించడమే దిక్కును శరణ్యంగా చేయడం.

ఇలా సౌమిత్రితో మాట్లాడుతుండగా రామునికి సూర్యుడు అస్తమించాడు, సంధ్యాకాలం వచ్చింది. సోదరునితో కలిసి యథావిధిగా సాయంసంధ్యను ఉపాసించి అతడు ఆశ్రమపదంలో ప్రవేశించాడు, ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు. ఆ ముని చక్కగా స్వీకరించగా రాఘవుడు కందమూలఫలాలు తిని ఆ ఒక్క రాత్రి అక్కడ నివసించాడు. ఆ రాత్రి గడిచి సూర్యమండలం ఉదయించాక రాఘవుడు అగస్త్యుని ఆ సోదరుని వద్ద సెలవు కోరాడు — ‘భగవాన్, మీకు నమస్కరిస్తున్నాను; రాత్రి సుఖంగా గడిపాను. సెలవు తీసుకుంటున్నాను, వెళ్తున్నాను; మీ అన్నగారైన గురువును చూడాలనుకుంటున్నాను.’ ‘వెళ్ళు’ అని ఆయన చెప్పగా రఘునందనుడు సూచించిన మార్గంలో ఆ వనాన్ని చూస్తూ వెళ్ళాడు. ఇక్కడ ఆతిథ్యపు సమగ్ర విధి సంక్షేపంగా చూపబడింది — అభివాదం, స్వీకారం, భోజనం, రాత్రి బస, ఉదయం సెలవు కోరడం, అనుమతి. ఇక్కడ కవి రోజు ముగింపునూ రాత్రి శాంతినీ కొద్ది పదాలతోనే చూపుతాడు. ‘యథావిధిగా’ అనే పదంతో స్పష్టం — వనవాసంలో కూడా నిత్యకర్మ లోపించలేదు. ‘కందమూలఫలాలు తిని’ అనే మాటతో తాపసుల భోజన క్రమం సూచించబడింది. ఉదయం రాముని సెలవు వచనం మర్యాదాపూర్ణం — మొదట అభివాదం, తర్వాత సుఖనివాస నివేదన, తర్వాత అనుమతి యాచన. ముని జవాబు కూడా ‘వెళ్ళు’ అనే ఒక్క పదమే, అది తాపసుల వాక్సంయమాన్ని సూచిస్తుంది. ఇలా ఆరు శ్లోకాలలోనే ఒక సంపూర్ణ అతిథిసత్కార క్రమం కూర్చబడింది. ‘ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు’ అనే పదంతో స్పష్టం — ప్రవేశానికి ముందే అభివాదం, తర్వాత ఆతిథ్యం; ఇదే క్రమం ముందు అగస్త్యాశ్రమంలో కూడా మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఇలా ప్రశాంతమైన క్రమంలోనే కథ ముందుకు సాగుతుంది.

మార్గంలో రాముడు నీవారాలను (అడవి వడ్లను), పనసలను, సాలవృక్షాలను, వంజులాలను, తినిశాలను, చిరిబిల్వాలను, ఇప్పచెట్లను, మారేడు చెట్లను, తుమ్మికి (తిందుక) చెట్లను చూశాడు — కొనలు పూచిన తీగలతో శోభిల్లే వందలాది అడవి వృక్షాలను. ఆ వృక్షాలు ఏనుగుల తొండాలతో నలిగి, కోతులతో శోభిస్తూ, మదించిన పక్షిసమూహాల వందలాది కూతలతో ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. అప్పుడు కమలనేత్రుడైన రాముడు వెనుక అనుసరిస్తున్న, సమీపంలో ఉన్న వీరుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘వృక్షాలు నిగనిగలాడే ఆకులతో ఉన్నట్లు, మృగాలూ పక్షులూ శాంతంగా ఉన్నట్లు చూస్తే, ఆత్మనిష్ఠుడైన ఆ మహర్షి ఆశ్రమం ఎంతో దూరంలో లేదు. తన కర్మతోనే లోకంలో ‘అగస్త్యుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైనవాని, అలసినవారి అలసట తీర్చే ఆశ్రమం కనిపిస్తోంది. దాని వనం దట్టమైన పొగతో నిండి ఉంది, నారచీరల మాలలతో అలంకరించబడింది, ప్రశాంతమైన మృగయూథాలు గలది, రకరకాల పక్షుల కూతలతో మారుమోగుతోంది. పుణ్యకర్ముడైన ఎవరు లోకహితం కోరి బలవంతంగా మృత్యువును నిగ్రహించి దక్షిణ దిక్కును శరణ్యంగా చేశారో, ఆయనదే ఈ ఆశ్రమపదం; ఆయన ప్రభావం వల్ల ఈ దక్షిణ దిక్కును రాక్షసులు భయంతో కేవలం చూస్తారే తప్ప అనుభవించలేరు. పుణ్యకర్ముడైన ఆయన ఈ దిక్కులో అడుగుపెట్టినప్పటి నుండి నిశాచరులు వైరం విడిచి ప్రశాంతులయ్యారు.’ వృక్షనామాల గణనలో కవి దక్షిణాపథపు వృక్షసంపదనే తెస్తున్నాడు — నీవారం, పనస, సాలం, వంజులం, తినిశం, చిరిబిల్వం, మధూకం (ఇప్ప), బిల్వం (మారేడు), తిందుకం; వీటి పేర్లు హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా వివరించబడ్డాయి. ‘ఏనుగుల తొండాలతో నలిగినవి’ అనే పదంతో వనపు వన్యత్వమూ, ‘కోతులతో శోభిస్తున్నవి’ అనే పదంతో దాని జీవనపూర్ణతా చూపబడ్డాయి. తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో చెప్పే మాటలో మళ్ళీ అనుమానమే ప్రమాణం — వృక్షాల ఆకుల నిగనిగా, మృగపక్షుల శాంతీ ఆశ్రమ సామీప్యానికి లింగాలు (గుర్తులు). ‘శాంతమైన మృగపక్షులు’ అనే విశేషణం ప్రత్యేకంగా సుందరమైనది — తపస్వులు నివసించేచోట పశువులు కూడా వైరాన్ని విడుస్తాయి. దక్షిణదిక్కు వర్ణనలో ‘చూడబడుతుంది, అనుభవించబడదు’ అనే విరోధం రమణీయమైనది — రాక్షసులు ఆ దిక్కును చూస్తారు, అనుభవించలేరు. ఇలా స్థలమాహాత్మ్యం ఐతిహ్యంతో కలిసిపోతుంది. ‘మదించిన పక్షిసమూహాల వందలాది కూతలతో ప్రతిధ్వనించేవి’ అనే పదంతో వనపు శబ్దచిత్రం కూడా ఇవ్వబడింది; ముందు రూపం, ఇప్పుడు శబ్దం — ఇలా రెండు ఇంద్రియాలతో వనం వర్ణించబడింది. ‘తన కర్మతోనే లోకంలో అగస్త్యుడని ప్రసిద్ధుడు’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఆయన కీర్తి జన్మతో కాదు, వరంతోనూ కాదు, స్వకర్మతోనే వచ్చింది. ఇదే రామునికి కూడా ఆదర్శం. ‘దట్టమైన పొగతో నిండిన వనం’ అనేది యజ్ఞాల నిరంతరతను సూచిస్తుంది. ‘పుణ్యకర్ముడు ఈ దిక్కులో అడుగుపెట్టినప్పటి నుండి’ అనే అర్ధశ్లోకంతో కాలవిభజన చేయబడింది — అగస్త్యునికి ముందు, అగస్త్యుని తర్వాత; దీనితో ఒక్క తపస్వి రాకే యుగపరివర్తనమని ధ్వనించబడింది.

రాముడు మాహాత్మ్యాన్ని ఇంకా విస్తరిస్తాడు — ‘పూజ్యుడైన ఆయన పేరుతోనే ఈ దక్షిణ దిక్కు ‘ప్రదక్షిణ’ అని మూడు లోకాలలో ప్రసిద్ధమైంది, క్రూరకర్ములకు ఎదిరించరానిదైంది. సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డుకోవడానికి పూనుకున్న పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యపర్వతం ఆయన సందేశాన్ని పాటిస్తూ ఈనాటికీ పెరగడం లేదు. లోకప్రసిద్ధ కర్మలు గల ఆ దీర్ఘాయుష్మంతుడైన అగస్త్యుని ఈ శోభాయమానమైన ఆశ్రమం సాధువులైన మృగాలు సేవించేది. లోకపూజితుడైన ఈ సాధువు ఎల్లప్పుడూ సత్పురుషుల హితంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు; తన దగ్గరకు వచ్చిన మనకు ఈయన శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు. ఇక్కడ నేను ఆ మహాముని అగస్త్యుని ఆరాధిస్తాను; సౌమ్యా, ప్రభూ, వనవాసంలో మిగిలిన కాలం ఇక్కడే నివసిస్తాను. ఇక్కడ దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్షులూ నియతాహారులై నిరంతరం అగస్త్యుని సేవిస్తుంటారు. ఇక్కడ అసత్యవాదీ, క్రూరుడూ, శఠుడూ, నృశంసుడూ, పాపవర్తనుడూ బతకలేడు — ఈ ముని అటువంటివాడు. ఇక్కడ దేవతలూ యక్షులూ నాగులూ పక్షులతో కలిసి నియతాహారులై ధర్మాన్ని ఆరాధించాలని నివసిస్తున్నారు. ఇక్కడ మహాత్ములైన సిద్ధులూ పరమర్షులూ దేహాలను విడిచి, నూతన దేహాలతో సూర్యునితో సమానమైన విమానాలలో స్వర్గానికి వెళ్ళారు. ఇక్కడ శుభులైన ప్రాణులు ఆరాధించగా దేవతలు యక్షత్వాన్నీ అమరత్వాన్నీ రకరకాల రాజ్యాలనూ ప్రసాదిస్తారు.’ చివరికి అతడు లక్ష్మణుని ఆదేశిస్తాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఆశ్రమపదానికి వచ్చాం; ముందుగా లోపలికి వెళ్ళు, సీతతో కలిసి నేను వచ్చానని ఋషికి నివేదించు.’ ఇక్కడ అగస్త్యుని పేరు వ్యుత్పత్తి కూడా దాగి ఉంది — అగాన్ని (పర్వతాన్ని) స్తంభింపజేసేవాడు అగస్త్యుడు; వింధ్యుని పెరుగుదల నిరోధించబడిందనే కథతో అది సూచించబడింది. ముద్రణలో ఈ వ్యుత్పత్తి పాదటిప్పణిలో స్పష్టంగానే ఇవ్వబడింది. ‘పూజ్యుని పేరుతోనే ఈ దక్షిణ దిక్కు ప్రదక్షిణ’ అనే శ్లోకంలో శ్లేష ఉంది — ‘ప్రదక్షిణ’ అనే శబ్దం దిక్కును కూడా, పూజాక్రమాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ఆశ్రమ వర్ణనలో రాముడు క్రమంగా పైకి వెళ్తాడు — మొదట మృగాలు, తర్వాత దేవ గంధర్వ సిద్ధులు, తర్వాత యక్ష నాగ పక్షులు, చివరికి సిద్ధులు విమానాలలో స్వర్గానికి వెళ్ళడం; ఇలా స్థానపు మహిమ ముల్లోకాలలో వ్యాపించినదిగా చూపబడింది. ‘ఇక్కడ అసత్యవాది బతకలేడు’ అనే శ్లోకంతో మాత్రం ఆశ్రమపు నైతిక నియమం చెప్పబడింది — అసత్యవాదీ, శఠుడూ, నృశంసుడూ అక్కడ ఉండటమే సాధ్యం కాదు. చివరికి రాముడు తానే లోపలికి వెళ్ళడు, లక్ష్మణుని పంపుతాడు — ఇదే అతిథి మర్యాద, ముందు నివేదన, తర్వాత ప్రవేశం. ‘తన దగ్గరకు వచ్చిన మనకు ఈయన శ్రేయస్సు కూర్చుతాడు’ అనే మాటలో రాముని శ్రద్ధ కనిపిస్తుంది — అతడు వరం యాచించడు, శ్రేయస్సు సంభావనను మాత్రమే చెబుతాడు. ‘వనవాసంలో మిగిలిన కాలం ఇక్కడే నివసిస్తాను’ అనే సంకల్పం మాత్రం ముందు మారుతుంది, ఎందుకంటే అగస్త్యుడే అతనిని పంచవటికి పంపుతాడు; కాబట్టి ఈ సంకల్పం కథలో రాబోయే మార్పును సూచిస్తుంది. ‘ఆశ్రమపదానికి వచ్చాం’ అనే బహువచనంతో అతడు తననూ సీతనూ లక్ష్మణునీ ఒక్కటిగా లెక్కిస్తాడు — ముగ్గురూ సమానమైన అతిథులే అని అతని భావం.

இந்தச் சர்க்கத்தில் சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்திலிருந்து புறப்பட்ட மூவரும் பயணம் செய்கின்றனர். முன்னே ராமன் சென்றான், நடுவே அழகிய சீதை, பின்னே கையில் வில் ஏந்திய லக்ஷ்மணன் பின்தொடர்ந்தான் — ஆரண்ய காண்டம் முழுவதும் இதே வரிசை காக்கப்படுகிறது; ஏனெனில் நடுவில் இருக்கும் சீதை பாதுகாப்பாக இருக்கிறாள். அவர்கள் இருவரும் பலவகை மலைச்சாரல்களையும் காடுகளையும் பார்த்தபடி, இனிய நதிகளைக் கடந்து, சீதையுடன் சென்றனர். வழியில் நதி மணல்திட்டுகளில் திரியும் நாரைகளும் சக்கரவாகப் பறவைகளும், நீர்ப்பறவைகளும் தாமரைகளும் நிறைந்த ஏரிகளும், கூட்டம் கூட்டமாகப் புள்ளிமான்களும், மதம் கொண்ட கொம்பு விலங்குகளும், எருமைகளும், பன்றிகளும், மரங்களுக்குப் பகையான யானைகளும் காணப்பட்டன. இவ்வாறு நெடுந்தொலைவு சென்ற பின், சூரியன் சாயும் வேளையில் அவர்கள் ஒன்றாக ஒரு யோஜனை நீளமுள்ள இனிய தடாகம் ஒன்றைக் கண்டனர். அது தாமரைகளும் அல்லிகளும் அடர்ந்து, யானைக் கூட்டங்களால் அழகுபெற்று, நாரைகளாலும், அன்னங்களாலும், கலகம்சங்களாலும், பிற நீர்வாழ் உயிர்களாலும் நிறைந்திருந்தது. தெளிந்த நீருடைய அந்த இனிய ஏரியில் பாட்டு, வாத்தியங்களின் ஒலி கேட்டது; ஆனால் யாரும் காணப்படவில்லை. இந்த அதிசயமே அடுத்து வரும் கதைக்கு வாசல். இங்கே வரிசையமைப்பின் நோக்கம் சிந்திக்கத்தக்கது — முன்னே செல்பவன் வழியைச் சீர்செய்கிறான், பின்னே வருபவன் பின்புறத்தைக் காக்கிறான்; நடுவில் இருக்கும் சீதை இருவராலும் காக்கப்படுகிறாள். காட்டின் வருணனையில் கவிஞர் முதலில் நீர்நிலைகளையும், பிறகு பறவைகளையும், பிறகு நாற்கால் விலங்குகளையும் எண்ணுகிறார்; இவ்வாறு காட்சி படிப்படியாக விரிகிறது. ‘சூரியன் சாயும் வேளையில்’ என்ற சொல்லால் பகலின் முடிவு சுட்டப்படுகிறது; அதனால் தடாகத்தைக் காண்பதற்கு அமைதியான சூழல் அமைக்கப்படுகிறது. ‘ஆனால் யாரும் காணப்படவில்லை’ என்ற பாதியால் கவிஞர் கேட்பவரின் மனத்தில் கேள்வியை எழுப்புகிறார்; அதற்கான விடை அடுத்த பகுதியில் தரப்படுகிறது. வால்மீகியின் கதைசொல்லும் முறை இதுவே — முதலில் அதிசயத்தைக் காட்டி, பின்னர் அதன் காரணத்தைச் சொல்வது. தடாகத்தின் பரப்பு ‘ஒரு யோஜனை நீளம்’ என்று சொல்லப்படுகிறது; இத்தகைய பெரிய நீர்நிலையில் யானைக் கூட்டங்கள் விளையாடுகின்றன, அன்னங்களும் கலகம்சங்களும் நாரைகளும் ஒலிக்கின்றன — இதுவே காட்டின் வளத்தின் அடையாளம். தாமரைகளும் அல்லிகளும் அடர்ந்த அந்த ஏரி தொலைவிலிருந்தே மனத்தை ஈர்க்கிறது.

பிறகு ஆவலால் மகாரதனான ராமனும் லக்ஷ்மணனும் தர்மப்ருத் என்னும் முனிவரிடம் கேட்கத் தொடங்கினர்: ‘மாமுனிவரே, இந்த மிகப் பெரிய அதிசயத்தைக் கேட்டு எங்கள் அனைவருக்கும் பெரும் ஆவல் உண்டாகியிருக்கிறது; இது என்ன என்று நன்கு சொல்லுங்கள்.’ ராகவனால் இவ்வாறு கேட்கப்பட்ட தர்மாத்மாவான அந்த முனிவர் அப்போது ஏரியின் பெருமையை விரைவாகச் சொல்லத் தொடங்கினார்: ‘ராமா, இது எல்லாக் காலங்களிலும் நீர் நிறைந்திருக்கும் பஞ்சாப்சரஸ் என்னும் தடாகம்; மாண்டகர்ணி என்னும் முனிவரால் தவத்தால் உருவாக்கப்பட்டது. அந்த மாமுனிவர் நீர்நிலையில் இருந்தபடி காற்றை மட்டுமே உண்டு பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் கடுந்தவம் புரிந்தார். அப்போது அக்கினியை முன்னிட்ட தேவர்கள் அனைவரும் கலக்கமுற்று ஒன்றுகூடிப் பேசினர் — நம்மில் யாரோ ஒருவருடைய இடத்தை இந்த முனிவர் விரும்புகிறார் என்று; இவ்வாறு வானுலகத்தோர் அங்கே மனம் கலங்கியிருந்தனர். பிறகு தவத்துக்கு இடையூறு செய்யும்படி தேவர்கள் அனைவராலும் நியமிக்கப்பட்ட, மின்னலைப் போல ஒளிரும் முதன்மையான ஐந்து அப்சரஸ்கள் அனுப்பப்பட்டனர். இம்மையையும் மறுமையையும் கண்டறிந்தவராக இருந்தும் அந்த முனிவர், தேவர்களின் காரியம் நிறைவேறும்படி, அந்த அப்சரஸ்களால் காமனுக்கு வசப்படுத்தப்பட்டார். அந்த ஐந்து அப்சரஸ்களும் முனிவரின் மனைவியர் ஆயினர்; அவர்களுக்காகத் தடாகத்தினுள் மறைவான ஒரு வீடு அமைக்கப்பட்டது. அங்கேயே விருப்பம்போல வாழும் அவர்கள், தவ யோகத்தால் மீண்டும் இளமை பெற்ற முனிவரை மகிழ்விக்கின்றனர். அவர்கள் விளையாடும்போது எழும் இந்த வாத்திய ஒலியும், அணிகலன்களின் ஓசையோடு கலந்த மனத்துக்கினிய பாட்டொலியுமே கேட்கின்றன.’ தூய உள்ளம் உடைய அந்த முனிவரின் இந்தச் சொல்லைப் பெரும்புகழ் உடைய ராகவன் தம்பியுடன் ‘அதிசயம்!’ என்று ஏற்றுக்கொண்டான். இந்தக் கதையில் சிந்திக்க வேண்டிய பல கூறுகள் உள்ளன. முதலாவது — தேவர்களின் அச்சமே அப்சரஸ்களை அனுப்பியதற்குக் காரணம், முனிவரின் ஏதேனும் குற்றம் அன்று; ஆகவே இடையூறின் குற்றம் தேவர்களிடமே நிற்கிறது. இரண்டாவது — ‘இம்மையையும் மறுமையையும் கண்டறிந்தவர்’ என்ற அடைமொழியால், அந்த முனிவர் உலகியலையும் மறுமையையும் அறிந்திருந்தும் காமத்துக்கு வசமானார் என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார்; இதனால் காமத்தின் வலிமை உட்பொருளாகச் சொல்லப்படுகிறது. மூன்றாவது — தடாகத்தின் ‘பஞ்சாப்சரஸ்’ என்ற பெயர் அந்த ஐவரின் நினைவுச்சின்னமே; இடப்பெயர்களில் வரலாறு பொதிந்துள்ளது என்பதை இந்தக் கதை காட்டுகிறது. நான்காவது — முனிவர் தவ யோகத்தால் மீண்டும் இளமை பெற்றார் என்று சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே தவம் பலனற்றுப் போகவில்லை, ஆனால் அதன் பலன் இன்பத்தில் செலவிடப்பட்டது. தர்மப்ருத் என்ற முனிவரின் பெயரும் பொருள் பொதிந்தது — தர்மத்தைத் தாங்குபவரே பிறருடைய வழுக்கலைச் சலனமின்றிச் சொல்ல வல்லவர். ராமனும் ‘அதிசயம்’ என்ற ஒரே சொல்லாலேயே மறுமொழி தருகிறான், பழிக்கவில்லை — இதுவே அவனுடைய நெறி. கதையின் இறுதியில் முனிவர் எந்த உபதேசமும் தருவதில்லை; நடந்ததை மட்டும் வருணித்துவிட்டு நிறுத்துகிறார். ஆகவே கேட்பவரே தாமாக முடிவு செய்யட்டும் என்பது கவிஞரின் கருத்து. ‘தவ யோகத்தால் இளமை பெற்றவர்’ என்ற வாக்கியத்தில் உள்ள முரண் இனிமையானது — தவத்தால் கிடைத்த இளமையே தவத்தைச் சிதைப்பதாயிற்று. ‘மறைவான வீடு’ என்பது — நீருக்குள் உள்ள மாளிகை என்ற கற்பனை புராணங்களில் புகழ்பெற்றது; இங்கோ பாட்டு, வாத்திய ஒலிகளின் காரணத்தைக் காட்டவே அது பயன்படுத்தப்படுகிறது. இவ்வாறு ஒரே கதையால் கவிஞர் மூன்று காரியங்களை நிறைவேற்றுகிறார் — அதிசயத்தை விளக்குதல், இடப்பெயரை விளக்குதல், தவம் சிதைவதற்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு. இறுதியில் நினைவுகூர வேண்டியது — ராமனும் லக்ஷ்மணனும் ஒரே நேரத்தில் கேள்வி கேட்டனர்; விடையோ முனிவர் ஒருவரே தந்தார்; இவ்வாறு கதையைக் கேட்பவர் மூவர், சொல்பவர் ஒருவர் என்ற நாடக அமைப்பு இங்கே காணப்படுகிறது.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டே அவன் தர்ப்பைகளாலும் மரவுரிகளாலும் சூழப்பட்ட, பிரம்ம தேஜஸ் நிறைந்த ஆசிரமக் கூட்டத்தைக் கண்டான். வைதேகியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் நுழைந்த காகுத்ஸ்தன், அந்தச் செழிப்பான ஆசிரமக் கூட்டத்தில் மகரிஷிகளால் வழிபடப்பட்டு இனிதாகத் தங்கினான்; பிறகு அந்தத் தவசிகளின் ஆசிரமங்களுக்கு முறைமுறையாகச் சென்றான் — பேராயுதங்களை அறிந்த அவன் முன்பு யாருடைய அருகில் தங்கியிருந்தானோ, அவர்களிடமே மீண்டும் சென்றான். அவன் தங்கியிருந்த காலத்தைக் கவிஞர் கணக்கிடுகிறார் — ஓரிடத்தில் பத்து மாதங்கள், ஓரிடத்தில் ஓராண்டு, ஓரிடத்தில் நான்கு மாதங்கள், ஓரிடத்தில் ஐந்து அல்லது ஆறு, வேறிடத்தில் அதைவிட அதிக மாதங்கள், ஓரிடத்தில் ஒன்றரை மடங்குக்கும் மேல், ஓரிடத்தில் மூன்று மாதங்கள், ஓரிடத்தில் எட்டு மாதங்கள் — இவ்வாறு இனிதாக வாழ்ந்தான். முனிவர்களின் ஆசிரமங்களில் வாழ்ந்து, இணக்கத்துடன் மகிழ்ந்திருந்த அவனுக்கு இவ்வாறு பத்து ஆண்டுகள் கழிந்தன. இந்தக் கணக்கு ஓர் உண்மையையே சுட்டுகிறது — பதின்மூன்று ஆண்டு வனவாசத்தின் பெரும்பகுதி அமைதியாக, ஆசிரமங்களில் கற்றலிலும் தொண்டிலும் கழிந்தது. பிறகு தர்மம் அறிந்த ராகவன் சீதையுடன் எல்லா இடங்களிலும் சுற்றிவிட்டு மீண்டும் சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்துக்கே வந்தான். அந்த ஆசிரமத்தை அடைந்து முனிவர்களால் சிறப்பாக வழிபடப்பட்ட, பகைவரை அடக்கும் ராமன் அங்கேயும் சில காலம் வசித்தான். இங்கே கவிஞர் காலக் கணக்கைச் சிறப்பான முறையில் செய்கிறார் — ‘பத்தாண்டுகள் வாழ்ந்தான்’ என்று சுருக்கமாகச் சொல்லாமல், ஒவ்வோர் ஆசிரமத்திலும் தங்கிய காலத்தைத் தனித்தனியே கணக்கிடுகிறார். இதனால் இரண்டு விஷயங்கள் நிறுவப்படுகின்றன — ஒன்று, ராமனின் வனவாசம் இடையறாத துன்பம் நிறைந்ததாக இருக்கவில்லை; இரண்டு, தவசிகளுடன் அவனுக்குள்ள உறவு உறுதியானது. ‘முன்பு யாருடைய அருகில் தங்கியிருந்தானோ’ என்ற சொல்லால், இந்த ஆசிரமங்கள் முன்பே சொல்லப்பட்டவை என்பது தெளிவாகிறது; ஆகவே கதை வட்டமாகச் சுழன்று மீண்டும் அதே பகுதிக்குக் கொண்டுவருகிறது. ‘பேராயுதங்களை அறிந்தவன்’ என்ற அடைமொழியோ நினைவூட்டுகிறது — பேராயுதங்களை அறிந்தவனே இப்போது அமைதியான ஆசிரமங்களில் வாழ்கிறான்; ஆற்றல் அமைதியுடன் இணைந்து நிற்கிறது என்பது கவிஞரின் கருத்து. ‘முறைமுறையாக’ என்ற சொல் முக்கியமானது — ராமன் ஓரிடத்திலேயே தங்கவில்லை; வரிசையாக எல்லா ஆசிரமங்களுக்கும் சென்றான்; இதனால் அவனுடைய காக்கும் சபதம் செயல்வடிவம் பெற்றது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘முனிவர்களால் சிறப்பாக வழிபடப்பட்டு’ என்பது மீண்டும் வந்தபோது அவனுக்குக் கிடைத்த வரவேற்பு — பத்தாண்டுகளுக்குப் பிறகும் தவசிகளின் அன்பு குறையவில்லை. ‘இணக்கத்துடன் மகிழ்ந்திருந்த’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார் — எந்த இடையூறும் இல்லை, யாருடைய எதிர்ப்பும் இல்லை; பத்து ஆண்டுகள் நட்புறவிலேயே கழிந்தன.

ஒருநாள் ஆசிரமத்தில் இருந்த காகுத்ஸ்தன், பணிவுடன் அந்த மாமுனிவரான சுதீக்ஷ்ணரின் அருகில் அமர்ந்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘பகவானே, இந்தக் காட்டில் முனிவர்களில் சிறந்த அகஸ்தியர் வசிக்கிறார் என்று கதை சொல்லும் மக்களின் வாயிலிருந்து நான் எப்போதும் கேட்டிருக்கிறேன்; ஆனால் இந்தக் காட்டின் பரப்பால் அந்த இடத்தை நான் அறியவில்லை. அறிவுமிக்க அந்த மகரிஷியின் இனிய ஆசிரமம் எங்கே இருக்கிறது? பகவானின் அருளைப் பெறுவதற்காகத் தம்பியுடனும் சீதையுடனும் நான் அகஸ்தியரிடம் செல்ல வேண்டும்; அந்த முனிவரை வணங்க விரும்புகிறேன். அந்த முனிவர்களில் சிறந்தவருக்கு நானே தொண்டு செய்ய வேண்டும் என்ற பெரிய ஆசை என் இதயத்தில் சுழன்றுகொண்டிருக்கிறது.’ தர்மாத்மாவான ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு மகிழ்ந்த சுதீக்ஷ்ணர் தசரதனின் மகனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்: ‘ராகவா, சீதையுடன் அகஸ்தியரிடம் செல் என்று லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய உன்னிடம் இதையே நானும் சொல்ல விரும்பியிருந்தேன். நல்வாய்ப்பாக, இப்போது இந்த விஷயத்தில் நீயே என்னிடம் சொல்கிறாய். மாமுனிவர் அகஸ்தியர் எங்கே வசிக்கிறார் என்பதை இதோ உனக்குச் சொல்கிறேன். அப்பா, இந்த ஆசிரமத்திலிருந்து நான்கு யோஜனை தெற்கே செல்; அங்கே அகஸ்தியரின் தம்பியின் பெரிய, செழிப்பான ஆசிரமம் இருக்கிறது.’ இந்த முப்பத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று பாதிகளாக, ஆறு பாதங்களில் அமைந்தது. இங்கே ராமனின் பணிவு சிறப்பாகக் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் கட்டளையிடுவதில்லை, தானே வழியைத் தேடுவதுமில்லை; குருவின் அருகில் அமர்ந்து கேட்கிறான். ‘கதை சொல்வோரிடமிருந்து கேட்டேன்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் அறிவின் எல்லையையும் ஒப்புக்கொள்கிறான். சுதீக்ஷ்ணரின் விடையில் ‘இதையே நானும் உன்னிடம் சொல்ல விரும்பியிருந்தேன்’ என்ற சொல்லால் குருவுக்கும் சீடனுக்குமிடையே உள்ள ஒத்த உள்ளம் வெளிப்படுகிறது; ‘நல்வாய்ப்பாக’ என்பதால் அவருடைய மகிழ்ச்சி சுட்டப்படுகிறது. முனிவர் வழியைத் தெளிவில்லாமல் சொல்வதில்லை — நான்கு யோஜனை தெற்கே, பிறகு ஓர் இரவு, பிறகு மீண்டும் ஒரு யோஜனை என்று மிகத் துல்லியமான வழிகாட்டலையே தந்தார். ‘பகவானைக் காண’ என்று அன்று, ‘வணங்க’ என்பதே ராமனின் சொல் — காண்பது முதன்மையன்று, வணக்கமே முதன்மை என்பது அவன் உணர்வு. ‘நானே தொண்டு செய்ய வேண்டும்’ என்பது மிகப் பணிவான சொல் — இளவரசனாக இருந்தும் அவன் தானே சேவை செய்ய விரும்புகிறான். இதனால் பின்னர் அகஸ்தியர் அளிக்கவிருக்கும் உபசாரத்துக்கு அடித்தளம் அமைகிறது. ‘இந்தக் காட்டின் பரப்பால்’ என்ற காரணத்தைச் சொல்லி, ராமன் தன் அறியாமையைத் தண்டகாரண்யத்தின் விரிவின் மீதே வைக்கிறான், கவனக்குறைவின் மீது அன்று; இதுவும் அவனுடைய சொல்திறனே.

சுதீக்ஷ்ணர் அந்த ஆசிரமத்தை வருணிக்கிறார்: ‘பெரும்பாலும் மேட்டு நிலமான அந்தக் காட்டுப் பகுதி திப்பிலிக் காட்டால் அழகுபெற்றது; பூக்களும் கனிகளும் நிறைந்தது, இனியது, பலவகைப் பறவைகளால் ஒலிப்பது. அங்கே தெளிந்த நீருடைய பலவகைத் தாமரைக் குளங்கள் உள்ளன; அவை அன்னங்களாலும் காரண்டவங்களாலும் நிறைந்து, சக்கரவாகங்களால் அழகுபெற்றவை. ராமா, அங்கே ஓர் இரவு தங்கிவிட்டு விடியற்காலையில் செல்; காட்டுத் தொகுதியின் பக்கமாகத் தெற்குத் திசையைப் பற்றி ஒரு யோஜனை தூரம் சென்றால், பல மரங்களால் அழகுபெற்ற இனிய காட்டுப் பகுதியில் அகஸ்தியரின் ஆசிரமத்தை அடைவாய். அங்கே வைதேகியும் லக்ஷ்மணனும் உன்னுடன் மகிழ்வார்கள்; ஏனெனில் அந்தக் காட்டுப் பகுதி இனியது, பல மரங்கள் நிறைந்தது. மாமுனிவர் அகஸ்தியரைக் காண மனம் கொண்டாயானால், பேரறிவாளனே, இன்றே செல்வதற்கு மனம் வை.’ முனிவரின் சொல்லைக் கேட்ட ராமன் தம்பியுடன் அவரை வணங்கிவிட்டு, உடன் வந்தவர்களோடும் சீதையோடும் அகஸ்தியரை நோக்கிப் புறப்பட்டான். இவ்வாறு சுதீக்ஷ்ணரின் ஆசிரமத்தில் வாழ்ந்தது முடிகிறது; புதியதோர் அத்தியாயம் தொடங்குகிறது. வருணனையில் ‘திப்பிலிக் காட்டால் அழகுபெற்றது’ என்ற அடைமொழி சிறப்பானது — தென்னாட்டின் தாவரமே இங்கே சுட்டப்படுகிறது; அதனால் இடத்தின் உண்மைத்தன்மை கூடுகிறது. ‘தெளிந்த நீருடைய’ என்ற சொல்லால் நீரின் தூய்மையும், ‘அன்னங்களாலும் காரண்டவங்களாலும் நிறைந்த’ என்பதால் அதன் உயிர்த்துடிப்பும் சொல்லப்படுகின்றன. சுதீக்ஷ்ணர் வழியை மட்டும் சொல்லவில்லை, செல்லவிருக்கும் இடத்தின் அழகையும் வருணிக்கிறார்; அதனால் செல்வதில் ஆர்வம் பிறக்கிறது. ‘அங்கே வைதேகி மகிழ்வாள்’ என்ற சொல்லில் அவருடைய நற்பண்பு தெரிகிறது — அவர் சீதையின் இன்பத்தையும் நினைக்கிறார். ‘பலவகைப் பறவைகளால் ஒலிப்பது’ என்ற சொல்லில் பறவைகளின் கலகலப்பாலேயே காட்டின் உயிர் சுட்டப்படுகிறது. வருணனையின் இறுதியில் ‘அந்தக் காட்டுப் பகுதி இனியது, பல மரங்கள் நிறைந்தது’ என்று மீண்டும் சொல்வதும் நோக்கமுடையதே — அந்த இடத்தின் இனிமையை இருமுறை சொல்லி முனிவர் ராமனின் மனத்தில் உறுதியை உண்டாக்குகிறார். ‘ராமா, விடியற்காலையில் செல்’ என்ற கட்டளையில் ஓய்வுக்கான விதியும் இருக்கிறது — இரவில் பயணம் இல்லை, காலையில்தான் புறப்பாடு என்ற காட்டுவாசிகளின் நியமம் சுட்டப்படுகிறது.

வழியோரத்தில் உள்ள பல வண்ணக் காடுகளையும், மேகம் போன்ற மலைகளையும், ஏரிகளையும் நதிகளையும் பார்த்தபடி அவன் முன்னே செல்கிறான். சுதீக்ஷ்ணர் காட்டிய அந்த வழியில் இனிதாகச் சென்று, பெருமகிழ்ச்சியடைந்த ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘புண்ணியச் செயல்கள் புரிந்த மகாத்மாவான அகஸ்திய முனிவரின் தம்பியுடைய ஆசிரமம் இதுவேதான் எனத் தெரிகிறது. ஏனெனில் இந்தக் காட்டின் வழியில் சொல்லப்பட்ட ஆயிரக்கணக்கான மரங்கள் கனிகளின் பாரத்தாலும் பூக்களின் பாரத்தாலும் வளைந்திருக்கின்றன. இந்தக் காட்டிலிருந்து காற்றால் தூக்கி வரப்பட்ட, பழுத்த திப்பிலிகளின் இந்த மணம் திடீரெனக் காரமாக எழுகிறது. ஆங்காங்கே சேர்த்து வைக்கப்பட்ட விறகுக் குவியல்கள் தெரிகின்றன; வைடூரியம் போல ஒளிரும் அறுக்கப்பட்ட தர்ப்பைகளும் காணப்படுகின்றன. காட்டின் நடுவே, கருமேகச் சிகரம் போன்ற, ஆசிரமத்திலுள்ள அக்கினியின் புகை நுனி இதோ தெரிகிறது. தனிமையான நீர்த்துறைகளில் நீராடிய அந்தணர்கள் தாங்களே சேகரித்த மலர்களால் பூக் காணிக்கை செலுத்துகின்றனர். சௌம்யனே, சுதீக்ஷ்ணரின் சொல்லை நான் கேட்டபடி, இது நிச்சயமாக அகஸ்தியரின் தம்பியுடைய ஆசிரமமாகவே இருக்கும்.’ இவ்வாறு ராமன் அடையாளங்களைக் கொண்டே இடத்தை உறுதி செய்கிறான் — இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் தனித்த நடை. இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் ராமனை இயற்கையைப் படிப்பவன் போலக் காட்டுகிறார் — மரங்களின் பாரம், மணம் வரும் திசை, விறகுக் குவியல்கள், அறுக்கப்பட்ட தர்ப்பைகள், புகை நுனி ஆகியவற்றைக் கண்டு அவன் மனிதர் வாழும் இடத்தை ஊகிக்கிறான். இந்த ஊக வரிசை சாஸ்திர முறையிலானது — விளைவைக் கொண்டு காரணத்தையும், அடையாளத்தைக் கொண்டு அடையாளம் உடையதையும் அறிதல். ‘வழியில் சொல்லப்பட்ட ஆயிரக்கணக்கான’ என்ற சொல்லால், இந்த மரங்கள் சுதீக்ஷ்ணரால் முன்பே வருணிக்கப்பட்டவை என்று சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே ராமன் கேட்டதை நேரில் கண்டதோடு பொருத்துகிறான். ‘காரமாக எழுவது’ என்ற திப்பிலி மணத்தின் அடைமொழியும் நுட்பமானது — மணம் முதலில் இனிமையாக, முடிவில் காரமாக இருக்கிறது. ‘தனிமையான நீர்த்துறைகளில் நீராடிய அந்தணர்கள்’ என்ற காட்சியால் ஆசிரமத்தின் தர்ம வாழ்க்கை ஒரே சித்திரத்தில் காட்டப்படுகிறது. ‘பெருமகிழ்ச்சியடைந்த’ என்ற அடைமொழியால் ராமனின் உள்மகிழ்ச்சி சுட்டப்படுகிறது — நீண்ட வழியின் முடிவில் செல்லவிருந்த இடத்தின் அடையாளங்களைக் கண்டு அவன் மகிழ்ந்தான். ‘சௌம்யனே’ என்ற விளிப்பால் தம்பியிடம் அவனுக்குள்ள பரிவு வெளிப்படுகிறது. இந்த ஒன்பது சுலோகங்களில் போரைப் பற்றிய ஒரு சொல்லும் இல்லை; எங்கும் அமைதியான இயற்கைச் சித்திரமே உள்ளது. ‘வைடூரியம் போல ஒளிரும் அறுக்கப்பட்ட தர்ப்பைகள் காணப்படுகின்றன’ என்ற சித்திரத்தில் வேள்விப் பொருட்கள் சேகரிக்கப்படுவது சுட்டப்படுகிறது; அறுக்கப்பட்ட தர்ப்பைகளின் பச்சை ஒளி வைடூரிய மணியைப் போன்றது என்ற உவமையும் அழகானது.

பிறகு ராமன் அந்த ஆசிரமத்தின் பெருமையைச் சொல்கிறான்: ‘புண்ணியச் செயல் புரிந்த இவருடைய தமையன் உலகத்தின் நன்மையை விரும்பி, மரணத்தை வலிமையுடன் அடக்கி, இந்தத் திசையை அடைக்கலம் தருவதாக்கினார். முன்பு இங்கே கொடியவர்களான வாதாபியும் இல்வலனும் — அந்தணர்களைக் கொல்லும் பேரசுரர்களான சகோதரர்கள் இருவர் — ஒன்றாக வாழ்ந்தனர் என்கிறார்கள். இரக்கமற்ற இல்வலன் அந்தண உருவம் தாங்கி, சம்ஸ்கிருதம் பேசி, சிராத்தம் என்று சொல்லி அந்தணர்களை அழைப்பான். பிறகு ஆட்டின் உருவம் எடுத்த தம்பியைச் சமைத்து, சிராத்தத்துக்கு விதிக்கப்பட்ட முறைப்படி அந்த அந்தணர்களுக்கு உணவளிப்பான். அந்த அந்தணர்கள் உண்டு முடித்ததும், இல்வலன் உரத்த குரலில் — வாதாபியே, வெளியே வா — என்று சொல்வான். அப்போது தமையனின் சொல்லைக் கேட்ட வாதாபி ஆட்டைப் போலக் கத்திக்கொண்டு அந்தணர்களின் உடல்களைப் பிளந்து பிளந்து வெளியே வருவான். இவ்வாறு விரும்பிய உருவம் எடுக்கும், இறைச்சி உண்ணும் அவர்களால் நாள்தோறும் ஒன்றுசேர்ந்து ஆயிரக்கணக்கான அந்தணர்கள் அழிக்கப்பட்டனர். பிறகு தேவர்களால் வேண்டிக்கொள்ளப்பட்ட மகரிஷி அகஸ்தியர் சிராத்தத்தில் அந்தப் பேரசுரனை உண்டு செரித்தார். பிறகு ‘நிறைவுற்றது’ என்று சொல்லிக் கை கழுவ நீர் கொடுத்து இல்வலன் தம்பியிடம் — வெளியே வா — என்று சொன்னான். அப்போது அவ்வாறு பேசிய அந்தணக் கொலைகாரனிடம், அறிவுமிக்க முனிவர்களில் சிறந்த அகஸ்தியர் சிரித்தபடி சொன்னார் — என்னால் செரிக்கப்பட்ட ராக்ஷசனுக்கு வெளியே வர ஏது வலிமை? யமனுலகம் சென்றுவிட்ட ஆட்டு உருவமுடைய உன் தம்பிக்கு வேறென்ன கதி? பிறகு தம்பியின் மரணத்தைத் தெரிவிக்கும் அவருடைய சொல்லைக் கேட்ட அந்த இரவில் திரிபவன் சினத்துடன் முனிவரைத் தாக்கத் தொடங்கினான். அவன் அந்த அந்தணர் தலைவரை நோக்கிப் பாய்ந்தான்; ஆனால் ஒளிமிக்க அந்த முனிவரின் நெருப்பைப் போன்ற கண்ணால் எரிக்கப்பட்டு மரணமடைந்தான். அந்தணர்களிடம் கொண்ட இரக்கத்தால் இந்த அரிய செயலைச் செய்த அவருடைய தம்பியின் ஆசிரமமே தடாகங்களாலும் காடுகளாலும் அழகுபெற்ற இது.’ இந்தக் கதை இரண்டு தளங்களில் பணியாற்றுகிறது. ஒரு தளத்தில் அது அகஸ்தியரின் பெருமையை நிலைநாட்டுகிறது — வயிற்றுத் தீயாலேயே அசுரனைச் செரிக்க வல்லவர் தவத்தால் வெல்லப்பட முடியாதவர். மற்றொரு தளத்தில் அது ராமனின் வருங்காலச் செயலின் முன்வடிவம் — அகஸ்தியர் தெற்குத் திசையை ராக்ஷசர்களிடமிருந்து விடுவித்தது போல, ராமன் ஜனஸ்தானத்தை விடுவிக்க வேண்டும். இல்வலனின் வஞ்சகமும் சிறப்பாக வருணிக்கப்படுகிறது — அவன் அந்தண உருவம் தாங்குகிறான், சம்ஸ்கிருதம் பேசுகிறான், சிராத்தம் என்று சொல்கிறான்; ஆகவே தர்மத்தின் வேடத்திலேயே அதர்மம் நடக்கிறது என்பது அச்சமூட்டும் உண்மை. ‘சிராத்தத்துக்கு விதிக்கப்பட்ட முறைப்படி’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார் — சடங்கு முறைப்படியே செய்யப்பட்டது; நோக்கம் மட்டுமே தீயது. அகஸ்தியரின் எதிர்வினையும் முறையானதே — அவர் அழைப்பை ஏற்கிறார், உணவை உண்கிறார், பிறகு ‘நிறைவுற்றது’ என்று சொன்ன பின் சிரித்துக்கொண்டே உண்மையைச் சொல்கிறார். ‘சிரித்தபடி’ என்ற ஒரே சொல்லால் கவிஞர் அவருடைய அச்சமின்மையைக் காட்டுகிறார்; சினம் எங்கும் இல்லை. இல்வலனோ சினத்தால் தாக்குகிறான்; ஆகவே அவன் அழிவு அவனாலேயே நேர்ந்தது. ‘நெருப்பைப் போன்ற கண்ணால் எரிக்கப்பட்டான்’ என்ற சொல்லில் தவத்தின் ஒளியே ஆயுதம் என்று சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் ‘அந்தணர்களிடம் கொண்ட இரக்கத்தால்’ என்ற காரணம் சொல்லப்படுகிறது — செயல் தன்னலத்துக்காக அன்று, அந்தணர்களைக் காப்பதற்காகச் செய்யப்பட்டது; அதனாலேயே அரியதாயினும் அது புகழத்தக்கதாயிற்று. வாதாபியின் உருவமாற்றமும் நுட்பமானது — அவன் ஆட்டின் உருவம் எடுக்கிறான்; ஏனெனில் சிராத்தத்தில் இறைச்சிக்கான விதி சாஸ்திரங்களில் புகழ்பெற்றது; ஆகவே வஞ்சகம் சாஸ்திரத்தின் நிழலிலேயே புகுந்தது. ‘உடல்களைப் பிளந்து பிளந்து’ என்ற இரட்டிப்பால் வன்முறை மீண்டும் மீண்டும் நிகழ்ந்தது சுட்டப்படுகிறது; ‘ஆயிரக்கணக்கான அந்தணர்கள்’ என்ற எண்ணிக்கையால் அதன் பரப்பு. அகஸ்தியரின் மறுமொழியில் ‘செரிக்கப்பட்ட ராக்ஷசன்’ என்ற சொல்லே எல்லாவற்றையும் சொல்லிவிடுகிறது — அவன் போரால் வெல்லப்படவில்லை, வயிற்றிலேயே செரிக்கப்பட்டான். இவ்வாறு தவசியின் ஆயுதம் தவமே, வாள் அன்று. மேலும் ‘மரணத்தை வலிமையுடன் அடக்கி’ என்ற சொல்லால், அந்த இரு அசுரர்களுமே மரணத்தின் வடிவங்கள் என்று கவிஞர் உட்பொருளாகச் சொல்கிறார்; அவர்களை அடக்கியதே திசையை அடைக்கலம் தருவதாக்கியது.

இவ்வாறு ராமன் சௌமித்ரியுடன் பேசிக்கொண்டிருக்கையில் சூரியன் மறைந்தான்; மாலைச் சந்தியா வேளை வந்தது. தம்பியுடன் முறைப்படி மாலைச் சந்தியை வழிபட்ட பின் அவன் ஆசிரமத்தில் நுழைந்து அந்த ரிஷியை வணங்கினான். அந்த முனிவரால் நன்கு வரவேற்கப்பட்ட ராகவன் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டு அந்த ஓர் இரவை அங்கே கழித்தான். அந்த இரவு கழிந்து, சூரிய மண்டலம் உதித்தபோது, ராகவன் அகஸ்தியரின் அந்தத் தம்பியிடம் விடைபெற்றான்: ‘பகவானே, உங்களை வணங்குகிறேன்; இரவை இனிதாகக் கழித்தேன். உங்களிடம் விடைபெறுகிறேன், செல்கிறேன்; குருவான உங்கள் தமையனைக் காண விரும்புகிறேன்.’ ‘செல்க’ என்று அவரால் சொல்லப்பட்ட ரகுநந்தனன் குறிப்பிட்ட வழியில் அந்தக் காட்டைப் பார்த்தபடி சென்றான். இங்கே விருந்தோம்பலின் முழு முறையும் சுருக்கமாகக் காட்டப்படுகிறது — வணக்கம், வரவேற்பு, உணவு, இரவுத் தங்கல், காலையில் விடைபெறுதல், அனுமதி. இங்கே கவிஞர் பகலின் முடிவையும் இரவின் அமைதியையும் சில சொற்களிலேயே காட்டுகிறார். ‘முறைப்படி’ என்ற சொல்லால் தெளிவாகிறது — வனவாசத்திலும் நித்திய கர்மம் தவறவில்லை. ‘கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டு’ என்பதால் தவசிகளின் உணவு முறை சுட்டப்படுகிறது. காலையில் ராமன் விடைபெறும் சொல் மரியாதை நிறைந்தது — முதலில் வணக்கம், பிறகு இனிதாகத் தங்கியதைத் தெரிவித்தல், பிறகு அனுமதி வேண்டுதல். முனிவரின் விடையும் ‘செல்க’ என்ற ஒரே சொல்தான்; இது தவசிகளின் சொல்லடக்கத்தைச் சுட்டுகிறது. இவ்வாறு ஆறு சுலோகங்களிலேயே ஒரு முழுமையான விருந்தோம்பல் முறை அமைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘அந்த ரிஷியை வணங்கினான்’ என்ற சொல்லால் தெளிவாகிறது — நுழையும்போதே வணக்கம், பிறகு விருந்தோம்பல்; இதே வரிசை பின்னர் அகஸ்தியரின் ஆசிரமத்திலும் மீண்டும் காணப்படுகிறது. இவ்வாறு அமைதியான வரிசையிலேயே கதை முன்னே நகர்கிறது.

வழியில் ராமன் நீவாரம், பலா, சால மரம், வஞ்சுளம், திநிசம், சிரிபில்வம், இலுப்பை, வில்வம், தும்பிலி ஆகிய மரங்களைக் கண்டான் — நுனிகளில் பூத்த கொடிகளால் அழகுபெற்ற நூற்றுக்கணக்கான காட்டு மரங்களை. அந்த மரங்கள் யானைகளின் துதிக்கைகளால் முறிக்கப்பட்டு, குரங்குகளால் அழகுபெற்று, மதம் கொண்ட பறவைக் கூட்டங்களால் நூற்றுக்கணக்கில் எதிரொலிக்கப்பட்டிருந்தன. பிறகு தாமரைக் கண்ணனான ராமன் பின்தொடர்ந்து அருகில் வந்த வீரனான லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘மரங்கள் பளபளக்கும் இலைகளுடன் இருப்பதாலும், விலங்குகளும் பறவைகளும் அமைதியாக இருப்பதாலும், தூய உள்ளம் உடைய அந்த மகரிஷியின் ஆசிரமம் வெகு தொலைவில் இல்லை. தன் செயலாலேயே உலகில் ‘அகஸ்தியர்’ என்று புகழ்பெற்றவருடைய, களைத்தவர்களின் களைப்பைப் போக்கும் ஆசிரமம் தெரிகிறது. அது மிகுந்த புகையால் நிறைந்த காடுடையது, மரவுரி மாலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டது, அமைதியான மான் கூட்டங்கள் உடையது, பலவகைப் பறவைகளால் ஒலிப்பது. புண்ணியச் செயல் புரிந்த எவர் உலகத்தின் நன்மையை விரும்பி மரணத்தை வலிமையுடன் அடக்கித் தெற்குத் திசையை அடைக்கலம் தருவதாக்கினாரோ, அவருடைய ஆசிரமமே இது; அவருடைய ஆற்றலால், ராக்ஷசர்கள் அச்சத்தால் இந்தத் தெற்குத் திசையைப் பார்க்க மட்டுமே செய்கின்றனர், அனுபவிக்க முடிவதில்லை. புண்ணியச் செயல் புரிந்த அவர் இந்தத் திசையில் அடியெடுத்து வைத்தது முதல், இரவில் திரிவோர் பகையற்றவர்களாக, அமைதியடைந்தவர்களாக ஆயினர்.’ மரங்களின் பெயர்களை எண்ணுவதில் கவிஞர் தென்னாட்டின் தாவரங்களையே கொண்டுவருகிறார் — நீவாரம், பலா, சால மரம், வஞ்சுளம், திநிசம், சிரிபில்வம், இலுப்பை, வில்வம், தும்பிலி; இவற்றின் பெயர்கள் இந்தி உரையிலும் விளக்கப்பட்டுள்ளன. ‘யானைகளின் துதிக்கைகளால் முறிக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் காட்டின் காட்டுத்தன்மையும், ‘குரங்குகளால் அழகுபெற்ற’ என்பதால் அதன் உயிர்த்துடிப்பும் காட்டப்படுகின்றன. பிறகு ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொல்வதிலும் ஊகமே சான்று — மரங்களின் பளபளக்கும் இலைகளும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அமைதியாக இருப்பதும் ஆசிரமம் அருகில் இருப்பதன் அடையாளங்கள். ‘அமைதியான விலங்குகளும் பறவைகளும்’ என்ற அடைமொழி மிக அழகானது — தவசிகள் வாழும் இடத்தில் விலங்குகளும் பகையைத் துறக்கின்றன. தெற்குத் திசையின் வருணனையில் ‘பார்க்க மட்டுமே, அனுபவிக்க முடிவதில்லை’ என்ற முரண் இனிமையானது — ராக்ஷசர்கள் அந்தத் திசையைப் பார்க்கிறார்களே தவிர, அனுபவிக்க முடிவதில்லை. இவ்வாறு இடத்தின் பெருமை வரலாற்றோடு இணைகிறது. ‘மதம் கொண்ட பறவைக் கூட்டங்களால் நூற்றுக்கணக்கில் எதிரொலிக்கப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் காட்டின் ஒலிச்சித்திரமும் தரப்படுகிறது; முதலில் உருவம், இப்போது ஒலி — இவ்வாறு இரண்டு புலன்களால் காடு வருணிக்கப்படுகிறது. ‘தன் செயலாலேயே உலகில் அகஸ்தியர் என்று புகழ்பெற்றவர்’ என்ற பாதியால் கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார் — அவருடைய புகழ் பிறப்பால் அன்று, வரத்தாலும் அன்று, தம் செயலாலேயே உண்டானது. இதுவே ராமனுக்கும் இலட்சியம். ‘மிகுந்த புகையால் நிறைந்த காடு’ என்பது வேள்விகள் இடையறாது நடப்பதைச் சுட்டுகிறது. ‘அவர் இந்தத் திசையில் அடியெடுத்து வைத்தது முதல்’ என்ற பாதியால் காலம் பிரிக்கப்படுகிறது — அகஸ்தியருக்கு முன், அகஸ்தியருக்குப் பின்; இதனால் ஒரு தவசியின் வருகையே ஒரு யுகமாற்றம் என்று உட்பொருள் சொல்லப்படுகிறது.

ராமன் பெருமையை மேலும் விரித்துரைக்கிறான்: ‘பகவானின் பெயராலேயே இந்தத் தெற்குத் திசை மூவுலகிலும் ‘பிரதக்ஷிணா’ என்று புகழ்பெற்றது; கொடுஞ்செயல் புரிவோரால் அணுக அரியது. சூரியனின் வழியைத் தடுக்க முனைந்த மலைகளில் சிறந்த விந்திய மலை, அவருடைய கட்டளையைக் கடைப்பிடித்து இன்றும் வளர்வதில்லை. உலகில் புகழ்பெற்ற செயல்களை உடைய, நீண்ட ஆயுள் கொண்ட அந்த அகஸ்தியரின் இந்தச் செழிப்பான ஆசிரமம் அடங்கிய மான்களால் சேவிக்கப்படுகிறது. உலகத்தால் வழிபடப்படும் இந்தச் சான்றோர் நல்லோரின் நன்மையில் எப்போதும் ஈடுபட்டவர்; தம்மை நாடி வந்த நம்மை இவர் நன்மையோடு இணைப்பார். இங்கே நான் அந்த மாமுனிவர் அகஸ்தியரை வழிபடுவேன்; சௌம்யனே, தலைவனே, வனவாசத்தின் மீதிக் காலத்தையும் இங்கேயே கழிப்பேன். இங்கே தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் உணவில் கட்டுப்பாட்டுடன் இடையறாது அகஸ்தியரை வழிபடுகின்றனர். இங்கே பொய் பேசுபவனோ, கொடியவனோ, வஞ்சகனோ, இரக்கமற்றவனோ, பாவ ஒழுக்கம் உடையவனோ உயிர் வாழ முடியாது — அத்தகையவர் இந்த முனிவர். இங்கே தேவர்களும் யக்ஷர்களும் நாகர்களும் பறவைகளுடன் உணவில் கட்டுப்பாட்டுடன் தர்மத்தை வழிபட விரும்பி வசிக்கின்றனர். இங்கே மகாத்மாக்களான சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் உடல்களைத் துறந்து, புதிய உடல்களுடன் சூரியனைப் போன்ற விமானங்களில் சுவர்க்கம் சென்றனர். இங்கே நல்ல உயிர்களால் வழிபடப்படும் தேவர்கள் யக்ஷ நிலையையும், இறவா நிலையையும், பலவகை அரசுகளையும் அருள்கின்றனர்.’ இறுதியில் அவன் லக்ஷ்மணனுக்கு ஆணையிடுகிறான்: ‘சௌமித்ரியே, ஆசிரமத்தை அடைந்துவிட்டோம்; முன்னே நுழைந்து, சீதையுடன் நான் வந்திருப்பதை ரிஷிக்குத் தெரிவி.’ இங்கே அகஸ்தியர் என்ற பெயரின் சொற்பொருள் விளக்கமும் பொதிந்துள்ளது — ‘அகம்’ எனப்படும் மலையை அசையாமல் நிறுத்துபவர் அகஸ்தியர்; விந்திய மலையின் வளர்ச்சி தடுக்கப்பட்டது என்ற கதையால் அது சுட்டப்படுகிறது. அச்சுப் பதிப்பில் இந்தச் சொற்பொருள் விளக்கம் அடிக்குறிப்பில் தெளிவாகவே தரப்பட்டுள்ளது. ‘பகவானின் பெயராலேயே தெற்குத் திசை பிரதக்ஷிணா’ என்ற சுலோகத்தில் சிலேடை உள்ளது — ‘பிரதக்ஷிணா’ என்ற சொல் தெற்குத் திசையையும் வலம் வரும் வழிபாட்டு முறையையும் சுட்டுகிறது. ஆசிரமத்தின் வருணனையில் ராமன் படிப்படியாக மேலே செல்கிறான் — முதலில் மான்கள், பிறகு தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், சித்தர்கள், பிறகு யக்ஷர்கள், நாகர்கள், பறவைகள், இறுதியில் சித்தர்கள் விமானங்களில் சுவர்க்கம் செல்லுதல்; இவ்வாறு இடத்தின் பெருமை மூவுலகிலும் பரவியதாகக் காட்டப்படுகிறது. ‘இங்கே பொய் பேசுபவன் உயிர் வாழ முடியாது’ என்ற சுலோகத்தால் ஆசிரமத்தின் அற நியதி சொல்லப்படுகிறது — பொய்யனும் வஞ்சகனும் இரக்கமற்றவனும் அங்கே இருக்கவே முடியாது. இறுதியில் ராமன் தானே நுழையாமல் லக்ஷ்மணனை அனுப்புகிறான் — முதலில் தெரிவித்தல், பிறகு நுழைதல் என்பது விருந்தினனின் மரியாதை. ‘தம்மை நாடி வந்த நம்மை இவர் நன்மையோடு இணைப்பார்’ என்ற சொல்லில் ராமனின் நம்பிக்கை தெரிகிறது — அவன் வரம் கேட்கவில்லை, நன்மை கிடைக்கும் என்ற வாய்ப்பையே சொல்கிறான். ‘வனவாசத்தின் மீதிக் காலத்தையும் இங்கேயே கழிப்பேன்’ என்ற எண்ணமோ பின்னர் மாறும்; ஏனெனில் அகஸ்தியரே அவனைப் பஞ்சவடிக்கு அனுப்புவார்; ஆகவே இந்த எண்ணம் கதையில் வரவிருக்கும் திருப்பத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘ஆசிரமத்தை அடைந்துவிட்டோம்’ என்ற பன்மையால் அவன் தன்னையும் சீதையையும் லக்ஷ்மணனையும் ஒன்றாகக் கணக்கிடுகிறான் — மூவரும் சம விருந்தினர் என்பது அவன் உணர்வு.

ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಟ ಮೂವರೂ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ರಾಮನು ನಡೆದನು, ನಡುವೆ ಸುಂದರಿಯಾದ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು — ಇದೇ ಕ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಪಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸೀತೆ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ, ರಮ್ಯವಾದ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುತ್ತ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಸಾಗಿದರು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದ ಮರಳದಿಣ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾರಸಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕಗಳು, ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಾವರೆಯ ಸರೋವರಗಳು, ಹಿಂಡುಗಟ್ಟಿದ ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳು, ಮದೋನ್ಮತ್ತವಾದ ಕೊಂಬಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕಾಡುಕೋಣಗಳು, ಹಂದಿಗಳು, ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಆನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ದೂರದ ದಾರಿಯನ್ನು ಸವೆಸಿ, ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ ರಮ್ಯವಾದ ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅದು ತಾವರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ಸಾರಸ, ಹಂಸ, ಕಾದಂಬ ಮುಂತಾದ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿತ್ತು. ತಿಳಿನೀರಿನ ಆ ರಮ್ಯ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಬಾಗಿಲು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು — ಮುಂದೆ ಹೋಗುವವನು ದಾರಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿರುವವನು ಬೆನ್ನಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಡುವೆ ಇರುವ ಸೀತೆ ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ವನವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲು ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ದೃಶ್ಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಲಂಬಮಾನೇ ದಿವಾಕರೇ’ (ಸೂರ್ಯನು ಇಳಿಮುಖನಾಗುತ್ತಿರಲು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿನದ ಅಂತ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೆರೆಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಶಾಂತವಾದ ಸಂದರ್ಭ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನ ತು ಕಶ್ಚನ ದೃಶ್ಯತೇ’ (ಆದರೆ ಯಾರೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಕಥನರೀತಿ — ಮೊದಲು ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅನಂತರ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದು. ಕೆರೆಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ‘ಯೋಜನಾಯತಮ್’ (ಒಂದು ಯೋಜನ ಉದ್ದದ್ದು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಆಡುತ್ತವೆ, ಹಂಸ-ಕಾದಂಬಗಳೂ ಸಾರಸಗಳೂ ಕೂಗುತ್ತವೆ — ಇದೇ ಕಾಡಿನ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ತಾವರೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ ಆ ಸರೋವರ ದೂರದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮಹಾರಥಿಯಾದ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಧರ್ಮಭೃತ್ ಎಂಬ ಮುನಿಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಉಪಕ್ರಮಿಸಿದರು — ‘ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈ ಅತ್ಯದ್ಭುತವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾ ಕುತೂಹಲವುಂಟಾಗಿದೆ; ಇದೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಿ.’ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಮುನಿ ಆಗ ಸರೋವರದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೂಡಲೇ ವಿವರಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ‘ಇದು ಪಂಚಾಪ್ಸರಸ್ಸು ಎಂಬ, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತುಂಬಿರುವ ಕೆರೆ, ಓ ರಾಮ; ಮಾಂಡಕರ್ಣಿ ಎಂಬ ಮುನಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತೀವ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆಗ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು — ಈ ಮುನಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರದೋ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು; ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಮನಸ್ಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪೋವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲು ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಐವರು ಪ್ರಧಾನ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕಗಳನ್ನು ಕಂಡವರಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಆ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮನ್ಮಥನ ವಶಕ್ಕೆ ತಂದರು. ಆ ಐವರು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮುನಿಯ ಪತ್ನಿಯರಾದರು; ಅವರಿಗಾಗಿ ಕೆರೆಯೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ ಮನೆಯೊಂದು ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ಅವರು ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದ ಮುನಿಯನ್ನು ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಈ ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯೂ, ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಮನೋಹರವಾದ ಗೀತಶಬ್ದವೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ.’ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ!’ ಎಂದು ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕಾದ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ದೇವತೆಗಳ ಭಯವೇ ಅಪ್ಸರೆಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು ಕಾರಣ, ಮುನಿಯ ಯಾವುದೇ ಅಪರಾಧವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಘ್ನದ ದೋಷ ದೇವತೆಗಳದೇ. ಎರಡನೆಯದು — ‘ದೃಷ್ಟಪರಾವರಃ’ (ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಲೌಕಿಕಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಆ ಮುನಿ ಇಹವನ್ನೂ ಪರವನ್ನೂ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಕಾಮವಶರಾದರು; ಇದರಿಂದ ಕಾಮದ ಬಲ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಕೆರೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪಂಚಾಪ್ಸರಸ್ಸು’ ಎಂಬುದು ಆ ಐವರದೇ ಸ್ಮಾರಕ; ಸ್ಥಳನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಥೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ಮುನಿ ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗವಾಯಿತು. ಧರ್ಮಭೃತ್ ಎಂಬ ಮುನಿಯ ಹೆಸರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನೇ ಇತರರ ಸ್ಖಲನವನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಮರ್ಥ. ರಾಮನೂ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಯಾವ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುಗನೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ತಪೋಯೋಗಾತ್ ಯೌವನಮ್ ಆಸ್ಥಿತಮ್’ (ತಪೋಯೋಗದಿಂದ ಯೌವನವನ್ನು ಪಡೆದವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿನ ವಿರೋಧ ರಮಣೀಯ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಯೌವನವೇ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘಾತಕವಾಯಿತು. ‘ಅಂತರ್ಹಿತಂ ಗೃಹಮ್’ (ಅಡಗಿದ ಮನೆ) ಎಂಬ ನೀರಿನೊಳಗಿನ ಭವನದ ಕಲ್ಪನೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅದನ್ನು ಗೀತ-ವಾದ್ಯಧ್ವನಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಆಖ್ಯಾನದಿಂದ ಕವಿ ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಶ್ಚರ್ಯದ ನಿವಾರಣೆ, ಸ್ಥಳನಾಮದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ತಪೋಭಂಗದ ಉದಾಹರಣೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಬೇಕಾದ್ದು — ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದರು, ಉತ್ತರವನ್ನಾದರೋ ಮುನಿ ಒಬ್ಬರೇ ಕೊಟ್ಟರು; ಹೀಗೆ ಕಥೆಯ ಕೇಳುಗರು ಮೂವರು, ಹೇಳುವವರು ಒಬ್ಬರು ಎಂಬ ನಾಟ್ಯರಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ಕಂಡನು — ದರ್ಭೆ ಮತ್ತು ನಾರುಮಡಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮಂಡಲ. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿ, ಅನಂತರ ಆ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸರದಿಯಂತೆ ಹೋದನು — ಮಹಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಳಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನೋ ಅವರ ಬಳಿಗೇ ಮತ್ತೆ ಹೋದನು. ಕವಿ ಅವನ ವಾಸಕಾಲವನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲೋ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ವರ್ಷ, ಎಲ್ಲೋ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು, ಬೇರೆಡೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಒಂದೂವರೆ ತಿಂಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು, ಎಲ್ಲೋ ಮೂರು ತಿಂಗಳು, ಎಲ್ಲೋ ಎಂಟು ತಿಂಗಳು — ಹೀಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಳ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ, ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ಈ ಎಣಿಕೆ ಒಂದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಬಹುಭಾಗ ಶಾಂತವಾಗಿತ್ತು, ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೇ ಬಂದನು. ಆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂಜಿತನಾದ ಅರಿಂದಮ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದನು’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿನ ವಾಸಕಾಲವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಂದು, ರಾಮನ ವನವಾಸ ನಿರಂತರ ಕ್ಲೇಶಮಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಎರಡು, ತಪಸ್ವಿಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ದೃಢವಾಯಿತು. ‘ಯೇಷಾಮುಷಿತವಾನ್ಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಯಾರ ಬಳಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದನೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಥೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಸ್ತ್ರವಿತ್’ (ಮಹಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಾದರೋ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಈಗ ಶಾಂತ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಶಕ್ತಿ ಶಾಂತಿಯೊಡನೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ‘ಪರ್ಯಾಯೇಣ’ (ಸರದಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೂ ಹೋದನು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ರಕ್ಷಣಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿಭಿಃ ಪರಿಪೂಜಿತಃ’ (ಮುನಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂಜಿತನಾಗಿ) ಎಂಬುದು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆತ ಸ್ವಾಗತ — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ತಾಪಸರ ಸ್ನೇಹ ಕುಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಅನುಕೂಲ್ಯೇನ ರಮಮಾಣಸ್ಯ’ (ಅನುಕೂಲತೆಯಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಯಾರ ವಿರೋಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದಲೇ ಕಳೆದವು.

ಒಮ್ಮೆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವಿನಯದಿಂದ ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ಈ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಜನರ ಬಾಯಿಂದ ನಾನು ನಿತ್ಯವೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಈ ಕಾಡಿನ ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆ ಧೀಮಂತ ಮಹರ್ಷಿಯ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಪೂಜ್ಯರ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ, ಆ ಮುನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಈ ಮಹಾ ಮನೋರಥ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿದೆ.’ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೀತರಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ದಶರಥಪುತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ನಾನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆ — ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು, ಓ ರಾಘವ. ಸುದೈವದಿಂದ ಈಗ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಗೋ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅಪ್ಪಾ, ಈ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ದೊಡ್ಡ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮವಿದೆ.’ ಈ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಕುಳಿತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಥಾಃ ಕಥಯತಾಂ ಶ್ರುತಮ್’ (ಕಥೆ ಹೇಳುವವರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನದ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮಪ್ಯೇತದೇವ ತ್ವಾಂ ವಕ್ತುಕಾಮಃ’ (ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯರ ಏಕಚಿತ್ತತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಹರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ದಾರಿಯನ್ನು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಅನಂತರ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ, ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಯೋಜನ ಎಂದು ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾದ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟರು. ‘ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಅಭಿವಾದಯಿತುಮ್’ (ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಲು) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಶಬ್ದ — ದರ್ಶನ ಪ್ರಧಾನವಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕಾರವೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ. ‘ಶುಶ್ರೂಷೇಯಮಪಿ ಸ್ವಯಮ್’ (ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ವಿನಮ್ರವಾದ ಮಾತು — ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನೇ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮಾಡಲಿರುವ ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಮಹತ್ತಯಾ’ (ಈ ಕಾಡಿನ ವಿಶಾಲತೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಮಾದದ ಮೇಲಲ್ಲ; ಇದೂ ಅವನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ.

ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಆ ವನಪ್ರದೇಶವು ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ತೋಪಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಹೇರಳವಾದ ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರಮ್ಯವಾಗಿದೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಿಳಿನೀರಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ತಾವರೆಕೊಳಗಳಿವೆ, ಅವು ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ಚಕ್ರವಾಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಳಿದು ಮುಂಜಾನೆ ಹೊರಡು, ಓ ರಾಮ; ವನಖಂಡದ ಪಕ್ಕದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಹಿಡಿದು ಒಂದು ಯೋಜನ ದೂರ ಸಾಗಿದರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪುವೆ — ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ರಮಣೀಯ ವನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಆನಂದಿಸುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವನಪ್ರದೇಶ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು. ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ಓ ಮಹಾಮತಿ, ಇಂದೇ ಹೊರಡುವ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು.’ ಮುನಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಅನುಚರರೊಡನೆ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ರಮವಾಸ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪಿಪ್ಪಲೀವನಶೋಭಿತೇ’ (ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ತೋಪಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶಿಷ್ಟ — ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ಥಳದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಸನ್ನಸಲಿಲಾಶಯಾಃ’ (ತಿಳಿನೀರಿನ ಜಲಾಶಯಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನೀರಿನ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯೂ, ‘ಹಂಸಕಾರಂಡವಾಕೀರ್ಣಾಃ’ (ಹಂಸ-ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಕೇವಲ ದಾರಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಲುಪಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ರಂಸ್ಯತೇ ತತ್ರ ವೈದೇಹೀ’ (ಅಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿ ಆನಂದಿಸುವಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸೌಜನ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸೀತೆಯ ಸುಖವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾನಾವಿಹಗನಾದಿತೇ’ (ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದಲೇ ಕಾಡಿನ ಜೀವಂತಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ ಹಿ ರಮ್ಯೋ ವನೋದ್ದೇಶೋ ಬಹುಪಾದಪಸಂಯುತಃ’ (ಆ ವನಪ್ರದೇಶ ರಮ್ಯವಾದದ್ದು, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಪ್ರಯೋಜನ — ಆ ಸ್ಥಳದ ರಮಣೀಯತೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ ಮುನಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಭಾತೇ ರಾಮ ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಮುಂಜಾನೆ ಹೊರಡು, ರಾಮ) ಎಂಬ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವಿಧಿಯೂ ಇದೆ — ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಯಾಣವಿಲ್ಲ, ಮುಂಜಾನೆಯೇ ಹೊರಡುವುದು ಎಂಬ ವನವಾಸಿಗಳ ನಿಯಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ, ಮೋಡಗಳಂತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ, ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಾಗಿ, ಪರಮಸಂತುಷ್ಟನಾದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇದು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು ಮರಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳ ಭಾರದಿಂದಲೂ ಹೂವುಗಳ ಭಾರದಿಂದಲೂ ಬಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾಡಿನಿಂದ ಬಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ತೂರಿಬಂದ, ಮಾಗಿದ ಹಿಪ್ಪಲಿಯ ಈ ಗಂಧವು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಖಾರವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಸೌದೆಯ ರಾಶಿಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಕಪ್ಪುಮೋಡದ ಶಿಖರದಂತಿರುವ, ಆಶ್ರಮದ ಅಗ್ನಿಯ ಹೊಗೆಯ ತುದಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಏಕಾಂತವಾದ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ದ್ವಿಜರು ತಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಪೋಪಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ ಅದರಂತೆ, ಸೌಮ್ಯ, ಇದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಮ್ಮನ ಆಶ್ರಮವೇ ಆಗಿರಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದಲೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಓದುವವನಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮರಗಳ ಭಾರ, ಗಂಧದ ದಿಕ್ಕು, ಸೌದೆಯ ರಾಶಿಗಳು, ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳು, ಹೊಗೆಯ ತುದಿ — ಇವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮಾನವನಿವಾಸವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅನುಮಾನಪರಂಪರೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ — ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು, ಲಿಂಗದಿಂದ (ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ) ಲಿಂಗಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದು. ‘ಜ್ಞಾತಾಃ ಪಥಿ ಸಹಸ್ರಶಃ’ (ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾವಿರಾರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಮರಗಳನ್ನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ಮೊದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡದ್ದರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಟುಕೋದಯಃ’ (ಖಾರವಾಗಿ ಹರಡುವ) ಎಂಬ ಹಿಪ್ಪಲಿಗಂಧದ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಗಂಧ ಮೊದಲು ಮಧುರ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ. ‘ವಿವಿಕ್ತೇಷು ತೀರ್ಥೇಷು ಕೃತಸ್ನಾನಾಃ ದ್ವಿಜಾತಯಃ’ (ಏಕಾಂತ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿದ ದ್ವಿಜರು) ಎಂಬ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಆಶ್ರಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಮಸಂಹೃಷ್ಟಃ’ (ಪರಮಸಂತುಷ್ಟ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಹರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ದೀರ್ಘ ಪಯಣದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ‘ಓ ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ತಮ್ಮನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶಾಂತವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಚಿತ್ರವೇ ಇದೆ. ‘ಲೂನಾಶ್ಚ ಪರಿದೃಶ್ಯಂತೇ ದರ್ಭಾ ವೈದೂರ್ಯವರ್ಚಸಃ’ (ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಾದರೋ ಯಜ್ಞಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಗ್ರಹ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕೊಯ್ದ ದರ್ಭೆಗಳ ಹಸಿರುಕಾಂತಿ ವೈಡೂರ್ಯಮಣಿಯಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಸುಂದರ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆ ಆಶ್ರಮದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಅಣ್ಣನು ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾಗಿ ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನೋ — ಇಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಕ್ರೂರರಾದ ವಾತಾಪಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ವಲ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಘಾತಕರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಸುರ ಸಹೋದರರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದರಂತೆ. ನಿರ್ದಯನಾದ ಇಲ್ವಲನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಟಗರಿನ ರೂಪ ತಾಳಿದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಡುಗೆಮಾಡಿ, ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಆ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಉಣಬಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಊಟಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಇಲ್ವಲನು ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು — ವಾತಾಪಿ, ಹೊರಗೆ ಬಾ ಎಂದು. ಅನಂತರ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾತಾಪಿ ಟಗರಿನಂತೆ ಅರಚುತ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಸೀಳಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳೂ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳೂ ಆದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿತನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾಸುರನನ್ನು ಸವಿದು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ‘ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು’ (ತೃಪ್ತಿಯಾಯಿತೇ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೈತೊಳೆಯಲು ನೀರನ್ನಿತ್ತು, ಇಲ್ವಲನು ತಮ್ಮನಿಗೆ ‘ಹೊರಗೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. ಆಗ ಹಾಗೆ ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಘಾತಕನನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತ ಧೀಮಂತನಾದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು — ನಾನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೊರಬರುವ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲಿಯದು? ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದ ಟಗರುರೂಪದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಇನ್ನು ಯಾವ ಗತಿ? ತಮ್ಮನ ಮರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮುನಿಯ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ದ್ವಿಜೇಂದ್ರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಉಜ್ವಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮುನಿಯ ಅಗ್ನಿಸಮಾನವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟು ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲಿನ ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಈ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ತಮ್ಮನದೇ ಕೆರೆ-ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಈ ಆಶ್ರಮ.’ ಈ ಆಖ್ಯಾನವು ಎರಡು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಜಠರಾಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಅಸುರನನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಬಲ್ಲವನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯ. ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯದ ಪೂರ್ವರೂಪ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ರಾಮನು ಜನಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ವಲನ ಕಪಟವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಶ್ರಾದ್ಧದ ನೆಪವೊಡ್ಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮದ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಅಧರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಭಯಂಕರ ಸತ್ಯ. ‘ಶ್ರಾದ್ಧದೃಷ್ಟೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ (ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಧಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಆಚರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆಶಯ ಮಾತ್ರ ದುಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ಸರಿಯಾದದ್ದೇ — ಅವರು ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಊಟಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ‘ಸಂಪನ್ನವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಗುತ್ತಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಹಸನ್’ (ನಗುತ್ತ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವರ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ವಲನಾದರೋ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ನಾಶ ಸ್ವಕೃತವೇ. ‘ಚಕ್ಷುಷಾ ಅನಲಕಲ್ಪೇನ ನಿರ್ದಗ್ಧಃ’ (ಅಗ್ನಿಸಮಾನವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನ ತೇಜಸ್ಸೇ ಶಸ್ತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಿಪ್ರಾನುಕಂಪಯಾ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲಿನ ಅನುಕಂಪದಿಂದ) ಎಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕಾರ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಇದರಿಂದಲೇ ಅದು ದುಷ್ಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಯಿತು. ವಾತಾಪಿಯ ರೂಪಪರಿವರ್ತನೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ — ಅವನು ಟಗರಿನ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸದ ವಿಧಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಪಟವು ಶಾಸ್ತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ‘ಭಿತ್ತ್ವಾ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಶರೀರಾಣಿ’ (ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಸೀಳಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಯ ಮರುಕಳಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ’ (ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉತ್ತರವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ರಕ್ಷಸಃ’ (ಜೀರ್ಣವಾದ ರಾಕ್ಷಸನ) ಎಂಬ ಪದವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲೇ ಜೀರ್ಣವಾದನು. ಹೀಗೆ ತಪಸ್ವಿಯ ಶಸ್ತ್ರ ತಪಸ್ಸೇ, ಖಡ್ಗವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತರಸಾ ಮೃತ್ಯುಂ ನಿಗೃಹ್ಯ’ (ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ಅಸುರರೇ ಮೃತ್ಯುರೂಪರು ಎಂದು ವ್ಯಂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ನಿಗ್ರಹವೇ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದು.

ಹೀಗೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಯಥಾವಿಧಿ ಸಾಯಂಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಅವನು ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು, ಆ ಋಷಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಮುನಿಯಿಂದ ಸಮುಚಿತವಾಗಿ ಸ್ವಾಗತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಆ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ರಾಘವನು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆ ತಮ್ಮನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡನು — ‘ಪೂಜ್ಯರೇ, ನಿಮಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದೆನು. ನಿಮ್ಮಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಅಣ್ಣನಾದ ಗುರುವನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದು ಅವರಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುನಂದನನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಆ ಕಾಡನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆತಿಥ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಭಿವಾದನ, ಸ್ವಾಗತ, ಭೋಜನ, ರಾತ್ರಿವಾಸ, ಮುಂಜಾನೆ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಅನುಮತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ದಿನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಕೆಲವೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾವಿಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಲೋಪವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮೂಲಫಲಾನಿ ಪ್ರಾಶ್ಯ’ (ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ತಾಪಸರ ಭೋಜನಕ್ರಮ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ರಾಮನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ಮಾತು ಮರ್ಯಾದಾಪೂರ್ಣ — ಮೊದಲು ಅಭಿವಾದನ, ಅನಂತರ ಸುಖವಾಸದ ನಿವೇದನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅನುಮತಿಯ ಯಾಚನೆ. ಮುನಿಯ ಉತ್ತರವೂ ‘ಗಮ್ಯತಾಮ್’ (ಹೋಗು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದ, ಇದು ತಾಪಸರ ವಾಕ್ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರಕ್ರಮವನ್ನು ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ. ‘ತಮೃಷಿಂ ಚಾಭ್ಯವಾದಯತ್’ (ಆ ಋಷಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಅಭಿವಾದನ, ಅನಂತರ ಆತಿಥ್ಯ; ಇದೇ ಕ್ರಮ ಮುಂದೆ ಅಗಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶಾಂತವಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನೀವಾರ, ಹಲಸು, ಸಾಲ, ವಂಜುಳ, ತಿನಿಶ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ (ಇಪ್ಪೆ), ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ ಮರಗಳನ್ನು ಕಂಡನು — ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ನೂರಾರು ಕಾಡುಮರಗಳನ್ನು. ಆನೆಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಕಪಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ಮತ್ತೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನೂರಾರು ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಆ ಮರಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ಕಮಲನಯನನಾದ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮರಗಳು ಹೇಗೆ ನಳನಳಿಸುವ ಎಲೆಗಳುಳ್ಳವಾಗಿವೆಯೋ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಹೇಗೆ ಶಾಂತವಾಗಿವೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರಾದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಗಸ್ತ್ಯ’ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತನಾದವನ, ಬಳಲಿದವರ ಆಯಾಸವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಆಶ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅದರ ಕಾಡು ದಟ್ಟವಾದ ಹೋಮದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ನಾರುಮಡಿಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿವೆ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಅದು ಮೊಳಗುತ್ತಿದೆ. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯಾಗಿ ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಭಸದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಯಾರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೋ ಅವರದೇ ಈ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನ; ಯಾರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸರು ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನುಭವಿಸಲಾರರೋ ಅವರದು. ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೋ, ಆವಾಗಿನಿಂದ ನಿಶಾಚರರು ವೈರವನ್ನು ತೊರೆದು ಪ್ರಶಾಂತರಾದರು.’ ಮರಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತನ್ನೇ ತರುತ್ತಾನೆ — ನೀವಾರ, ಹಲಸು, ಸಾಲ, ವಂಜುಳ, ತಿನಿಶ, ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧೂಕ, ಬಿಲ್ವ, ತಿಂದುಕ; ಇವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಹಸ್ತಿಹಸ್ತೈಃ ವಿಮರ್ದಿತಾನ್’ (ಆನೆಗಳ ಸೊಂಡಿಲುಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ವನ್ಯತೆಯೂ, ‘ವಾನರೈಃ ಉಪಶೋಭಿತಾನ್’ (ಕಪಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಜೀವಂತಿಕೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅನುಮಾನವೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಮರಗಳ ನಳನಳಿಸುವ ಎಲೆಗಳು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳ ಶಾಂತಿ — ಇವು ಆಶ್ರಮದ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ಕ್ಷಾಂತಾ ಮೃಗದ್ವಿಜಾಃ’ (ಶಾಂತವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರ — ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳೂ ವೈರವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದೃಶ್ಯತೇ ನೋಪಭುಜ್ಯತೇ’ (ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ರಮಣೀಯ — ರಾಕ್ಷಸರು ಆ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಅಷ್ಟೇ, ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವು ಐತಿಹ್ಯದೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಮತ್ತೈಃ ಶಕುನಿಸಂಘೈಃ ಶತಶಃ ಪ್ರತಿನಾದಿತಾನ್’ (ಮತ್ತೇರಿದ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ನೂರಾರು ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಶಬ್ದಚಿತ್ರವನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಮೊದಲು ರೂಪ, ಈಗ ಶಬ್ದ — ಹೀಗೆ ಎರಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಡನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಗಸ್ತ್ಯ ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತೋ ಲೋಕೇ ಸ್ವೇನೈವ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯನೆಂದು ವಿಖ್ಯಾತ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವರ ಖ್ಯಾತಿ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ವರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದು. ಇದೇ ರಾಮನ ಆದರ್ಶವೂ ಹೌದು. ‘ಪ್ರಾಜ್ಯಧೂಮಾಕುಲವನಃ’ (ದಟ್ಟವಾದ ಹೊಗೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಾಡು) ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಗಳ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಯದಾಪ್ರಭೃತಿ ಚಾಕ್ರಾಂತಾ ದಿಗಿಯಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾ’ (ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿ ಈ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರೋ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕಾಲದ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರಿಗೆ ಮೊದಲು, ಅಗಸ್ತ್ಯರ ನಂತರ; ಇದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಆಗಮನವೇ ಯುಗಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಉದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯಪರ್ವತವು ಅವರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ಇಂದಿಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರುತಕರ್ಮಿಗಳೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಗಳೂ ಆದ ಆ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಈ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಆಶ್ರಮವು ವಿನೀತ ಮೃಗಗಳಿಂದ ಸೇವಿತವಾಗಿದೆ. ಲೋಕಪೂಜಿತರಾದ ಈ ಸಾಧುಗಳು ಸಜ್ಜನರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನಿರತರು; ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನಮಗೆ ಇವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವರು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇನೆ, ಓ ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರಭೋ, ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ಕಾಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳಾಗಿ ಸತತವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳುಗಾರನಾಗಲಿ, ಕ್ರೂರನಾಗಲಿ, ವಂಚಕನಾಗಲಿ, ನಿರ್ದಯಿಯಾಗಲಿ, ಪಾಪವೃತ್ತಿಯವನಾಗಲಿ ಬದುಕಲಾರ — ಈ ಮುನಿ ಅಂತಹವರು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಪಕ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ದೇಹಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ದೇಹಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯಸಮಾನವಾದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶುಭಜೀವಿಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಗಳು ಯಕ್ಷತ್ವವನ್ನೂ ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕರುಣಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ; ಮುಂದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸು, ಸೀತೆಯೊಡನೆ ನಾನು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಋಷಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನಿರ್ವಚನವೂ ಅಡಗಿದೆ — ಯಾರು ‘ಅಗ’ವನ್ನು (ಪರ್ವತವನ್ನು) ಸ್ತಂಭಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಗಸ್ತ್ಯ; ವಿಂಧ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿರುದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆಯಿಂದ ಅದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನಿರ್ವಚನವನ್ನು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಮ್ನಾ ಚೇಯಂ ಭಗವತೋ ದಕ್ಷಿಣಾ ದಿಕ್ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷವಿದೆ — ‘ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ದಿಕ್ಕನ್ನೂ ಪೂಜಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಮೃಗಗಳು, ಅನಂತರ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಸಿದ್ಧರು, ಆಮೇಲೆ ಯಕ್ಷ-ನಾಗ-ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದು; ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾತ್ರ ಜೀವೇನ್ಮೃಷಾವಾದೀ’ (ಇಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳುಗಾರ ಬದುಕಲಾರ) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಾದರೋ ಆಶ್ರಮದ ನೈತಿಕ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಸುಳ್ಳುಗಾರ, ವಂಚಕ, ನಿರ್ದಯಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನಿವೇದನೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರವೇಶ ಎಂಬುದು ಅತಿಥಿಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಅಸ್ಮಾನಧಿಗತಾನೇಷ ಶ್ರೇಯಸಾ ಯೋಜಯಿಷ್ಯತಿ’ (ತಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ನಮಗೆ ಇವರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸುವರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶ್ರದ್ಧೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವರವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಶೇಷಂ ಚ ವನವಾಸಸ್ಯ ಅತ್ರ ಏವ ವತ್ಸ್ಯಾಮಿ’ (ವನವಾಸದ ಉಳಿದ ಕಾಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪವಾದರೋ ಮುಂದೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ಅವನನ್ನು ಪಂಚವಟಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಕಲ್ಪ ಕಥೆಯ ಮುಂಬರುವ ತಿರುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಗತಾಃ ಸ್ಮಾಶ್ರಮಪದಮ್’ (ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೂವರೂ ಸಮಾನ ಅತಿಥಿಗಳು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ.

ഈ സർഗത്തിൽ സുതീക്ഷ്ണാശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട മൂവരും യാത്ര ചെയ്യുന്നു. മുന്നിൽ രാമൻ നടന്നു, നടുവിൽ അതിസുന്ദരിയായ സീത, പിന്നിൽ വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിച്ചു — ഈ ക്രമവ്യവസ്ഥതന്നെയാണ് അരണ്യകാണ്ഡത്തിലുടനീളം പാലിക്കപ്പെടുന്നത്, കാരണം നടുവിലാകുമ്പോൾ സീത സുരക്ഷിതയായിരിക്കും. പലതരം മലഞ്ചരിവുകളും വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ടും രമണീയമായ നദികൾ കടന്നുകൊണ്ടും അവർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം നടന്നു. വഴിയിൽ നദീതീരത്തെ മണൽത്തിട്ടകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സാരസങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും, ജലപക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകളെയും, കൂട്ടംകൂട്ടമായ പുള്ളിമാനുകളെയും, മദോന്മത്തരായ കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളെയും, പോത്തുകളെയും പന്നികളെയും, മരങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളായ ആനകളെയും അവർ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, സൂര്യൻ ചായാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അവർ ഒന്നിച്ച് ഒരു യോജന നീളമുള്ള രമണീയമായ ഒരു തടാകം കണ്ടു. അതു താമരകളും ആമ്പലുകളുംകൊണ്ടു നിബിഡവും ആനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലംകൃതവും സാരസങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, കാദംബങ്ങൾ മുതലായ ജലപക്ഷികളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള ആ രമണീയമായ സരസ്സിൽ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ഘോഷം കേൾക്കാമായിരുന്നു; എന്നാൽ ആരെയും കാണാനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ ആശ്ചര്യംതന്നെയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന കഥയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. ഇവിടെ ക്രമവ്യവസ്ഥയുടെ താത്പര്യം ചിന്തനീയമാണ് — മുന്നിൽ പോകുന്നയാൾ വഴി പരിശോധിക്കുന്നു, പിന്നിലുള്ളയാൾ പിൻഭാഗം കാക്കുന്നു; നടുവിലുള്ള സീത ഇരുവരാലും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. വനവർണനയിൽ കവി ആദ്യം ജലാശയങ്ങളെയും പിന്നെ പക്ഷികളെയും പിന്നെ നാൽക്കാലികളെയും എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അങ്ങനെ ദൃശ്യം ക്രമേണ വിസ്തൃതമാകുന്നു. ‘ലംബമാനേ ദിവാകരേ’ (സൂര്യൻ ചായുമ്പോൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദിവസത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ തടാകദർശനത്തിനു ശാന്തമായ ഒരു അവസരം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന തു കശ്ചന ദൃശ്യതേ’ (എന്നാൽ ആരെയും കാണുന്നില്ല) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ചോദ്യം ഉണർത്തുന്നു; അതിന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ നൽകുന്നു. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ കഥനരീതി — ആശ്ചര്യം ആദ്യം കാണിച്ചിട്ട് പിന്നീട് അതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു. തടാകത്തിന്റെ വിസ്തൃതി ‘യോജനായതം’ (ഒരു യോജന നീളമുള്ളത്) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇത്ര വലിയ ജലാശയത്തിൽ ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ കളിക്കുന്നു, ഹംസങ്ങളും കാദംബങ്ങളും സാരസങ്ങളും കൂജനം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയുടെ അടയാളം. താമരകളാൽ നിബിഡമായ ആ സരസ്സ് ദൂരെനിന്നുതന്നെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നു.

പിന്നെ കൗതുകംകൊണ്ട് രാമനും മഹാരഥനായ ലക്ഷ്മണനും ധർമഭൃത്ത് എന്ന മുനിയോടു ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘മഹാമുനേ, ഈ അത്യദ്ഭുതം കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും വലിയ കൗതുകം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; ഇത് എന്താണെന്നു നന്നായി പറഞ്ഞുതന്നാലും.’ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ മുനി അപ്പോൾത്തന്നെ ആ സരസ്സിന്റെ പ്രഭാവം വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാമാ, പഞ്ചാപ്സരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള, എല്ലാക്കാലത്തും ജലമുള്ള ഈ തടാകം മാണ്ഡകർണി എന്ന മുനി തപസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതാണ്. ആ മഹാമുനി ജലാശയത്തിൽ വായുമാത്രം ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പതിനായിരം വർഷം തീവ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു. അപ്പോൾ അഗ്നി മുതലായ ദേവന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി പരസ്പരം ഒത്തുചേർന്നു പറഞ്ഞു — ഈ മുനി നമ്മിലൊരാളുടെ സ്ഥാനമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന്; ഇങ്ങനെ ആ ദേവന്മാർ അവിടെ ഉദ്വിഗ്നചിത്തരായി. പിന്നെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്താനായി എല്ലാ ദേവന്മാരും ചേർന്നു നിയോഗിച്ച, മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ ശോഭയുള്ള അഞ്ചു പ്രധാന അപ്സരസ്സുകളെ അയച്ചു. ലൗകികവും പാരലൗകികവും കണ്ടറിഞ്ഞവനായിരുന്നിട്ടും ആ മുനിയെ ആ അപ്സരസ്സുകൾ ദേവന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി കാമത്തിനു വശംവദനാക്കി. ആ അഞ്ചു അപ്സരസ്സുകളും മുനിയുടെ പത്നിമാരായി; അവർക്കായി തടാകത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു ഗൃഹം നിർമിക്കപ്പെട്ടു. അവിടെത്തന്നെ സുഖമായി വസിച്ചുകൊണ്ട് അവർ തപോബലത്താൽ വീണ്ടും യൗവനം പ്രാപിച്ച മുനിയെ രമിപ്പിക്കുന്നു. കളിച്ചുരസിക്കുന്ന അവരുടെ വാദ്യഘോഷവും ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കം കലർന്ന മനോഹരമായ ഗാനശബ്ദവുമാണ് ഈ കേൾക്കുന്നത്.’ ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മുനിയുടെ ഈ വാക്ക് ‘ആശ്ചര്യം!’ എന്നു പറഞ്ഞ് മഹായശസ്വിയായ രാഘവൻ സഹോദരനോടൊപ്പം സ്വീകരിച്ചു. ഈ കഥയിൽ പല അംശങ്ങളും ചിന്തനീയമാണ്. ഒന്നാമത് — ദേവന്മാരുടെ ഭയമാണ് അപ്സരസ്സുകളെ അയയ്ക്കാൻ കാരണം, മുനിയുടെ എന്തെങ്കിലും അപരാധമല്ല; അതുകൊണ്ട് വിഘ്നത്തിന്റെ ദോഷം ദേവന്മാരിൽത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. രണ്ടാമത് — ‘ദൃഷ്ടപരാവരഃ’ (ലൗകികവും പാരലൗകികവും കണ്ടറിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ മുനി ലൗകികവും പാരലൗകികവും അറിയുന്നവനായിരുന്നിട്ടും കാമത്തിനു വശംവദനായി എന്നാണ്; ഇതിലൂടെ കാമത്തിന്റെ ബലം ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാമത് — തടാകത്തിന്റെ ‘പഞ്ചാപ്സരസ്സ്’ എന്ന പേര് ആ അഞ്ചുപേരുടെതന്നെ സ്മാരകമാണ്; സ്ഥലനാമങ്ങളിൽ ചരിത്രം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്ന് ഈ കഥ കാണിക്കുന്നു. നാലാമത് — മുനി തപോബലത്താൽ വീണ്ടും യൗവനം പ്രാപിച്ചു എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് തപസ്സു നിഷ്ഫലമായില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ഭോഗത്തിൽ വിനിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ധർമഭൃത്ത് എന്ന മുനിയുടെ പേരും അർഥവത്താണ് — ധർമത്തെ ധരിക്കുന്നവനുമാത്രമേ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്ഖലനം നിർവികാരനായി പറയാൻ കഴിയൂ. രാമനാകട്ടെ ‘ആശ്ചര്യം’ എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുമാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു, നിന്ദിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മര്യാദ. കഥയുടെ അവസാനം മുനി ഒരു ഉപദേശവും നൽകുന്നില്ല; വസ്തുസ്ഥിതി വർണിച്ചിട്ടു നിർത്തുന്നതേയുള്ളൂ. അതുകൊണ്ട് ശ്രോതാവ് സ്വയം തീരുമാനിക്കട്ടെ എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘തപോയോഗാദ് യൗവനം ആസ്ഥിതം’ (തപോബലത്താൽ യൗവനം പ്രാപിച്ച) എന്ന വാക്യത്തിലെ വിരോധം രമണീയമാണ് — തപസ്സുകൊണ്ടു ലഭിച്ച യൗവനം തപസ്സിനുതന്നെ വിഘാതകമായി. ‘അന്തർഹിതം ഗൃഹം’ (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഗൃഹം) എന്ന ജലത്തിനടിയിലുള്ള ഭവനത്തിന്റെ സങ്കല്പം പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ ഗാനവാദ്യധ്വനിയുടെ കാരണം കാണിക്കാൻവേണ്ടിമാത്രമാണ് അതു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ കഥകൊണ്ട് കവി മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ആശ്ചര്യത്തിന്റെ നിവാരണം, സ്ഥലനാമത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം, തപോഭംഗത്തിന്റെ ഉദാഹരണം. ഒടുവിൽ ഇതുംകൂടി ഓർക്കണം — രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഒരേസമയം ചോദ്യം ചോദിച്ചു, ഉത്തരം മുനി ഒറ്റയ്ക്കു നൽകി; ഇങ്ങനെ കഥയ്ക്കു ശ്രോതാക്കൾ മൂന്നുപേർ, വക്താവ് ഒരാൾ എന്ന നാടകീയരചന ഇവിടെ കാണാം.

ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹം ഒരു ആശ്രമമണ്ഡലം കണ്ടു — കുശങ്ങളും മരവുരികളുംകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടതും ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയാൽ നിറഞ്ഞതും. വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം പ്രവേശിച്ച് കാകുത്സ്ഥൻ ശ്രീമത്തായ ആ ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽ മഹർഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് സുഖമായി വസിച്ചു; പിന്നെ ആ തപസ്വികളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് ഊഴമനുസരിച്ചു പോയി — മുൻപ് ഏതൊക്കെ തപസ്വികളുടെ അടുക്കൽ മഹാസ്ത്രജ്ഞനായ അദ്ദേഹം വസിച്ചിരുന്നുവോ, അവരെത്തന്നെ വീണ്ടും ചെന്നുകണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസകാലം കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഒരിടത്തു പത്തു മാസം, ഒരിടത്ത് ഒരു വർഷം, ഒരിടത്തു നാലു മാസം, ഒരിടത്ത് അഞ്ചോ ആറോ മാസം, മറ്റൊരിടത്ത് അതിലധികം മാസങ്ങൾ, ഒരിടത്ത് ഒന്നരയിലധികം, ഒരിടത്തു മൂന്നു മാസം, ഒരിടത്ത് എട്ടു മാസം — ഇങ്ങനെ സുഖമായി വസിച്ചു. മുനിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിച്ചും അനുകൂലമായ സാഹചര്യത്തിൽ രമിച്ചും അദ്ദേഹത്തിന് ഇങ്ങനെ പത്തു വർഷം കടന്നുപോയി. ഈ കണക്ക് ഒരേയൊരു വസ്തുത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ പതിമൂന്നു വർഷങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ശാന്തമായിരുന്നു, ആശ്രമങ്ങളിൽ അധ്യയനത്തിലും സേവയിലും കഴിഞ്ഞു. പിന്നെ ധർമജ്ഞനായ രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ച് വീണ്ടും സുതീക്ഷ്ണന്റെ ആശ്രമപദത്തിൽത്തന്നെ തിരിച്ചെത്തി. ആ ആശ്രമത്തിൽ വന്ന് മുനിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ അവിടെയും കുറച്ചുകാലം വസിച്ചു. ഇവിടെ കവി കാലം പ്രത്യേകരീതിയിൽ എണ്ണുന്നു — ‘പത്തു വർഷം വസിച്ചു’ എന്നു ചുരുക്കിപ്പറയുന്നില്ല; ഓരോ ആശ്രമത്തിലെയും വാസകാലം വെവ്വേറെ എണ്ണുന്നു. ഇതിലൂടെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു — ഒന്ന്, രാമന്റെ വനവാസം നിരന്തരം ക്ലേശമയമായിരുന്നില്ല; രണ്ട്, തപസ്വികളുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധം ദൃഢമായി. ‘യേഷാമുഷിതവാൻ പൂർവം’ (മുൻപ് ആരുടെ അടുക്കൽ വസിച്ചിരുന്നുവോ) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് ഈ ആശ്രമങ്ങൾ മുൻപുതന്നെ പറയപ്പെട്ടവയാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് കഥ വൃത്താകൃതിയിൽ വീണ്ടും അതേ പ്രദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘മഹാസ്ത്രവിത്’ (മഹാസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മഹാസ്ത്രങ്ങളുടെ ജ്ഞാതാവുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ശാന്തമായ ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നത്; ശക്തി ശാന്തിയോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘പര്യായേണ’ (ഊഴമനുസരിച്ച്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ ഒരിടത്തുമാത്രം തങ്ങിയില്ല, ക്രമമായി എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളും ചെന്നുകണ്ടു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷണപ്രതിജ്ഞ പ്രവൃത്തിയിൽ പരിണമിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മുനിഭിഃ പരിപൂജിതഃ’ (മുനിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട) എന്നതു മടങ്ങിവരവിൽ അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ച സ്വാഗതമാണ് — പത്തു വർഷത്തിനുശേഷവും താപസരുടെ സ്നേഹം കുറഞ്ഞില്ല. ‘അനുകൂല്യേന രമമാണസ്യ’ (അനുകൂലമായി രമിക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരു വിഘ്നവുമില്ല, ആരുടെയും വിരോധവുമില്ല; പത്തു വർഷം സൗഹാർദത്തോടെതന്നെ കടന്നുപോയി.

ഒരിക്കൽ ആശ്രമത്തിൽ കഴിയുന്ന കാകുത്സ്ഥൻ ആ മഹാമുനിയായ സുതീക്ഷ്ണനെ വിനയത്തോടെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവൻ, ഈ അരണ്യത്തിൽ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ വസിക്കുന്നു എന്ന് കഥകൾ പറയുന്ന ആളുകളുടെ വായിൽനിന്ന് ഞാൻ എന്നും കേട്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഈ വനത്തിന്റെ വലിപ്പംകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം ഏതാണെന്ന് എനിക്കറിഞ്ഞുകൂടാ. ധീമാനായ ആ മഹർഷിയുടെ രമണീയമായ ആശ്രമപദം എവിടെയാണ്? ആ ഭഗവാന്റെ പ്രസാദത്തിനായി അനുജനോടും സീതയോടുമൊപ്പം ഞാൻ അഗസ്ത്യനെ ചെന്നുകാണട്ടെ; ആ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ മുനിവരനെ ഞാൻ സ്വയം ശുശ്രൂഷിക്കണം എന്ന ഈ മഹത്തായ മനോരഥം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ധർമാത്മാവായ രാമന്റെ ഈ വാക്കുകേട്ട് പ്രീതനായ സുതീക്ഷ്ണൻ ദശരഥപുത്രനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പമുള്ള അങ്ങയോട് ഇതുതന്നെ പറയാൻ ഞാനും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു — സീതയോടൊപ്പം അഗസ്ത്യനെ ചെന്നുകാണുക എന്ന്. ഭാഗ്യവശാൽ ഇപ്പോൾ ഈ കാര്യം അങ്ങുതന്നെ എന്നോടു പറയുന്നു. മഹാമുനിയായ അഗസ്ത്യൻ എവിടെ വസിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയാം. ഉണ്ണീ, ഈ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു നാലു യോജന തെക്കോട്ടു പോവുക; അവിടെ അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരന്റെ മഹത്തും ശ്രീമത്തുമായ ആശ്രമമുണ്ട്.’ ഈ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി ആറു പാദങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പ്രത്യേകം കാണേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയം വഴി തിരയുന്നുമില്ല; ഗുരുവിനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ടു ചോദിക്കുന്നു. ‘കഥാഃ കഥയതാം ശ്രുതം’ (കഥ പറയുന്നവരിൽനിന്നു കേട്ടത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ അറിവിന്റെ പരിധിയും അംഗീകരിക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണന്റെ ഉത്തരത്തിൽ ‘അഹമപ്യേതദേവ ത്വാം വക്തുകാമഃ’ (ഇതുതന്നെ അങ്ങയോടു പറയാൻ ഞാനും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗുരുശിഷ്യന്മാരുടെ ഏകചിത്തത പ്രകടമാകുന്നു; ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുനി വഴി അവ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല — നാലു യോജന തെക്കോട്ട്, പിന്നെ ഒരു രാത്രി, പിന്നെ വീണ്ടും ഒരു യോജന എന്നിങ്ങനെ കൃത്യമായ നിർദേശംതന്നെ നൽകി. ‘ഭഗവാനെ കാണാൻ’ എന്നല്ല, ‘അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ’ എന്നാണ് രാമന്റെ വാക്ക് — ദർശനമല്ല പ്രധാനം, പ്രണാമമാണു പ്രധാനം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം. ‘ശുശ്രൂഷേയമപി സ്വയം’ (ഞാൻ സ്വയം ശുശ്രൂഷിക്കണം) എന്നത് അത്യന്തം വിനീതമായ വാക്കാണ് — രാജപുത്രനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം സ്വയം സേവ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ പിന്നീട് അഗസ്ത്യൻ നൽകാനിരിക്കുന്ന സത്കാരത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘വനസ്യാസ്യ മഹത്തയാ’ (ഈ വനത്തിന്റെ വലിപ്പംകൊണ്ട്) എന്ന കാരണം പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ അജ്ഞതയെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ വിസ്തൃതിയിൽ ആരോപിക്കുന്നു, അശ്രദ്ധയിലല്ല; ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ചാതുര്യമാണ്.

സുതീക്ഷ്ണൻ ആ ആശ്രമം വർണിക്കുന്നു: ‘ഏറെയും സമതലമായ ആ വനപ്രദേശം തിപ്പലിക്കാടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും ധാരാളം പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ളതും രമണീയവും പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതുമാണ്. അവിടെ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള പലതരം താമരപ്പൊയ്കകളുണ്ട് — ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞവയും ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും. രാമാ, അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ച് പ്രഭാതത്തിൽ പോവുക; വനഖണ്ഡത്തിന്റെ അരികിലൂടെ തെക്കുദിക്കു പിടിച്ച് ഒരു യോജന ദൂരം പോയാൽ, അനേകം മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രമണീയമായ വനപ്രദേശത്ത് അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമപദം അങ്ങു കണ്ടെത്തും. അവിടെ വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും അങ്ങയോടൊപ്പം രമിക്കും; അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ വനപ്രദേശം രമണീയമാണല്ലോ. മഹാമതേ, മഹാമുനിയായ ആ അഗസ്ത്യനെ കാണാൻ അങ്ങു തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ പോകാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും.’ മുനിയുടെ ഈ വാക്കുകേട്ട് രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യംചെയ്ത്, അനുചരന്മാരോടും സീതയോടുമൊപ്പം അഗസ്ത്യനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ സുതീക്ഷ്ണാശ്രമവാസം അവസാനിക്കുന്നു, പുതിയൊരു അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. വർണനയിൽ ‘പിപ്പലീവനശോഭിതേ’ (തിപ്പലിക്കാടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം സവിശേഷമാണ് — ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ സസ്യജാലംതന്നെയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം വർധിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നസലിലാശയാഃ’ (തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ളവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ജലത്തിന്റെ സ്വച്ഛതയും ‘ഹംസകാരണ്ഡവാകീർണാഃ’ (ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞവ) എന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ജീവസമൃദ്ധിയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണൻ വഴിമാത്രം പറയുകയല്ല, ചെന്നെത്തേണ്ട സ്ഥലത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും വർണിക്കുന്നു; അങ്ങനെ പോകാൻ താത്പര്യം ജനിക്കുന്നു. ‘രംസ്യതേ തത്ര വൈദേഹീ’ (അവിടെ വൈദേഹി രമിക്കും) എന്ന വാക്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗജന്യം കാണാം — അദ്ദേഹം സീതയുടെ സുഖവും ഓർക്കുന്നു. ‘നാനാവിഹഗനാദിതേ’ (പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന) എന്ന പദത്തിൽ പക്ഷികളുടെ കളരവംകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിന്റെ ജീവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വർണനയുടെ അവസാനത്തിൽ ‘സ ഹി രമ്യോ വനോദ്ദേശോ ബഹുപാദപസംയുതഃ’ (അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ വനപ്രദേശം രമണീയമാണല്ലോ) എന്ന പുനരുക്തിക്കും പ്രയോജനമുണ്ട് — ആ സ്ഥലത്തിന്റെ രമണീയത രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞ് മുനി രാമന്റെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയം ഉളവാക്കുന്നു. ‘പ്രഭാതേ രാമ ഗമ്യതാം’ (രാമാ, പ്രഭാതത്തിൽ പോവുക) എന്ന നിർദേശത്തിൽ വിശ്രമത്തിന്റെയും വിധിയുണ്ട് — രാത്രിയിൽ യാത്രയില്ല, പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ പോകണം എന്ന വനവാസികളുടെ നിയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വഴിയോരത്തുള്ള വിചിത്രമായ വനങ്ങളും മേഘംപോലെയുള്ള പർവതങ്ങളും സരസ്സുകളും നദികളും കണ്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. സുതീക്ഷ്ണൻ ഉപദേശിച്ച ആ വഴിയിലൂടെ സുഖമായി സഞ്ചരിച്ച് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പുണ്യകർമാവും മഹാത്മാവുമായ അഗസ്ത്യമുനിയുടെ സഹോദരന്റെ ആശ്രമപദംതന്നെയാണു നിശ്ചയമായും ഈ കാണുന്നത്. കാരണം ഈ വനത്തിന്റെ വഴിയിൽ, കേട്ടറിഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിനു മരങ്ങൾ പഴങ്ങളുടെയും പൂക്കളുടെയും ഭാരംകൊണ്ടു കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ഈ വനത്തിൽനിന്ന് കാറ്റിൽ പറന്നുവരുന്ന പഴുത്ത തിപ്പലിയുടെ ഗന്ധം പെട്ടെന്ന് എരിവോടെ ഉയരുന്നു. അവിടവിടെ കൂട്ടിവെച്ച വിറകുകെട്ടുകൾ കാണാം; വൈഡൂര്യത്തിന്റെ കാന്തിയുള്ള, മുറിച്ചെടുത്ത ദർഭകളും കാണുന്നുണ്ട്. വനമധ്യത്തിൽ കാർമേഘശിഖരംപോലെയുള്ള ഈ പുകത്തലപ്പ് ആശ്രമത്തിലെ അഗ്നിയുടേതാണെന്നു കാണുന്നു. വിജനമായ കടവുകളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ബ്രാഹ്മണർ സ്വയം ശേഖരിച്ച പൂക്കൾകൊണ്ടു പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, സുതീക്ഷ്ണന്റെ വാക്കു ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ, ഇതു നിശ്ചയമായും അഗസ്ത്യസഹോദരന്റെ ആശ്രമമായിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ അടയാളങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ സ്ഥലം നിശ്ചയിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷശൈലി. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രാമനെ പ്രകൃതിയെ വായിക്കുന്ന ഒരാളെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു — മരങ്ങളുടെ ഭാരവും ഗന്ധത്തിന്റെ ദിശയും വിറകുകെട്ടുകളും മുറിച്ച ദർഭകളും പുകത്തലപ്പും കണ്ട് അദ്ദേഹം മനുഷ്യവാസം അനുമാനിക്കുന്നു. ഈ അനുമാനപരമ്പര ശാസ്ത്രീയമാണ് — കാര്യത്തിൽനിന്നു കാരണം, അടയാളത്തിൽനിന്ന് അടയാളമുള്ളത്. ‘ജ്ഞാതാഃ പഥി സഹസ്രശഃ’ (വഴിയിൽ അറിയപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഈ മരങ്ങൾ സുതീക്ഷ്ണൻ മുൻകൂട്ടി വർണിച്ചവയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ കേട്ടതിനെ കണ്ടതുമായി ഒത്തുനോക്കുന്നു. ‘കടുകോദയഃ’ (എരിവോടെ ഉയരുന്ന) എന്ന തിപ്പലിഗന്ധത്തിന്റെ വിശേഷണവും സൂക്ഷ്മമാണ് — ഗന്ധം ആദ്യം മധുരം, പിന്നെ തീക്ഷ്ണം. ‘വിവിക്തേഷു തീർഥേഷു കൃതസ്നാനാ ദ്വിജാതയഃ’ (വിജനമായ കടവുകളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ബ്രാഹ്മണർ) എന്ന ദൃശ്യത്തിലൂടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ധാർമികജീവിതം ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടുതന്നെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പരമസംഹൃഷ്ടഃ’ (അത്യന്തം സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് രാമന്റെ ആന്തരികഹർഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — നീണ്ട വഴിയുടെ അറ്റത്ത് ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായി. ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് സഹോദരനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാത്സല്യവും. ഈ ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല; എല്ലായിടത്തും ശാന്തമായ പ്രകൃതിചിത്രംമാത്രം. ‘ലൂനാശ്ച പരിദൃശ്യന്തേ ദർഭാ വൈഡൂര്യവർചസഃ’ (വൈഡൂര്യകാന്തിയുള്ള മുറിച്ച ദർഭകൾ കാണുന്നു) എന്ന ചിത്രത്തിലാകട്ടെ യജ്ഞസാമഗ്രികളുടെ ശേഖരണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുറിച്ച ദർഭകളുടെ പച്ചക്കാന്തി വൈഡൂര്യമണിയുടേതുപോലെ എന്ന ഉപമയും സുന്ദരമാണ്.

പിന്നെ രാമൻ ആ ആശ്രമത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം പറയുന്നു: ‘ഈ ആശ്രമമുള്ളവന്റെ സഹോദരനായ പുണ്യകർമാവ് ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച് ഈ ദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കി. ഒരിക്കൽ ഇവിടെ ക്രൂരരായ വാതാപിയും ഇല്വലനും — ബ്രാഹ്മണഘാതകരായ രണ്ടു മഹാസുരസഹോദരന്മാർ — ഒന്നിച്ചു വസിച്ചിരുന്നുവത്രേ. ദയയില്ലാത്ത ഇല്വലൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച്, സംസ്കൃതം സംസാരിച്ച്, ശ്രാദ്ധം എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുമായിരുന്നു. പിന്നെ ആട്ടിന്റെ രൂപം ധരിച്ച സഹോദരനെ പാകംചെയ്ത്, ശ്രാദ്ധത്തിൽ വിധിച്ച കർമമനുസരിച്ച് ആ ബ്രാഹ്മണരെ ഊട്ടുമായിരുന്നു. ആ ബ്രാഹ്മണർ ഭക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഇല്വലൻ ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയും — വാതാപീ, പുറത്തുവരൂ എന്ന്. അപ്പോൾ സഹോദരന്റെ വാക്കുകേട്ട് വാതാപി ആടിനെപ്പോലെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരുടെ ശരീരങ്ങൾ പിളർന്നു പിളർന്നു പുറത്തുചാടുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന, മാംസം തിന്നുന്ന അവർ ഒത്തുചേർന്ന് നിത്യവും ആയിരക്കണക്കിനു ബ്രാഹ്മണരെ നശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ദേവന്മാരുടെ പ്രാർഥനയനുസരിച്ച് മഹർഷിയായ അഗസ്ത്യൻ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആ മഹാസുരനെ ഭക്ഷിച്ചു ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ‘ശ്രാദ്ധം സമ്പന്നമായി’ എന്നു പറഞ്ഞ് കൈകഴുകാൻ വെള്ളം നൽകി ഇല്വലൻ സഹോദരനോടു പുറത്തുവരൂ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ അങ്ങനെ പറയുന്ന ബ്രാഹ്മണഘാതകനോട് ധീമാനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ഞാൻ ദഹിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞ രാക്ഷസനു പുറത്തുവരാൻ എവിടെ ശക്തി? യമലോകത്തേക്കു പോയ ആടിന്റെ രൂപമുള്ള നിന്റെ സഹോദരന് എന്തു ഗതി? സഹോദരന്റെ മരണം അറിയിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ആ നിശാചരൻ ക്രോധത്തോടെ മുനിയെ ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; എന്നാൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മുനി അഗ്നിതുല്യമായ കണ്ണുകൊണ്ട് അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു, അവൻ മരണമടഞ്ഞു. ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് ഈ ദുഷ്കരകർമം ചെയ്ത ആ മഹാത്മാവിന്റെ സഹോദരന്റേതാണ് തടാകങ്ങളാലും വനങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്ന ഈ ആശ്രമം.’ ഈ കഥ രണ്ടു തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിൽ അത് അഗസ്ത്യന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ജഠരാഗ്നികൊണ്ടുതന്നെ അസുരനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ തപസ്സുകൊണ്ട് അജേയനാണ്. മറ്റൊരു തലത്തിൽ അതു രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന കർമത്തിന്റെ പൂർവരൂപമാണ് — അഗസ്ത്യൻ ദക്ഷിണദിക്കിനെ രാക്ഷസരിൽനിന്നു മോചിപ്പിച്ചതുപോലെ, രാമൻ ജനസ്ഥാനത്തെ മോചിപ്പിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. ഇല്വലന്റെ കപടവും പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിക്കുന്നു, സംസ്കൃതം സംസാരിക്കുന്നു, ശ്രാദ്ധം നടത്തുന്നു; അതുകൊണ്ട് ധർമത്തിന്റെതന്നെ വേഷത്തിൽ അധർമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന ഭയങ്കരമായ വസ്തുത. ‘ശ്രാദ്ധദൃഷ്ടേന കർമണാ’ (ശ്രാദ്ധത്തിൽ വിധിച്ച കർമമനുസരിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിധി ശരിയായിത്തന്നെ ആചരിക്കപ്പെട്ടു, ഉദ്ദേശ്യംമാത്രമാണു ദുഷ്ടം. അഗസ്ത്യന്റെ പ്രതികാരവും ശരിയായ രീതിയിൽത്തന്നെ — അദ്ദേഹം ക്ഷണം സ്വീകരിക്കുന്നു, ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, പിന്നെ ‘സമ്പന്നമായി’ എന്നു കേട്ടശേഷം ചിരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ സത്യം പറയുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു; ക്രോധം എവിടെയുമില്ല. ഇല്വലനാകട്ടെ ക്രോധത്തോടെ ആക്രമിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ നാശം സ്വയംകൃതംതന്നെ. ‘ചക്ഷുഷാ അനലകല്പേന നിർദഗ്ധഃ’ (അഗ്നിതുല്യമായ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു) എന്ന വാക്കിൽ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സുതന്നെയാണ് ആയുധം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘വിപ്രാനുകമ്പയാ’ (ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട്) എന്ന കാരണം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കർമം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, ബ്രാഹ്മണരുടെ രക്ഷണത്തിനുവേണ്ടിയാണു ചെയ്തത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദുഷ്കരമായിരുന്നിട്ടും അതു ശ്ലാഘ്യമായത്. വാതാപിയുടെ രൂപമാറ്റവും സൂക്ഷ്മമാണ് — ശ്രാദ്ധത്തിൽ മാംസത്തിന്റെ വിധി ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ആടിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് കപടം ശാസ്ത്രത്തിന്റെതന്നെ നിഴലിൽ കടന്നുകൂടി. ‘ഭിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാ ശരീരാണി’ (ശരീരങ്ങൾ പിളർന്നു പിളർന്ന്) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് ഹിംസയുടെ ആവർത്തനസ്വഭാവവും ‘ബ്രാഹ്മണാനാം സഹസ്രാണി’ (ആയിരക്കണക്കിനു ബ്രാഹ്മണർ) എന്ന സംഖ്യകൊണ്ട് അതിന്റെ വ്യാപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ മറുപടിയിലെ ‘ജീർണസ്യ രക്ഷസഃ’ (ദഹിച്ചുപോയ രാക്ഷസന്റെ) എന്ന പദംതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — അവൻ യുദ്ധംകൊണ്ടു ജയിക്കപ്പെട്ടില്ല, വയറ്റിൽത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ തപസ്വിയുടെ ആയുധം തപസ്സുതന്നെയാണ്, വാളല്ല. അതുപോലെ ‘തരസാ മൃത്യും നിഗൃഹ്യ’ (ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി ആ അസുരന്മാർതന്നെ മൃത്യുരൂപരാണെന്നു വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ നിഗ്രഹംതന്നെയാണ് ദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കൽ.

ഇങ്ങനെ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാമനു സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, സന്ധ്യാസമയം വന്നെത്തി. സഹോദരനോടൊപ്പം യഥാവിധി സായംസന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് അദ്ദേഹം ആശ്രമപദത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, ആ ഋഷിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. ആ മുനി നന്നായി സ്വീകരിച്ച രാഘവൻ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച് ആ ഒരു രാത്രി അവിടെ വസിച്ചു. ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ്, സൂര്യമണ്ഡലം ഉദിച്ചപ്പോൾ, രാഘവൻ അഗസ്ത്യന്റെ ആ സഹോദരനോടു യാത്ര ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, ഞാൻ അങ്ങയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; രാത്രി ഞാൻ സുഖമായി താമസിച്ചു. ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, പോവുകയാണ്; അങ്ങയുടെ ജ്യേഷ്ഠനായ ഗുരുവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘പോയാലും’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ രഘുനന്ദനൻ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട വഴിയിലൂടെ ആ വനം നോക്കിക്കൊണ്ടു പോയി. ഇവിടെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രമായ വിധി ചുരുക്കി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — അഭിവാദ്യം, സ്വീകരണം, ഭക്ഷണം, രാത്രിവാസം, പ്രഭാതത്തിൽ യാത്രചോദിക്കൽ, അനുവാദം. ഇവിടെ കവി ദിവസത്തിന്റെ അവസാനവും രാത്രിയുടെ ശാന്തിയും കുറച്ചു പദങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം കാണിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വ്യക്തമാകുന്നു — വനവാസത്തിലും നിത്യകർമത്തിനു മുടക്കം വന്നില്ല. ‘മൂലഫലാനി പ്രാശ്യ’ (കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്) എന്നതുകൊണ്ട് താപസരുടെ ഭക്ഷണരീതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രഭാതത്തിലെ രാമന്റെ യാത്രചോദിക്കൽ മര്യാദ നിറഞ്ഞതാണ് — ആദ്യം അഭിവാദ്യം, പിന്നെ സുഖവാസത്തിന്റെ നിവേദനം, പിന്നെ അനുവാദയാചന. മുനിയുടെ മറുപടിയും ‘ഗമ്യതാം’ (പോയാലും) എന്ന ഒറ്റപ്പദംമാത്രം; അതു താപസരുടെ വാക്സംയമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു പൂർണമായ അതിഥിസത്കാരക്രമം രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘തമൃഷിം ചാഭ്യവാദയത്’ (ആ ഋഷിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു) എന്ന പദംകൊണ്ട് വ്യക്തമാകുന്നു — പ്രവേശനത്തിനുമുമ്പുതന്നെ അഭിവാദ്യം, പിന്നെ ആതിഥ്യം; ഇതേ ക്രമം പിന്നീട് അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലും വീണ്ടും കാണാം. ഇങ്ങനെ ശാന്തമായ ക്രമത്തിൽത്തന്നെ കഥ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു.

വഴിയിൽ രാമൻ നീവാരം, പ്ലാവ്, സാലം, വഞ്ജുലം, തിനിശം, ചിരിബില്വം, ഇലിപ്പ (മധൂകം), കൂവളം, തിന്ദുകം എന്നിവ കണ്ടു — പൂത്ത തലപ്പുകളുള്ള വള്ളികളാൽ അലംകൃതമായ നൂറുകണക്കിനു കാട്ടുമരങ്ങൾ. ആനകളുടെ തുമ്പിക്കൈകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടവയും വാനരന്മാരാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നൂറുകണക്കിനു നാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നവയുമായിരുന്നു ആ മരങ്ങൾ. പിന്നെ താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ പിന്നിൽ അനുഗമിക്കുന്ന, അടുത്തുനിൽക്കുന്ന വീരനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മരങ്ങൾ സ്നിഗ്ധമായ ഇലകളുള്ളവയും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ശാന്തരുമായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമം അധികം ദൂരെയല്ല. സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ ‘അഗസ്ത്യൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവന്റെ, തളർന്നവരുടെ തളർച്ച നീക്കുന്ന ആശ്രമം കാണുന്നു. അതിന്റെ വനം ധാരാളം പുകയാൽ നിറഞ്ഞതും മരവുരിമാലകളാൽ അലംകൃതവും ശാന്തരായ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളുള്ളതും പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതുമാണ്. പുണ്യകർമാവായ ഏതൊരാൾ ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച് ദക്ഷിണദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കിയോ, അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ് ഈ ആശ്രമപദം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് ഭയത്താൽ രാക്ഷസർക്ക് ഈ ദക്ഷിണദിക്ക് കാണാൻമാത്രമേ കഴിയൂ, അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ പുണ്യകർമാവ് ഈ ദിക്കിൽ കാലുകുത്തിയതുമുതൽ നിശാചരർ വൈരമൊഴിഞ്ഞവരും ശാന്തരുമായിത്തീർന്നു.’ മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നതിൽ കവി ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ സസ്യജാലംതന്നെ കൊണ്ടുവരുന്നു — നീവാരം, പനസം, സാലം, വഞ്ജുലം, തിനിശം, ചിരിബില്വം, മധൂകം, ബില്വം, തിന്ദുകം എന്നിങ്ങനെ; ഇവയുടെ പേരുകൾ ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും വ്യാഖ്യാനിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ഹസ്തിഹസ്തൈർവിമർദിതാൻ’ (ആനകളുടെ തുമ്പിക്കൈകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വനത്തിന്റെ വന്യതയും ‘വാനരൈരുപശോഭിതാൻ’ (വാനരന്മാരാൽ ശോഭിക്കുന്നവ) എന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ജീവസമൃദ്ധിയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നതിലും അനുമാനംതന്നെയാണു പ്രമാണം — മരങ്ങളുടെ ഇലകളുടെ സ്നിഗ്ധതയും മൃഗപക്ഷികളുടെ ശാന്തതയും ആശ്രമസാമീപ്യത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ക്ഷാന്താ മൃഗദ്വിജാഃ’ (ശാന്തരായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും) എന്ന വിശേഷണം പ്രത്യേകം സുന്ദരമാണ് — തപസ്വികൾ വസിക്കുന്നിടത്ത് മൃഗങ്ങൾപോലും വൈരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ദക്ഷിണദിക്കിന്റെ വർണനയിൽ ‘ദൃശ്യതേ നോപഭുജ്യതേ’ (കാണുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നില്ല) എന്ന വിരോധം രമണീയമാണ് — രാക്ഷസർ ആ ദിക്കിനെ കാണുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്ഥലമാഹാത്മ്യം ഐതിഹ്യവുമായി ഇണങ്ങിച്ചേരുന്നു. ‘മത്തൈഃ ശകുനിസംഘൈഃ ശതശഃ പ്രതിനാദിതാൻ’ (മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നൂറുകണക്കിനു മുഴങ്ങുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വനത്തിന്റെ ശബ്ദചിത്രവും നൽകിയിരിക്കുന്നു; ആദ്യം രൂപം, ഇപ്പോൾ ശബ്ദം — ഇങ്ങനെ രണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ വനം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അഗസ്ത്യ ഇതി വിഖ്യാതോ ലോകേ സ്വേനൈവ കർമണാ’ (സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖ്യാതി ജന്മംകൊണ്ടോ വരംകൊണ്ടോ അല്ല, സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെയും ആദർശം. ‘പ്രാജ്യധൂമാകുലവനഃ’ (ധാരാളം പുകയാൽ നിറഞ്ഞ വനമുള്ളത്) എന്നത് യജ്ഞങ്ങളുടെ നൈരന്തര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യദാപ്രഭൃതി ചാക്രാന്താ ദിഗിയം പുണ്യകർമണാ’ (ഈ പുണ്യകർമാവ് ഈ ദിക്കിൽ കാലുകുത്തിയതുമുതൽ) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കാലം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — അഗസ്ത്യനുമുമ്പ്, അഗസ്ത്യനുശേഷം; ഇതിലൂടെ ഒരു തപസ്വിയുടെ ആഗമനംതന്നെ ഒരു യുഗപരിവർത്തനമാണെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

രാമൻ മാഹാത്മ്യവർണന തുടരുന്നു: ‘ഭഗവാന്റെ പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ദക്ഷിണദിക്ക് ‘പ്രദക്ഷിണ’ എന്നു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; ക്രൂരകർമികൾക്ക് അതു ദുർധർഷവുമാണ്. സൂര്യന്റെ വഴി തടയാൻ ഒരുങ്ങിയ പർവതശ്രേഷ്ഠനായ വിന്ധ്യൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്നും വളരുന്നില്ല. ലോകപ്രസിദ്ധമായ കർമങ്ങളുള്ള ദീർഘായുസ്സായ ആ അഗസ്ത്യന്റേതാണ് ഇണങ്ങിയ മൃഗങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഈ ശ്രീമത്തായ ആശ്രമം. ലോകം അർച്ചിക്കുന്ന ഈ സാധു സജ്ജനങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ എന്നും തത്പരനാണ്; തന്നെ സമീപിച്ച നമ്മെ ഇദ്ദേഹം ശ്രേയസ്സുമായി യോജിപ്പിക്കും. ഇവിടെ ഞാൻ ആ മഹാമുനിയായ അഗസ്ത്യനെ ആരാധിക്കും; സൗമ്യാ, പ്രഭോ, വനവാസത്തിന്റെ ബാക്കിയും ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ വസിക്കും. ഇവിടെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും നിയതാഹാരരായി എപ്പോഴും അഗസ്ത്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇവിടെ കള്ളം പറയുന്നവനോ ക്രൂരനോ ശഠനോ നൃശംസനോ പാപവൃത്തിയുള്ളവനോ ജീവിക്കുകയില്ല — അത്തരത്തിലുള്ള മുനിയാണ് ഇദ്ദേഹം. ഇവിടെ ദേവന്മാരും യക്ഷന്മാരും നാഗങ്ങളും പക്ഷികളോടൊപ്പം നിയതാഹാരരായി ധർമം ആരാധിക്കാനാഗ്രഹിച്ചു വസിക്കുന്നു. ഇവിടെ മഹാത്മാക്കളായ സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ദേഹങ്ങളോടെ സൂര്യതുല്യമായ വിമാനങ്ങളിൽ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ ശുഭരായ ജീവികളാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ദേവന്മാർ യക്ഷത്വവും അമരത്വവും പലതരം രാജ്യങ്ങളും നൽകുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, നാം ആശ്രമപദത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നീ മുന്നിൽ പ്രവേശിച്ച്, സീതയോടൊപ്പം ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് ഋഷിയെ അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ അഗസ്ത്യന്റെ പേരിന്റെ നിർവചനവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അഗത്തെ (പർവതത്തെ) സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ അഗസ്ത്യൻ; വിന്ധ്യന്റെ വളർച്ച തടയപ്പെട്ടു എന്ന കഥയിലൂടെ അതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഈ നിർവചനം അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമായിത്തന്നെ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘നാമ്നാ ചേയം ഭഗവതോ ദക്ഷിണാ ദിക്പ്രദക്ഷിണാ’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘പ്രദക്ഷിണാ’ എന്ന വാക്ക് ദിക്കിനെയും പൂജാക്രമത്തെയും (വലംവെക്കലിനെയും) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആശ്രമവർണനയിൽ രാമൻ ക്രമമായി മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം മൃഗങ്ങൾ, പിന്നെ ദേവഗന്ധർവസിദ്ധന്മാർ, പിന്നെ യക്ഷനാഗപക്ഷികൾ, ഒടുവിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളിലുള്ള സ്വർഗഗമനം; ഇങ്ങനെ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്നതായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാത്ര ജീവേന്മൃഷാവാദീ’ (ഇവിടെ കള്ളം പറയുന്നവൻ ജീവിക്കുകയില്ല) എന്ന ശ്ലോകംകൊണ്ടാകട്ടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ധാർമികനിയമം പറയപ്പെടുന്നു — അസത്യവാദിക്കും ശഠനും നൃശംസനും അവിടെ നിലനിൽപ്പുതന്നെ സാധ്യമല്ല. ഒടുവിൽ രാമൻ സ്വയം പ്രവേശിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം അറിയിപ്പ്, പിന്നെ പ്രവേശനം എന്നതാണ് അതിഥിയുടെ മര്യാദ. ‘അസ്മാനധിഗതാനേഷ ശ്രേയസാ യോജയിഷ്യതി’ (തന്നെ സമീപിച്ച നമ്മെ ഇദ്ദേഹം ശ്രേയസ്സുമായി യോജിപ്പിക്കും) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ ശ്രദ്ധ കാണാം — അദ്ദേഹം വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ശ്രേയസ്സിന്റെ സാധ്യതമാത്രം പറയുന്നു. ‘വനവാസത്തിന്റെ ബാക്കിയും ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കും’ എന്ന സങ്കല്പമാകട്ടെ പിന്നീടു മാറും, കാരണം അഗസ്ത്യൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ പഞ്ചവടിയിലേക്ക് അയയ്ക്കും; അതുകൊണ്ട് ഈ സങ്കല്പം കഥയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആഗതാഃ സ്മാശ്രമപദം’ (നാം ആശ്രമപദത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്ന ബഹുവചനംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്നെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഒന്നിച്ചെണ്ണുന്നു — മൂവരും തുല്യരായ അതിഥികൾ എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം.

In this sarga the three set out from Sutīkṣṇa's hermitage on their journey. Rāma went in front, lovely Sītā in the middle, and Lakṣmaṇa behind with his bow in his hand — an order kept throughout the Araṇya Kāṇḍa, since in the middle Sītā was safe. The meaning of the arrangement is worth pondering: the one in front clears the way, the one behind guards the rear, and Sītā between them is protected by both. Gazing at the many mountain slopes and woods, the brothers crossed lovely rivers and went on with Sītā. Along the way they saw cranes and ruddy geese moving on the river sandbanks, lakes full of lotuses and crowded with water-birds, spotted antelope gathered in herds, tusked beasts mad with rut, buffaloes and boars, and elephants, the enemies of trees; the poet names first the waters, then the birds, then the four-footed beasts, so that the scene opens out step by step. Having come a long way, as the sun was sinking, they saw together a lovely lake a yojana across. It was crowded with lotuses and water-lilies, adorned with herds of elephants, and thronged with cranes, swans, kādamba geese and creatures of the water — the sign of how rich the forest was, and a sight that drew the mind from afar. The sinking sun marks the end of the day and sets a quiet scene for the sight of the lake. And from that delightful lake of clear water came the sound of singing and of instruments, yet no one at all was to be seen. That wonder is the doorway to the story that follows: with it the poet raises a question in the listener's mind and answers it in the next passage. This is Vālmīki's way of telling a story — first to show the marvel, then to give its cause.

Out of curiosity Rāma and Lakṣmaṇa, the great chariot-fighter, began to question a sage named Dharmabhṛt: ‘Great sage, hearing this great marvel, we are all filled with curiosity. What is it? Please tell us plainly.’ So asked by Rāghava, the righteous sage at once began to tell the power of the lake. ‘This lake, Rāma, is called Pañcāpsaras, the Lake of the Five Apsarases, and it holds water in every season. The sage Māṇḍakarṇi made it by his austerity. That great sage practised fierce austerity for ten thousand years, standing in the water and living on air. Then all the gods, with Agni at their head, were deeply alarmed and said to one another, “This sage is after the place of one of us,” and all the dwellers in heaven were troubled at heart. So all the gods appointed five chief apsarases, whose radiance flashed like lightning, and sent them to put an obstacle in the way of his austerity. By those apsarases the sage, though he had seen both this world and the next, was brought under the power of love, and the gods' purpose was accomplished. The five apsarases became the sage's wives, and a house hidden from sight was made for them inside the lake. There they live happily and delight the sage, who by the power of his austerity has become young again. What you hear is the music of their instruments as they play, and the lovely sound of their singing mingled with the chime of their ornaments.’ The illustrious Rāghava and his brother received this account of the sage of disciplined spirit with a single word: ‘Wonderful.’ Several things in this tale deserve thought. First, it was the gods' fear, not any fault of the sage, that made them send the apsarases, so the blame for the obstacle lies with the gods. Second, in calling him one who had seen both this world and the next, the poet shows that he knew all things, worldly and otherworldly, and still fell under desire — which tells how strong desire is. Third, the lake's name, Pañcāpsaras, is a memorial of those five; the story shows that history lies hidden in the names of places. Fourth, the sage regained his youth through his austerity, so the austerity was not fruitless, but its fruit was spent in pleasure — and there is a fine irony here, for the youth won by austerity became the destroyer of austerity. The house hidden in the lake explains the sound of music. The sage's name, Dharmabhṛt, ‘he who upholds dharma’, is apt, for one who bears dharma can tell of another's lapse without being disturbed. Rāma answered only ‘Wonderful’ and did not condemn — that is his restraint; and the sage gave no sermon at the end, but simply described what had happened and fell silent, leaving the listener to judge. The brothers asked together and the sage alone answered, so that there were three listeners and one speaker, like a scene in a play. With one tale the poet achieves three things: he explains the marvel, he accounts for the name of the place, and he gives an example of austerity broken.

As the sage was speaking, Rāma saw a circle of hermitages, ringed about with kuśa grass and bark garments and filled with the splendour of Brahman. Entering that glorious circle with Vaidehī and Lakṣmaṇa, Kākutstha lived there happily, honoured by the great seers. Then he went in turn to the hermitages of the ascetics with whom that master of great weapons had stayed before. The poet counts the time he spent: ten months in one place, a full year in another, four months in another, five or six in another, more months than that elsewhere, a month and a half more in one, three months here and eight months there — so Rāghava lived in comfort. And as he stayed in the sages' hermitages, taking his pleasure in their friendship, ten years went by. Then, having wandered everywhere, Rāghava, knower of dharma, came back with Sītā to Sutīkṣṇa's hermitage, and there too, honoured by the sages, Rāma, tamer of foes, stayed for some time. The poet does not simply say ‘he lived there ten years’, but counts the length of each stay separately, and this achieves two things: it shows that Rāma's exile was not unbroken hardship, and that his bond with the ascetics grew strong. The reckoning points to one fact — a great part of the thirteen years of exile passed peacefully, in the hermitages, in study and service. The words ‘with whom he had stayed before’ make clear that these were the hermitages already mentioned, so the story circles back to the same country. The epithet ‘master of great weapons’ reminds us that the one who knew the mightiest weapons now lived in peaceful hermitages; the poet means that power and peace dwelt together in him. ‘In turn’ is important too: Rāma did not stay in one place but visited every hermitage, which shows his vow of protection being put into practice. ‘Taking pleasure in their friendship’ makes plain that there was no obstacle and no hostility; the ten years passed in goodwill. And the honour paid him on his return shows that even after ten years the ascetics' affection had not faded.

One day, while he was staying in the hermitage, Kākutstha sat humbly near the great sage Sutīkṣṇa and said to him: ‘Reverend sir, I have always heard from people telling stories that Agastya, the best of sages, lives in this forest, but this forest is so vast that I do not know the place. Where is the lovely hermitage of that wise great seer? With your blessing I would go with my brother and Sītā to Agastya and pay my respects to him. This great longing keeps turning in my heart, that I might myself wait upon that best of sages.’ Hearing these words of righteous Rāma, Sutīkṣṇa was delighted and answered Daśaratha's son: ‘I too was wanting to tell you and Lakṣmaṇa this very thing — go to Agastya, Rāghava, and take Sītā with you. How fortunate that you raise it with me yourself! Let me tell you, Rāma, where the great sage Agastya is. Go four yojanas south from this hermitage, my son; there is the great and glorious hermitage of Agastya's brother.’ Rāma's humility is especially to be seen here: he neither commands nor seeks the way on his own, but asks while sitting respectfully by his teacher. In saying he had heard it from those who tell stories, he admits the limits of his own knowledge, and he puts his ignorance down to the vastness of the Daṇḍaka forest rather than to any carelessness — a deft touch of speech. He speaks not of seeing the sage but of saluting him, for to him the bow of reverence mattered more than the sight; and his wish to wait on the sage himself is utterly humble — prince though he was, he wanted to serve with his own hands. This prepares the ground for the welcome Agastya will give him. In Sutīkṣṇa's reply, ‘I too was wanting to tell you this’ shows teacher and pupil of one mind, and ‘how fortunate’ his delight. The sage gives no vague directions but a precise route: four yojanas south, then a night's stay, then one yojana more.

Sutīkṣṇa described that hermitage: ‘It lies in a stretch of forest that is mostly level ground, made lovely by a wood of long pepper, rich in flowers and fruit, delightful, and loud with birds of many kinds. There are pools of every sort with clear water, covered with swans and kāraṇḍava ducks and graced by ruddy geese. Spend one night there, Rāma, and set out in the morning; then take the southern direction along the edge of the forest, and after one more yojana you will reach Agastya's hermitage, in a delightful stretch of woodland adorned with many trees. There Vaidehī and Lakṣmaṇa will be happy with you, for that woodland is lovely and full of trees. If your mind is set on seeing the great sage Agastya, wise one, decide to go this very day.’ Hearing this, Rāma and his brother saluted the sage and set out with their companions and Sītā towards Agastya. So the stay at Sutīkṣṇa's hermitage ended and a new chapter began. The wood of long pepper is a telling detail, a plant of the southern country that makes the place real. The clear pools speak of pure water and the swans and ducks of teeming life, and the calls of many birds are the forest's very breath. Sutīkṣṇa not only gives directions but describes the beauty of the destination, to make the journey inviting, and his mention of Vaidehī's happiness shows his kindness in thinking of Sītā's comfort too. Even the repetition that the woodland is lovely and full of trees has a purpose: by praising the place twice the sage settles Rāma's resolve. And his instruction to go on in the morning carries the forest dwellers' rule of rest — no travelling by night, but setting out at dawn.

Gazing at the wonderful woods, at mountains like banks of cloud, and at the lakes and streams along the way, Rāma went on happily by the road Sutīkṣṇa had shown him, and in great delight said to Lakṣmaṇa: ‘Surely what we see is the hermitage of the brother of the great-souled Agastya, the sage of holy deeds. For here on the path through this wood are those thousands of trees we were told of, bowed down under their load of fruit and flowers. This scent of ripe long pepper, blown from the wood by the wind, suddenly turns sharp on the tongue. Here and there we see heaps of gathered firewood, and cut darbha grass gleaming like beryl. And there in the middle of the wood, like the peak of a dark cloud, is the plume of smoke from the sacred fire kept in the hermitage. In the secluded bathing places the twice-born, having bathed, make offerings of flowers they have gathered themselves. So, gentle brother, from what I heard from Sutīkṣṇa, this must be the hermitage of Agastya's brother.’ Rāma identifies the place by its signs, and that is the distinctive manner of this sarga. The poet shows him reading nature like a book: from the laden trees, the direction of the scent, the heaps of wood, the cut grass and the plume of smoke, he infers a human dwelling — a reasoned chain of inference, from effect to cause, from sign to what it signifies. ‘The trees we were told of’ shows him matching what he had heard from Sutīkṣṇa with what he now saw. The scent of long pepper, said to turn sharp, is a subtle touch: sweet at first, pungent in the end. The cut darbha grass points to materials gathered for sacrifice, and its green sheen compared with beryl is a lovely image; the brahmins bathing in quiet pools paint the religious life of the hermitage in a single picture. His great delight shows his inner joy at seeing, at the end of a long road, the signs of his goal, and ‘gentle brother’ his affection for Lakṣmaṇa. In these nine verses there is not a single word of war; all is a peaceful picture of nature.

Then Rāma told of the greatness of that hermitage: ‘It was his brother, the man of holy deeds, who for the good of the worlds seized death by force and made this quarter a refuge. Here long ago lived together the cruel Vātāpi and Ilvala, two great asuras and brothers, slayers of brāhmaṇas. The pitiless Ilvala would take the form of a brāhmaṇa, speak in cultivated Sanskrit, and invite brāhmaṇas to a śrāddha, a rite for the ancestors. Then he would cook his brother, who had taken the form of a ram, and feed the twice-born according to the rite prescribed for a śrāddha. When the brāhmaṇas had eaten, Ilvala would call out loudly, “Vātāpi, come out!” Hearing his brother's words, Vātāpi, bleating like a ram, would burst out, tearing the brāhmaṇas' bodies open. In this way those two flesh-eaters, who could take any shape they pleased, together destroyed thousands of brāhmaṇas day after day. Then, entreated by the gods, the great seer Agastya ate that great asura at a śrāddha and digested him. Ilvala said, “It is done,” gave him water to wash his hands, and called to his brother, “Come out!” As the slayer of brāhmaṇas called to his brother, the wise Agastya, best of sages, laughed and said: “How can he come out? I have digested that rākṣasa. Your brother in the shape of a ram has gone to the house of Yama.” Hearing words that told of his brother's death, the night-ranger flew into a rage and set about attacking the sage. He rushed at that lord of brāhmaṇas, and the sage of blazing power burned him up with a glance like fire, and he perished. This, with its lake and its wood, is the hermitage of the brother of the one who did this hard deed out of compassion for the brāhmaṇas.’ This story works on two levels. On one it establishes Agastya's greatness: one who could digest an asura with the fire of his stomach was invincible through austerity. On the other it foreshadows Rāma's own coming work: as Agastya freed the southern quarter from demons, so Rāma must free Janasthāna. Ilvala's deceit is described with care — he takes a brāhmaṇa's form, speaks Sanskrit, invokes a śrāddha — so that, most frightening of all, wickedness goes about in the very dress of dharma; the rite was performed correctly and only the intent was evil. Even Vātāpi's disguise is subtle: he became a ram because meat is prescribed for the śrāddha in the scriptures, so the fraud sheltered in the shadow of scripture itself. The repeated ‘tearing open’ conveys violence done again and again, and the ‘thousands of brāhmaṇas’ its scale. Agastya's answer was fitting too: he accepted the invitation, ate the meal, and then, saying ‘It is done’, told the truth with a laugh. That single word ‘laughed’ shows his fearlessness; there is no anger in him anywhere. Ilvala attacked in anger, so his destruction was his own doing. ‘Burned by a glance like fire’ says that the radiance of austerity was itself the weapon; ‘I have digested him’ says it all — Vātāpi was not beaten in battle but cooked in the belly. An ascetic's weapon is austerity, not the sword. And ‘seized death by force’ implies that the two asuras were death itself; to subdue them was to make the quarter a refuge. The reason is given at the end, compassion for the brāhmaṇas: the deed was done not for himself but to protect others, and that is what made so hard a deed praiseworthy.

While Rāma was talking with Saumitri, the sun set and the hour of twilight came on. Having worshipped the evening twilight with his brother as prescribed, he entered the hermitage and saluted the sage. Properly received by him, Rāghava ate roots and fruit and spent that one night there. When the night had passed and the sun's disc had risen, Rāghava took leave of Agastya's brother: ‘Reverend sir, I salute you; I have spent the night in comfort. I take my leave and go to see your elder brother, your teacher.’ Told ‘You may go,’ the delight of the Raghus went on by the road that had been pointed out to him, gazing at the forest. In a few words the poet shows the whole round of hospitality — salutation, reception, meal, a night's rest, leave-taking in the morning and permission to go. ‘As prescribed’ makes clear that even in exile the daily rites were not neglected, and ‘roots and fruit’ names the ascetics' fare. Rāma's words of farewell are full of courtesy: first a salutation, then thanks for a comfortable night, then a request for leave. The sage's reply is a single word, showing ascetics' economy of speech. Rāma saluted the sage as he entered, before any hospitality was given, and the same order will be seen again at Agastya's hermitage. So in six verses a complete sequence of welcome is set down, and the story moves quietly on.

On the way Rāma saw wild rice, jackfruit, sāl, vañjula and tiniśa trees, ciribilva, madhūka, bilva and tinduka — hundreds of trees of the wilderness in flower, wreathed with flowering creepers, trees trampled by the trunks of elephants, made lovely by monkeys, and echoing a hundredfold with flocks of excited birds. In listing these the poet brings in the plant life of the southern country. The elephant-trampled trees show the wildness of the forest and the monkeys its liveliness, and the din of the birds adds sound to the picture, so that the forest is described to two senses, first sight and then hearing. Then lotus-eyed Rāma said to the heroic Lakṣmaṇa, who was walking close behind him: ‘From the glossy leaves of these trees and the gentleness of the beasts and birds, the hermitage of that great seer of perfected soul cannot be far off. The hermitage of the one who is famous in the world as Agastya through his own deeds alone is now in sight, a place that takes away the weariness of the weary. Its wood is thick with the smoke of plentiful offerings, it is hung with rows of bark garments, its herds of deer are calm, and it rings with the calls of many birds. It belongs to the man of holy deeds who for the good of the worlds seized death by force and made the southern quarter a refuge. This is the hermitage of him by whose power the rākṣasas only look at this southern quarter in fear and cannot enjoy it. From the time this quarter was entered by that man of holy deeds, the night-rangers have given up their hostility and been at peace.’ Here again inference is Rāma's proof: glossy leaves and gentle beasts and birds are signs that a hermitage is near. The gentleness of the animals is especially beautiful — where ascetics live, even beasts give up their enmity. ‘Famous through his own deeds alone’ makes clear that his renown came neither from birth nor from a boon but from his own actions, and that is Rāma's ideal too. The plentiful smoke tells of sacrifices never ceasing. There is a fine paradox in the rākṣasas only looking at the southern quarter without enjoying it: they can see it but cannot possess it. And ‘from the time this quarter was entered’ divides time into before Agastya and after him, suggesting that the coming of a single ascetic changed an age. So the greatness of the place is joined to its history.

Rāma went on to magnify the sage: ‘Through the reverend one's name this southern quarter is famed in the three worlds as the auspicious one, and those of cruel deeds cannot assail it. That best of mountains, the Vindhya, which once rose up to block the path of the sun, obeys his command and grows no more to this day. This glorious hermitage, frequented by gentle deer, belongs to the long-lived Agastya, whose deeds are famous in the world. He is a holy man honoured by all, ever devoted to the good of the good; now that we have come to him he will bring us to what is best. Here I shall worship the great sage Agastya, and here, gentle brother, I shall spend the rest of our exile in the forest. Here gods and gandharvas, siddhas and the greatest seers, eating sparingly, constantly wait upon Agastya. No liar, no cruel, crooked or savage man, no one of evil life could live here — such is this sage. Here gods, yakṣas and nāgas, with the birds, live on a measured diet, eager to serve dharma. Here great-souled siddhas and supreme seers have cast off their bodies and gone to heaven in new bodies, in chariots bright as the sun. Here the gods, worshipped by auspicious beings, grant the state of a yakṣa, immortality and kingdoms of many kinds.’ Finally he told Lakṣmaṇa: ‘We have reached the hermitage, Saumitri. Go in ahead and tell the seer that I have come, and Sītā with me.’ The meaning of Agastya's name is hidden here: he who stills the mountain — the story of the Vindhya that stopped growing at his word points to it. There is a play on the word for the southern quarter too, for ‘auspicious’ here also means the reverent circling of worship. In describing the hermitage Rāma rises step by step — first the deer, then gods, gandharvas and siddhas, then yakṣas, nāgas and birds, and at last siddhas going to heaven in shining chariots — so the glory of the place is shown to reach all three worlds. The verse that no liar could live there states the moral law of the hermitage: the untruthful, the crooked and the cruel cannot so much as remain in it. His confidence that the sage would bring them to what is best shows his faith: he asks no boon, only speaks of the good that may come. His resolve to spend the rest of the exile here will change, for Agastya himself will send him to Pañcavaṭī, so it hints at the turn the story is about to take. In the end Rāma does not walk in himself but sends Lakṣmaṇa ahead — a guest's courtesy, first to announce and then to enter. And with ‘we have reached the hermitage’ he counts himself, Sītā and Lakṣmaṇa together, as three guests alike.